Таласбек Әсемқұлов. АЮП ҺӘМ АБАЙ
"Таласбек Әсемқұлов. АЮП ҺӘМ АБАЙ"|"https://abai.kz/post/37825"
TITLE: Таласбек Әсемқұлов. АЮП ҺӘМ АБАЙ
URL: https://abai.kz/post/37825
META: "Таласбек Әсемқұлов. АЮП ҺӘМ АБАЙ"|"https://abai.kz/post/37825"
TOTAL WORDS: 32768
TEXT: Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 14850 0 пікір 28 Сәуір, 2014 сағат 11:25 Зейнолла Сер iкқалиұлының iзг i рухына бағыштаймын ИОВ ПАЙҒАМБАРДЫҢ КІТАБЫ Жарқ етпес қара кѳңiл iм не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Кемеңгерд iң қас iретке малшынған осы ѳлеңiн оқығанда мүлдем басқазаманда ѳм iр сүрген, басқа нәс iлден шыққан пайғамбардың ұқсас тағдыры ойға оралады. Д iн iсләмн iң шапағы атпаған екен ол кезде. Кѳктен түскен тѳрт к iтаптың б iр iнш iс i – Енж iлден жеткен сѳз. Iзг i екен, әд iл екен. Ѳм iр iнде қиянат iстемеген, құдайсыз сѳз айтпаған адам екен. Ниет iне қарай Құдай да оған берген екен. Жет i ұлы, үш қызы болыпты. Жет i мың қой-ешк iс i, үш мың түйес i, мың ѳг iз i, бес жүз қашыры, қаншама күтуш i күңi бар. Шығыста одан бай, одан беделд i адам болмапты. Ұлдары әрқайсысы ѳз үй iнде күнде той, ас та тѳк қылыпты, қарындастарын жандарына шақырып кѳңiл кѳтер iп отырады екен. Оларға қарап әке қуанады. Балаларын жинап күнде бата қылып, әрқайсысының атына деп май ѳртеп, мал шалады екен. Ұлдарым кѳңiл iнде Құдай атына күп iр сѳз айтқан шығар, соны айттым дейд i екен Иов. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен дейд i. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл былай деп жауап берд i: мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие: мен iң құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ салған құдайшыл адам жоқ дед i. Сонда Әзәз iл айтты: Иов тектен текке құдайшыл болып па? Оның малы мен жанын жамандықтан қорғап отырған ѳз iң емес пе? Сен оны алқап отырсың, оның абыройы содан кей iн тасып отыр. Ал, кәне, сол берген iңе, малы мен жанына қолыңды тиг iзш i, сонда кѳрерс iң оның қандай құдайшыл екен iн дед i. Сонда Жаратқан Ие айтты: м iне, оның бар нес iбес i сен iң қолыңда, тек ѳз iне қол тиг iзбе дед i. Сонда Әзәз iл, Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. мерекедуман кѳп күнн iң б iр i екен дейд i. М iне, осы кезде Иовқа суыт хабаршы келед i де, былай дейд i: ѳг iзбен жер жыртып жүргенб iз, қашырлар жанымызда жайылып жүрген. Осы кезде жау кел iп малды алып, бақташылардың барлығын қырып кетт i, жалғыз мен аман қалдым дейд i. Бұл хабаршы сѳз iн айтып болғанша ек iнш iс i келд i де айтты: аспаннан зияның оты тѳг iл iп қойлардың барлығы, бақташылардың барлығы ѳртен iп кетт i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы сѳз iн аяқтап болғанша үш iнш i хабаршы келд i де айтты: халдей лер үш шер iк болып келд i де түйелерд i айдап кетт i, бақташылардың бәр iн ѳлт iрд i, жалғыз мен аман қалдым дед i. Бұл хабаршы аузын жиғанша тѳрт iнш iс i келд i де айтты: ұлдарың мен қыздарың шарап iш iп, кѳңiл кѳтер iп отырғанда шѳлдаладан қарадауыл кел iп үйд iң тѳрт бұрышын құлатып кетт i, үйд iң шатыры құлап балаларыңның барлығы ѳлд i. Жалғыз мен аман қалдым, м iне, мен саған хабар жетк iз iп кел iп отырмын дед i. Сонда Иов ки iм iн дар-дар айырып, шашын алдырды да, т iзерлеп тұрып тағзым етт i: анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, жалаңаш қайтамын. Жаратқан Ием, ѳз iң берд iң, ѳз iң алдың. Мың алғыс саған дед i. Күнәға бармады, Құдайға т iл тиг iзбед i. Күндерд iң күн iнде Жаратқан Иен iң алдына құлдары келед i. Iш iнде Әзәз iл де бар екен. Жаратушы, Әзәз iлге қарап айтты: сен қайдан келд iң дед i. Сонда Әзәз iл, мен бүк iл жерд i аралап шықтым дед i. Жаратқан Ие айтты: сен мен iң адал құлым Иовты кѳрд iң бе дед i. Ондай таза, iзг i, қиянаттан бойын аулақ ұстаған адам жер бет iнде жоқ. Ол ѳз сѳз iнен әл i танған жоқ, ал сен мен i оған қарсы қойып, жазықсыз адамды жоймаққа ниет етт iң дед i. Сонда Әзәз iл айтты: адам ѳз ѳм iр i, ѳз т iрш iл iг i үш iн қолындағы барын беред i. Ал, қолыңды сол құлыңның тән iне тиг iзш i, сүйег iн жасытшы, кәне, сен iң атыңа мадақ айтқанын сонда кѳрерс iң дед i. Жаратқан Ие айтты: м iне, қолыңа берд iм, тек оның жанына тиме, иманына сақтау бол дед i. Әзәз iл Жаратқан Иен iң алдынан шығып жүре берд i. Келд i де Иовқа, тѳбес iнен табанына дей iн алапес пен мерезд i дарытты. Иов қолына қыштың қабыршағын алып, елден аулақ кет iп, денес iнен сорғалаған iр iңд i сонымен қырып отырды. Иовтың әйел i кел iп айтты: сен әл i айтқаныңнан қайтпадың ба! Құдайыңды қарға да ѳл, дед i. Иов айтты: сен ес iнен адасқан кѳп ақымақтың б iр i ме ед iң. Құдайдан жақсылықты алғанда, жаманшылықты қалай алмайды екенб iз дед i. Тағы да д iн iне бер iк болды, Құдайға т iл тиг iзбед i. Содан кей iн Иовтың жайын ест iп үш досы, Феманит қаласының тұрғыны Елифаз, Савхея қаласының тұрғыны Вилдад және Наамит қаласының тұрғыны Софар, үшеу i бейшараны жұбатпақ болып келд i. Алыстан Иовтың хал iн кѳрген олар, үст iлер iндег i ки iмдер iн жыртып, жылап еңiред i. Жанына кел iп жет i күн, жет i күн отырды, ешқайсысы ештеңе демед i, себеб i, Иовтың кешкен азабы жаншошырлық ед i. Содан кей iн Иов алғаш рет жақ ашып ѳз iн iң кѳрген күн iне қарғыс айтты: Анамның құрсағына тамшы болып дарыған күн iмд i, дүниеге жаралған күн iмд i қарғыс атсын. Ол күн iм түнек болсын, ол күнн iң таңы атпасын, ол күнд i кѳрген адам құбыжық кѳргендей болсын, ол күн ай мен жылдың есеб iне де к iрмей кетс iн. Құрсақтан шыққанда неге ѳлмед iм? Неге емшек емд iм? Бұрынғы ѳткендермен, қайғы да жоқ, қас iрет те жоқ, жатпас па ед iм. Жолы кес iлген адамға жарықтың неге керег i бар? Аузымнан жалыннан басқа ештеңе де шықпайды. Басыма қайғы келд i дед i. Христиан жұртының алапасын арттырған, ақырсоңында әлемд iк үстемд iкке жетк iзген ұлы к iтап – «Библия» болса, оның б iр iнш i жартысы – «Кѳне Ѳсиет». «Кѳне Ѳсиетт i» құраған елу к iтаптың б iр i осы ѳз iм iз әңг iме қылып отырған «Иовтың к iтабы». Бағзы күндерден жеткен Енж iл пайғамбарларының әр сѳз i маржандай к iтаптарының iш iнде б iт iм i бѳлек, сѳз i ерек к iтап. Б iт iк, тұтастай алғанда, Иов пен оны жұбатуға келген үш п iрадар досы, жас ж iг iт Елиуй және Жаратушы арасындағы, ақиқат iздеген пайым мен сѳз қақтығысына құрылған. Иов пайғамбардың iш iнен ақтарылған жалын-құспа жел ѳт iндег i алаудай шапшып, Жаратқан Ие мен Адам енден iң арасындағы ең басты iзг iл iк байламдарын қамтиды, ең шытырман түй iндерд i шешпекке ұмтылады. Ең басты түйтк iл, ең басты күмән – Әд iлет хақында. Жаратушыға деген сен iм i п iрадарлықтан аспаған достары Иовқа басу айтады. Қар iп пен қасерге сүйеу болған адам ед iң ғой. Енд i ѳз iңн iң басыңа күн туғанда и iн iңн iң түскен i қалай. Иманың ѳз iңе жар болсын, б iрақ адам пенде Құдайдан iзг i бола ала ма, атадан асып тусаң да Құдайдан би iк бола аласың ба? Қарашы, әне, Жаратушы Ие аспандағы пер iштен iң ѳз iнен кемш iл iк тауып отырады. Зауал жер астынан шықпайды екен – адам пенде азапқа жаратылады екен. Ғар iпке б iр үм iт бар. Жаратқан Ие жѳнге салған Адам ұшпаққа жетед i. Сондықтан Жаратқан Иен iң зауалын, бұйыртқан нес iбес iн қол қусырып қабыл ал, күп iрл iк қылма, себеб i, ол ѳз i жазалайды, ѳз i алқайды дейд i. Жаратушы қараптан қарап жазаламайды, ѳз iңн iң б iр к iнәң болған ғой. Құдайдың соты тер iс, таразысы қисық деп қалай айтасың. Осы уақытқа дей iн жасаған, ѳз iм iз шеж iреден атын ест iген күнәхарлардың жазаланбағаны бар ма, ал түзу жолдан таймаған п iрадарлардың жарылқанбағаны бар ма. Жѳнге кел, т iл iңд i тарт дейд i. Сырт кѳзге Иовтың Елифаз, Вилдад, Софармен сѳз қағысуы түзу жолдан тайған күнәхар мен Құдай жолындағы п iрадарлар арасындағы тартыс сияқты. Алайда Иовтың берген жауабы алдымызға мүлдем басқа шындықты тартады. Тән i ш iр iп, жаны күйзелген пайғамбар былай дейд i: азапталған бейшараға адам жанашырлық етер болар. Егерде ол адамның Құдай жолындағы п iрадар екен i рас болса. Сендер Жаратқанның қахарын кѳр iп шошып кетт iңдер. Сендер мен i жұбатқанның орнына табалап отырсыңдар. Табалағандарың – мен i жауға тастап кеткендер iң емей немене. Құдайдың қахарын айтасыңдар. Б iрақ адам Жаратқанның алдында қалай ақталып шығады? Адам беттесер ед i, егерде Жаратқан Ие оның мың сауалының тымқұрмаса б iреу iне жауап берсе. Құдырет iне салса – ол жеңед i, б iзден зорғыларды күйреткен. Б iрақ беттесей iкш i. К iм мен i онымен жүздест iре алады? К iнәм жоқ. Жерд iң бил iг iн қиянатшылдарға бер iп отыр. Осының бәр i Жаратқанның iс i емей немене. Маған ж iберген зауалын қайырып алсын, түн ұйқымды тѳрт бѳлген қорқыныштан арылтсын, м iне, сонда мен одан жасқанбай, қорықпай сѳйлей iн. Себеб i, мен, түп тамырымда осы сендер кѳр iп отырғандай емесп iн. О, Жаратқан, неге сен менен күнә iздейс iң, топырақтан жаратқан ѳз iң емес пе. Сүт құсатып тѳккен, к iлегейдей қойылтқан, сүйег iмд i етпен, тер iмен қаптаған, сѳйт iп адам еткен ѳз iң емес пе. Сенен ек i ғана нәрсен i сұраймын: менен зауалыңды ал. Содан соң қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Тән iмд i тергеме, жанымдытерге. Қорқытып тергеме. Қорқытсаң сен iң сѳз iңнен басқа сѳз қалмайды. Қорқынышпен, үреймен түрш iкт iрме. Сонда мен тартынбай, тайсақтамай сѳйлейм iн. Сонда мен iң шын сырыма жетес iң дейд i. К iтаптың соңына қарай сѳз алған жас ж iг iт Елиуй, Иовқа к iнә тағып сѳйлеген алдыңғы үш п iрадардан ѳлшеус iз би iк тұр. Б iрақ п iрадарлармен салыстарғанда уәж i мүлдем басқа тараптан. Елифаз, Вилдад және Софар ѳз сѳздер iнде Иовтың жүрген жолынан әлдеб iр м iн таппақ болады, б iз б iлмейт iн б iр к iнәң бар, кѳңiл iңде күп iрл iк болған, басыңдағы кеп соның зауалы десе, Елиуй ѳз iн iң жалынды сѳз iнде Жаратқанның iс iне баға бермек болған Иовтың әрекет iн күп iрл iк деп табады. П iрадарлар қиянат пен соған ж iбер iлген зауалды ғана б iлсе, Елиуй зауалдың сауабын айтады, т iпт i, зауал дегенн iң ѳз iне күмән келт iред i. Жаратқан Ие ешк iмд i де езг iге салмайды. Сен iң зауал деген iң, к iнәл iге де, к iнәс iзге де, аққа да, қараға да б iрдей келед i. Пақырға келген зауал оның кѳк iрек кѳз iн ашса, Құдайдың шекс iз рахымы емей немене. Иов, тыңда мен i, Құдайдан келген кепт i қарғама, қайта Құдайдың ғажайып iс iне қайран қал, қара да тұр, сырына түйс iн дейд i. Енж iлд iң осы к iтабын бажайлай оқыған адам қайран қалар ед i. Ѳм iр iнде қиянат жасамаған, күнә мен зинадан аулақ болған Иовқа Жаратқан Иен iң осынша азап ж iберу i, және дұшпандары ѳлт iр iп кеткен құл-құтандарының, құлаған үйд iң астында ѳлген ұл-қыздарының ешқандай к iнәс i болмауы, яғни, б iреуге үлг i кѳрсету, мысал келт iру үш iн нес iбес i ешб iр кем емес, Құдай алдындағы хұқығы тең, мүлдем басқа адамдардың жанын алуы, ѳз iс iне ешқандай есеп бермеу i таң қалдырады. Осы тұрғыдан келгенде Иовты жұбатуға келген үш п iрадардың сѳз i ешқайда жетелемейд i. Жаратушымен ек i арадағы, «қиянатқа-қиянат», «жақсылыққа – жақсылық» есеб iне құрылатын қарапайым алысбер iст iк түс iн iк яхуди пайғамбарларының кѳне этикалық кѳзқарастарынан ғана хабар берсе керек. Құдай бұл жерде жазалаушы немесе жарылқаушы бейнес iнде ғана кѳр iнед i. Б iрақ ѳм iр iнде жаза басып кѳрмеген адал, ержүрек, iзг iл iк iзден iс iнде алыс кѳкжиектерге ұмтылған, қандай iсте болса да аяғына дей iн баруға қорықпайтын Иов пайғамбар ѳз сѳз iнен танбайды, ѳз iн iң Жаратқан Ие алдында ешқандай күнәс iн iң жоқ екен iн қайталап айтып отырады. Үш п iрадар мен Иов пайғамбардың арасындағы этикалық тартыстан шығатын қорытынды мынадай: Құдай iс iн бағамдауға адамдық, фәнил iк ѳлшемдер жет iмс iз. Яғни, Жаратқанның ерк i, әм iр i адамдық категориялардан тыс, адам үш iн мүлдем беймәл iм, тылсым қайнардан ѳр iстеп жатыр. Иовтың к iтабында бұл ѳлшемдер, категориялар Құдай тарабынан жоққа шығарылады, және аяғына дей iн осындай болып қалады. Алайда Құдайдың берген аянын Иов басқаша, би iк деңгейде таниды. Осы ерл iкт iң арқасында, ол, тән iн де, жанын да күйд iрген оттың iш iнде отырып, Жаратқан Ие жайлы жалпылама түс iн iкт iң құлы болған жоқ. Үш п iрадарды қанағаттандырған Құдай жайлы, оның iс i жайлы түс iн iкке кѳңiл i толмайтынын, одан әлдеқайда би iк аянға тѳзе алатынын кѳрсетт i. Оның соңғы тараудағы сѳз i қорыққан, үрей кешкен адамның сѳз iне ұқсамайды. Бұл, үш п iрадар мен жас ж iг iт Елиуйдың Жаратқанды ақтап айтқан сѳздер iнен Ѳлшеус iз би iк тұрған әлденен i кѳрген адамның түйс iг i: «мен бұрын сен туралы тек қана ест iген ед iм: енд i мен iң кѳз iм ѳз iңд i кѳр iп тұр: сондықтан мен пендеш iл iк сѳз iмнен бас тарттым да аяғыңа жығылдым». Осыдан кей iн Жаратқан Ие райынан қайтып Иовты алқапты, бұрынғыдан ек i есе жарылқапты, жер қайысқан мал бер iпт i. Жет i ұл мен үш қыз бер iпт i. Қызының б iр iне Емима, ек iнш iс iне Кассия, кенже қызына Керенгаппух деп ат қойыпты. Содан кей iн де Иов жүз қырық жыл ѳм iр сүр iпт i, немерес i мен шѳпшег iн кѳр iп, әбден жасы жеткенде мына фәни дүниеге ризашылықпен кѳз жұмыпты. Иов, мұсылман әлем iнде Аюп пайғамбар деген атпен белг iл i. Абыройы, Енж iлдег i, христиан жұртындағы абыройынан еш кем емес, мұсылман этикасының нег iз iн қалаған абзал тұлғалардың б iр i рет iнде аталады. АБАЙДЫҢ К IТАБЫ Абай артына тастап кеткен қу соқпақпен талайды аралап отырып Аюп пайғамбарға да жетт iк. Бекерден бекер айтқан жоқпыз. Ғасырдан ғасырға б iр-б iр iне қол бұлғап тұратын тұлғалар, б iр-б iр iмен т iл қатысып тұратын тағдырлар болады. Абайдың ѳлеңiнен Аюп пайғамбардың қас iрет iн таныдық, сол Енж iлд iң би iг iнен атамыздың зор тұлғасын, оның кешкен нес iбе-тағдырын қайыра пайымдадық. Б iз неге қазақтың, мұсылманның кемеңгер iн яхуди пайғамбармен, және мұсылман нұсқасындағы Аюппен емес, Енж iл нұсқасындағы «кәп iр» Иовпен салғастырдық? Бүг iнде, д iн – мейманаға айналған заман. Адамдардың б iл iг i жет iлген сайын аралары жақындағанның орнына алшақтап барады. Адамдар әлдеб iр ерекше, белг iл i б iр д iнн iң, конфессияның енш iс iндег i ақиқатты тапқысы келед i. Б iрақ ақиқат, б iр д iнн iң менш iг i ғана болса, ақиқат болудан қалады. Данышпандықта, ақиқатта д iн де жоқ, ұлт пен нәс iл де жоқ. Ақиқаттың өз i – д iн. Д iн атаулы ақиқаттан тарайды. Тағы да б iр пайғамбар айтыпты, iзг i болу үш iн, к iс iл iкт i болу үш iн, ақиқатты тану үш iн м iндетт i түрде б iр д iнн iң өк iл i болу шарт емес деп. Ақиқатқа жетсеңiз, д iн атаулының барлығынан би iк тұрасыз. Ақиқатқа жетсеңiз – басқа Құдайдың с iзге керег i жоқ. Абайдың к iтапханасында Библия болды ма, жоқ па, б iлмейм iн. Б iрақ Абайдың ұлы к iтапты оқығаны, оның iзг i тағлымына бас иген i анық. Адамға бер iлген хұқықтың қандай түр i болса да бостандықтың бар болмысын түгесе алмайды. Түптеп келгенде, хұқық – бостандыққа жетуд iң амалы, жолы ғана. Адамға бостандықты ешк iм де бере алмайды, егерде бостандық оның өз iнде, iшк i дүниес iнде болмаса. Бостандықтың шын мән i, терең мағынасы нақты адамның өм iр iнде ашылады, аян болады. Бостандықтың мағынасы көп, сатысы көп. Бостандықтың аспаны қандай би iк болса, тамыры да сондай, құлдыраған терең. Адам бойындағы, заңды да, низамды да мойындамайтын, төңкер iл iп тұрған құштарлықтардың ойыны – иррационалдық, төмен дәрежедег i бостандық. Немесе, одан да тереңiрек үңiлсек – жанның санадан тыс, стихиялық қуаты. Бұл жерде б iз қандай бостандықты айтып отырғанымызды ұғындыру үш iн Пушкинн iң тамаша б iр өлең жолдарын келт iре кетей iк: Зачем крутится ветр в овраге, Вздымает пыль и прах несет, Когда корабль в недвижной влаге Его дыханья жадно ждет? Зачем от гор и мимо башен Летит орел угрюм и страшен На пень гнилой, спроси его. Зачем арапа своего Младая любит Дездемона? Затем, что ветру и орлу И сердцу девы нет закона! Гордись, таков и ты, поэт, И для тебя закона нет! Бұл жерде бейнелен iп отырған – космостық, табиғи, ең iлк i, жабайы стихия. Түс iн iкс iз, адамдық низамға бағынбайтын қорқынышты, кейде басыңды жұтатын қатерл i, әйтсе де адамды өз iн iң тылсым күш iне ел iкт iрет iн көр iкт i стихия. Абайдың аталмыш өлеңi ақынның бұрынғы-соңғы поэзиясынан андағайлап бөлек тұр. Бұл өлеңде, ақын, адамның маңдайына жазылған жазмыш жайында толғанады. Әлбетте, ақынның б iл iг i мен нес iбе-тағдыры – екеу i ек i бөлек нәрсе. Алайда, басына қайғы түскенде, ақын өз iнен бұрынғылар жүрген жолға, шеж iре мен әфсанадағы ардагерлерд iңжолына тел iнед i. Хакимның қандай қас iрет-кешуден өткен iн: Жарқ етпес қара көңiл iм не қылса да, Аспанда ай мен күн шағылса да, – – деген алғашқы ек i жолдан танисыз. Ай менен күнн iң шағылысуы – Абайдың өз iн iң айы мен күн iн iң шағылысуы, жеке басының кешкен Махшар күн i. Б iр кезде Аюп пайғамбар кешкен Қиямет-Махшар. Аюп қас iрет шеккенде Жаратқан Иеден серт iн, әд iлет iн сұрайды, Жаратқанның iс iн iң адам үш iн түс iн iкт i болуын талап етед i. Жаратқан Ие Аюпқа «Мен жерд i жаратқанда қайда болып ед iң? Өткен мен кеткенд i болжай алсаң осыны айтшы. Өл iмн iң қақпасын ашып көрд iң бе? Аспандағы жұлдыздың б iреу iн өш iр iп, б iреу iн жандыра аласың ба? Шапқанда жер апшысын қуырған жылқы мен тер iс iнен оқ өтпейт iн кер iк не үш iн жаратылғанын б iлес iң бе?» дейд i. Жаратқан Ие осылайша Аюпқа дүниен i қозғалысқа келт iр iп тұрған құд iретт iң болжаусыз, адамның ақылына симайтын стихия екен iн көрсетед i. Аюп осы ғажайыптың алдында басын иед i. Сонымен тағдырдың тәлкег i, жазмыш, өз бет iнше тұрып жамандық та, қиянатта бола алмайды екен. Кер iс iнше, ол, өнерд iң шарты екен, себеб i, космос Хаостан жаратылады, бұл қағида адамдық «өнерге» де, Құдайдың iс iне де б iрдей жүред i. «Жарқ етпесте…» Абай өз iн iң тағдырымен, және сол тағдыры арқылы Жаратқан Иемен трагедиялық диалогқа түсед i. Абай да Жаратқанның әм iр iне бас иед i. Алайда, жоғарыда айттық, Аюпты жұбатуға келген үш п iрадарша бас ию бар да, Аюптай бас ию бар. Жаратқанның қа hарынан қорқып құлша бас ию бар да, Аюпша шын көңiлден, адал ниеттен, өз ерк iмен бас ию бар. Құлдық пен бил iкт iң б iр сырдан шыққан ек i ұшық екен iн Абай б iлед i. Екеу iн iң де Құдай белг iленген шеңберд iң шег iнде екен iн. Алайда, төмен сананың жеткен бұл деңгей i әр заманда, әр нәс iлде жаратылған, басы жұмыр пенделерд iң барлығынан асып туатын Аюп сияқты пайғамбар тұлғаны қанағаттандырмаса керек. Себеб i ондай озып туған кемеңгерлер басқа дүниен iң, басқа аспанның бар екен iн б iлед i. Тәни өм iрден басқа өм iрд iң бар екен iн б iлед i. Соны ойға ала отырып сөз iн өр iстетед i. Түптеп келгенде, бостандық деген – адам. Т iпт i, бағыну үш iн де, әуел i ер iкт i болу керек, өз iңд i құрбандыққа шалу үш iн, әуел i өз iңе өз iң ие болуың керек. Абай бостандықты, өз бостандығын жете таныған. М iне, осы би iкке жеткен ақын: – Дүниеде, с iрә, сендей маған жар жоқ, – Саған жар менен артық табылса да, – дейд i. Келес i шумақта б iз қайғының одан ары көтер iлген iн, мұхиттай толқып ақынның iшк i дүниес iн кернеген iн көрем iз. – Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар iс iне, Қорлық пен мазағына табынса да. Өз iн бұрынғы өткен пайғамбарлардың тағдырына тел iген, содан соң сабасына түскен қажырлы көңiл. Қас iрет – кемеңгерлерд iң ұстазы. Шын кемеңгер, нес iбен iң, адам ақылы жетпес, болжаусыз тылсымнан келет iн iн түйс iнед i. Түйс iнед i де тәубасын табады. Ақынның б iр сөз i ғана көңiлге к iрб iң түс iргендей. «Саған жар менен артық табылса да». Осындай риясыздыққа жеткен ақын, б iреуден б iреуд iң артық екен iн айтқысы келед i. Бұл қалай? Енж iлде айтылған ғой, таңертең жалданған жұмысшы мен талтүсте жалданған жұмысшы екеу iне кешке қарай, есеп қылғанда, б iр-б iр динар бер iл iпт i. Сонда алдыңғы жұмысшы, мен күн i бойы жұмыс iстед iм, мынау адам жарты-ақ күн iстед i, екеум iзге б iрдей төлеген iң не дегенде, қожайын айтыпты, сен i таңертең жұмысқа жалдағанда б iр динарға кел iспеп пе ед iк, бұл не дау деп. Құдай iс i де сондай, Жаратушы нес iбен i өз i б iл iп таратады. Адамның бәр i тең деп. Жалғыз Енж iл емес. Еск i пайғамбарлықта осы мысал көп к iтапта кездесед i. Осыншама б iлгенде, осыншама көргенде, Абайдың, «менен артық жар» деу i таңқалдырады. Махшар – к iмн iң к iмнен артық екен iн ажырататын жер ме екен? Б iрақ артынан өлең, көңiлге тұтастай ұялағанда, қай шумақ б iр iнш i, қайсысы ек iнш i екен iн ажыратып болмас, қайғы-шерд i судай iшт iрген жалғыз ғана мағынаға айналғанда, ақынның тағы б iр би iкке шыққанын пайымдайсыз. Басына туған күн қандай ауыр болса да, кемеңгер, жан-жағына қарап, нес iбес i өз iн iк iнен әлдеқайда ауыр, өз iнен өткен қас iретт iн iң бар екен iн көред i. Көред i де есеңг iреткен қайғыдан ес iн жияды. Дүниеде маған сендей жар жоқ, б iрақ бұл фәниде менен өткен пақырлар, қайғысы мен қас iрет i мендег iден өлшеус iз би iк тұрған сорлылар бар. Барлығымыздың панамыз сенс iң деу i осыдан. Осы уақытқа дей iн Абайдың аталмыш өлеңi «сүй iспенш iл iк лирикасы» деген анықтамамен белг iл i болып келд i. Және өлеңтанудағы бұл жаңсақтықтың тамыры б iз ойлағаннан әлдеқайда терең жатыр. Кез iнде, қазақтың б iр тарихшысы айтып ед i, Алаш жұрты көшпел i малшы мен отырықшы ег iнш iн i сиыстырып отырған Көк Ордадан бөл iн iп, Қазақ Ордасын құрғаннан кей iн, бостандық, егеменд iк жолындағы бес ғасырлық күрест iң нәтижес iнде, өз iн iң дулыбазарлы қырықтан астам кент iнен айрылды, қалмақ басқыншылығы кез iнде бүк iл сәулет өнер i жермен-жексен ет iлд i, бүк iл жазба мұрасы өртел iнд i, қаладан, меш iттер мен д iни орталықтардан шеттеп кету белг iл i дәрежеде қазақ халқының д iнс iздену iне апарып соқты деп. Жазу дамымағаннан кей iн, әлбетте, жазба мәдениетке тән теология мен провиденциализм өр iстемед i. Яғни, өнер мен әдебиет, инерция бойынша дәстүрл i мәдениет аңғарында болғанымен, өнерд i пайым- дау дәстүр iн iң өрес i төмен түст i. Абайдың тұсында Батыс мәдениет iнде индивидуализм үстемд iк ете бастады. Б iз, орыс әдебиет i арқылы руханиетт iң осындай үлг iс iн иемденд iк. Нәтижес iнде б iз өнерд iң артындағы, бастау алатын тылсым бұлағын iздеуд i ұмыттық, көрген iм iзге ғана сенет iн болдық. Адамдық, iзг iл iк жайлы қандай да болмасын жеткен пайымымыз махаббат лирикасы, сүй iспенш iл iк төңiрег iнде ғана топтасты. Махабаттың түптеп келгенде мей iр iм екен iн ұмыттық, махаббатты еркек пен әйелд iң арасындағы күю мен сүю деп қана түс iнд iк. Осы анайы түс iн iк Абайдың мұрасы жайындағы пайымымыздан да үнем i бой көрсет iп отырады. Егерде с iз, Абайдың «Жарқ етпес iн…» осындай «эстетика» тұрғысынан талдай- тын болсаңыз, онда Абайдың кей iпкер i құмарлық жолында ештеңеден тайынбайтын, қорлықтың қандайына болса да төзет iн, сол қорлықтан, жалбарыну мен жалынышта өткен лас кептен ләззат алатын төмен сана иес i болып шығады. Әрине, олай болмайды. Мәселе, Абай өлеңiнде емес. Мәселе, талдау құралының, методологияның кем iст iг iнде, яғни, с iзд iң кем iст iг iңiзде. Қарадан хан шыққан Құнанбайдың ұлы, жалғанды жалпағынан басқан, қалағанын алған, кеудес i зор Абай ешб iр пенден iң алдында бұлай к iш iреймес iне мен кеп iл. Енд i, сүй iспенш iл iк жайлы емес екен, олай болса бұл не жайындағы өлең деген заңды сұрақ туады. Қолымды Құранға қойып айтайын – ең сүй iкт i баласы Әбд iрахман өлгенде шығарылған өлең. Әбд iрахманның өл iм i – ақын өм iр iндег i ең ұлы трагедия. Баласының алдында өлмеу, баласының өлген iн көр iп кету - жалғыз Абайдың емес, жалпы адамзат баласының ең ұлы трагедиясы. Қазақтың «Иә, Жаратқан Ием, «ботам» дег iз iп жылатпа, «атам» дег iз iп жылат» дейт iн ұлы мақалы осы ұлы қас iреттен шыққан. Абай осы қас iретт i жеңе б iлд i. Өлеңд i оқығанда Құдайдың қахарынан, маңдайға жазылған жазмыштан қорыққан, үрейден ез iлген адамды көрмейс iз. Иә, ақын, көз i т iр iс iнде Қиямет-Махшардан өтт i. Иә, б iр ғана өм iр iнде ек i күй iк татты. Алайда, өм iр бойы бостандықты жырлап өткен ақын жазмыштың, Жаратқан Ие жарлығының болжаусыз тылсым екен iн пайымдады, ұқты. Бостандықты жырлап өткен кемеңгер бұны да мойындады, осыған бас ид i. Бостандықтың шекс iз екен iн, осындай да болатынын мойындады, осыған бас ид i. Абайдың осы уақытқа дей iнг i жинақтарында аталмыш өлең 1889 жыл деген мерз iммен белг iленген. Ақын жайлы зерттеулерде де осы мерз iм көрсет iлед i. Әрине, сауатты текстолог, мен iң жоғарыда айтқан ойларымды тер iске шығара алады. Өз сөз iне пәленбай ауызша, жазбаша дерек келт iрер. Абайтанудағы үлкен авторитеттерге сүйенер. Алайда, мен бұл жерде текстология принциптер iне қарсы шығайын деп отырған жоқпын. Мен бұл жерде өлеңдег i сез iм ағысына сенд iм, өз дәлел iмд i осыған құрдым. Тұрмыстық фактор мен психологиялық фактор б iр-б iр iне қайшы кел iп, тартысқа түскенде соңғысы жеңед i. Текстологиялық белг iлемелер иллюзия болуы әбден мүмк iн. Өлеңдег i эмоция ғана алдамайды. Мен өз пайымымда Абайдың трансцендентт iк, мистикалық тәж iрибес iне табан т iред iм. Мұхтар Әуезов те өз iн iң «Абай жолы» эпопеясында бұл өлеңге б iр бұрылып соғады. Әпкелер iмен жол жүр iп келе жатқанда Абай осы өлеңд i оқиды. Әпкелер i «осы сен ақынсың-ау, Абай» дейд i. Бұл Абайдың жастау кез i. Ойымша, Әуезовты, бұл өлеңдег i ақынның серт i қызықтырған сияқты. Сол себепт i Абайдың жас кез iнде-ақ қабылдаған iзг iл iк, рухани кредосы рет iнде алған болуы керек. Т iпт i солай болған күнн iң өз iнде, Әуезовтың принцип i б iзге қайшы келмейд i, қайта б iзд iң ойымызға жол беред i, өр iс ашады. Құдай өз iн iң сүйген құлын аямайды. Абай жас кез iнде-ақ өз iн iң ерекше талайын таныған және тағдырының, маңдайындағы жазудың қаншалықты ауыр болатынын ақылмен жет iп б iлген. М iне, б iзд iң ең соңғы, және ең салмақты дәлел iм iз – осы. Абайдың мистикасын талдау қиын. Талдаудың қиындығы оның түс iн iкс iзд iг iнен емес. Бұл жерде Абай көп ақыннан анық. Мәселен iң қиындығы, Абайдың мистик рет iнде адамзат ұмытып кеткен, ақиқаттың көне жолдарымен жүрет iнд iг iнде. «Ең оңай – ең қиыны» деген қағида бар. Абай қайыра тапқан даңғыл жолдың б iз үш iн әл i күнге дей iн түс iн iкс iз болып отырғандығы осыдан. Көне әфсанада, Аюптың тән i ш iр iгенде өнебойынан төг iлген құрт кей iннен ж iбек құртына айналыпты десед i. Енж iл пайғамбары кешкен дерт iзс iз кетпепт i, дүниеге жаңа өнер шашылыпты. Ал Абай ше… Кемеңгерд iң қас iрет i мен қайғысынан, татқан күй iг iнен көзд iң жасындай төңкер iл iп мөлд iреген жаухар өлең қалыпты… Дереккөзі: http://www. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
