Ұларбек Нұрғалымұлы. Бөлінбеген енші
"Ұларбек Нұрғалымұлы. Бөлінбеген енші"|"https://madeniportal.kz/adebiet/ularbek-nurgalymuly-bolinbegen-ensi1"
TITLE: Ұларбек Нұрғалымұлы. Бөлінбеген енші
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/ularbek-nurgalymuly-bolinbegen-ensi1
META: "Ұларбек Нұрғалымұлы. Бөлінбеген енші"|"https://madeniportal.kz/adebiet/ularbek-nurgalymuly-bolinbegen-ensi1"
TOTAL WORDS: 939
TEXT: Әдетте «Қазақ қандай ұлт?» деген сауалға жауап беретіндердің ауызына ең бірінші «қонақжай» деген сөз түседі екен. Өзіміз де, өзге ұлт та, шетелдіктер де солай айтады. Иә, қонақжай екенімізге сөз жоқ, бірақ қазақтың қонақжайлығы осы бәріміз ойлағаннан да асып түседі-ау, сірә. Біз әлі де жете түсінбей айтатын секілдіміз. Оған көз жеткізу үшін төмендегі екі әңгімесін тарқатсақ жетіп жатыр. Ұларбек Нұрғалымұлы«Бір шәугім шай қазақтың бөлінбеген еншісі» деген сөз бар ел ішінде. Әдетте еншіні үйлі болған ұлды отау шығарарда арнайы бөледі. Ал, мынау арнайы бөлінбейтін, дүниеге келген әр қазаққа алдын ала және өмірінің соңына дейін бөлініп қойылған енші екен. Мұны қалай игіліктенеді? Соған келейік. Жалпы қазақ білсе керек, жолаушылап, жоқ қарап дегендей сыртта жүрген қазақ атаулы танысын, танымасын кез келген үйге түсіп, шөлін қандырып, ретіне қарай қонады да. Жаугершілік уақыт немесе алыс жерлерді атпен шарлаған аталарымыз үшін қазақтың барлық үйі бір шәугім шайын емін-еркін іше алатын туысындай болған ғой. Себебі, танысаң да, танымасаң да, шөлдеп келген жолаушыға үйіңнен бір шәугім шай беру міндетің. Ол оның заңды қақы. Бір ауыз сөзбен бабалар бекітіп кеткен ортақ қағида. Оны барлығы біледі. Ол орындалмаса ар сотының алдында алатын тиісті жазасы да бар. Ертеректе осы Қорғалжың өңірінде «орыс ауылы» аталып кеткен бір қазақ ауылы болған екен. Оның қалайша бұлай аталып кеткенін сол жақтың тумасы журналист Төлеген Жәкітайұлы ағам майын тамызып тұрып айтады. Арқаның қақаған қыс, алапат ақ боранында атпен келе жатқан бір жолаушы сол ауылдың шетіндегі бір үйге түседі. Сөйтсе, әлгі үйдің отағасы қондырмақ түгілі үйіне кіргізбей қойыпты. Қазақ баласынан мұндайды көрмеген әлгі кісі қатты ренжісе керек, сол ауылдағы ешбір үйге түспестен екінші ауылға өтіп кетіпті. Келесі ауылда бір үйге қонып, аты да, өзі де күтіліп шығады. Әңгіме үстінде көрші ауылда болған жайды да жайып салады. Тыңдап отырғандар жағаларын ұстайды. Осылайша кәдімгі Орта жүздің бір тармағанынан тарайтын рулы ел отырған әлгі ауыл «орыс ауыл» аталып кетіпті. Тіпті ауылдың тақтайшадағы аты ұмытыла бастап, ел сол ауылдан шыққан спортшы балалардың өзін «орыс ауылдың балалары екен» дейтін болыпты. Біз бұл жерде өзге бір ұлтты кемсітіп, иә жамандап отырған жоқпыз, әр ұлттың өзіне тән ерекшелігі, өзіне тән өмір сүру дәстүрі болады, әңгімемізге тұздық ретінде өмірде болған жайды мысал ретінде ғана алға тартып отырмыз. Кейін сол ауыл жан-жаққа тарап, жұрты қалғанша осы атауынан құтыла алмапты. Сонда бір жолаушыға берілмеген бір шәугім шайдың жаманаты бүкіл ауылға таңылып тұр ғой. Бұл осы ауылға сол «атақты» әперген отбасыға оңай соққы дейсіз бе? Істің соңы бұлай боларын білгенде қонақ қылып аттандырар еді-ау. Бұл жаңа қонысқа келген шаңыраққа бұрын келіп қонған үй апаратын «ерулік», жақындары қайтыс болған отбасын шақырып беретін «көңіл шайы», жолдың бойында отырған үйлер көшіп келе жатқан елдің алдынан «көш байсалды болсын» деп алып шығатын айран-шалап сусын – «байсал» деген салттардан бөлек, әрине. Бір шәугім шай барлығымызға ортақ шай екен. Демек, менің, сенің, оның үйінде әр қазақтың ішуге тиісті бір шәугім шайы бар деген сөз. «Келші өзің, бір шәугім шайың дайын» дейтініміз де сондықтан болса керек. Бабаларымыз енші қылып бөліп беріп кеткен бір шәугім шай. Моңғолия мен Қытай шекарасын арлы-берлі жылқы айдаған қазақтар тоздырып тұрған сонау бір заманда мынадай бір оқиға болған екен. Хасен дейтін алдаспандай азаматты Моңғол үкіметі ұстамақ болып, күзеуде жалғыз үй отырған жерінде әскерлер жетіп келеді. Хасен аң аулап кеткен екен. Өзінің іздеуде екенін білетін ол кешке қарай үй жағына дүрбі тартса үйінің айналасында әскердің аттары тұрады. Содан анда-санда дүрбісін тартып қойып, керегежартасты жоталардың бір жақпарында жатады. Әскерлер Хасенді күн күтіп, түн күтіп, ақыры үйді көшірмек болады. үйді жығып астаң-кестеңін шығарып жүктерін түйеге артады. Аң аулауға шыққанда артық оқ арқалап жүрмейді ғой, Хасеннің мылтығы қолында болғанымен оғы үйде қалған екен. Енді қайтпек? Сол қашқан беті моңғол әскерлерінің қолына түспей, айлап далада қонып, ақыры Қытай асып аман қалған Хасен ақсақал кейін осы оқиғаны еске алып: «Келінім дегдар, текті жердің қызы еді, бірдеңе ғып оғымды қалдыратынын біліп едім, ойлаған жерімнен шықты. Көш кеткеннен кейін түн жамылып барып жерошақтың шетіне көмілген нан мен оқты алып қайта тауға шығып кеттім. Сол оқпен аң атып жеп, айшылық жол басып жүріп Алтайға өттім, жыл аттатып ауылға келдім. Менімен бірге ізделіп қуғынға түскендердің көбі атылып кетіпті. Су ішерім бар екен, аман қалдық қой. » деп әңгіме шертеді екен жарықтық. «Сонша әскерге білдірмей оқ пен нанды жерошаққа қалай көмді екен» деген сауалға осы әңгімені мына бізге айтушы Зейнел ақсақал былайша әңгімелеп еді: «Қазақ пен моңғол бірге көшіп-қонған киіз туырлықты ел ғой, бір-бірінің салт-дәстүрін де жақсы біледі, сыйлайды. Бала күнімізде жайлау, күзеуден көшерде әжеміз қамыр илеп жерошақтағы қоламтаға тастап кететін. Кейін бір сұрағанымда, «Шешеміз осылай істейтін. Қазақтың дәстүрі ғой, қазақ тау-таудың қуысында отырған ел емес пе, «Осы жерде бір үй бар еді» деп талыққан бір жолаушы өзегін жалғауға бұрылса, құлазып жұртың жатса, ол бейшара қайтпек? Күлшені соған бола тастайды. Ондайда жолаушы ең алдымен жерошаққа барады. Күлге көмген ештеңе жоқ болса «көргенсіздің ауылы екен» деп күліңді шашып кетуі мүмкін. Қазақтың көшерде жерошаққа күлше көметінін моңғолдар да біледі емес пе, келіннің жерошақты айнлсоқтап жүргеніне аса назар салмаса керек. Хасеннің келіні күлше көмген болып жүріп оқты да бір шетіне қалдырған ғой. Түсінікті болды. Тізесіне тізем тиіп, ет құлағыммен естіп отырмын. «Бұрынғылар үйіне келген қонақты қойып, жұртына келген жолаушының несібесін қалдырып кетіп отырған ғой» деп салалы саусағымен сақалын сауып қояды Зейнел ақсақал. Қазақ та бір жалпақ жатқан ел ғой, мұның басқаша айтылып, басқаша мағына беретін тұстары да болуы керек, бізге осылай жетті, осылай ұқтық. Сан ғасыр тұмса табиғатпен күресіп, қыры-сырына қанығып, берекелі тіршілік, өнегелі өмірін жалғап, ұрпағына осыншама ұлан байтақ жерді қалдырып кеткен бабаларымыздан қалған осы екі істің арғы жағында «бөлінбеген енші» деген қазыналы қағидалар жатыр екенау!. Шетелдік бір саяхатшы айтыпты деген: «Әлемнің барлық жерінде қазақ болса дүниені бір тиын жұмсамай тегін аралап шығуға болады екен» дейтін сөз де тегіннен тегін айтылмаса керек. Оның шыңырауында шымырлап осындай шындықтар жатыр. ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
