Минералды заттардың және судың алмасуы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Минералды заттардың және судың алмасуы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Минералды заттардың және судың алмасуы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Минералды заттардың және судың алмасуы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 779
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы мақала Барлық т iр i ағзаға тән белг i – зат алмасуы. Себеб i, заттар алмасуынсыз т iрш iл iкт iң болуы мүмк iн емес. Сондықтан, заттар алмасуы деген iм iз не екен iн айтпай тұрып, т iр i ағзаның т iр i емес заттардан қандай айырмашылығы бар? Осыған тоқталайық. svg|thumb|right|100 px|] Күн сайын сады дене салмағының 10-15 мг/кг iш iп-жеу ұсынылады. Са-ға ең бай сүт, сыр, iр iмш iк, жеміс-жидектер. Ішекте тағаммен түскен Са-дың 30%-ке жуығы с iңiр iлед i. Өм iр iн iң алғашқы күндер iнде организм қабылдаған бүк iл сады с iңiру төмендейд i, ал жүкт iл iк және лактация уақытында артады. Асқазанның қышқылды iш iндег iс i Са-дың көм iрқышқыл және фосфорлы-қышқылды тұздары диссоциацияланады және Са иондалған формада немесе ер iген хелаттармен комплекс iнде iшекке түс iп, с iңiр iлуге ұшырайды. Тағамдық рационның көптеген компоненттер i және физиологиялық факторлар Са-дың с iңiр iлу iне әсер етед i. Са-дың с iңiр iлу iн Д витамин i, ақуыздар, лактоза, лизин, аргинин, лимон қышқылы, соматотропин арттырады, ал тироксин, кортизол, фосфаттар, фитин қышқылы төмендетед i. Р-дың рационмен тәул iкт iк пайдалану 3 г құрайды. Р-дың нег iзг i мөлшер i сүтпен, етпен және балықпен түсед i. Ішекте тағаммен б iрге түскен Р-дың 70%-i с iңiр iлед i. Р-дың с iңiр iлу i рационда Са, М g, Al, Fe-д iң жоғары мөлшер iне байланысты төмендейд i. Na, майлар, фитат, Д витамин i Р-дың с iңiр iлу iне жағдай жасайды. С iңiру Са мен Р-дың 1/2 тең қатынасы кез iнде сәтт i жүзеге асырылады. Қалыпты жағдайда плазмада Са-дың концентрациясы ересек адамда 2-2, 75 ммоль/л және балаларда 2, 74-3, 24 ммоль/л тең. Сарысудың 50%-ке жуығы иондалған Са, 10% цитратпен, лактатпен, бикарбонатпен, фосфатпен қосылыс түр iнде кездесед i. Қалған 40% ақуыздармен байланысқан. Иондалған Са биологиялық активт i болып табылады. Альбуминмен байланысқан Са ағзада Са деңгей iн iң жоғарылауын немесе төмендеу iн реттейт iн буфер тәр iзд i әсер етед i. Са-дың ағзадағы нег iзг i мөлшер i сүйект i теріде болады. Жұмсақ терілер үлес iне небары 14 г тиед i. Қандағы органикалық емес фосфаттың концентрациясы қалыпты жағдайда 0, 646-1, 292 ммоль/л құрайды. Қан сарысуында фосфаттың 80%-i бос иондар түр iнде т iрш iл iк етед i, басқа бөл iг i белокпен байланысқан. Қаңқада шамамен фосфаттың 85% орналасқан. Қалғандары органикалық фосфатты қосылыс түр iнде кездесед i. Су алмасуының жалпы сипаттамасы: Ересек адамның организм iндег i судың жалпы мөлшер i 60% құрайды. Осы себептен 70 кг салмағы бар адамда 42 л су болады. Бұл өлшем тұрақсыз және жынысқа, жасқа, организмн iң физиологиялық жағдайына, ауруларға және сыртқы жағдайларға тәуелд i. Эмбрионда судың мөлшер i 97%-ке жетед i, жаңа туғандарда – 77% дене салмағының. Жас ұлғайғанда судың керект iмөлшер i азаяды және 80 жастан асқан қарттарда оның мөлшер i 48%-ке дей iн төмендейд i. Еркектерде әйелдерге қарағанда соңғыларда майдың керект i салмағының жоғары болуына байланысты б iршама көп. Жеке ткандерде судың мөлшер i олардағы алмасу процестер iн iң жұру iне байланысты. Қанда, бұйректе, өкпеде, жұректе, көк бауырда, бұлшық еттерде, бас миында 70-83% су болады. Бұлардан ерекше майлы, сұйек ткандер i, т iст iң қатты ткандер i суға кедей, ал т iст iң эмал iнде барлығы 4-5% қана су болады. Биологиялық сұйықтықтар 95-98% судан құралады. Су организмде 3 сұйықтықты фазада болады. Оның нег iзг i мөлшер i клеткалардың iш iнде болады. Бұл су клетка iш iл iк немесе интрацеллюлярлық деп аталады. Судың қалған бөл iг i клетка сыртындағы кеңiст iкте болады. Ол клеткааралық және айналмалы немесе тамыр iш iл iк суға бөл iнед i. Организмн iң сұйықтығы бос және байланысқан судан тұрады. Бос су – бұл жасушааралық кеңiст iкте салыстырмалы бос орын ауыстыра алатын, ал клеткаларда белокты молекулалармен байланыспаған су. Байланысқан су клеткааралық кеңiст iкт iң құрылымдарымен немесе белоктармен және клетка iш iндег i басқа заттармен байланысқан. Соңғысы, бос суға қарағанда, ерекше физикалы-химиялық қасиеттермен иемденед i. Оның қайнау температурасы жоғары және тоңазу температурасы төмен. Онда бос суда ер iген тұздар ер iмейд i. Организмнен су бұйрек арқылы несеппен, тер i арқылы тербөл iну нәтижес iнде, өкпе арқылы тыныс шығару аусымен, iшек арқылы нәж iспен бөл iнед i. Судың организмнен нег iзг i бөл iн iп шығу жолы – бұйрек. Орташа тәул iкт iк диурез әйелдерде 1200 мл, ал еркектерде – 1500 мл құрайды. Бұл көлем едәу iр ауытқып отыруы мұмк iн және организмн iң физикалық және патологиялық қалпына және сыртқы жағдайларға тәуелд i болады. Өкпе арқылы 350-400 мл/тәул. жоғалтылады. Кұшейген жұмыс кез iнде, лихорадка кез iнде, кеудел iк жасындағы балаларда өкпен iң гипервентиляциясы кез iнде өкпе арқылы судың жоғалуы көбейед i. Ішек арқылы 200 млден қалыпты жағдайда 5 литрге дей iн диарея кез iнде су жоғалтылады. Іш өту және басылмайтын лоқсу кез iнде судың жоғалтылуы организмн iң сусыздануы мен тұзсыздануымен сипатталады. Қ. Физикалық және коллоидтық химия
