Академик Төрегелдi ШАРМАНОВ: «Жеке бизнесі бар әкім-қараларға халықтың денсаулығы маңызды емес» | Блогтар | Әдебиет порталы
"Академик Төрегелдi ШАРМАНОВ: «Жеке бизнесі бар әкім-қараларға халықтың денсаулығы маңызды емес» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/akademik-toregeldi-sarmanov-zeke-biznesi-bar-akim-qaralarga-xalyqtyn-densaulygy-manyzdy-emes__1576"
TITLE: Академик Төрегелдi ШАРМАНОВ: «Жеке бизнесі бар әкім-қараларға халықтың денсаулығы маңызды емес» | Блогтар | Әдебиет порталы
URL: https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/akademik-toregeldi-sarmanov-zeke-biznesi-bar-akim-qaralarga-xalyqtyn-densaulygy-manyzdy-emes__1576
META: "Академик Төрегелдi ШАРМАНОВ: «Жеке бизнесі бар әкім-қараларға халықтың денсаулығы маңызды емес» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/akademik-toregeldi-sarmanov-zeke-biznesi-bar-akim-qaralarga-xalyqtyn-densaulygy-manyzdy-emes__1576"
TOTAL WORDS: 4029
TEXT: Туберкулез қазақтың төл ауруы емес — Сұхбатымызды С iзд iң 1965 жылы орда бұзар отыз бес жасыңызда қорғаған атақты докторлық диссертацияңыздан бастасақ. — Диссертацияның атауын орысша келт iрген жөн болар. Диссертация шенеун iктерд iң төбес iнен жай түс iргендей болды. Себеб i, жиналған материал туберкулез ауруының пайда болуы мен таралуының түп нег iз i әлеуметт iк жағдайда жатқанын мойын бұлтартпас дәлелдер арқылы ашып берген ед i. Шындық тым ащы болатын, сондықтан бұл еңбек кеңес өк iмет iн iң абыройына көлеңке түс iрет iнд iктен диссертацияны мен компартия Орталық Комитет iн iң, Үк iметт iң және Мемлекетт iк Қау iпс iзд iк Комитет iн iң жауапты қызметкерлер iн iң қатысуымен өткен жабық ғылыми кеңесте қорғауға мәжбүр болдым. Ек iнш i жағынан, қоғамның назарын басқа жаққа аударып ж iберу үш iн қазақ ұлты өз iн iң жаратылысы, табиғатынан туберкулезбен ауруға бей iм тұратын ұлт деген жалған п iк iр таратылып, қалыптастырылды. Б iзд iң бил iктег i басшыларымыз өз ұлтының мүддес iн қорғап, оның әлеуметт iк жағдайын жақсарту үш iн күресуд iң орнына жоғарыдан түскен нұсқаумен жүр iп кетт i. — С iзд iң өм iр iңiзд i күреспен өткен өм iр десе де болады. Тамақтану институтын ашудың да оңай соқпағанынан көз i қарақты оқырман хабардар. — Иә, 1962 жылы ашылған Қазақ КСР-i Денсаулық сақтау министрл iг i Өлкел iк патология ғылыми-зерттеу институтының тағамтану бөл iм i алғашқы күндерден бастап-ақ ғылымдағы шындық пен тазалық үш iн күрест i деуге болады. Жаңағы аталған диссертация да соның б iр көр iн iс i. Мен бұл бөл iмд i 1968 жылға дей iн, алты жыл басқардым. Б iз өз жұмысымызды о бастан-ақ тамақтану жайлы ғылымның әлемд iк үрд iстер i бағытында жүре отырып, денсаулық сақтау проблемаларының басымдық салаларын айқындауға ат салыстық және академик А. Покровскийд iң мәселен i кешенд i түрде шешуд i ұсынатын тамақтанудағы тепе-теңд iк жайлы тұжырымын басшылыққа алуға тырыстық. Б iзд iң бұлайша жұмыс iстеу тәс iл iм iз тар аяда, жерг iл iкт i маңызы бар мәселелерд i шеш iп үйрен iп қалған басқа ғылыми мекемелерд iң жұмыс тәс iл iне мүлдем қайшы келд i. Б iзд iң ғалымдарымыз бил iк орындарының ешб iр рұқсатынсыз А стафилакоктық энтерекок белогының құрылымын анықтауға к iр iст i. Тұтас б iр институт игеред i деп есептелет iн бұл жұмысты б iзд iң үш қызметкер iм iз бес жылдың iш iнде тамаша нәтижемен аяқтап шықты. Солардың б iреу i профессор Т. Талбаев Қазақстандағы тұңғыш допингке қарсы лабораторияны ұйымдастырушы адам. Қазақ Тағамтану академиясы Дүниежүз iл iк денсаулық сақтау ұйымымен ынтымақтаса жұмыс iстейт iн бас орталық болып саналады. Өйткен i, ол әлемде ашылған тұңғыш осындай мекеме болатын. 50-ден астам тағамтану институты бар АҚШ-тың өз iнде мұндай орталық бес жылдан кей iн барып ашылды. Бүг iнг i таңда әр құрлықта орналасқан олардың саны 21-ге жетт i. Б iрақ, б iр iнш iн iң аты қашанда б iр iнш i. Орталықтың өз i 1979 жылы, 1978 жылы өткен атақты Алматы конференциясының жеңiс iне орай ашылған ед i. Мен оны сұрап алғандай ет iп ашып ед iм. Б iз қаз iр Копенгагенмен б iрлесе жұмыс iстейм iз. — Кеш iр iңiз, сөз iңiзд i бөлей iн, «жеңiс» деген сөзд i өте әдем i айттыңыз. Осы конференцияның тарихы туралы азкем тоқтала кетсеңiз артық болмайды ғой дейм iн. — Мен ол кездер i Қазақ КСР-i Денсаулық сақтау министр i болып iстейт iнм iн. Содан ек i жыл бұрын Дүниежүз iл iк денсаулық сақтау ұйымы Женевада өткен мәж iл iсте өздер iн iң медициналық жедел жәрдем мәселес iне арналған кезект i конференциясын Кеңес Одағында өтк iзу туралы шеш iм қабылдады. КСРО-ның Денсаулық сақтау министр i Б. Петровский Ташкентт iң кандидатурасын ұсынды. Ал, ол замандарда Ташкентт iң Орта Азияның бейресми астанасы, орталығы болып есептел iп келген iн бәр iм iз б iлем iз. Бұл ұсынысқа мен үз iлд i-кес iлд i қарсы болдым да, Алматыда өтк iзуд i ұсындым. Оның аяғы б iраз дау-дамайға ұласып барып, ақырында кеңест iк Компартияның Саяси Бюросының мүшес i Д iнмұхаммед Қонаевтың араласуымен б iзд iң пайдамызға шеш iлд i. — «Iс iңн iң немен аяқталарына көз iң жетпесе ондай iст i бастамаған жөн» деген Шығыс даналығы бар ғой. С iз де мұндай батыл ұсыныс жасаған кезде оның қандай нәтижеге жетер iн жобалап болса да б iлген шығарсыз? — Әрине. Мен iң оның алдында үш жыл Ақтөбе мемлекетт iк медицина институтының ректоры, одан кей iнг i жет i жыл бойы министр болып кеңест iк жүйен iң қалай жұмыс iстейт iн iн жет iк б iл iп қалған кез iм. Кеңес Одағы тек Алматының ғана емес, бәр iнен бұрын өз iн iң жақсы атын шығару үш iн жанын салатынын, ал, оның жанын салғаны Қазақстанға тек қана пайда әкелет iн iн жақсы түс iнд iм. Мен т iпт i конференция басталмай тұрып-ақ көзбояушылық үш iн Алматыға әкел iнет iн барлық құрал-жабдықтардың, медициналық техниканың б iзде қалып кетет iн iн де б iл iп отырдым. — Нақтырақ айтқанда «нәтиже» қандай болып шықты? — Алдымен медицина жағына тоқталар болсақ, конференция арқасында бұрын тек Мәскеуде, қала берд i Ленинградта ғана болатын, бұл жақтағы елд iң түс iне де к iрмейт iн жаңа техникаға ауруханалар мен емханалар б iр жырғап қалды. Жаңылыспасам, үш жарым мың судай жаңа «жедел жәрдем» машинасы алынды. Қонақтар баратын бағыттағы қалалар мен аудан орталықтарындағы, т iпт i ауылдардағы ауруханалардың б iр i күрдел i жөндеуден өтк iз iлсе, басқалары жаңадан салынды. Конференцияның арқасында «Қазақстан» қонақүй i де мерз iм iнен бұрын бер iл iп, Ленин атындағы, бүг iнг i Республика Сарайы мен Пушкин атындағы Ұлттық к iтапхана залдары қайта жабдықталып шықты. Т iпт i, оны айтасыз, Орта Азия бойынша тұңғыш медицина тарихы мұражайы да ашылды. Конференция табаны күректей он күн бойы жұмыс iстед i. Әлемн iң 146 ел iн iң денсаулық сақтау министрлер i бастаған мәртебел i делегациялар келд i. Конференцияның жұмысы табысты деп танылғаны соншалық, Б iр iккен Ұлттар Ұйымының сессиясы Алматы конференциясы бойынша сол жылдың өз iнде арнайы қарар қабылдады! Сол сессияда сөйлеген сөз iнде ДДҰ президент i Н. Махлер: «Алматы конференциясы денсаулық сақтау iс iн iң ХХ ғасырдағы ұлы хартиясы» деген баға берд i. Ұнды тем iрмен байытуға қарсы шығатын сенаторлар да бар — Копенгагенге қайта оралсақ. — Иә, копенгагенд iктер Қазақстанда анемия деген мәселе бар екенд iг iн мойындағысы келмейд i. Ал, б iз сонау кеңес заманының өз iнде адам организм iнде тем iр жет iспеуш iл iк анемиясына арналған б iр iнш i Бүк iлодақтық симпозиум өтк iзген болатынбыз. Олар б iзге «с iздер жүрек-қан тамырлары ауруымен айналысыңыздар, қатерл i iс iк ауруларымен айналысыңыздар, проблема деген солар» дейт iн. Мен бұл туралы өз iмн iң Алматы конференциясына арналған к iтабымда жаздым да. Не керек, сонымен Батыстағы әр iптестер iм iз Қазақстанда анемия проблемасы барын мойындауға мәжбүр болды. Сарапшылар оны да зорға мойындады. Мен iң досым, академик Камал Ормантаев өз iн iң балаларға жасаған операцияларының 70 пайызы туаб iтт i кемтарлықты, жарымжандықты жөндеуге кетет iн iн айтады. Ал, ол жарымжандық адам ағзасындағы фолий қышқылының жет iспеуш iл iг iнен кел iп шығады. Ал, мұның бәр i жоқшылықтың, халықтың тұрмыс деңгей iн iң төменд iг iн iң салдары. Сәбилер арасында өл iм көп, бұл б iр. Аналардың босанар кезде көз жұмуы көп, ек i. Туберкулезбен науқастанғандар көп, үш. Осының бәр iнен келед i де б iз ерте қайтыс боламыз, жастайымыздан ауырамыз, ұзақ ауырамыз. Б iз бүг iн ЮНИСЕФ және Азия даму банк iмен б iрлесе отырып тем iр және йод жет iспеуш iл iг i анемиясын жою жолында 6 елде — Қазақстанда, Моңғолияда, Қырғызстанда, Өзбекстанда, Тәж iкстанда және Әз iрбайжанда 7 миллион долларлық жобаны iске асырып жатырмыз. Б iзд iң академия жасаған техникалық шарттар бойынша ұн тем iрмен, ал, тұз йодпен байытылады. — Неге басқа дақыл емес, ұн? — Өйткен i, нан әмбебап тағам, оны жемейт iн адам жоқ. Айтпақшы, мен осы жерде б iр қызықты айтып кетей iн. Осыдан ек i жыл бұрын б iзде «Тамақ өн iмдер iн iң қау iпс iзд iг i туралы» Заң қабылданды. Бұл заң бойынша жаңағы айтқан ұнды тем iрмен байыту м iндетт i деп көрсет iлген. Енд i жақында депутаттарымыз сол бапты өзгертпекке ниеттенген көр iнед i. Әлемн iң АҚШ бастаған 70 ел i ұнды байытады, ал, б iз тағы да ауа жайылмақшымыз. юнисефт iң Нью-Йорктағы штаб-пәтер iнде парламент iм iзд iң бұл ниет i жайлы ест iгенде «егер Қазақстанда ұнды м iндетт i түрде фортификациялау жайлы бапты алып тастаса, бұл қоғам үш iн орны толмас трагедия» деген баға берд i. Мен iң парламентте сөз сөйлеу iме тура келд i. Б iзд iң б iр сенаторымыз тұрып «мен ондай нанды жег iм келмейд i, бұл мен iң тұтынушы рет iнде құқығымды бұзады» дед i. Мен оған: «Ал, с iз халықтың денсаулығын қайда қоясыз?» дед iм. «Тамақ өн iмдер iн iң қау iпс iзд iг i туралы» Заңның басқа заңнан жоғары тұратынын қайда қоясыз?» Үндемейд i. Ары қарай сұрадым: «С iз дүкендерде сатылатын, «отрубной хлеб» деген нанды жейс iз бе?» «Жейм iн». М iне, мәселе осында. Техниканың араласуының салдарынан кебекпен б iрге тем iр, мырыш, фолий қышқылы, витамин «В 1», «В 2» витаминдер i кет iп қалады. Б iз ұнды солармен байытамыз. Және жоғары және б iр iнш i сортты ұнды ғана байытамыз. — Дәр iгерлерд iң қол ди iрменде iр i ет iп тартылған ұннан п iс iр iлген нанды жеуд i ұсынатыны содан екен ғой. — Иә, б iз жаңағы қоспаларды қосқанда ұнды өз iн iң о бастағы табиғи күй iне жақындатамыз. Бидайдың бойындағы физиологиялық табиғи қасиеттер iн өз iне қайтарамыз, бар болғаны сол ғана. Депутаттар «ұнды байыту экономикалық зиян шект iред i» дейд i. Қайдағы зиян? Сарапшылар, б iзд iң емес, халықаралық сарапшылар б iр тонна ұнды байытуға кетет iн шығын 1 доллар 17 цент екен iн есептеп шығарған. Бұл б iр қорап темек iн iң ақшасынан да аз ғой! Он жылға кетер жалпы шығын 16 миллион долларды құрайды екен, ал түсет iн пайда — 170 миллион доллар! «Ұнды байыту б iзд iң елд iң Дүниежүз iл iк Сауда Ұйымына к iру iне бөгет болуы мүмк iн» деген п iк iр де айтылып жүр. Бұлай айтуға да ешқандай нег iз жоқ. Өйткен i, жаңа айтқанымдай, Солтүст iк және Оңтүст iк Американың барлық мемлекет i, Еуропаның көптеген елдер i баяғыдан бер i ұнды байытып келед i және бұлай ету олардың ДСҰ-ына мүше болуларына ешқандай да кедерг i келт iре алған жоқ. Оны айтасыз, олар б iзд iң ұн байытылмаған болса оны сатып алудан да бас тартады. Себеб i, халқының қамын ойлаған олар өз елдер iнде тек қана байытылған ұн қолданылатыны жөн iнде заң қабылдаған. Б iзд iң парламентке Еуроодақтың өк iлдер i келд i, жай келмей Бейб iтш iл iк елш iс i, шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карповты өздер iмен б iрге ерте келд i. Солардың қатысуымен үлкен әңг iме болды. — Халықтың, оның iш iнде сол депутаттардың өздер iн iң денсаулығына да пайдалы екен i көр iн iп тұрған жобаға олармен министрл iктег iлер неге сонша қарсы болады? — Қарсы болатын себеб i бұл жобаның олардың бизнес iне т iкелей қатысы бар. Ди iрмендерд iң бәр i жекеменш iкт iң қолында. Олардың қожайындары к iмдер? Ауыл шаруашылығы министрл iг i мен Индустрия министрл iг iнде отырғандар. Жеке ди iрмен i бар министрлер, вицеминистрлерге артық шығын шығару ти iмс iз болса, халықтың денсаулығы сөз болып жатқаны олар үш iн ешқандай да маңызға ие емес. Маған ек i рет «Казахстанская правда» газет iнде мақала жариялап, «б iзд iң заманымыздың геройларымен» күреске түсу iме тура келд i. Нәтижес iнде ек i б iрдей вицеминистр орынтағынан айрылды. Мүмк iн, мен iң әрекет iм өз i онсыз да шығайын деп тұрған көзге қосымша түртк i болып тиген шығар, қалай болғанда да, мұндай мырзалардан халыққа ешқандай пайда жоқ. Нег iз i, аталған заңды Денсаулық сақтау министрл iг i жасауы керек ед i, ал, ол б iзд iң сорымызға қарай, Ауыл шаруашылығы министрл iг iне жүктел iп кеткен. Жалпы, мен неге бұл мәселеге осынша кеңiнен тоқталып отырмын? Өйткен i, жоқшылық пен ауру б iр-б iр iмен тығыз байланыста. Аз ақшаны шығынсынсақ көп ауруға тап боламыз. Байытылған ұнды пайдалану балалар өл iм iн 20 пайызға қысқартуға мүмк iнд iк беред i! Тұзды йодтауды да қолға алдық. Қаз iр оның 94 пайызы байытылып шығарылады. Йод жет iспеуш iл iк деген iңiз бұл да жасырын аштық деген сөз. Йод жет iспесе сандаған ауыр сырқаттарға тап боламыз. Осы байытылған ұн мен йодталған тұзды пайдалану б iзд i көптеген аурулардан аман алып қалады, демек, өм iр жасымызды да ұзартады. 1965 жылы б iзд iң орташа жасымыз 75 жас ед i. Қаз iр ше? 61 жас. Нарық б iзд iң денсаулық сақтау мекемелер iн iң қатарын баудай түс iрд i. Ауылды жерде олардың жартысы жойылып кетт i. Өткен ғасырдың басында АҚШ тұрғындарының орташа жасы Чили тұрғындарынан ек i есе жоғары ед i, қаз iр бұл көрсетк iш теңест i. Қытай халқының орташа жасы бұдан қырық жылғымен салыстырғанда тура ек i есе өс iп, 72 жасты құрап отыр. Жапония халқының орташа жасы сексеннен асқанын бүк iл әлем б iлед i. Оған жақын тұрған ел тек Англия ғана. Экономикалық тұрғыдан алсақ та халықтың орташа жасының б iр жасқа артуы Жалпы Iшк i Өн iмн iң 5 пайызға артқанын көрсетед i екен. Демек, халықтың орташа жасы елд iң әл-ауқатының қандайлығының айнасы деген сөз! Б iз экономикамыз өрлеу үст iнде деп мақтанамыз. Дұрыс, б iз бай елм iз. Б iрақ, көрш i ресейл iктерден орташа жасымыз төмен. Олар тұрмақ тәж iктер мен өзбектерден де аз. Т iпт i, қырғыздардан да аз! Түр iкпендер жайлы мүлдем сөз жоқ! Бай ел болсақ, дамып жатқанымыз рас болса неге бұлай? Әңг iме б iзд iң аз ақшамен көп денсаулық сақтап қалуға болатын жаңағыдай мәселелерге көңiл бөлмеу iм iзде. Аз ақша шығарсақ көп аурудан құтыламыз — Ойпырмай, ұнды байытайық дегенге қарсы шығатындар да табылады екенау! — Ұн мен тұзды айттым. Дәл сол сияқты вакцинация да назар аударуды қажет етед i. Үш iнш i жолы - телемедицина. Төрт жылдан бер i ел iм iзд iң Қызылорда, Атырау сек iлд i 5-6 облысында ол жұмыс iстеп жатыр. Бұл деген iңiз б iл iкт i мамандар кеңес iн, көмег iн алыс аймақтағы халыққа жетк iзу деген сөз. Жай ғана көмек емес, сапалы көмек деген сөз. Рентген сурет i де кез келген қашықтыққа бер iле алады. Облыс орталығында түс iне алмаса Астанаға, Алматыға ж iберуге мүмк iнд iк бар. Мысалы, Алматыда ек i ауру әйелге қатерл i iс iк деп диагноз қойылғанымен б iз байланыс орнатқан Американың Вирджиния университет iн iң мамандары телебайланыс арқылы рентген суреттер iн, басқа да мәл iметтерд i саралай кел iп метастаза жоқ деген тұжырым жасады. Дәл осындай байланысты Гарвард университет iмен, ньюджерсидег i орталықпен жасауға болады. Телемедицина ең алдымен б iзд iң ел iм iз сияқты ауыл мен ауылдың, қала мен қаланың арасы жүздеген шақырым құрайтын елге керек екен iн дәлелдеп жатудың қажет i бар ма?! Жылына қаншама отандастарымыз дер кез iнде көмек ала алмағанның кес iр iнен көз жұмып жатыр. Телемедицина қымбат та тұрмайды, ал, уақтылы көрсет iлген сапалы медициналық жәрдемн iң пайдасын сөзбен айтып жетк iзу мүмк iн емес. Осы философия 1978 жылғы Алматы қаласында өткен конференцияда қабылданған «Ұлы Алматы хартиясында» арнайы бап болып жазылған. — Телемедицинаның тағамтануға қандай қатысы бар деген сұрақ тумай ма? — Т iкелей қатысы бар. Себеб i, қаз iр әр жеке адамға ғана емес, көпш iл iкке арнап емдеу әрекеттер iн жасауға болады. Мысалы, сем iзд iк деген осы заманның үлкен б iр проблемасына айналып отыр. Сем iзд iкт i жәй эстетикалық тұрғыдан көр iкс iз көр iн iс рет iнде қарап қоя салуға болмайды. Сем iзд iк ең алдымен адамның ақыл-ойына кер i әсер етед i. Өз кезег iнде ол жүрек ауруларына алып келед i, диабет сек iлд i жазылуы қиын ауруға алып келед i, қатерл i iс iкт iң тез iрек пайда болуына алып келед i, гипертониялық ауруларға алып келед i. Б iз қаз iр көб iне жаңағы айтылған ауруларды емдейм iз, яғни сем iзд iкт iң салдарымен күресудем iз, ал, б iз оның себептер iмен күресу iм iз керек қой. Себеб iмен күрес деген iм iз сем iзд iкт iң алдыналу. Дұрыс тамақтану арқылы. Нарық заңы баяғыдан үстемд iк құратын Батыста ауруға да, ден i сауға да нарықтық көзқарас. Оларда «б iр грамм артық салмақтың құны б iр грамм алтынға тең» деген мәтел де бар. Компаниялар сем iз қыз-ж iг iттерд i қайтсе де өздер iне қызметке алмауға тырысады. Не iстейд i, ертең бастарына бәле болатын адамды алып? Ек iнш i жағынан сем iзд iктен емдейт iн орындар да емдеген i үш iн ақшаны көб iрек сұрайды. Осыдан барып әр адам өз денсаулығын өз i қолға алуға мәжбүр болмай ма? «Жасыңыздың ұзақтығы мықыныңыздың ұзындығына кер i пропорционал» деген мақал тег iннен-тег iн шыққан жоқ қой. Сем iзд iктен құтылу үш iн б iр iнш i нен i емдеу керек дегенде дәр iгерлер әдетте «миыңызды» деп әз iлдей жауап қайтарады. Шынына келгенде онда тұрған ешқандай әз iл жоқ, адамның миы барлық органды басқаратыны, сол мидың iш iнде «ләззат орталығы» аталатын айрықша орталық бар екен i белг iл i. Сондықтан нәпс iс iн тыя алмаған адам аурудан көз аша алмайды. Тамақты дұрыс жемейм iз, сөйтем iз де неше түрл i БАД аталатын пайдасынан зияны көп таблеткаларды жұтамыз. Дұрыс тамақтана б iлу арқылы сем iзд iкт iң ғана емес, қатерл i iс iк сек iлд i жазылмайтын дертт iң де алдын алуға әбден болады. — Осы жерде Абай атамыздың «ауруды жаратқан Құдай, б iрақ, сен i ауыртқан Құдай емес» деген сөз i еске түсед i екен. — Дәл соның өз i! Ендеше, б iр iнш i кезекте қандай тамақ тәтт i, жұғымды, қуатты деуд iң орнына қандай тамақ пайдалы деген сұраққа жақындап келем iз. Көп жылдар бойы қатерл i iс iкт iң қалай алдын алуға болатыны жұмбақ болып келд i. Қаз iр медицина ғылымының шарықтап дамуының арқасында бұл жұмбақ та шеш iл iп келед i. Бұрын 30-40 пайыз қатерл i iс iкт iң алдын алуға болады дел iнсе, бүг iн бұл сан кем i ек i есе өскен. Соңғы он жылда бұл ауруды болдырмауға өте көп септ iг i тиет iн мүлдем жаңа тамақ өн iмдер iн iң қасиеттер i ашылды. Оның барлық түрлер i. Сарымсақ. Көкөн iс б iреуге ұнауы мүмк iн, б iреуге ұнамауы мүмк iн, б iрақ, б iзд iң бәр iм iзд iң де «рак» деген сөзд i ест iг iм iз келмейт iн i рас қой? Осыларды жүйел i түрде қолдана отырып, рак ауруының 70 пайызының алдын-алуға болады екен. М iне, тағамтанудың құд iрет i қайда жатыр! Б iрде мен i Д. Қонаев шақырып алып: «Нан болса, ет болса, май болса жетпей ме, сен iң институтыңның к iмге керег i бар?» дейд i. Нан да, ет те, май да артығымен жетет iн Америкада 50-ден астам тағамтану институты бар, б iзде 3-ақ институт бар — Мәскеуде, Киевте және Алматыда. Б iрақ, қаз iр оның екеу i ғана қалды, Киевтег i институтты б iр бизнесмен сатып алған екен, ақыры жоқ қылып тыныпты. Түрк iменбашы ғой жалпы ел iндег i ғылымды жойып тынды. Енд i өз i де кетт i ғой. Американың Бостон қаласында 20 қабатты алып институт бар. Ол институт тек қана витаминология мәселес iмен айналысады. Жалпы, америкалықтар өз iңiзд iң вена тамырыңызға с iзд iң өз iңiзд i жолатпайды. Олар эксперимент, зерттеулер iн iң барлығын ақшаны аз төлейт iн Шығыс Азия елдер i сек iлд i өңiрлерде жасап, барлық дәр iс iн сынақтан өтк iз iп әкелед i. Б iз болсақ, титтей нәрсен iң өз iне венамыздан укол салдырғанға мәзб iз. байманаптарымыз «мен мынадаймынадай қымбат система салдырдым» деп мақтанады. «Система» деген сөз б iзд iң т iл iм iзге әбден ен iп кетт i. Система дегенд i денем iзге шелектеп құятын жағдайға жетт iк. Т iпт i, ауруханаға ес-түсс iз күй iнде түскен досым, академик Камал Ормантаевқа дәр iгерлер «системаны» аямай құйып жатқан жер iнен арашалап қалдым. Қысқасы, тағам арқылы рак, диабет, жүрек және қан қысымы ауруларының алдын алуға болады. — «Ауру - астан, дау - қарындастан» дейд i қазақ. Аурудың бәр i астан болатын болса, қаз iрг i генд iк инженерия аталып жүрген ғылым жет iст iг iн пайдаланып, дұрыс тамақтанудың жолын әр адамға жеке үйретуге де болатын шығар? — Болғанда қандай! бес-алты жыл болды, АҚШ-та, Гарвард университет iнде «Геном» деп аталатын жоба iске асырылды. Ол жоба бойынша адам денес iндег i 3 миллиард генн iң бәр i анықталды. Не үш iн? Адам организм iн iң барлық қызмет iне жауап берет iн белсенд i белок молекулаларын зерттеу үш iн. Соның арқасында дәр i ж iберет iн нысананың м iндет iн атқаратын 100 мыңға тарта белок молекуласын анықтаудың сәт i түст i. Яғни, әр адамға арнап қандай тамақ өн iм iн қолдану керект iг iн жекелеп айтуға мүмк iнд iк беред i. Бұл құралғы қымбат тұрады. 10 мың доллар төлесеңiз с iз қандай тағамдармен қанша уақыт тамақтануыңыз керект iг i жөн iнде қағаз аласыз. Тек, б iраз уақыт өткен соң тағы да барып тексер iл iп тұруыңыз қажет. — С iз аурудың салдарымен емес, себеб iмен күресу туралы көп айттыңыз. Дұрыс тамақтана б iлу ауру туғызбайтынын айттыңыз. Осы сұраққа тағы б iр тоқталсаңыз. — Мәселе мынада. «Басы ауырмағанның Құдаймен не iс i бар?» дейд i қазақ. Сөйт iп ешқашан ауырмайтындай көр iп жүре беред i. Ауырсам емдеген i үш iн жалақы алатын дәр iгер бар ғой деп ойлайды. Денсаулығым үш iн ең алдымен мен өз iм жауаптымын деген түс iн iк б iзде әл i қалыптаспаған. Мемлекетт iк тұрғыдан да б iзд iң барлық iс-әрекет iм iз ауруларды емдеуге бағытталған, ал, нег iз iнде мемлекет өз iн iң күш iн ең алдымен профилактикалық медицинаға бағыттауы ти iс, яғни аурудың алдын-алуға, одан да дұрысы ден i сау адамның денсаулығын одан әрмен нығайта түсуге бағыттауы ти iс. — Қаз iр не көп, «гербалайф» жол ашып берген түрл i «тяньши» тәр iзд i қоспалар көп. — Мен «гербалайфқа» қарсы б iр iнш i болып дабыл көтерген, мәселе қойған адаммын. Себеб i б iзд iң пациенттер iм iз оны пайдаланғаннан кей iн б iраз уақыт азып, кей iн қайта сем iр iп кеткен i жайлы айтты. Б iз бұл қандай дәр i деп тексер iп көрд iк, сөйтт iк те мен Денсаулық сақтау министр iне «тыйым салу керек» деп хат жаздым. Сол кезде қандай айқай-шу көтер iлд i десеңiзш i! Олардың мен i айыптамаған күнәс i қалмады. Мен б iрақ, бер iлген жоқпын, шыдап бақтым. Олар маған жала жабуға дей iн барды ғой. Б iр күн i мемлекет басшысының аузынан Шарманов көмектескен деген сөзд i де ест iп қалдым. Мен дереу баяғы хаттың көш iрмес iн салып ж iберд iм. Осылайша оның ел iм iзд iң аумағынан кету iне септ iг iм тид i. — Осыдан ек i-үш жыл бұрын баспасөз бет iнде с iздер «Ж iг iт» және «Сарбаз» аталатын, жасы ұлғайған ер адамдардың күш-қуатын бойына қайтаратын дәр i-дәрмек жасап жатыр деген мақалалар жарық көр iп ед i. — Алдымен айтарым, б iзд iң бүг iнг i өм iр iм iзд iң сапасының төменд iг i соншалық, қырықтан асқан әр ек i еркект iң б iреу i жарамсыз деп тұжырым жасауға болады. Дәр iлерге келсек, ол б iзд iң институттың жақсы атын жамылып, алаяқтықпен айналысқысы келген өз i дәр iгер, өз i кәс iпкер адамның iс i екен, оны б iз дер кез iнде байқап қалып, тойтарыс берд iк. Әлг i неме б iзге «Алатаудың дәр i шөптер iн пайдаланып, осындай атпен ек i биологиялық қоспа жасап алып келд iм, т iркеп бер iңiздерш i» дед i. Б iраз адамдарға бер iп әсер i қалай десек, «керемет, «виагра» жолда қалады» дейд i. Мен iң көңiл iме күмән к iрд i. Қалайша Алатаудың шөб i «виагра» мен «сиалистен» озып кетт i? Тексер iп көрсек, виаграның өз i. Мен оған «сатуыңды тоқтатпасаң сен i сотқа берем iн» дед iм. — Жетп iст iң жетеу iне шықсаңыз да қимылыңыз ширақ, шапшаң. Бұл генн iң әсер i ме, жоқ өз iңiз насихаттап жүрген дұрыс тамақтанудың әсер i ме? Әлде басқа себептер i бар ма? — Осы айтылғанның бәр iн iң себеб i деуге болады. Әкем мерген, сер i к iс i ед i. Өз iм өм iр бойы спортпен шұғылданып келем iн. Қаз iрд iң өз iнде таңертең сағат алтыда тұрамын да б iр сағат тренажерде жаттығулар жасаймын. Жаттығудан кей iн көк шай iшем iн, б iр қияр, б iр помидор, б iр болгар бұрышын жейм iн. Нанды, сары майды, тәтт iн i, картопты аузыма алмаймын. Еттен балық пен жылқының ет iн жейм iн. Аптасына ек i рет Шымбұлаққа жаяу шығып тұрамын. — Әңг iмеңiзге рахмет! Сұхбаттасқан Өм iрзақ АҚЖ IГ IТ, «ЕВРАЗИЯ-KZ»
