Сәулетшi Бақытжан ӘШIРБАЕВ:«Бiздiң идеямызды өзгелер ұрлап жатыр» | Блогтар | Әдебиет порталы
"Сәулетшi Бақытжан ӘШIРБАЕВ:«Бiздiң идеямызды өзгелер ұрлап жатыр» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/sauletsi-baqytzan-asirbaevbizdin-ideiamyzdy-ozgeler-urlap-zatyr__1448"
TITLE: Сәулетшi Бақытжан ӘШIРБАЕВ:«Бiздiң идеямызды өзгелер ұрлап жатыр» | Блогтар | Әдебиет порталы
URL: https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/sauletsi-baqytzan-asirbaevbizdin-ideiamyzdy-ozgeler-urlap-zatyr__1448
META: "Сәулетшi Бақытжан ӘШIРБАЕВ:«Бiздiң идеямызды өзгелер ұрлап жатыр» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/sauletsi-baqytzan-asirbaevbizdin-ideiamyzdy-ozgeler-urlap-zatyr__1448"
TOTAL WORDS: 5186
TEXT: Түрк iстанда мәселелер сол сәт iнде шеш iлет iн — Мен облыс әк iм iн iң орынбасары болып келген iмде әк iмш iл iкте не көп, бағдарлама көп екен, осыған таң қалдым. Әр салада б iр-б iр үлкен бағдарлама. Б iрақ, шындап келгенде iстел iн iп жатқаны шамалы-ақ. — Себеп? — Себеп — кезкелген бағдарламаның арқасын ақшаға т iреп қоймасаңыз нәтиже шықпайды! Кез iнде мен «Мәдени мұра» деген сөз Президентт iң Жолдауында айтылысымен облыстық бағдарламаны iстеп қойдым. Неге? Өз уақытысында компартияның мектеб iнен өтт iк қой — партия съез iнде б iр ұран тасталды дегенше ти iст i қаулы шығатынын б iлет iнб iз. Жолдауда мәдени мұра жайлы тектен-текке айтылмағанын түс iнд iм. Ертең б iреулерге бұл жайлы тапсырма бер iлед i, олар қиналады. Мен облыстың бас сәулетш iс iм iн, бұл тақырып маған т iкелей қатысты болмаса да өз ойымша iстеп, әк iмге апардым. Әк iм «Карл Байпақовты да, Дүйсен Қасей iновт i де танисың, өз iң бастадың ба, өз iң аяқта» дед i де, мәдениет департамент iн iң құзырынан алып, маған берд i. Мен к iмн iң не жұмыс атқаратынын, орындалу мерз iм iн, қанша қаржы керект iг iн, бәр iн көрсет iп Мемлекетт iк хатшы Иманғали Тасмағамбетовте өткен кеңеске апардым. Т iз iмде орысша жазылған ба, б iзд iң облысты ең соңында шақырды. Тасмағамбетов оқып болды да орысшалап, «оңтүст iк тағы да елд iң алдында — б iз с iздерге тапсырма бер iп жатырмыз, бұл к iс iлер бәр iн б iт iр iп әкепт i» дед i. Б iз жасаған жобаның тең жартысы республикалық бағдарламаға енд i! Ал, енд i сол бағдарламаны мен облыстық мәслихатта өтк iзе алмадым!. Кедерг i деген iң керемет көп қой б iзде! Таң қаламын. Миллиардтап ана жаққа, миллиардтап мына жаққа ж iберед i, ал, мәдени мұраға деген 300 миллиондай теңген i таба алмады! Былайша айтқанда, дәл iзде-ақ шеш iлет iн нәрсе, б iрақ шеш iлмейд i! Мен ұлтқа бөлмейм iн, б iрақ б iзд iң облыста қаржының үст iнде б iзге онша жаны аши қоймайтын жан отыр. анаумынау дейд i, алдапсулап шығарып салады. Мен олардың «технологиясын» кей iн түс iнд iм. «Облыстық мәслихаттың жұмысшы комиссиясынан өтк iз iп әкел iңдер» дейд i. Ал, комиссия облыстық қаржы комитет iнен «иә, б iзде осы мақсатқа бөлуге ақша бар» деген анықтама сұрайды. Осы ек i ортада сандалып жүрген iңде сессияның уақыты кел iп қалды, «қаз iр ақша жоқ» дед i, б iтт i сонымен. Сол сессияның төрағасы Қалыбек Атжан болатын, ол да б iраз әрекет жасады, б iрақ бюрократияның алдында ол да дәрменс iз ед i. Бәр iнен де «бағдарламаны елден бұрын жасаған» еңбек босқа кеткен iн айтсаңызшы! —Ол к iс iлерд i ақтамасақ та түс iнуге болар, қазақтың мәдени мұрасын түс iнбейд i ғой! Ал, өз iм iзд iң қазақтың ж iг iттер i ше, олар не б iт iр iп отыр? — Бил iк бұтағында ұлттың мүддес iне бейғам қарайтын, дәл iрег i, өз мүддес iн ғана ойлайтын жандардың отыруы, мен iңше б iзд iң ең үлкен сорымыз. Өздер iн iң қалтасына ақша түспейт iн жерде олар саусағының ұшын қимылдатпайды. —Қимылдамайтынын көрген соң «ж iг iттер, «үлестер iңд i» осының iш iнен кей iн шығарып алыңдар, ал, қаз iр ақшаны бөл iңдер» деп айтпадыңыз да? —Айтпадым, өйткен i мәдениеттен ешнәрсе «шығарып ала алмайсың». —С iз бен б iз солай ойлаймыз, ал, қаржыгерлер осы iст iң мамандары, басқаны б iлмесе де қалай «шығаруды» б iлсе керек. —Олар «шығара алмайтынын» б iлед i, сол себепт i де қаржы бөлуге құлықсыз, мәселе сонда ғой. Бизнесмендермен «бөл iсуге» болар, ал, өнер адамдары айқай-шу көтеру i мүмк iн, бұлармен байланыспай-ақ тыныш жүрей iк дейд i. Облыс әк iм iне орынбасар болғанда да қолымнан келмед i! Мен iң құзырыма құрылыс, көл iк, газ, су, жылу сияқты салалар бер iлген болатын. «Мәдени мұра» мен «электронды үк iмет» жобасын енд iруд i өз iм сұрап алдым. Тағы да тырысып көрд iм, б iрақ нәтиже шықпады. Оның үст iне тұрғын үй мәселес i қызу қолға алынды. Осыдан ек i-үш жыл бұрын Президентт iң кезект i Жолдауында бұл жайлы сөз болысымен «Мәдени мұра» сек iлд i оны да тез қолға алып, тоқтап қалған құрылыстар бар, басқасы бар, бәр iн сұрыптап, облыстық бағдарламаны 10 күн iш iнде жасадық. Оны сарапшылардан өтк iз iп, б iр ай дегенде дайын болды. Астанаға кеңеске әк iм мен i өз iмен б iрге ала кетт i. Әдеттег iдей сөз соңынан бер iлд i. Б iзге дей iн сөйлегенн iң бәр i, әс iресе алматылықтар мен астаналықтар «шаршы метр iн 350 доллардан асырмау мүмк iн емес» деумен болды. Б iзд iң әк iм сөйлеп, бағдарламаны премьерминистрд iң алдына қойды. Ол оқып отырды да «бәр i түс iн iкт i, оңтүст iктег iлерде бәр i дайын, 3 миллиард ақшаны алдымен сол жаққа ж iберем iз» дед i. Сөйт iп, б iр iнш i транш б iзге келген болатын. — Осы жерде б iр сұрақ. Тұрғын үй құрылысы шын мән iнде б iзд iң экономикамыздың локомотив i бола ала ма? Мен өз басым осыған сенбейм iн! — Қаз iр б iзде мұнай бағасының қымбаттауына байланысты адамның түс iне к iрмейт iн мол ақша пайда болды. Бұл туралы бил iктег iлер ауыз ашпайды. Оның қанша екен iн ешк iм б iлмейд i-ау дейм iн. Қалтаға кет iп жатқаны да аз болмаса керек, б iрақ қазынаға да көп түс iп жатыр. Енд i осы ақшаны қайда ж iберу керек? Халықтың бәр i б iрдей өнд iр iсте, айталық машина жасау саласында iстей алмайды. Дәл сол сияқты бәр i б iрдей студент бола алмайды. Ұшақ жасау ек iн iң б iр iн iң қолынан келмейд i, үй салу барлық адамның қолынан келед i. Әр i баспана елд iң бәр iне керек. Яғни, бұл бағдарлама өте әдем i ойлап табылған дүние. Ал, жұмыс дұрыс бағытта жүр iп жатыр ма, жоқ па, бұл ек iнш i мәселе. Мен iңше, б iз қател iктерге жол берд iк. Құрылыс министрл iг i жойылып кетт i. Әлемн iң көп ел iнде бюджетт iң үлкен бөл iг iн құрайтын осы сала. Жұмыссыздықтан құтылудың б iр iнш i жолы — құрылыс жүрг iзу. Б iз Түрк iстанда кез iнде әк iм Өм iрзақ Әметұлы екеум iз жәрдемақы алғысы келет iн жұмыссыздарды қоғамдық жұмысқа тартып, қыш құйдыртып, соның арқасында оралмандарға арналған тұтас б iр ауыл салып берд iк. Сол үйд iң әрқайсысының өз iнд iк құны 2, 5 мың доллар ғана болды. — Бұл идея к iмн iң ойына келд i? — Екеум iзд iң де. Жалпы, сол уақытта б iзде б iр тамаша жасампаздық кезең болды. Әк iм де отбасысыз б iр өз i, мен де. Бас архитектор Ерк iн Жүс iп бар, үшеум iз күнде кешке «планерка» өтк iзем iз. Картоп қуыру сек iлд i бойдақтардың тамағын iстейм iз, соны iше отырып неб iр идеяларды ортаға саламыз, талдаймыз, талқылаймыз. —Осы жерге келгенде оқырмандарымыз «әк iмн iң тамақ iстеп берет iн күтуш iс i жоқ па екен, журналист қосыңқырап ж iбер iпт i» дейт iн шығар? — Иә, көп адам сенбеу i де мүмк iн. Мен оған дей iн Шымкентте қызметтен алып тасталғаннан кей iн бес-алты жыл жұмыссыз жүрд iм де Түрк iстанға кетт iм. Жәй архитектор болып орналастым. Жертөледе тұрдым. Құлайын деп тұрған балабақшаның б iр бөлмес iнде. Артымнан келген жолдастарым таңқалатын. Қолым бос, күнде кешке қаланы суретке, киноға түс iрем iн. Айтып отырмын ғой, нағыз шығармашылық жағдай болды сол кезде. Кеше мысалы, Президент келет iн болған соң мен i ол к iс iн i күтуд iң бағдарламасын жасауға шақырды. Қай нысанға қашан апару деген сияқты. Облыстың, қаланың әк iм iн iң орынбасарымен кел iсу керек, анамен, мынамен кел iсу керек, қиын болып кеткен бәр i. Ал, Түрк iстанда қарапайым ед i, барлық мәселен i б iз 3-ақ адам — әк iм, архитектор және мен жиналатынбыз да шеш iп тастайтынбыз. 1500 жылдық мерейтойды өтк iзерде солай болды. Сценаны қалай жасаймыз деген сұрақ туды. Өмекең б iр жерде бөлшектел iп жатқан құрылыс кранын көрген iн айтты. Дереу үшеум iз сонда бардық. Әк iм «мен қожайындарымен кел iсем iн, ал, сендер мынаны апарып, өздер iң ойлағандай сцена жасай бер iңдер» дед i. Әдем i сцена шықты. М iне, Түрк iстанда мәселелер осылайша сол сәт iнде шеш iл iп отыратын. — Мерейтойдың алдында Түрк iстанға әк iм болып басқа емес, Әметұлы барғаны қала үш iн таптырмас олжа болды деп ойлаймын. Неге? Өйткен i, ол батыр адам. — Дұрыс айттыңыз, батыр адам. —Және ол Президентт iң құдасы болғандықтан батыр емес, жаратылысы батыр. Мен өз iм оны танымасам да iстеген iстер iне қарап осылай ой түйд iм. Ал, батырлық бәр iн шешед i. Әс iресе уақыт тығыз кезде. Кел iс iлген жоба да, бек iт iлген ақша да жоқ. Мен i прокуратураға алып барды. «Мына iстер iң - заңсыз» дед i. Сол жерде отырып әк iмге телефон соқтым. Әк iм «прокурорды алып, маған кел» дед i. Ұрысты ғой сосын анаған. «Мынандай үлкен iстер жасалып жатқанда аяққа оралғы болуға әулиен iң киес iнен қорықпайсың ба? Ақша түсед i ертең!» дед i. «Экономика локомотив i» дегенге оралсақ. Тұрғын үй құрылысының арқасында қанша адам жұмысқа тартылды, қанша к iрп iш зауыттары, тас карьерлер i ашылды. Яғни, бұл мұнайдың артық ақшасы дұрыс жұмсалып жатыр деген сөз. Ораз Жандосов Қаржы министр i болған кез iнде Үк iмет қаражаттан тарыға бастаса сопаң етк iз iп б iр жерден ақша суырып алатын. Депутаттар шулайтын, «бюджетте қаралмаған ед i ғой, қайдан пайда бола қалды» деп. Демек, мұнай б iзге ақшаны ең қажетт i салаға жұмсауға мүмк iнд iк бер iп отыр. Тек, мен iң ойымша б iзд iң Үк iмет қаржыны кей iнг i күнге деп көб iрек тығып ұстайтын сек iлд i. Ақшаның ақша тауып жатпағаны дұрыс емес қой. Құрылысқа жұмсалған қаржы ертең-ақ қайтады. —Бәр i дұрыс. Б iрақ, мен iң жаныма бататыны б iзде жоғары технология саласына ұмтылу деген жоқ. Ал, қазақ халқы жаратылысынан математикаға, нем iстер сек iлд i техникаға, жаңалыққа бей iм халық. Б iз сол әлеуетт i пайдаланбай отырмыз. —Қазақтың жаңалыққа, техникаға бей iм болатын себеб i ол жалқау. Әрб iр адам өз жұмысын жеңiлдету үш iн әртүрл i нәрсен i ойлап тапқыш келед i! Дөңгелект i нағыз жалқау адам ойлап тапқан! —Мынауыңыз техниканың дамуына деген ерекше көзқарас екен. Б iзде электротехника дамымаған. Электроника жайлы т iпт i сөз жоқ. Бұл салаларды дамытудың жолы — автомобиль жасау! Барлық жоғары технология сонда. Құрылыстағы қайдағы жоғары технология?. —Иә, құрылыста жоғары технология жоқ. Б iрақ, пайда болуы мүмк iн. Жаңа құрылыс заттары көп қой. —Мен iң айтып отырғаным құрылыс ел iм iзд i елу, жүз жыл алға апарып сала алмайды ғой. —Ол жағынан дұрыс с iзд iк i. Үнд iстанда компьютер шығаратын арнайы қала бар, мен сонда болғанмын. Жоғары технология қаласы. Ол жерде әлемн iң барлық ұлтының өк iлдер i бар. Тек қазақтар ғана жоқ. Мен сол жерде қалғым келд i. «Жоқ, б iзге техника мамандары керек» дед i. Олар о баста компьютерд i құрастырудан бастаған. Кей iн б iрте-б iрте компьютерге арналған бағдарламалар жасауға қол жетк iзген. Қаз iр әлемдег i ең қымбат компьютер бағдарламалары сол жерде жасалады. —Америкадағы бағдарлама жасаушылардың қырық пайызын бүг iнг i күнн iң өз iнде сол Үнд iстаннан шыққандар құрап отыр екен ғой! —Иә, ол жағы тағы бар. Б iзге мұндай масштабты жұмысты қолға алу үш iн Үк iметте бұл iст iң маманы отыруы керек. Мен iңше ондай адам б iзде әл i жоқ. Ол түг iл i құрылыстың өз iн б iз еск i тәс iлмен жүрг iз iп жатырмыз ғой. Тұрғын үй құрылысынан бұрын б iз құрылыс индустриясын жолға қойып алуымыз қажет ед i. —М iне, м iне! —Жоғары технологиялы индустрияны. Құрылыс заттары мүлдем артта қалып қойды. Қаз iр енд i ж iг iттер iм iз шетелдерден түрл i технологиялар әкелуге тырысып жатыр, б iрақ оның бәр i бағдарлама бойынша емес, жүйел i түрде емес. Өз iм iзд iң технология жоқ. —Осы жерде құрылыстың сапасы қаншалықты жақсы деген сұрақ туады? —Құрылыс затының, құрылыстың өз iн iң сапасына бұл қарқынның зияны жоқ, б iрақ құрылыс технологиясына зияны тиед i, болашаққа жұмыс iстеп жатқан жоқ, ол жөн iнен с iзбен кел iсем iн. «Нұрсәтте» асүйд iң аумағы 18 шаршы метр, залд iк i 30 немесе 40 шаршы. Үйд iң жобасы мүлде бөлек. Құрылыс қау iпс iзд iг i, технология сапасы, бәр i сақталған. Б iрақ, сол еск i технологияның өз iн сақтау керек пе ед i, м iне, әңг iме қайда! Мысалы, ол үйлерд iң мықты жасалып жатқаны сондай, жер с iлк iнгенде де, т iпт i кей iн еск iрген кезде бұзайын десеңiз де бұза алмайсыз. Сондай тым артық ет iп жасау керек пе? Кәс iпкерлерд i қолдау ойдан шығарылған асыра с iлтеуш iл iк — С iз мен iң жоғарыда айтқан локомотив жайлы күд iг iмд i сей iлте аласыз ба? —Жоқ, қайта қоюлатуым мүмк iн. Жоғарыдағы мен i таңқалдырған көп бағдарламаның б iр i — автомобиль жолдарына деген қаражат ед i. Жарты милииард теңгеден астам ақшаның бәр i нег iз iнен жөндеу жұмыстарын жүрг iзуге арналған. Жаңа жол салу деген жоқтың қасы. Сол кезде маған сәулетш i рет iнде мынадай ой келд i. Шымкенттен үш бағытта үлкен күре жол шығады. Бәр iн iң бойын жағалай телефон жел iс i тартылған. Көп жерде электр жел iс i, б iраз жерде су, б iраз жерде газ жел iс i бар. Яғни, инфрақұрылым жаман емес. Ал, сол жолдың бойынан көрет iн iм iз — ойдым-ойдым ғана ауылдар. М iне, осы күре жолдың ек i жағына, әр жерге жаңа ауылдар орналастыру керек. Б iр бет iнде үш көше, ек iнш i бет iнде үш көше. Үлкен жолдың үст i оларға көп жеңiлд iктер әкелед i. Алғашқы кезекте жолға жақын көшелерде кафе, жанармай құю бекет i, мотель, т. қызмет көрсету нысандарын қолға алу. Ек iнш i кезекте, жолдан алыстау көшелерде ауыл шаруашылық өн iмдер iн өңдейт iн, құрылыс заттарын, т. шығаратын түрл i минизауыттар салу. Мен есептеп көр iп ед iм, осы үш жолдың бойындағы ауылдарға үш миллиондай адамды орналастыруға болады екен. Бұл б iр облыста ғана. Ең қиын шаруада — коммуникация жел iлер iн жүрг iзуде қиналмайтын болғандықтан-ақ б iз ауылдарды тез салып ала аламыз. Б iзд iң қаладағы бизнесмендерд i осыған тарту керек! Бұл жердег i үйлер оларға қаланың сыртындағы коттедж есеб iнде болар ед i. —Мен түс iнд iм. Тамаша идея! Мұндай ауылдар жол бойынан онсыз да өз-өз iнен пайда болып жатыр. Енд i осыны тек мемлекет тарапынан тез қолдап, реттеп, жолға қойып ж iберу ғана керек. Әс iресе, сырттағы 5 миллион қазақты осылай әкеп, жер бер iп, басына к iшкене баспана немесе үй салып алуға жетерл iк қаражат бөлсе жет iп жатыр, ар жағын оралмандар ешк iмнен сұрамайды! Жете алмай отыр ғой олар, жете алмай отыр! Кәс iпкерл iкт i б iзге үйретед i олар. Бұл идеяңыз қолдау тапты ма жоғары жақтан? —Мен оны әл i аяғына дей iн сараптап үлгерген жоқпын. Мұндай ауылдардың жоспары әр облыстың бас сәулетш iс iн iң алдында жатуы керек, сол облыстың бас жоспарына к iру i ти iс. Бұл жоспар бәр iнен бұрын ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған бағдарламалардың iш iнде отыруы керек. Мысалы, б iзге әр ауданда б iр iр i зауыттың керег i бар ма? —Иә, «гигантомания» деген б iзд iң кеңес дәу iр iнен қалған еск i ауруымыз ғой. —Үлкен зауыттың орнына үк iмет пен банктер, бизнес құрылымдар несиен iң орнына әр бес үйге б iр станок, әр он үйге б iр миницех, әр ауылға б iр минизауыт берс iн. Тек бұлары нағыз бүг iнг i күнн iң ең озық техникасы мен технологиясы болатын болсын. Олардың к iрп iштен, ес iк-терезеден, құлыптан бастап жасап шығармайтыны болмасын. Станок, қондырғы болса соның бәр iн б iзд iң адамдар да iстей алар ед i. Б iз қаз iр Қытайға жұмыс iстеп жатырмыз. Бәр iн сол жақтан тасимыз. Қытайың да б iз сек iлд i ек i қолы, ек i аяғы, б iр басы бар адам ғой. —Қазақстандық қалалардың айналасында, т iпт i орталық көшелер iнде қаз iр жеке менш iк, б iр қабатты, ек i-үш қабатты үйлер қаптап кетт i. Әр қаланың өз iне ғана тән болуы ти iс келбет iнен келбет қалмады. С iздер соған қалай жол берд iңiздер? —Кеңес үк iмет i құлаған соң бейберекетт iк басталды ғой. Күшт i құрылыс индустриясы өлд i. Б iз т iпт i қалаларда бұрынғы, еск i жоспардан ауытқымағанның өз iнде де бүг iнг i көңiл құлазытар көр iн iс пайда болмас ед i. Сол «өл i маусым» басталған кезде көп қабатты үйлер, мәдениет мекемелер i, т. сондай ғимараттар салынуға ти iс жерлерд i қазан құлағын ұстаған к iс iлер жекеменш iктерге таратып ж iберд i ғой. Себеб iн өз iңiз де б iлес iз. Б iздег i Қонаев даңғылын қараңызшы. Қандай әдем i, кең көше, ал, салынып жатқан үйд iң бәр i б iр, ек i қабатты коттедждер. Әдем i, сөз жоқ, б iрақ коттедждер. Ол үйлерде к iмдер тұратыны да белг iл i. Әлеуметт iк мәселен i шешу мақсатында қаланың айналасындағы жерлерд i де жекеменш iкке сата бастады. Жеке үйде тұрғысы келген кәс iпкерлерге қаланың iш iнен жер жетпейд i. Қалаға сырттан ағылып келген жұрт тағы бар. Баспана мәселес iн шешуд iң ең оңай жолы — адамға жер тел iм iн беру. Ол маңайда су бар ма, жарық бар ма, оның бәр iн сол жер алғандардың өз мойнына артып қоя салдық. Инженерл iк құрылымдар енд i-енд i ғана қолға алынып жатыр. Қаланың келбет i жайлы дұрыс айтып отырсыз. Б iз ең болмағанда би iк ғимараттар түсу i ти iс жерлерд i сатпауымыз керек ед i. Үк iмет iм iз сол кездерде «сәулет мекемес i бизнес құрылымдардың сәулет iне араласа алмайды» деген мағынада қаулы да шығарған!. С iз сәулетш i рет iнде iскер мырзаға барып, «үй iңн iң немесе кеңсен iң фасадын өзгерт» деп те айта алмайсыз. Кәс iпкерлерд i қолдау деген ойдан шығарылған асыра с iлтеуш iл iкт iң нағыз өз i! —Осыдан ек i жыл бұрын мен «Шымкент — тойханалар мен «мойкаханалар» қаласына айналуда» деп жазып ед iм. Бүг iн соңғыларының көбейген i сонша, қаланың символына айналып барады. Ертең спортзал салатын б iр шаршы метр бос жер таппаймыз ғой. —Оның бәр iн уақыт өз i реттейд i. Б iр адамға ек i кафеден келгенде ек iнш iс i жабылуға мәжбүр болады. —Бәлен iң бәр i осында ғой, Бәке! «Рынок, уақыт, өм iр өз i реттейд i» дейм iз. Олар емес, мемлекет реттеу i керек! Ленин айтқандай мемлекет үш iн майда-шүйде деген мәселе болмайды, ол бәр iне араласуы ти iс. Тек мемлекет бағдаршамның рөл iн атқару керек дейм iн мен. Бар екен i байқалмайды, б iрақ қозғалыстың бәр iн реттеп тұрады. Өшсе б iтт i, көшеде хаос басталады. Ертең сол қаптаған кафелерд i басқа нәрселерге қайтадан көш iрем iз ғой. —Ия, қайтадан көш iрем iз. Басқа амал жоқ, мемлекет реттеуш i рөл iн қалай атқаруды әл i үйренген жоқ. Оның экономикалық жолы бар. Бұл да мен iң енд iр iп үлгермеген идеямның б iр i. Қаланың орталығын «Қайтпас» ауылының аржағындағы қырға көш iрсек дед iк. Таптырмайтын жер! Б iрақ оны рынок жағдайында қалай iске асыруға болады? Қаланың ортасында әдем i, iр i-iр i коммуналдық менш iктег i облыстық әк iмш iл iкт iң ғимараты сек iлд i ғимараттар бар. Шашырап орналасқан жоғары оқу орындары мен ауруханалар бар. Осылардың бәр iн банкке кеп iлд iкке қойып, несие алып, үк iмет айталық, 10 жыл iш iнде қаланың жаңа орталығын салып шыға алар ед i. Сонда ауруханаларымыздың бәр i көп қабатты би iк б iр ғимараттың iш iнде болуы мүмк iн, облыстық, қалалық әк iмд iк пен олардың басқармалары да, ЖОО да сондай. Студенттер iм iз б iр ғана университетт iң жет i оқу корпусының арасында сандалып жүр. Ал, қаланың iш iндег i ғимараттарды кәс iпкерлерге сатсаңыз олар қай мақсатқа қалай жаратудың жолын табар ед i. Бәр iнен бұрын қаланың орталығына сәулетт iк жаңа келбет беру мүмк iнд iг i пайда болар ед i. Сәулет өнер iн iң өз идеологиясы болуы ти iс —Келес i сұрақ Әш iрбаев үш iн ең ауыр сұрақ болуы мүмк iн. «Нұрсәт» мөлтекауданының даудан, соттасудан көз i ашылар емес. —Түс iнд iру өте оңай оны. Ол жер қалаға бер iлуге ти iст i аумақтың iш iнде ед i. Кез iнде кейб iр облыстық бил iк құрылымдары ол жерд i қалаға әдей i к iрг iзбей алып қалған. Қаланың бас жоспарына к iр iп қойған жерд i. Қаз iр мұның бәр i құжаттармен дәлелденген. Енд i құрылыс сала бастайық деген кезде аудандық жер комитет i дәл сондай аумақты басқа жерден ұсынған ғой. Б iз 5-сәу iр күн i сол жерде мөлтекаудан болады деген шеш iм шығарамыз, ал, «олар» 8-сәу iр күн i бұл жерд i жекеменш iкке сату туралы өз шеш iмдер iн шығарады. Барлық айқай-шу осыдан басталды. Қаз iр ол аумақтың бәр iн сот арқылы қалаға қайтарып алдық қой. —Жер сатып алып қойғандар ше? —Оларға басқа аймақтан бер iлед i енд i. —Ел арасында «жерд i оңды-солды сатқан Әш iрбаевты аман алып қалу үш iн облыстық әк iмш iл iкке ауыстырды» деген әңг iме жүр ғой. —Кер iс iнше, мен сол жер қалан iк i деп әлг iлермен талай рет ұстасып қалдым. Сол аумақтың жартысын тұтасымен сатып алып қойған қызметкерлер жүр ғой арамызда. Тереңiрек тексерсе көп былықтың бет i ашылуы мүмк iн. —С iз қаланың бас сәулетш iс i болдыңыз емес пе? —Бас сәулетш iн iң қалада бер iл iп жатқан жерлерге ешқандай қатысы болған жоқ! Оларды бөлумен Үк iмет қаулысына сәйкес т iкелей облыстық жер комитет i айналысты. Бұл - б iзд iң бил iк орындарының тағы б iр қулығы!. Республика Жер ресурстары агентт iг iн iң басшылығы «Жер туралы» Заңға өз iне ыңғайлы өзгер iс енг iзд i! Өз iне ыңғайлы. Қаз iр онда «жер бөлу мәселелер iмен аумақтық, облыстық және қалалық жер комитеттер i айналысады» деп жазылған. Оған дей iнг i «Сәулет туралы» Заң бойынша жер сәулетш i арқылы ғана бер iлет iн ед i. Бүг iн мынадай. Мен Индустрия министрл iг iне хат та жазғанмын. Оның құрамындағы Құрылыс және сәулет жөн iндег i комитет осы мәселемен ек i рет Үк iмет деңгей iне шығуға тырысты. «Жер туралы» Заң осы агентт iкт iң мүддес i үш iн жасалған десе де болады. —Кез келген заң қашанда алдымен белг iл i б iр топтардың мүддес i үш iн жасалады ғой. Ек iнш i кезекте барып халық үш iн. «Жер туралы» кодекст iң латифундистер мүддес i үш iн жасалғаны белг iл i. Бұл жөн iнде қаншама рет жазылды. —Мен әйтеу iр дау-дамайға тап болып жүрем iн. Табиғатым солай ма. Түрк iстанда жүргенде таудан ағып, Кентау қаласының астына кет iп жатқан суды суағармен Түрк iстанға әкелу деген жобамен айналыстым. Түрк iстанда су жоқ қой. Кентау Түрк iстаннан 300 метр би iк тұр. Сол себепт i судың қатты қарқынын бәсейту үш iн суағардың әр жер iнде и iн жасалады. Мен сол и iндерд iң орнына генераторлар қоюды ұсындым. Әрқайсысы 1, 5 мегаватт канадалық генераторларды таптым да. Ек i қаланың да электр энергиясына, суға деген мәселес i шеш iлер ед i. Үк iметке бардым. Тоқаев Премьер, оның орынбасары Даниал Ахметовке к iрд iм. Ол к iс i б iраз министрл iкт iң басын қосып, талқыладық. Барлығы мақұлдады. Б iрақ сонымен қалды. Кей iн б iлсем, ол кезде Ораз Жандосов басқаратын «КЕГОК» компаниясы Кентаудың астындағы бос шахталарға кет iп жатқан суды насостармен сорып отыру үш iн жылына бюджеттен 800 миллион тенге алады екен! Суды сормаса қаланың асты зәктеп, үйд iң бәр i құлайды деген болжам болған. Кей iн шахталардағы суды сорғанды тоқтатты, қала да құлаған жоқ, т iпә-т iпә, әз iр құлар түр i де жоқ, суағар да салынды. Тек генераторсыз, баяғыдағыдай и iндер жасалынды. —Нег iз i кенд i алған кез iнде орнын сумен емес, цемент аралас балшықпен толтырып отырулары керек ед i, б iрақ оны iстеген ешк iм болмаған да. — Жерд iң үст iнде де дәл сол жағдай. Үнд iл iктерд iң жел электрстансасын б iр жерге әкел iп қоя салды. Калмыков деген көрсет iпт i. Осындай да т iрл iк бола ма? Алдымен желд iң бағытын, күш iн әбден зерттеп, есептеп алмай ма? Ол станса жұмыс iстеп тұрған жоқ дейд i, өйткен i жел i жоқ жерге орнатылған. Мен облыс әк iм iн iң орынбасары болғанда Алматыдағы энергетика институтының мамандарын шақырып, осы мәселен i қолға ала бастап ед iм, оны да аяқтап үлгермед iк қой. — Б iзд iң қазақ сәулет i қаз iр қандай күйде, қала сәулет i, дала сәулет i, үй мен мекеме ғимараты сәулет i? «Қазақтың сәулет i» дейт iндей қолтаңба бар ма өз i, жоқ па? — Өмеке, кез келген iст iң алдында идеология жүру i ти iс. Қазақтың наны бар, орыстың наны бар, өзбект iң наны бар, басқаның наны бар. Б iр-б iр iне ұқсамайды ғой, солай емес пе? —Әрине, ол нанда әр халықтың жаны бар ғой! —Ендеше сәулет те солай болуы ти iс. Б iз тәуелс iзд iкке келгел i бұл салада да ес iг iм iзд i айқара ашып тастап, үст iм iзге әрк iмд iк iн б iр жапсырудамыз. Қай қала қазақы бейнемен салынып жатыр? Алматы бұрынғы Алматы емес, Еуропаның б iр қаласы. Астананың өз i ше? Маған Стойлов деген болгар сәулетш iс i «Астаналарың 60-жылдардағы Будапештт iң көш iрмес i» дед i. Ертес iне ер iнбей Будапештт iң сол кездег i альбомын тауып алып қарадым. Айнымайды! Астанада ұлттың ис i де жоқ, мәдениет i де жоқ. Оннан-мұннан құрастырылған. Оның үст iне б iраз уақыт Лаптев деген орыс бас сәулетш i болды, ал, оның көзқарасында шовинист iк пиғыл да табылып қалатын. Басқа жақтан пайғамбар iздеуд iң қажет i жоқ. Бек Ыбыраев деген ж iг iт iм iз ұсынған бас жобада ұлттық идеология бар болатын. Үк iмет үй iн шығып келе жатқан жарты күн бейнес iнде жасап ед i. Ерк iнд iк, кеңiст iк философиясы — б iзд iң санамызда. Сәулетт i ұстап тұратын үш тамыр — сана, көзқарас, қоршаған орта. Ыстық Африканың сәулет i мүлде бөлек. Б iз үш iн жақсы нәрсе еуропалықтар үш iн жаман, кер iс iнше де солай. Адамның ғасырлар бойы қалыптасқан табиғаты ғой ол. Сәулет идеологиясы осыдан кел iп шығуы ти iс. Қытайдың алюкабондына жұмыс iстеп жатырмыз. Ки iз үйд iң формасы — ең сұлу сәулетт iк форма. —Шар сек iлд i дейс iз ғой ол да, ал, шардың ең жет iлген геометриялық фигура екен i белг iл i. —Иә, нағыз идеология — ки iз үй. Б iз таза қазақы б iр нәрсе ойлап таппай, мысалы орыс десе ойымызға арақ, нем iс десе «мерседес», американдық десе «кококола» ойымызға орала кете ме, дәл сол сияқты болмай идеология тумайды. Сәулет идеологиясымен айналысып жатқан жаңағы Бек бар, Сәкен деген ж iг iт бар, тағы б iр-ек i адам, сонымен болды. Сәулетте идеология — ки iз үйд iң формасы дайын тұр. Әз iрг i қазақтың символы ки iз үй ғана. Басқа б iрде-б iр салада б iзд iң ұлттық нышанымыз қалмады. Ең ақыры ыдыс-аяғымыздың өз i қазақы емес. —орынды-орынсыз тықпалап, оның қад iр iн түс iр iп, реңiн қашырып алмаймыз ба? —Ол б iзд iң ақылдылығымызға байланысты. Кинофото — маған ақшаәкелет iн хобби —Сәулет iм iз қай бағытта дамуы ти iс? Және онң нақты б iр көр iн iс i бар ма? —Нақты көр iн iс i жоқ. —Неге? С iз Түрк iстан мерейтойында жақсы мектептен өткен жоқсыз ба? —Түрк iстан — бағыттың б iр қыры ғана. Жұрттың бәр i сәулет десе жаңадан салынған пәленбай қабатты би iк үйлер деп ойлайды. Б iзге де Түрк iстанда жаңа ешнәрсе салмапсыңдар ғой деген сөз айтылды. Жоқ, олай емес. Сәулет — ең алдымен орта. Мысалы, б iз тротуарды Түрк iстанда асфальттан немесе плиткалардан құйып шықпай, сары табиғи тасты төсед iк. Бәйд iбек ауданынан тауып, алып келд iк. Осы жерден бұл тас «өм iрге жолдама» алды. Ек iнш iден, табиғи. Үш iнш iден, ұлттық, өз iм iзд iк i. Төрт iнш iден,. Төрт iнш i қасиет i кей iн ашылды. Қаз iр жазды күн i Түрк iстанның Арбатымен үлкен де, к iш i де кешке қарай сол тастарды жалаңаяқ басып жүред i екен. Аяқ массажы. Әр i жылы. Бет i аздап бүд iр ғой, жып-жылтыр емес. Яғни сәулет деген iм iз табиғилық. Қазақтың табиғатына би iк үй келмейд i. Байларымыздың өз i жеке коттеджде тұрғанды, сол үйде жүйр iк жылқы, қыран-бүрк iт, алғыр тазы ұстағанды артық көред i. Барлық қазақтың арманы бұл! —Айтпаңыз, аттың бауырында өссек те бәйгеге шабудың рет i келмей арманда кет iп барамыз ғой. Дегенмен, қалада би iк үйлер салу — өм iр талабы шығар? — Бұл бөлек әңг iме. Созақтағы Ақбикеш, Аякөздег i Қозы мен Баян, осы сек iлд i қазақ күмбездер i әлемдег i басқа ешб iр күмбездерге ұқсамайды. Бабаларымыздың тума қолтаңбасы. Дәл сол формамен Лондонның ортасынан Форстер деген сәулетш i би iк ғимарат салды. Фуллер деген американдық ки iз үй формасымен әлемд iк көрмеде құрастырмалы ғимарат салды. Көрд iңiз бе, б iзд iң идеямызды басқалар ұрлап пайдаланып жатыр. Өз iм iз қашан iске асыратын боламыз? Мен сег iз iнш i сыныпты б iт iрген жазда б iр үйд iң к iрп iш iн б iр өз iм құйып шықтым. Сонда ылайды жатқызып қойған кезде еск i дуалдың топырағын қосатынбыз. Неге олай етет iн iн кей iн кәс iби тұрғыдан зерттесем, еск i топырақ ашытқының рөл iн ойнайды екен де, ылай көлем i көбейед i екен! Жұмбақ. Мен жауабын тапқан жоқпын, мүмк iн бар да шығар. Саман к iрп iштен қашамыз, күлл i әлем болса саманға қайта оралып жатыр. Ғалымдар 2050 жылдары саман ең жақсы құрылыс заты болады деп болжап отыр. Олар қатерл i iс iк науқасына ұшырағандарға арнап саман к iрп iштен аурухана салған. Мароккода да бар ондай ғимараттар. —Олардың қабатының арасы тем iрмен құрсалған шығар? —Ешқандай құрсау жоқ, бес қабат үйлер. Оны айтасыз, тұр ғой Яссауи кесенес i 500 жылдан бер i. 13 қабат үйд iң би iкт iг iне тең. Б iзде жоғарыдағы Сәкен ғана қам к iрп iштен саманның орнына нейлон ж iпт i пайдаланып, керемет мықты к iрп iш жасап шығарды. —Әңг iме әуен iн сәл бұрсақ. Кинофото өнер iмен айналысады екенс iз? —Бұл — маған ақша әкелет iн хобби. —Е, әр i ән салатын, әр i ол өнер i үш iн ақша алатын әнш iлер сек iлд i болдыңыз ғой? —Мүмк iн. Мен iң нағашы атам сопы болған к iс i ед i. Сопы болғанда жасырын сопы болған. Түрк iменстаннан к iлем әкел iп сататын. Сол заманның сөз iмен айтсақ, саудагерл iк қылатын. Б iрақ, саудегерл iг i бүркенш iк т iрл iк болатын, нег iз iнен к iлемдерге орап, сопылық д iни к iтаптар әкелет iн. Сол к iтаптарда «сен iң айналысатын iс iң Құдай сүйер iс болып қана қоймай, саған нан да тауып берет iн iс болуы керек» деп жазылатын. Нағыз сопы тақуалықпен қатар адам иг iл iг iне пайдаланылатын бұйым да жасап, ол iс i үш iн ақы да алуы керек. Қайыр сұрап өм iр сүрмеу i ти iс. Мен iң мысалы Яссауи кесенес iн iң «алтын қабырғасын» түс iрген атақты сурет iм маған б iрталай қаржы әкелд i. Оның әр данасын мен 500-ден 1000 долларға дей iн саттым. Сурет әк iмдер арқылы Нұрекеңе де жет iпт i. Сол кездег i облыс әк iм i Берд iбек Сапарбаев «Негатив iн Елбасы сұратып жатыр, ол к iс i өз i шығартып құрметт i қонақтарға бермекш i» дед i. Бердекең «не оттап отырсың» дед i, жолдастарым «жындымысың» деп ұрысты. Б iрақ, ҰҚК тығып қойған жер iмнен тауып алып кет iпт i. Қалай тапқандарын. Жарайды, бұл өз i ұзақ, әр i қызық әңг iме, кей iнге қалдырайық. —Дұрыс айтасыз, өр iст i б iр күнде тауысуға болмайды ғой. Қызмет iңiзде де, хобби iңiзде де табыс т iлейм iз. Сұхбаттасқан Өм iрзақ АҚЖ IГ IТ, «евразияк Z»
