Мұздық — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер таулы өлкелерде, қарлы деңгейден жоғары аймақтарда қалыптасқан М. өз салмағымен төмен қарай жылжи отырып, қарлы деңгейден төмен аймақтарда абляцияға ұшырайды. Сейітов, А. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4 Мұздық - ауқымды су қоймасы. Достастықтағы мұздықтардың мұз массасының өз i 7 мың текше шақырым су құрайды екен. Бұл бұрынғы Кеңес Одағы территориясының өн бойын шарлаған өзендерд iң төрт жылғы ағын суы. Ал осы мұздықтар ер iген күнде Әлемд iк мұхит атаулы 5 сантиметрге көтер iлед i. Мұздықтар - ғажайып т iрш iл iк, мәселен, б iр қарағанда мұздықтар жылжиды дегенге сену қиын-ақ. Соның әсер i ме, ұзақ жылдар бойына бұл жағдайға онша мән бер iлмей келед i. image Аталмыш құбылыс XVI ғасырдың аяғында Альп i тұрғындарының жылнамасында алғаш көрсет iлд i, ал, жүз жылдан соң исландиялық ғалым Т. Вигалин жазбаларында мұздықтардың қозғалатыны жайында мәл iметтер кездест i. Соссюраның XVII ғасырда Альп iге жасаған саяхаты ғана мұздықтар жылжуының өзгеше мән iн ашып берд i. Саяхатшының мұздықтар бет iне қалдырған баспалдақтары сол 1788 жылғы сапардан кей iн араға 44 жыл салып қайта келгенде Черная Игла тауының мердеглас мұздығының төменг i беткей iнен орын теу iпт i. Осы жылдар iш iнде төрт шақырым қозғалысқа енген. Мұздықтардың қозғалысын бағамдамау салдары қиын жағдайларға әкел iп соғады. Оның б iр мысалы, 1894 жылы француз ғалымы М. Жанссан Монблана шыңына обсерватория салады. Осы аталмыш ғимараттың ерекшел iг i де шығар, жалпы салмағы 187 тонна да, аумағы 50 шаршы метр жерд i алып жатты. Ғалымның топшылауы бойынша ол барлық төтенше жағдайларға шыдас берет iн бер iкт iг i мен б iр орнынан жылжымайтынына көңiл i тола iске к iр iст i. Әйтсе де арада төрт жыл өткенде қозғалыс әсер i iргетастан қатты байқалды. Өйткен i, обсерваторияның и iл iп еңк iш тартуы оның құлап қалу қауп iн тудырды. Ақ бас мұзды шыңдар кейде тосыннан қозғалысқа енед i. Мұндай маусымда өзгеше жылдамдық алады да мұздық т iлдер i төменге сусыған күй i ұласа түсед i. Мұздықтардың беймәл iм м iнез танытуының нег iзг i сыры климат өзгеру iнен екен i белг iл i. Эпталь Альп iс iндег i Фернагтфернер мұздығы соңғы төрт ғасырда төрт рет қозғалысқа енген. Әр қозғалған сайын Рофон өзен iн бөгеп отырды, бөгелген өзен суы жиналып көлге айналады да лықсып толып, артынша сарқырап ағып төмен құлаған. Мұның өз i апатты су тасқындарына әкел iп соқты. Аляскада 1966 жылы 12 мұздық, оның iш iнде Солтүст iк Америкадағы ең алып Беринг мұздығы көшт i. Оның қозғалыс ен i 42 шақырым шамасында ед i, төрт жыл iш iнде 1200 метрге жылжығаны байқалған. Ал, 1918 жылдан бақылауға алынған Уолш мұздығы ұзақ зерттеу нәтижес iнде ғалымдар қозғалысқа енбейд i деген тұжырымға келген. Дегенмен Уолш мұздығы 60-жылдардың аяғында м iнез танытты, төрт жылда орталық бөл iг i 10 шақырымға жылжып кетт i. Сонымен б iрге ара салмақтық мөлшер iнде елеул i өзгер iс болған, төбес iндег i мұз қабаты 150 метрге шөкт i. Қарақорымда Гасанабад мұздығы 1904-1905 жылдары ек i жарым айдың өз iнде 10 шақырымға жылжыған. Ал, б iр тәул iкте жазық даланың 130 метр жер iн би iк мұздық бауырына алған. Памир тауындағы мұздықтар м iнез i де тым қызық, 1963 жылы Вахч жазығының бойымен Медвежий мұздығы 2 шақырымға төмен жылжыды. Он жылды артқа тастап тағы да 1750 метрге қозғалды. Тұйықсу мұздығы Тянь-Шаньның солтүст iк жоталарының б iр i. Iле Алатауында ұзындығы 5,1 шақырым, жалпы көлем i 3,8 шаршы шақырым жерд i алып жатыр. Мұздықтың төменг i бөл iг iне қарасаңыз, сусыған қиыршық тас пен үлкен-үлкен қой тастар би iкке өр iле түсед i. Өзгеше әспет iмен ерекшеленген iргетас сек iлден iп жатқан тас жамылғы б iр шақырым ұзындыққа созылып, теңiз деңгей iнен 3100 метр би iкт iкте альп i белдеу iне ұласады. Тұйықсу жазық мұздықтарға жатады. Тұйықсу ғылымда 1902 жылдан белг iл i. Оның п iш iн-болмысы жайында алғаш хабарлаған С. Жазды күнг i қысқа мерз iмд i сапары дәйект i зерттеуге мүмк iнд iк бермейд i. Көрген-б iлген i нәтижес iнде анықтағандарын жалпылама түс iнд iред i. Ал, ғылымға керег i мәл iметке толы нақты деректер. Сол себепт i де барлық жайт белг iс iз қалпында қала берд i. Кей iннен ек iнш i рет Тұйықсуға өзге б iр өлкетанушы В.Городецкийд iң жолы түсед i. Осы сапардың қорытындысында ол Тұйықсу мұздығының жайжапсары жөн iнде хабарламалық мақала жазды. Араға алты жыл салып, 1922-1923 жылдары Тұйықсу Н.Пальговтың назарын аударды. Сонан соң барып 13 жыл мерз iм өткенде мұздық құпиясына қызыққан қазақ гидрометеорологиялық қызмет басқармасының мамандары болды. Тұйықсу мұздығына жүрг iзген көптеген бақылау нәтижес i ауа райына байланысты маңызды деген сауалдарға жауап алуға мүмк iнд iк берд i. Сонымен қатар оның өткен iне барлау жасап, өзгеге тосын жұмбақ жайттардың сырына қаныға түсуге жетелед i. Бұның бәр iне бағыт с iлтегендей болған Алматының ауа райын 1879 жылдан бақылауға алынғандығын айғақтайтын деректер ед i. Осыған байланысты Мыңжылқы стансасында мұздықтардың жаз айларында температураның өзгеру iне сай келет iн жайларды жүйел i зерттеу жүрг iз iлд i. 1937 мен 1964 жылдар аралығындағы мәл iметтерд i салыстыра келе ауа райы температурасының, мұздық режим iн iң өзара байланысы 1879 жылдан берг i Тұйықсудың т iрш iл iк тынысын тануға жол ашты. Мұздықтың кербез кейп i көз арбайды. Ұшар басы аспан тепкен мұзарт шыңдар шығар күнн iң жалқын сәулес iне шомылған қалпы би iктеген дерс iң. Олардың ең би iг i 4410 метрл iк Орджоникидзе шыңы. Сүй iр қалпындағы мұз таудың күнге шағылысқан кеск iн iн жолақ болып бөл iп жатқан қарлы белдеу мұздықтағы сызат-жарықты аңғартады екен. Оңтүст iк шығыста Тұйықсу т iзбектер iн iң таулы алқабы бастау алады. Шығуы қиын саналатын оның би iкт iг i - 4150 метр. Одан батысқа қарай қарлы аңғардың қарсы беткей iнде Тұйықсу шыңы. Барлық шыңның жартасты беткей i терең сайға ұласады, одан бәкене мұздықтар өр iл iп тұрады. Сол жақ беткейден Космедемьянская мен Молодежный мұздығы сырбаз кей iпте мен мұндалайды. Алдыңғысы Тұйықсу мұздығымен астасып жатыр да, ек iнш iс i жанамалап қосылады. Оң жақта Тұйықсу т iзбег i. Мұздық пен т iзбект i бөл iп жатқан моренаның төменг i бөл iг i. Тұйықсу т iзбег iнен солтүст iкке қарай Партизан, Орджоникидзе, Маяковский, Мәметова мұздықтары жалғасады. «Мен жүрг iзген бақылау нәтижес i мұздың ақырындап өсе түскен iн шамалауға нег iз беред i. Мәселен, мұздықтың сол жақтағы т iл iн iң бұрышы 1902 жылы 5 градусқа тең болса, мен келгенде 11 градусқа жет iп қалыпты. Мұз массасы тоқтап, азайғаннан гөр i б iрте-б iрте салмақ қосып үлгерет iндей. Сөйт iп, мұздық соңғы жиырма жыл көлем iнде шег iнбеген және шег iнбейд i деп айтуға болады»
TITLE: Мұздық — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер таулы өлкелерде, қарлы деңгейден жоғары аймақтарда қалыптасқан М. өз салмағымен төмен қарай жылжи отырып, қарлы деңгейден төмен аймақтарда абляцияға ұшырайды. Сейітов, А. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4 Мұздық - ауқымды су қоймасы. Достастықтағы мұздықтардың мұз массасының өз i 7 мың текше шақырым су құрайды екен. Бұл бұрынғы Кеңес Одағы территориясының өн бойын шарлаған өзендерд iң төрт жылғы ағын суы. Ал осы мұздықтар ер iген күнде Әлемд iк мұхит атаулы 5 сантиметрге көтер iлед i. Мұздықтар - ғажайып т iрш iл iк, мәселен, б iр қарағанда мұздықтар жылжиды дегенге сену қиын-ақ. Соның әсер i ме, ұзақ жылдар бойына бұл жағдайға онша мән бер iлмей келед i. image Аталмыш құбылыс XVI ғасырдың аяғында Альп i тұрғындарының жылнамасында алғаш көрсет iлд i, ал, жүз жылдан соң исландиялық ғалым Т. Вигалин жазбаларында мұздықтардың қозғалатыны жайында мәл iметтер кездест i. Соссюраның XVII ғасырда Альп iге жасаған саяхаты ғана мұздықтар жылжуының өзгеше мән iн ашып берд i. Саяхатшының мұздықтар бет iне қалдырған баспалдақтары сол 1788 жылғы сапардан кей iн араға 44 жыл салып қайта келгенде Черная Игла тауының мердеглас мұздығының төменг i беткей iнен орын теу iпт i. Осы жылдар iш iнде төрт шақырым қозғалысқа енген. Мұздықтардың қозғалысын бағамдамау салдары қиын жағдайларға әкел iп соғады. Оның б iр мысалы, 1894 жылы француз ғалымы М. Жанссан Монблана шыңына обсерватория салады. Осы аталмыш ғимараттың ерекшел iг i де шығар, жалпы салмағы 187 тонна да, аумағы 50 шаршы метр жерд i алып жатты. Ғалымның топшылауы бойынша ол барлық төтенше жағдайларға шыдас берет iн бер iкт iг i мен б iр орнынан жылжымайтынына көңiл i тола iске к iр iст i. Әйтсе де арада төрт жыл өткенде қозғалыс әсер i iргетастан қатты байқалды. Өйткен i, обсерваторияның и iл iп еңк iш тартуы оның құлап қалу қауп iн тудырды. Ақ бас мұзды шыңдар кейде тосыннан қозғалысқа енед i. Мұндай маусымда өзгеше жылдамдық алады да мұздық т iлдер i төменге сусыған күй i ұласа түсед i. Мұздықтардың беймәл iм м iнез танытуының нег iзг i сыры климат өзгеру iнен екен i белг iл i. Эпталь Альп iс iндег i Фернагтфернер мұздығы соңғы төрт ғасырда төрт рет қозғалысқа енген. Әр қозғалған сайын Рофон өзен iн бөгеп отырды, бөгелген өзен суы жиналып көлге айналады да лықсып толып, артынша сарқырап ағып төмен құлаған. Мұның өз i апатты су тасқындарына әкел iп соқты. Аляскада 1966 жылы 12 мұздық, оның iш iнде Солтүст iк Америкадағы ең алып Беринг мұздығы көшт i. Оның қозғалыс ен i 42 шақырым шамасында ед i, төрт жыл iш iнде 1200 метрге жылжығаны байқалған. Ал, 1918 жылдан бақылауға алынған Уолш мұздығы ұзақ зерттеу нәтижес iнде ғалымдар қозғалысқа енбейд i деген тұжырымға келген. Дегенмен Уолш мұздығы 60-жылдардың аяғында м iнез танытты, төрт жылда орталық бөл iг i 10 шақырымға жылжып кетт i. Сонымен б iрге ара салмақтық мөлшер iнде елеул i өзгер iс болған, төбес iндег i мұз қабаты 150 метрге шөкт i. Қарақорымда Гасанабад мұздығы 1904-1905 жылдары ек i жарым айдың өз iнде 10 шақырымға жылжыған. Ал, б iр тәул iкте жазық даланың 130 метр жер iн би iк мұздық бауырына алған. Памир тауындағы мұздықтар м iнез i де тым қызық, 1963 жылы Вахч жазығының бойымен Медвежий мұздығы 2 шақырымға төмен жылжыды. Он жылды артқа тастап тағы да 1750 метрге қозғалды. Тұйықсу мұздығы Тянь-Шаньның солтүст iк жоталарының б iр i. Iле Алатауында ұзындығы 5,1 шақырым, жалпы көлем i 3,8 шаршы шақырым жерд i алып жатыр. Мұздықтың төменг i бөл iг iне қарасаңыз, сусыған қиыршық тас пен үлкен-үлкен қой тастар би iкке өр iле түсед i. Өзгеше әспет iмен ерекшеленген iргетас сек iлден iп жатқан тас жамылғы б iр шақырым ұзындыққа созылып, теңiз деңгей iнен 3100 метр би iкт iкте альп i белдеу iне ұласады. Тұйықсу жазық мұздықтарға жатады. Тұйықсу ғылымда 1902 жылдан белг iл i. Оның п iш iн-болмысы жайында алғаш хабарлаған С. Жазды күнг i қысқа мерз iмд i сапары дәйект i зерттеуге мүмк iнд iк бермейд i. Көрген-б iлген i нәтижес iнде анықтағандарын жалпылама түс iнд iред i. Ал, ғылымға керег i мәл iметке толы нақты деректер. Сол себепт i де барлық жайт белг iс iз қалпында қала берд i. Кей iннен ек iнш i рет Тұйықсуға өзге б iр өлкетанушы В.Городецкийд iң жолы түсед i. Осы сапардың қорытындысында ол Тұйықсу мұздығының жайжапсары жөн iнде хабарламалық мақала жазды. Араға алты жыл салып, 1922-1923 жылдары Тұйықсу Н.Пальговтың назарын аударды. Сонан соң барып 13 жыл мерз iм өткенде мұздық құпиясына қызыққан қазақ гидрометеорологиялық қызмет басқармасының мамандары болды. Тұйықсу мұздығына жүрг iзген көптеген бақылау нәтижес i ауа райына байланысты маңызды деген сауалдарға жауап алуға мүмк iнд iк берд i. Сонымен қатар оның өткен iне барлау жасап, өзгеге тосын жұмбақ жайттардың сырына қаныға түсуге жетелед i. Бұның бәр iне бағыт с iлтегендей болған Алматының ауа райын 1879 жылдан бақылауға алынғандығын айғақтайтын деректер ед i. Осыған байланысты Мыңжылқы стансасында мұздықтардың жаз айларында температураның өзгеру iне сай келет iн жайларды жүйел i зерттеу жүрг iз iлд i. 1937 мен 1964 жылдар аралығындағы мәл iметтерд i салыстыра келе ауа райы температурасының, мұздық режим iн iң өзара байланысы 1879 жылдан берг i Тұйықсудың т iрш iл iк тынысын тануға жол ашты. Мұздықтың кербез кейп i көз арбайды. Ұшар басы аспан тепкен мұзарт шыңдар шығар күнн iң жалқын сәулес iне шомылған қалпы би iктеген дерс iң. Олардың ең би iг i 4410 метрл iк Орджоникидзе шыңы. Сүй iр қалпындағы мұз таудың күнге шағылысқан кеск iн iн жолақ болып бөл iп жатқан қарлы белдеу мұздықтағы сызат-жарықты аңғартады екен. Оңтүст iк шығыста Тұйықсу т iзбектер iн iң таулы алқабы бастау алады. Шығуы қиын саналатын оның би iкт iг i - 4150 метр. Одан батысқа қарай қарлы аңғардың қарсы беткей iнде Тұйықсу шыңы. Барлық шыңның жартасты беткей i терең сайға ұласады, одан бәкене мұздықтар өр iл iп тұрады. Сол жақ беткейден Космедемьянская мен Молодежный мұздығы сырбаз кей iпте мен мұндалайды. Алдыңғысы Тұйықсу мұздығымен астасып жатыр да, ек iнш iс i жанамалап қосылады. Оң жақта Тұйықсу т iзбег i. Мұздық пен т iзбект i бөл iп жатқан моренаның төменг i бөл iг i. Тұйықсу т iзбег iнен солтүст iкке қарай Партизан, Орджоникидзе, Маяковский, Мәметова мұздықтары жалғасады. «Мен жүрг iзген бақылау нәтижес i мұздың ақырындап өсе түскен iн шамалауға нег iз беред i. Мәселен, мұздықтың сол жақтағы т iл iн iң бұрышы 1902 жылы 5 градусқа тең болса, мен келгенде 11 градусқа жет iп қалыпты. Мұз массасы тоқтап, азайғаннан гөр i б iрте-б iрте салмақ қосып үлгерет iндей. Сөйт iп, мұздық соңғы жиырма жыл көлем iнде шег iнбеген және шег iнбейд i деп айтуға болады»
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 