Түркістан ұлттық бірлігі — Қазақстан Энциклопедиясы
"Түркістан ұлттық бірлігі — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Түркістан ұлттық бірлігі — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Түркістан ұлттық бірлігі — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 577
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i “Түркістан ұлт-тық одағы” – Түркістан халықтарының мүддесін қорғау мақсатында 1920 – 1941 ж. аралығында қызмет еткен қоғамдық-саяси ұйым. Бұл ұйым Зәки Уәлиди Тоғанның белсенділік танытуымен құрылды. Оның бастамасымен 1920 ж. маусымда Бұхара қаласында башқұрттардан С. Магазов, Ферғана басмашыларынан Шерахмет Бек, Ы. Игіліков, Рахманқұл құрбашы, Мұстафа Шахкул, түрікмендерден К. Бердиев, қазақтардан Х. Болғанбаев, М. Әуезов, Д. Әділов, Бұхара мен Ташкент зиялыларынан Мүнауар Қари, А. Мұхиддинов, Ф. Айни секілді қайраткерлер және Ататүріктің түркі-мұсылман халықтарының саяси өмірі туралы Түркістанға мәлімет жинауға жіберген өкілі Субхи Сайсаллыоғлы қатынасқан жиналыс өтіп, онда “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” атты ұйым құруға шешім қабылданды және 7 баптан тұратын бағдарламасы бекітілді. Бағдарламада Түркістан өлкесін кеңестер үстемдігінен азат ету, өлкеде демокр. республика құру, өлке экономикасын дамыту, ағарту ісін жандандыру, дін ісін мемлекет ісінен ажырату қажеттігі аталып көрсетілді. Ұйымның төрағасы болып Зәки Уәлиди Тоған сайланды. 5 – 7 қыркүйек аралығында Самарқандта “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының конгресі өтті. Бұл конгресте ұйымның жарғысы мен Түркістанның ұлттық туы жасалып, қабылданды. Конгреске қатысушылардың ұйғарымымен Түркістанның ұлттық туының ортасына ай мен жұлдыз орналастырылды және ол тоғыз жолақпен безендірілді, сондай-ақ тудың шетіне көгілдір жолақ жүргізілді. 18 – 22 қыркүйек аралығында “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының кезекті конгресі өтті. Бұл конгреске қатысушылардың ішінде М. Досмұхамедов, т. қазақ қайраткерлері болды. Конгресте Түркістанның толық азаттық алғанына дейін кеңестермен күрес жүргізе беру керектігі және бұл күресте Түркістан халқын ұлттарға жіктемеу жайлы шешім қабылданды. Бұл шешімді жүзеге асыру үшін “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымы өз қызметін Түркия мен Еуропада жандандыру қажет деген ұйғарым жасалды. 26 – 28 маусым аралығында “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының Кабулда жиналысы өтті. Оған Зәки Уәлиди Тоған, Бұхар Кеңестік Социалистік Республикасы үкіметінің бұрынғы басшысы Осман Қожаоғлы, Абдулқадыр Инан, Бұхараның Кабулдағы елшісі Мырза Исамеддин секілді қайраткерлер қатынасты. Осы жиналыстың шешімі бойынша Зәки Уәлиди Тоған – “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының ішкі және сыртқы бөлімшелерінің бас төрағасы, Осман Қожаоғлы – Түркия бөлімшесінің төрағасы, А. Арифов – Кабул бөлімшесінің төрағасы, Мұстафа Шоқай Еуропа бөлімшесінің төрағасы болып белгіленді. 23 қарашада Берлинде “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының конгресі өтті. Оған қатысқандардың қатарында Мұстафа Шоқай болды. Конгресте “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының ортн Түркияға көшіру және Стамбұлда ұйымның органы болып табылатын журнал шығару жайлы шешім қабылданды. наурызда Стамбұлда “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының конгресі өтті. Конгреске Парижден Мұстафа Шоқай келді, сондай-ақ Зәки Уәлиди Тоған, Осман Қожаоғлы, Насыр Махдум, Мұстафа Шахкул, Абдулқадыр Инан, т. қатысты. Конгрестің шешімімен Стамбұлда Зәки Уәлиди Тоған мен Абдулқадыр Инан басшылық ететін “Йени Түркістан” атты журнал шығатын болды. Бұл журналда Түркістан тарихы, әдебиеті, сондай-ақ әлеум. мәселелеріне байланысты ғыл. мақалаларға орын беруге шешім шығарылды. Зәки Уәлиди Тоған ғыл. жұмыстарға ойысып, саясаттан қол үзіп кетуіне байланысты “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымына Осман Қо-жаоғлы төрағалық етті. “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” Шығыс Түркістан Республикасының құрылуына қолдау білдіретіндігін танытып, Қашқарға өз өкілін аттандырды. 24 наурыз бен 2 сәуір аралығында Берлинде “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының конгресі өтіп, онда ұйымның төрағалығына Мұстафа Шоқай сайланды. 2-дүниежүз. соғыстың басталуына орай “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымының қызмет етуі қиындай түсті. Мұстафа Шоқайдың 1941 ж. Берлинде қайтыс болуымен “Турк iстан Ұлттық Б iр iл iг i” ұйымы өз қызметін доғарды. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл
