Қазақ халқының дәне тәрбиесі — Қазақстан Энциклопедиясы
"Қазақ халқының дәне тәрбиесі — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Қазақ халқының дәне тәрбиесі — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Қазақ халқының дәне тәрбиесі — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1364
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Спорт және дене тәрбиес i. Қазақ халқының дене тәрбиес iне, оны шынықтыруға, епт iл iкке, денсаулықты, көңiл-күйд i көтеруге арналған осы кездег i дене тәрбиес i мен спорт нышаны ерте заманда-ақ халық кәдес iне жарағандығын кейб iр археол. деректер дәлелдейд i. Оңт. Қазақстан облнда б. 4 — 3 ғ-ларда тоғызқұмалақ тастары табылды. Сол жылы Тараз қ-нан 30 км жерде археологтар тоғызқұмалақ тақтасының тасқа қашап салынған сурет iн кездест iрд i. Түр iк қағандығы дәу iр iнде Қазақстан жер iнде көптеген қалалар салынып, мәдени орталықтар бой көтерд i. Көне Таразда әнш i-күйш iлер, шабандоздар, садақ тартушылар, балуандар, басқа да күш өнер iн көрсетуш iлер бас қосып отырған. 7 ғ-да Орта Азия мен Қазақстан жер iн жаулап алған Араб халифаты ислам д iн iн уағыздаумен қатар, шахмат ойынының таралуына, оның дамуына айтарлықтай ықпал етт i. Сөйт iп, көшпенд i деп аталып келген қазақ халқы дене тәрбиес iн, оның iш iнде спортты дамытуға көңiл бөлген i байқалады. Ежелден садақ тарту, бәйге, сайыс, күрес, аударыспақ сияқты спорт түрлер iмен айналысқан қазақ халқы басқа да спорт түрлер iмен айналысу арқылы өздер iн iң рухани байлықтарын жет iлд iр iп, толықтырып отырған. Халық өз iне лайықты деп санаған ұлттық спорт түрлер iн, әр түрл i дене жаттығуларын үнем i жет iлд iр iп келген. Әр рудың, әр жүзд iң, әрб iр хан мен бай-манаптың, болысбект iң өз балуаны, өз мерген i, өз сәйгүл iг i болған. Олар бәйге-жарыстарда iр i рулардың намысын қорғаған Қазақ халқы арасында спорттың дамуына әр ұлт өк iлдер iмен арадағы қарым-қатынастың нығаюы көп әсер етт i. Мұндай жағдай, әс iресе, Қазан төңкер iс iнен кей iн бер iк қалыптасты. Алғашқы кезеңде спорт пен дене тәрбиес i еңбекш iлерд iң денсаулығын нығайту, жалпы гигиеналық мәселелер, әскери шынықтыру даярлығын жақсарту мақсатында жүрг iз iлд i. 1918 жылдың 1-жартысында жұмысшылар клубтарында гимнастикамен айналысатын үй iрмелер ұйымдастырыла бастады. Халық ағарту органдары мен комсомол ұйымдары қыруар жұмыстар атқарып, жастар күш iмен спорт алаңдарын, әскери даярлық iс iне жаттығу өтк iзет iн орындар жасады. 1 қазанда Қазақстанның сол кездег i астанасы Орынбор қ-нда дене тәрбиес i нұсқаушылары және ұйымдастырушыла-рымен әскерге баратын жастарды спортқа баулуға арналған курстар ұйымдастырылды. Оған жүзден астам к iс i қатысты. Оның тең жартысынан көб i қазақ жастары болатын. Мұнан соң Ақтөбе, Гурьев, Орал, Верный, Орынбор, Петропавл, Қызылорда, Семей қ-ларында iр i спорттық орталықтар құрылды. Сол жылдары Семей, Қостанай, Жет iсу губернияларында спартакиадалар өте бастады. Әйелдер арасында дене тәрбиес iн дамыту мақсатында 1925 ж. Семей қ-нда арнаулы спартакиада өтт i. Дәл осындай әйелдер арасында спартакиадалар Орал, Петропавл, Алматы қ-ларында да ұйымдастырылды. Петропавл қ-нда Бүк iлқазақстандық 1-спартакиада өз жалауын көтерд i. Оған қатысушылар футбол, жеңiл атлетика, қалашық, қазақша күрес, баскетбол және нысана көздеуден сынға түст i. Қазақстанда дене тәрбиес i мен спортты дамытуда 1931 ж. енг iз iлген “ксроны қорғауға, еңбек етуге дайын бол” деп аталған бәсекелерд iң маңызы зор болды. Бұл жастардың спортқа тұрақты түрде қатысуына мүмк iнд iк берд i. Дене тәрбиес iнен ұлттық кадрлар даярлауға көңiл бөл iне бастады. Алматыда дене тәрбиес i техникумы ашылды. ведомствоаралық 1-спартакиада, Орта Азия мен Қазақстан спортшылары арасындағы 1-спартакиада және мектеп оқушылары арасында бүк iлқазақстандық 1-спартакиада өтт i. Қазақстан К п-н iң 1937 ж. өткен 1 съез i дене тәрбиес i мен спорт және бұқаралық қорғаныс жұмыстарын кеңейте түсуд i атап көрсетт i. 2-дүниежүз. соғыс қарсаңында Қазақстан спортшыларының саны 150 мыңға жетт i, оның iш iнде 30 мыңнан астамы қазақ жастары болатын. Соғыс жылдарында әскери-спорт кадрларын даярлауда көп жұмыс атқарылып, ел iм iзде 1, 5 миллионға жуық әскери-спорт мамандары тәрбиеленд i. Қазақстанда дене тәрбиес i ұйымдары нығайып, спорт кадрлары өс iп шықты. Алматыда дене тәрбиес i инты ашылды. Шоқыр Бөлтекұлы “Спартак” қоғамы бойынша бокстан КСРО чемпионы атанып, қазақ жастары арасында б iр iнш i болып спорт шебер i деген дәрежеге жетт i. Қазақстан спорт ұйымдары құрылды. бұл ұйымдар спорт федерациясы болып өзгерт iлд i. “Колхозшы” спорт қоғамы құрылды. 1956 жылдан бастап “Қайрат” деп аталды. Мәскеуде КСРО халықтарының 1-спартакиадасы өтт i. Қазақстан спортшылары 1956 жылдан олимпиялық ойындарға да қатыса бастады. Тау шаңғышысы А. Италияның Кортина Д’Ампеццо қаласында өткен 7-қысқы олимпия ойындарында, ал Е. Кадяйкин Мельбурнда өткен жазғы 16-олимпиялық ойындарда 3000 мге тосқауылдар арқылы жүг iруден сынға түст i. Қазақ жастары арасынан шыққан жеңiл атлет Ғ. Қосанов 1960 10 мл iк эстафеташылар жарысында күм iсґж. Римде өткен 17-олимпиялық ойындарда 4 жүлден i иемденд i. Ел iм iзде қысқы спорттың дамуына 1951 ж. ашылған әйг iл i Медеу мұз айдыны үлкен ықпал етт i. Мұнда көптеген дүниежүз. және құрлықтық рекордтар жаңарды. 1960 жылдардың басында Қазақстанда спорт клубтары құрыла бастады. Қазақстан спортшылары Кеңес Одағы тұсында айтарлықтай спорттық дәрежеге қол жетк iзд i. Көгалдағы хоккейш iлер, допты хоккейш iлер, “Буревестник”, АДК волейболшылары, “Динамо” су добы командасы КСРО, Еуропа және дүние жүз i чемпиондары атанды. Аталмыш командалар құрамында М. Қалымбаев, Е. Құмарғалиев, С. Жарылғапов, М. Мәденов, З. Жәркешов, Ж. Меңд iғалиев, Е. Котенко сынды спортшылар өнер көрсетт i. 21-Олимпиялық ойындарда КСРО құрама командасына 14 қазақстандық спортшы 11 спорт түр iнен қатысты. Бұл олимпия ойынында жерлестер iм iз 8 алтын және 2 күм iс медальға ие болды. Ал осы жылы өткен Қысқы олимпия ойындарында шаңғы жарысынан 2 қола медальд i иемденд i. Мәскеуде өткен 22-олимпия ойындарында 20 қазақстандық спортшы 6 алтын, 2 күм iс және 7 қола медальд i алды. Үшкемп iров, Ш. Сеулде өткен 24-олимпия ойындарында КСРО құрама командасында 30 қазақстандық спортшы қатысты. Олар әр түрл i дәрежедег i 18 медальд i иеленд i. Барселонада өткен 25-олимпия ойындарында Қазақстан Республикасы ТМД құрама командасында болды. Мұнда 11 спорт түр iнен 23 спортшы қатысып, 5 медаль қ-нда өткен 12 ойындарында қазақстандықтар жалпыкомандалық төрт iнш i орынды иеленд i. Олар 77 медальға ие болды. Атап айтқанда Қ. Шағатаев, Н. Тұрлыханов, О. Таиландта өткен 13-Азия ойындарында қазақстандықтар бес iнш i орын алды. Олардың үлес iнде барлығы 78 медаль болды. Чемпион атанғандардың iш iнде В. Топоров, Қ. Нұрмағамбетов, Б. Д iлдәбеков сынды спортшылар бар. 2002 жылы Корея Республикасының Пусан қаласында өткен 14-Азия ойындарында жерлестер iм iз 76 медаль алды. Командалық есепте бес iнш i орында болды. 20 спортшы алтыннан алқа тақты. Олардың арасында А. Тетерюк, Ә. Кәр iмжанов, Г. Лиллехаммерде өткен Қысқы олимпия ойындарында көкшетаулық В. Атланта қ-нда өткен 26-олимпия ойындарында Қазақстан тұңғыш рет жеке команда болып шықты. Қазақстандық спортшылар 3 алтын, 4 күм iс және 4 қола медальға ие болды. Олимпияға қатысқан 197 елд iң iш iнде Қазақстан 24-орынды иемденд i. Жиров тәуелс iз мемлекет iм iзд iң тұңғыш чемпиондары болды. Сиднейде өткен 27-олимпия ойындарында қазақстандықтар 3 алтын, 4 күм iс медальд i иемденд i. Олимпияға қатысқан 199 елд iң iш iнде Қазақстан спортшылары 22-орында тұрақтады. Бұл олимпия ойындарында Е. Қазақстан Республикасы тәуелс iзд iг iн iң 10 жылдығына арналған 1-жазғы спартакиада өтт i. Бұл бәсекеге ел iм iзд iң миллионнан аса тұрғыны қатысты. Бәсеке қорытындысында Оңт. Қазақстан обл-ның өк iлдер i бас жүлден i енш iлед i. Алматы қ-ның спортшылары ек iнш i, қарағандылықтар үш iнш i орынға шықты. Ұлттық спорт түрлер i де жақсы жолға қойылған. Атап айтқанда қазақша күрес, тоғызқұмалақ, сайыс, аударыспақ, бәйге, көкпар, қыз қуу, жорға жарыс, атан жарыс, асық ату, бестас сияқты спорт түр iнен арнайы федерациялар құрылған. Ресми жарыстар өт iп тұрады. Тоғызқұмалақ ойыны Оңт. Қазақстан, Қызылорда, Қостанай облыстарында кейб iр мектептерде пән рет iнде оқытылады. 2001 жылдың қаңтар айындағы дерек бойынша Қазақстанда 291 балалар және жасөсп iр iмдер спорт мектеб i болды. Оның iш iнде олимпиялық резервт i дайындайтын 55 арнайы мектептерде 142 мың жас спортшыларды 4420 бапкер жаттықтырады. Бұлардан басқа дарынды спортшыларды дайындайтын 9 мектеп-интернат, iр i халықар. жарыстарда жоғары жет iст iктерге жетк iзу мақсатында құрылған спорттық элита 6 мектеб i жұмыс iстейд i. Қазақстан кәс iпорындары мен мекемелер iнде 11, 3 мың дене шынықтыру ұжымдары бар. Онда 1, 4 млн-ға жуық адамдар әр түрл i секцияларда дене шынықтыру және спорттың әр түрл i салаларымен айналысады. Жылдан жылға спорт базалары көбей iп келед i. 2002 жылғы мәл iмет бойынша республикада 26019 спорт құрылыстары т iркелген. Оның iш iнде 242 стадион, 20 спорт сарайы, 124 спорт кешен i, 13 оқу-жаттығу орт., 150 бассейн, 6123 спорт залы, 34 спорт манеж i, 143 шаңғы базасы, 8 ескекш iлер жүзет iн каналы, 1448 тир, 3 велотрек, 9 эллинг, 3 желкен клубы, 2 шаңғымен сек iрет iн тұғыр, 13 спорттық мұз айдыны және 142 теннис корты бар. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
