Солдатхан Орайханұлы. Қасқыр ұлып ішімде...
"Солдатхан Орайханұлы. Қасқыр ұлып ішімде..."|"https://madeniportal.kz/adebiet/soldatxan-oraixanuly-qasqyr-ulyp-isimde"
TITLE: Солдатхан Орайханұлы. Қасқыр ұлып ішімде...
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/soldatxan-oraixanuly-qasqyr-ulyp-isimde
META: "Солдатхан Орайханұлы. Қасқыр ұлып ішімде..."|"https://madeniportal.kz/adebiet/soldatxan-oraixanuly-qasqyr-ulyp-isimde"
TOTAL WORDS: 1824
TEXT: Армысың, Алтай Армысың, Алтай, Мұз тау мен Саян, армысың!?Ақ өркеш жондар, Асқаралы алып, Қарлы шың. Атасы мұздың, Бабасы құздың Бесбоғда, Армысың Сайыр, Ақшоқы, Бүркіт – нар мүсін!Ақторғын мұнардан, Бұлдырап құзар бастарын, Арманым болып тұрады кербез аспаның. Ақ бұлттарменен, Ғарышпенен тілдескен, Армысың шалқар, Орбитам – ұлы асқарым!Қараймын ұзақ, Көремін шынар биіктен. Жүректің пәгін, Көңілдің ағын иіткен. Прометейім, Салауатты атамекенім, Келемін сені, Биіктен ғана сүйіп мен. Өсірген ақ гүл, Жапырақ жайған алтын тал, Ағызған ақ сүт, Омырауыңнан ақ сулар. Байлықты төстеп, Бақытты шырқап айланып, Көгінде ұшқан, Ақиық қыран аққулар. Қыста да аппақ, Жазда да аппақ шатырдай, Шаршаған шақта, Қалғып бір кеткен батырдай. Алтайым сері, Шынтақтап қалай жатырсың, Жамбастап жердің, Жартысын алып япырымай?!Таулардың арғы, Бабасы Алтай жарықтық, Жарасып тұр-ау, Тұлғаңа заңғар алыптық. Өзіңе қарай, Шабытпен шалқып ұшқанда, Көтеріп көкке, Шығасың мені алып тік. Жанымның таңы, Жәннаты жердің Алтайым, Ақ дидарыңды, Аймалап, құшып қайтайын. Аққуың болып, Айдындарыңа малтайын, Жеттім ғой аңсап, Атымның басын тартайын. Арайлы Алтай, Ассалаумағалейкум, армысың?Ақ бөрікті Алтай, Ақ жаулықты әжей – қарлы шың. Аңсадым сені, Ақ дауыл жырмен құшайын, Армысың, Сайыр, Ақшоқы, Бүркіт – нар мүсін!Тау ұлымын Асқақ өскен қырандай, тау ұлымын, Шарапаты шарпыған дауылының. Саясымен сап тапқан баурының, Самалымен дамылдап сауырының. Тау ұлымын, Бұла өскен тағысымын, Намысымын, тілеген табысымын. Тасты сүйіп, Құз құшып, жаратылғам, Таудан аққан бұлақтың ағысымын. Сағынышым жеңгенде тауға барам, Бақыт болып ақ жаңбыр жауған оған. Нар тауларға тәкаппар басымды иіп, Кіндік кескен жұртыма аунап алам. Тауда туып шарасыз, Тауда өстім, Тумадың деп айтпайды даулап ешкім. Асқар шыңның тұйғыны болғандықтан, Аласалау жерлерден аулақ өстім. Тау – тұлғам, Тау – иығым, Тау – жанарым, Мұратым. Тау – қорғаным, Тау – қамалым, Тау менің таусылмайтын асқақ әнім, Теңеймін, теңгеремін тауға бәрін. Самалымен дамылдап сауырының, Саясымен сап тапқан бауырының. Алтайдың ақ шыңынан дарын алған, Қырандай асқақ өскен тау ұлымын!Ата Ұлы атам, Нұрқали Оспандиярұлына Жыр басы Арайлы таң атты тағы туған жерге нұр беріп, Ата сенің қайтайыншы қорғаныңды бір көріп. Шөбереңді ертіп алып басыңа бір бармасам, Болмайды ғой ерке қиял, еркін әнге салмасам, Өзің жайлы тіл ұшында жыр шумағы күрмеліп, Өзің жайлы көз алдымда өмір жолы тұр келіп. Сен өлмесең кедейлік пен жетімдікті көрем бе, Сен болмасаң түспес едім ұзын жолды өлеңге. Өзің жайлы шертілмеген сырлар әлі мол еді, Өтейтұғын бір парызы, ақын ұлдың сол еді. Айтып берсем ұрпағыңа ақиқатты бұрмастан, Қалар ма еді қаламымнан, қайран етер бір дастан. Ей атажан, қайсар едің, тірлікке ұста шебер ең, Ақ бұлттарын арманымның жыр жолына шөгерем. Сары іңгеннің шұбатымен асыраған немерең, Айтсын енді тарихыңды, тыңдасын ал шөберең. Ата туралы ән Мені алдыңа міңгізіп ап салатұғын ән қайда, Тағдыр жазып қойғандай-ақ бар бақытты маңдайға. Қара жердің қабатында қалдың жалғыз шалғайда, Енді міне өзің қайда, әнің қайда, мен қайда?Өзің барда келді ме екен мынау жалған пайымға, Келді ме екен бүгін былай түсем деген уайымға. Мен анамнан туғанымды өзің барда білдім бе, Сен өлген соң еркелігім қала берді жайында. Өзің барда болды ма екен бұл уайым ойымда, Болды ма екен әлпештеніп жүргенде ыстық қойныңда. Мен әкемнің бар екенін, өзің барда білдім бе, Сен өлген соң бәрін ұқтым мезгілді, жыл, айын да. Маймақ іңген Басып алған батысынан қанатымен қара түн, Сол жылдары серпілмеген қанды соғыс болатын. Ел жайлаудан ерте түскен қара қатқақ күз еді. Қара суық арба жеккен ала өгізше сүзеді. Өткен қыста әрең қалған көтерем боп өлімнен. Мал дегенде ірі қара да бар еді бір көк іңген, Тұратұғын жарбиып үй, кетердей-ақ пеш құлап, болатынды шайға қатық бесон ғана ешкі-лақ. Аспа төк боп тұратұғын тапшы болды астық та, Әзер төзіп отырды ел, келген сол бір аштыққа. Сары қымыз ішетұғын, сары шай қайда, май қайда, Қанды соғыс бәрін-дағы алыстатты шалғайға. Атам мені асырауға ерте тұрып қамданды, Бір бұлтты күн жолықтырып бай ағайын Қамаңды. Екі кесек киіз беріп, түйе алмаққа соғымға, Қоя берді, ол-дағы үлкен қамқорлық ғой жоғында. Қаман деген түйелі, әрі мың қойы бар кісі еді, Бай болса да ағайынға әрине ісі түседі. Біздің түтін не десе де көнетұғын халде еді, Ісі түсер болған соң ол: «Бір кәрі іңген ал», - деді. Келмейтұғын суық еді, қыл арқанды ұстауға, Біздің түтін көшті-дағы келіп қонды қыстауға. Туырлығын ұстады да, көмді үйдің іргесін, Аш болсақ та, бой жылынды көң қораға кіргесін. Бір-бірінің қарай ма ел, аштығына, тоғына, Ағайындар жиғандарын сойды бастап соғымға. Ал біздің үй жоқ болса да үзбеген-ді күдерді, Атам ұлын соғым бермек Қаман байға жіберді. Берген екен бай ағасы, берген екен қатырып, Әкем келді жетектеген сары іңгенді жапырық. Басып көрді атам барып сары іңгеннің қомдығын, Дөп шықпады көкейінен, тумады бұл оңды күн. Өзі кәрі, өзі маймақ, қаймал екен онысы, Қайда шіркін, қайда кеткен бай ағаның намысы. Әкем қайрап әкелді де жалақтатып пышағын, Соямын деп сары іңгенді, екі аяғын тұсады. Атам барып сонда ұлының қолын баяу қақты да, Қайта қойған тым жоқ шығар маңдайдағы бақ мына. Аталмаған елге әйгілі, әкең бекер түйеші, Таусылмаған шығар балам бұл дүниеден үлесі. Сары іңгенді, қаймал екен, обалды қып соймайық, Тіршілік тек, бүгін емес келешекті ойлайық. «Түстік ғұмыр болса жаным, кештік азық жи деген», Пенделікті сүймегенді құдай-дағы сүймеген. Ішіндегі ботасын ап, өзін келер соғымға, Сойсақ балам, бір бота тұрмаймыз ба шағын да. Жақсылық көп тірі жүрген, аман жүрген адамға, Үзілмейік ақ үміттен түңілмейік заманға. -Деді де атам әкеміздің пышағын ап қойғызды, Жаз сауатын ешкі-лақтың қақ жартысын сойғызды. Міне, менің атам талай бастан кешкен тұрмысты, Аттандырдық ел көргенді біз де көріп бір қысты. Ботақан жырӨте шықты істің қысқа, қыстың қысқа шақтары, Ғайып болды. Бүркіт таудың қасат-қасат ақ қары. Көңілімізге көктем – сері сәуір, мамыр түстеніп, Білмей қалдық жалғыз күнде, қиқу салды құс келіп. Аңғарсақ та кеткендігін, қыс қиялды кіршіктеп, Аңғармаптық қалғандығын ағаш басы бүршіктеп. Қыстай баққан сары іңгенді, мәпелеген жем беріп, Бір күні атам алып келді боталатып өңгеріп. Бошалағыш мал екен сұм, кетіп қала жаздады, Толғатқанын сездім-дағы көз қиығын жазбадым. Ұрғашы екен ботақаны, шашу болса шашыңдар, Сар ботаның сүйіншісі, майлы жанбас асыңдар!-Деді атам, мәз-мейрам боп шашу жедік апамнан, Демейді ғой өйтпесе жұрт «Түйеші ауыл» атанған. балажаныай сары іңгеннің маңайына біз барып, Жақындасақ жолатпайды ботасынан қызғанып. Шыр айналып енесі тұр жас ботаны аймалап, Төрт аяғын тіреп бота, түседі ұшып тайғанап. Болашақта өз жүгінің ауырлығын білгендей, Қаз тұруға ұмтылады, жығылса да именбей. Әй, өмір-ай, қаталың-ай, жығып қайта тұрғызған, Жас ботаны тәлкек қылған, жерге басын ұрғызған!Маймақ іңген ботасына ашып жаны боздайды, Боздағанда тебіреніп, жан-жүйкеңді қозғайды. Сары бота кеш батқанша төрт аяғын баспады, Апам оны май емізіп, киізге орап тастады. Кім біліпті тағдыр бізге сыйға тартып бергенін, Кедейліктен құтқаруға соғыс жылы келгенін. Телі боталарӨтті бастан соғыс жылғы, сол бір қыс та қатал-ақ, Маймақ іңген арықтықтан желіндемей боталап. Атам менен апамдардың мазалары бек кетті, Бір тәуірі қар көп жауып жерді ерте көктетті. Жоқ болған соң амал бар ма, енесінің желіні, Бақытынша сары ботаны, көк іңгенге теліді. Бастабында бота телу оңайлыққа соқпады, Соқпаса да еңбектерін ақырында ақтады. атаанасын аяды ма, бір сөзді әкем ауызға ап, - Бұл күйікті тартқызғанша, тастайын деп, - бауыздап. Оқталғанын қош көрмеді, қайран атам жарықтық, «Обал, балам, дүниенің ойла сырын парық қып». Әлі-ақ мұны көк іңгенге егіздетіп қоямыз, Сары маймақты семіртіп ап, қыс соғымға соямыз. Мехнатты бастан кешкен, қартайғанда бай болар, Жаман малды асырасаң соңында аузың май болар. «Бір тоқтықтың жолығады аяғында жоқтығы, Бір жоқтықтың толығады аяғында тоқтығы». Деді де атам өз ісімен бола берді бағана, Жоқ болса егер, мақсат деген, бақытты адам таба ма?Шіркін менің атам сондай болған еді айлалы, Сары іңгенді көзден таса шөп қораға байлады. Таңқалдырды айласымен ағайындар ауылын, Сары ботаға жабулады көк ботаның жабуын. Бұйдалап ап көк іңгенді, екі көзін орады, Жетектеді сосын оны шыр айналып қораны. айналдырыпайналдырып әкелді де теліді, Сары ботаны иіскеп сәл, бастабында жеріді. айналдырыпайналдырып әкелді де емізді, Аймаларда көк іңгенге, қызыл тұзды жегізді. Осы әдіспен теліді атам қадағалап бір жұма, Ертелі-кеш алаң боп, тыным таппай тұрды да. Ана деген мейірман-ай, бөбек үшін төгілген, Айналайын мал маңдайы «Ару ана» - көк іңген!Таңқалдыртты «Жануардың балажаныай» дегізіп, Қос ботаны тұрып кетті егіздетіп емізіп. Таусылмастай кеткендей боп бұл жалғаннан арманы, Ботасына маймақ іңген шөп қорада зарлады. Арықтықтың кесірінен көк пішенге құнығып, Төгіп-төгіп көзден жасты, кетті ақыры түңіліп. Жеңіс жырыӨмір қалай тұрақтасын өте берді зымырап, Жас төгіп жаз, туған жерге бұратылды мың құрақ. Орындалып жан-жануар жаратылыс тілегі, Құсбегінің ақиығы қол тұғырда түледі. Біздің ауыл Бүркіт таудың дарасында жайлады, Іркіт пісіп, құрт қайнатып, еріндерін майлады. Қолы жеткен тай үйретіп, бие бауын байлады, Қыз ұзатып, отау тігіп қуанышын тойлады. Жылжып мезгіл тағаттамай, күн менен ай алмасты, Маужыраған жаз аттанып, сарыала күз жалғасты. Төл марқайып лезімде бес түлікке қосылды, Жеміс пісті, орақ ұстап қырманға ел жосылды. Сусып мезгіл тағаттамай күн менен ай аттады, Құстар қайтып балапан қаз туған жерін жоқтады. Сарыала күз салқын тартып асау қыспен ауысты, Жасыл дала, сайран дала, ақ жаулығын ала ұшты. Қыс ақсақал ерте келіп, қыстауына қонды ауыл, Бүркіт тауға бұлт үйіріліп, соқты дүлей ақ дауыл. Тұрса-дағы өмір атты ұлы терек теңселіп, Совет елі фашизмнің алды күшін еңсеріп. Сталинград көшесіне қайта қызыл гүл екті, Азат етті жалмауыздан Украина, Киевті. Қан майданда қамал бұзған, қызыл әскер мылтықты, Желбіретіп Одесса мен Брестіге ту тікті. Маймақ іңген мақтарлықтай қомдық алып тойынды, Мақсатына жетті де атам, қыс соғымға сойылды. Бірде күні қарнымыз ашпай шықтық сол қыста, Көк іңгенді менің атам тарту етті соғысқа. Ол-дағы бір іңген еді жаратылған құт маңдай, Алыс жолға аттанарын мал болса да ұққандай. Боталардан айрыларда көк іңген бек аңырап, у-шу болдық бір шайқалды біздің қара шаңырақ. Жөргектегі бүлдіршінді анасынан айырған, Талай боздақ жас қыранды қанатынан қайырған. Соғыс. Соғыс. Айтып сені кімнің жаны тозбады, Айрыларда анасынан қос ботақан боздады. ой-хой, жеңіс, жігер бердің сарқылмайтын күш бердің, Алаң болған жүректері орнына бір түсті елдің. Жарлының да, жалдының да, көңілдері тоқ болды, Ер ұлдарын сүйді халық, енді уайым жоқ болды. Сары іңген сазы Бізді өстіп асырады ұлы атамыз жалықпай, Тақаршылық жоқ, кедейде бола берсе халық бай. Қайтсем-дағы қадірлі атам бізге кәсіп табатын, Ауқаттының түйелерін жинап алып бағатын. Асыраған еш мұқтаждық көрсеткізбей жалғаннан, Міне балам біздің үйде жиырма бес жыл малданған. Болған еді көз алдыма елестетсем бәрін мен, Болған еді телі өсірген қасиетті сары іңген. Іңген еді, бұлақ еді, ағып тұрған сүт еді, Малымыздың маңдайы еді, серісі еді, құты еді. Атам оның арқасына шом тигізбей күтетін, Апам оның шудасынан иіріп жіп түтетін. Көшкенде ауыл барлық істі атқаратын күш еді, Бір ісіміз қайтседағы сары іңгенге түседі. Апам оның сауып сүтін, торсығына пісетін, Атам тершіп, бал шұбатын мейірі қанып ішетін. Түйесін кім өзге малдан осал деді, шет көрді, Сары іңгеннен көп бота еріп, өсімін де көп берді. Бұл дәулетті басымызға демеңдер деп, тек келді, Бірлестікке атам алғаш қорасымен өткерді. Жан аямай өзі бақты бірлестікке қосып ап, Түйе деген сүйкімді мал, сүйе білсең асыл-ақ. Сары іңгеннің ұрпағы сол, қолдан өскен ашылып, Жеткізді ол осы күнге біздің үйді асырап. Жыр соңыӘңгіме айтып көп отырып қалдым, ата кеш мені, Сен өлгелі жүрегіме назды самал еспеді. Өтінген соң «барайық»- деп бабамыздың басына, Ертіп келдім есін біліп, шөбереңіз өскелі. Жел кеміріп қабіріңді, гүлдер солып күздегі, Жылдар жылжып, ескірсе де, ол күндердің іздері. Сенің ата, асылдығың, еңбек сүйгіш ерлігің, Ұлы өмірге келе жатыр құштар етіп біздерді. Ұмытыппын, бір жаңалық айтайын деп сізге ата, Сұрамасақ болмас еді тірлігіндей біз бата. Өсіріп мал, биылғы жыл өзіміздің бірлестік, аман-есен жүз іңгеннен ілестірді жүз бота. Қайтайық біз кешкірді күн, таусылмайтын ән ата, Келіп-кетіп тұрамыз біз сағынғанда таң ата. Мәңгі бақи ұмытпаймыз, бағыштаймыз құранды, Топырағың торқа болсын, айналайын жан ата!1972 жыл ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
