Генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу – Зоология институты
"Генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу – Зоология институты"|"https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/razrabotka-kadastra-zhivotnogo-mira-severnogo-tyan-shanya-dlya-sohraneniya-geneticheskogo-raznoobraziya-2/"
TITLE: Генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу – Зоология институты
URL: https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/razrabotka-kadastra-zhivotnogo-mira-severnogo-tyan-shanya-dlya-sohraneniya-geneticheskogo-raznoobraziya-2/
META: "Генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу – Зоология институты"|"https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/razrabotka-kadastra-zhivotnogo-mira-severnogo-tyan-shanya-dlya-sohraneniya-geneticheskogo-raznoobraziya-2/"
TOTAL WORDS: 1803
TEXT: Жоба жетекшісі: Чирикова Марина Александровна. Іске асыру мерзімі: 2021-2023 жж. Өзектілігі:. 2010 жылы Зоология институты жануарлар дүниесі кадастрының ғылыми негіздері әзірлеу жұмыстарын бастады, оның нәтижелері бойынша үш кітап дайындалып, жарық көрді. Дегенмен, жаңа деректермен пайдалануға және толықтыруға ыңғайлы электрондық дерекқорды құру, қазіргі сандарды және оның динамикасын бағалау, деректерді картаға түсіру, аумақты мекендейтін жерлерге аудандастыру, таксономия бойынша заманауи ақпарат сияқты бірқатар маңызды аспектілер сол зерттеудің міндеттеріне кірмеген. 2010 жылдары БҰҰДБ кеңсесінің қолдауымен Қазақстанда Қазақстанның биоалуантүрлілігі мониторингінің ақпараттық жүйесі құрылды, ол, өкінішке орай, жануарлар әлемінің кадастрын жүргізудің заманауи талаптарына толық жауап бермейді. Сонымен қатар, соңғы 10-15 жыл ішінде жануарлардың систематикасы мен таксономиясында үлкен өзгерістер болды, олар қазіргі кадастрда көрсетілуі керек. Қазіргі уақытта Қазақстанда Қазақстанның жануарлар дүниесі кадастры бойынша ғылыми-ақпараттық электрондық деректер базасын әзірлеу ғана емес, оған азаматтық қоғам тарапынан қол жеткізуді қамтамасыз ету міндеті өте маңызды болып тұр. Жарияланған диапазон карталары, әртүрлі басылымдар бүгінгі күні жануарлар әлемі туралы ақпараттың бірыңғай көрінісін жасауға мүмкіндік бермейді. Биоәртүрлілік туралы ақпараттық база іс жүзінде биоәртүрлілік туралы деректерді жинау, өңдеу және талдау үшін динамикалық және үздіксіз операциялар мен әрекеттердің кең ауқымын қамтуы керек екенін ескеру маңызды. Бұл тұрғыда электронды кадастр бұл биоалуантүрлілік туралы деректерді сақтауға, сақтауға және бөлісуге арналған әртүрлі мәліметтер базасының, қосымшалардың және қызметтердің жиынтығы. Солтүстік Тянь-Шань модельдік аймақ ретінде әсіресе ыңғайлы. Бір жағынан, омыртқасыздар мен омыртқалы жануарлардың бірқатар түрлерінің популяция жағдайының динамикасын бақылауға мүмкіндік беретін өткен ғасырдың деректері бар. Алайда, мұнда әртүрлі табиғи белдеулер, жануарлар мен өсімдіктер әлемінің алуан түрлілігі ұсынылған, ауылшаруашылық, урбанизацияланған және ерекше қорғалатын аумақтар бар, олар жануарлар әлемінің кадастрлық жүйесінде де көрінуі керек. Бағдарламаның мақсаты:. Жануарлар ресурстарының генетикалық әртүрлілігін сақтау үшін Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу. Бағдарламаның міндеттері:. Күтілетін нәтижелер. Microsoft SQL бағдарламасы бастапқы және сыртқы кілт арқылы қосылған жиілік, өлшем және код кестелерінен тұратын зерттеулерден деректерді сақтауға арналған реляциялық мәліметтер базасын әзірлеуді бастады. Кестелерде Солтүстік Тянь-Шаньның жануарлар әлеміне қатысты түрлік сипаттамалары бар деректер сақталады. Атрибуттар жануарлардың әр тобы үшін анықталады. PhpMyAdmin-де қол жетімділік деңгейлерін реттейтін 5 кесте құрылған жобаның негізгі базасы құрылды. Әзірленген кестелерге сәйкес оларды Жануарлар топтары бойынша нақты деректермен толтыру басталды. Жануарлар әлемі туралы деректерді одан әрі модельдеу және экстраполяциялау үшін Іле Алатауы экожүйелерінің картасы және қосымша учаскенің экожүйелерінің ауқымды картасы әзірленді. Жануарлардың әртүрлі топтары туралы әдеби және мұрағаттық деректерді талдау нәтижесінде 25 модельдік аумақ бөлінді, олардың шеңберінде одан әрі мониторинг жүргізу үшін учаскелер бөлінетін болады. Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлеміне таксономиялық талдау басталды. Архивтік, әдеби және күзгі-қысқы маусымда жүргізілген экспедициялық талдау нәтижесінде Солтүстік Тянь-Шань фаунасының құрамы бойынша алдын ала деректер алынды. Зоопланктон 101 таксонмен ұсынылған; қойлардың паразиттік фаунасы мен арқар-мериностар 62 таксон. Гастроподтардың 28 түрі, қосжақтаулы моллюскалардың 1 түрі, өрмекшілердің 48 түрі, бұзаубастардың 2 түрі, шаяндардың 2 түрі, шабындықтардың 1 түрі, иксод кенелерінің 4 түрі бойынша мәліметтер алынды. Энтомофауна шіркейлердің 382 түрімен, жартылай қанаттылардың 57 түрімен ұсынылған, қабыршаққанаттылардың 400-ге жуық түрі, шаян-шыбындарының 2 түрі, қоңыздардың 94 түрі, қосқанаттылардың 86 түрі мекендейді деп болжануда. Омыртқалы жануарлардың таксономиялық құрамы: балықтың 8 түрі, қосмекенділердің 4 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 17 түрі, құстардың 364 түрі, сүтқоректілердің 67 түрі берілген. Солтүстік Тянь-Шаньдағы эндемикалық, сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлерінің популяцияларының жағдайы бойынша деректер жинау басталды. Жобалық аумақта Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өкілдер бар: былқылдақденелілердің 4 түрі, жәндіктердің 26 түрі, қосмекенділердің 2 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 1 түрі, құстардың 23 түрі, сүтқоректілердің 10 түрі мен түр тармақтары. Жануарлардың таксономиясы мен систематикасындағы өзгерістерге талдау жасалады. Қазіргі уақытта белгілі Солтүстік Тянь-Шань тау аралық ойпаттарының кайнозойы орналасқан таксономиялық әртүрліліктің нәтижелері келтірілген. 2022 жылы электрондық деректер базасына түзету жүргізілді, енгізу, бақылау және әкімшілендіру жүйесі пысықталды. Деректер базасын толықтыру жүргізілді, ол 2022 жылдың қазан айында жануарлардың 11 тобынан тұратын жануарлардың 935 түріне арналған 9077 жазбаны құрады. Жануарлардың 800-ден астам түрі үшін сәйкестік тізімдері жасалды, олар түрдің жіктелуін, латын, орыс, қазақ және ағылшын атауларын қамтиды. Дерекқорға енгізілген әрбір түр үшін аннотацияланған тізімдер жасалды. Мәліметтерді кейіннен ДБ-ға біріктіру үшін күнгей және Теріскей Алатауының экожүйелерін картаға түсіру жүргізілді, сондай-ақ Көлсай көлдері ҰМКП үшін ауқымды экожүйелер картасы құрылды. Зерттеу аймағында орналасқан ЕҚТА және аңшылық шаруашылықтарының картасы құрылды. Жануарлардың 8 тобының 27 115 суретін қамтитын жабайы жануарлардың фотосуреттерінің дерекқоры толықтырылды. Архивтік, әдеби және экспедициялық жұмыстар барысында алынған деректерді талдау негізінде Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлеміне таксономиялық талдау нақтыланды. Зоопланктонның құрамында планктондық омыртқасыздардың 59 түрі тіркелген, оның ішінде зымырықтар 36, тармақты мұртшалылар 13, ескекаяқты шаянтәрізділер 9, факультативті планктер 1. Зоопланктонның саны 11081-ден 69061 дана м3экз м3-ге дейін болды. Зоопланктонның биомассасы 11, 7 700, 2 мг м3-ке жетті. Оздағы зоопланктонның сандық көрсеткіштерінің өсуі аясында түр байлығының өсуі. Төменгі Көлсай су жинау аумағына рекреациялық жүктеменің ұлғаюымен және су экожүйесін биогендік элементтермен байытумен байланысты. Текес су қоймасында, керісінше, зоопланктонның түрлік байлығы өзгеріссіз үш есе төмендеді. Маралдарда гельминттердің 6 түрі тіркелген: трематодтардың 2 түрі, цестодтардың 1 түрі және нематодтардың 3 түрі және эймериялардың 3 түрі, ал акклиматталған маралдарда келесі трематодтар алғаш рет табылған: Fasciola hepatica және Paramphistomum cervi. Қойларда гельминттердің 9 түрі тіркелген: трематодтар 1 түр, цестод 2, нематодтар 6, ірі қара малдарда гельминттердің 9 түрі анықталды: трематодтар 1 түр, цестодтар 1 және нематодтар 7, олардың 7 түрі жануарлардың екі түріне де ортақ. Қой денесіндегі эймериялар, саркоцисталар, асқазан-ішек трематодтары, цестодтар мен нематодтар моноинвазия түрінде және 23 комбинацияда аралас инвазиялар түрінде кездеседі. Моллюскалардан 58 түрі табылды, бөтен түрі испандық шырышы байқалды. Алғаш рет аймақтың өрмекшітәрізділеріне түгендеу жүргізілді. Арахнофаунаның құрамында 75 туысқа, 22 тұқымдасына және 3 отрядқа жататын 111 түр бар. Оның ішінде 6 түрі Қазақстан үшін алғаш рет көрсетілген. Жәндіктердің 7 отряды бойынша деректер толықтырылды, 400-ден астам түрі табылды. Олардың ішінде шегірткелердің 5 эндемикалық қанатсыз түрі және қоңыздың 1 түрі анықталды. Балықтың 7 түрі бойынша материал жиналды. Солтүстік Тянь-Шань таулы су айдындарының ихтиофаунасының жалпы төменгі әртүрлілігі аясында жекелеген су айдындарындағы түрлік құрамдардың айтарлықтай гетерогенділігі байқалды. Басым түрі-балқаш алабұғасы. Қосмекенділердің 4 түрі және бауырымен жорғалаушылардың 9 түрі бойынша мәліметтер алынды. 2002 жылмен салыстырғанда Тянь-Шань эндемикінің Rana asiatica мекендеу орындарының азаюы көрсетілген, оның көбеюі мен популяция тығыздығы туралы мәліметтер алынды. Тянь-Шань дала кесірткесінің жаңа орны табылды Тянь-Шань эндемигі. Құстардың сандық есебі жүргізілді; 1837 құстың 93 түрі бар, олардың 583-і аң аулау объектілері және 143-і сирек кездесетін және жойылып бара жатқан құстар. Сирек кездесетін сүтқоректілердің 6 түрі және аңшылық-кәсіптік 11 түрі туралы жаңа мәліметтер алынды. Олардың таралуы мен негізгі экологиялық факторларды түсіну үшін сүтқоректілердің үш түрінің экологиялық орнын модельдеу жүргізілді. 84 түрдің 20 тұқымдастарынан 4 класты қазба омыртқалы жануарлардың таксономиялық құрамы бойынша қосымша материал талданды және жиналды. Солтүстік Тянь-Шань қазба омыртқалыларының орналасу картасы жасалды. Солтүстік Тянь-Шань фаунасының шаруашылық-экономикалық әлеуетін бағалау жұмыстары басталды. Биологиялық ресурс санатына жататын 35 экономикалық маңызды түр популяцияларының жай-күйі туралы деректер келтірілген. Бірқатар түрлер үшін популяциялардың динамикасын және кейінгі жағдайын болжау мақсатында ретроспективті талдау жүргізілді. Экономикалық маңызды түрлердің гермоплазмалық криобанкін құру бойынша жұмыстар жүргізілді. Елік, қабан және борсық мысалында жануарлардың фиброласттарын криосақтаудың ең оңтайлы әдістері 1, 5 М этиленгликоль арқылы криопротекторларды қолданған кезде теңдестірілген криоконсервация екені анықталды. Жануарлардың әртүрлі түрлерінің соматикалық жасушаларының криобанка құрылды. Елік, қабан және борсықтың гермоплазмасы мұздатылып, криобанкада сақталған. Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемінің кадастрын әзірлеу бағдарламасы Django және SQLite веб-шеңберін қолдана отырып, электрондық мәліметтер базасын жасады. Жануарлардың 948 түрі туралы ақпаратты қамтитын мәліметтер базасы API арқылы басқа жүйелермен интеграциялану икемділігіне және деректерді әртүрлі форматтарға түрлендіру мүмкіндігіне ие. Деректерді әртүрлі параметрлер бойынша тиімді іздеу және фильтрациялау үшін деректерді жүктеу функционалдығы берілген. Төрт тау жотасының экожүйелік карталары, сондай-ақ жиналған деректердің бір бөлігін визуализациялау үшін веб-портал жасалды. Солтүстік Тянь-Шань фаунасының таксономиялық құрамын бағалау жануарлардың 3550-ден астам түрін анықтады, соның ішінде қар барысындағы паразиттер сияқты жаңа олжалар және бұрын белгісіз өрмекші түрлері табылды. Сонымен қатар, сұр тырнаның жаңа ұя салатын жерін табу және аймақтың сүтқоректілерінің құрамы туралы ақпаратты кеңейту маңызды нәтижелер болып табылады. Бұл деректер жануарлар түрлерінің таралуы мен көптігін кейінгі болжамды бағалауға негіз болады. 4 томдық Солтүстік Тянь-Шань жануарлар әлемі монографиясы дайындалды, ол жерде аймақ түрлеріне шолу дайындалған. Қазба омыртқалы жануарлардың таксономиялық құрамын зерттеу фаунаның ерекшеліктерін және оның хронологиялық реттілігінің заңдылықтарын анықтады. Жоба сонымен қатар соңғы 50-80 жылдағы фаунаның өзгеруіне назар аударады. Төменгі Көлсай көліндегі планктондық омыртқасыздарды және Текес су қоймасындағы зоопланктонның түрлік құрамының өзгеруін талдау рекреациялық жүктеме мен форельдің акклиматизациясының әсерін көрсетеді. Маралдар мен арқар-мериностардағы паразитофаунаны талдау нәтижелері паразиттердің сапалық құрамындағы өзгерістерді көрсетеді. Жоба сонымен қатар авифаунадағы, жыртқыштардың қоныстануындағы, түрлердің акклиматизациясындағы және сүтқоректілердің кейбір түрлерінің жойылуындағы немесе пайда болуындағы өзгерістерді қарастырды. Бақалардың мекендейтін жерлерінің азаюы және Төменгі Көлсай көліндегі тибеттік балықтары санының өзгеруі байқалды. Эндемикалық, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарлар түрлерінің, соның ішінде жәндіктердің, моллюскалардың, қосмекенділердің және бауырымен жорғалаушылардың популяцияларының қазіргі жағдайы туралы ақпарат маңызды нәтиже болып саналады. Жаңа мекендеу орындары табылды және сирек кездесетін түрлердің саны мен таралуы нақтыланды. Аймақты зерттеу құстардың сирек кездесетін, жойылып кету қаупі төнген және эндемиялық 24 түрінің популяциясындағы өзгерістерді анықтады. Адам қызметінің әсерінен ителгі мен лашын санның күрт төмендеуіне тап болды. Тағы үш түрі ергежейлі-бүркіт, бұлдырық, боялған шымшық санның мерзімдік ауытқуларына ұшырады. Сұңқылдақ аққу, қара дегелек және дала қыраны сияқты кейбір түрлер оң үрдісті көрсетеді, ал басқалары, мысалы, тяньшань арқары, диапазонның қатты қысқаруына тап болады. Қызыл кітапқа сүтқоректілердің 7 түрі мен түр тармақтары енгізілді, қар барысы мен тяньшань арқарының таралу аймағының азаюы байқалды. Жоба барысында омыртқалы жануарларға баса назар аудара отырып, әртүрлі жануарлардың экономикалық әлеуеті бағаланды. желбезек қатерлі ісігінің қорын талдау, тау көлдерінде олардың төмен деңгейін көрсетті. Қарақұрт санының жергілікті өршуі 2022 және 2023 жылдары тіркелген. Зерттеулер сонымен қатар жағдайы тұрақты аңшылық-кәсіптік түрлерді есепке алуды қамтыды. Бірнеше түрдегі соматикалық жасушаларының криобанкасы құрылды. Жануарлар әлемін сақтауға арналған ұсыныстарға Төменгі Көлсай көлінің экологиялық деградациясының алдын алуға орнитологиялық қорық құру және қорықтарды кеңейту кіреді. Қазақстанның жануарлар әлемінің кадастрын құру бұл зоологиялық ғылымның өзекті және өте маңызды шаруашылық міндеті. Бірыңғай дерекқорға жинақталған мәліметтер әртүрлі географиялық, әкімшілік аудандарда немесе экожүйелерде белгілі бір түрлердің мекендеуі туралы кадастрлық ақпаратты алуға ғана емес, сонымен қатар табиғи ресурстарды басқару саласындағы саясатты сауатты жүргізуге мүмкіндік береді. Солтүстік Тянь-Шаньның жануарлар ресурстарын сақтау мен орнықты пайдаланудың сауатты тұжырымдамасы мен бағдарламасын әзірлеген жағдайда экономикалық әсері жоғары экожүйелердің биологиялық әртүрлілігін арттыруға болады. Іс-шаралар:. Жетекшісі: Чирикова М. org 0000-0002-0515-598X. Жобаға үш ғылыми ұйымның 64 маманы қатысады: ҚР БҒМ ҒК Зоология институты РМК, ҚР БҒМ ҒК Ботаника және фитоинтродукция институты РМК, ҚР БҒМ ҒК Ақпараттық және есептеу технологиялары институты РМК. Жауапты орындаушылар:. Жобаны орындау үшін Мидя ЖШС жеке серіктесінен 1 500 000 теңге мөлшерінде үлес қосылды, ол экспедициялық зерттеулер жүргізу үшін қосымша пайдаланылды. Wildelife Without borders ҚҚ-мен ынтымақтастық жалғасты. Қор зерттеу үшін ұшқышсыз ұшу аппараттарын, қосымша камера тұзақтарын, сондай-ақ экспедициялық сапарларға арналған көлікті ұсынды. Алматы мемлекеттік қорығымен, Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркімен, Іле-Алатау МҰТП, Көлсай көлдері МҰТП-мен ынтымақтастық жалғасуда. ЕҚТА деректері зерттеу үшін тегін аумақты ұсынады, жануарларды есепке алуға көмектеседі, табиғат шежіресіне қол жеткізуге мүмкіндік берілуде. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің зоологиялық мұражайымен ынтымақтастық жалғасуда. ММУ базалық негізінде Солтүстік Тянь-Шаньдағы түрлі-түсті кесірткелерге молекулалық-генетикалық талдау жүргізілді. Бірлескен мақала бойынша жұмыс жүргізілуде. РҒА зоологиялық институтымен ынтымақтастық жалғасуда. ЗИН РҒА негізінде олардың таксономиялық статусын нақтылау үшін Солтүстік Тянь-Шань кеміргіштерінің үш түріне молекулалық-генетикалық талдау басталды. Жұмыс жалғасуда. Қытай Ғылым Академиясының Зоология институтымен ынтымақтастық жалғасуда. Зоология институтынан құстарды бақылау үшін 2 спутниктік таратқыш алынды. Бірлесіп орындаушылар:. ҚР БҒМ ҒК Ботаника және фитоинтродукция институты РМК. Жауапты орындаушы Димеева Лилия Аминовна, биология ғылымдарының докторы, https: orcid. org 0000-0002-9101-0460. ҚР БҒМ ҒК Ақпараттық және есептеу технологиялары институты РМК. Жауапты орындаушы Калимолдаев Максат Нурадилович, физика-математика ғылымдарының докторы, https: orcid
