Кристалдардың оптикалық қасиеттерін микроскоппен анықтау — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер оны айқас николь дейді. Сонымен, айқас николь дегеніміз — поляризатордан шыққан сәуленің жазықтық бағыты анализатордың сәуле өткізу жазықтығына перпендикуляр болады. Демек, оның бірінен өтіп поляризацияланған сәуле екіншісінен өтпейді, сондықтан микроскоп қараңғы болып көрінеді. Микроскоп арқылы қарауға арналған тау жынысынан немесе минералдан жасалған жұқа пластинка шлиф деп аталады. Шлифтың жұқалығы 0,02—0,03 мм шамасы болу керек. Оны, сынып қалмас үшін, шынының арасына желімдеп қояды. Зерттелетін шлиф затты ұстап тұратын болғандықтан астыңғы үлкен шыны заттық шыны, үстіңгі кішкенесі жамылғы шыны деп аталады. Минералды зерттеу үшін осы шлифты микроскоп үстелшесіне қойып қарайды. Егер зат изотроп болса , онда айқас никольді микроскоп, үстелше мен шлифты қалай айналдырсақ та қараңғы қалпында болады. Егер шлифтағы зат анизотропты болса, онда микроскопта жарық пайда болады. Сонымен, жарықтың болу-болмауының өзінен-ақ заттың анизотроптық немесе изотроптық қасиетін анықтауға болады. Өйткені поляризатордан шыққан сәуле анизотроп кристалл ішінде езінің тербелу бағытьы өзгертіп, анализатордан ететін болады. Егер сәуленің поляризатор мен кристалл ішіндегі тербелу бағыты бірдей болса, онда сәуле анализатордан өтпейді де, микроскоп қараңғы күйінде қалады. Демек, кристалдардың микроскоптағы бағытына қарай жарық сәуленің көрінетін де, өшетін де қалпы болады екен. Кристалдан еткен жарықтың өшу бағытын білу арқылы оның қай сингонияға жататындығын анықтауға болады. Сондықтан оның ешу бұрышын өлшейді. Өшу бұрышы дегеніміз — жарық өшкен кездегі кристалдың белгілі бір бағыты мен бір никольдің тербелу бағыты арасындағы бұрыш. Өшу бұрышы 0° немесе 90° болса, оны түзу өшу дейді, ал бұл екеуінің аралығындағы өшу бұрышын қиғаш өшу дейді. Бұл бағыттарды микроскоптың окулярі мен никольде керілген жіп және үстелшенің шетіндегі градусқа белінген шкала арқылы өлшейді. Никольдің тербелу бағытын көрсететін сызықтың екі жағында ешу бұрышы бірдей болса, ол симметриялыщ өшу деп аталады. Оптикалық бір осьті кристалдар түзу өшеді. Симметриялық өшу бұрышы 45° болса, ол тетрагондық сингонияға, ал 30 және 60° болса, ол генсагондық сингонияға жатады. Екі осьті кристалдарды алатын болсақ, онда ромбылық сингония түзу немесе симметриялық ешеді; моноклиндік сингония аралас өшеді; триклиндік сингония ылғи қиғаш өшеді. Кристалдардың бірсыпыра оптикалық белгілерін анықтау үшін кебінесе кварң сына мен гипс пластинка қолданылады. Бұл жабдықтар микроскоп тубусындағы умен көрсетілген тесік саңлауға қойылады. Кварц сынаның үшкір бұрышы жарты градус шамасындай. Кварңтың оптикалық осі сынаның қысқа жағына параллель. Сынаның астыңғы табанында ng ендік , nm бойлық сызық орналасқан. Сынаның қалың жері объективке сұғынған сайын иитерференция күшейіп, заттың түсі айқындала береді. Ұзынша кристалды микроскоп үстелшесінің үстіне қойып, кварц сынаны оның бойымен жарыстыра қойсақ, оңқай кристалдардың түстері солғындайды да, солақайдікі айқындала береді. Кварц сынаныц осьтері қалай орналасқандығын және 66-суретте жарықтың шыны призмада қандай спектрге бөлінгендігін еске алсақ, онда интерференция тұстерінің өзгеруі тусінікті болады. Өзінің жігі бойынша жарылған гипс пластинканы да кварц сына сияқты пайдаланады. Шлифтан оптикалық осі кәлденең кесілген кристалды тауып, оны гипс пластинка арқылы қарайды. Егер гипс пластинканың бойындағы екі сай қызыл түске боялып, оған кәлденең тұрған екі жағындағы квадрант көк түске боялатын болса, ол кристалл оптикалық оңқай, ал керісінше боялса, ол кристалл солақай болады. Кристалдардың жіктестігі, қоспақтары және басқа белгілері микроскоп арқылы зерттеледі. Кристалдардың табиғи түстері бір николі бар немесе николі жоқ микроскоп арқылы қарағанда да байқалады. Микроскоптың үстелшесін айналдырғанда кристалдың түсі өзгеретін болса, ол плеохроизм қасиеті бар кристалл болғаны. Бір нүктеге жиналып топталған, сол нүктеден конус лішіндес болып тараған жарықты шоқталған жарық дейміз . Шоқталған жарық арқылы кристалдың оптикалық бір немесе екі осьті екенін айыруға болады. Бұл зерттеуде әте әдемі, кемпірқосақ шұғыласындай боялған шеңберлі фигуралар көрінеді. Шоқталған жарық алу үшін микроскоптағы екі линзаны пайдаланады. Микроскоптың никольдері айқасқан және ол күшті үлкейтетін болуы керек. Егер оптикалық бір осьті кристалдың осіне перпендикуляр тілінген шлифты алып қарайтын болсақ, ол изотроп зат сияқты, айқасқан никольде қараңғы болып көрінеді. Егер кристалды линзалардың сондай қалпында шоқталған жарық арқылы қарайтын болсақ, онда түрлі түсті шұғылалы шеңберлердің ортасында айқасқан қара қоңыр крест керінеді . Бұл фигура микроскопты қалай айналдырсақ та өзгермейді. Оптикалық екі осьті кристалды сол екі осіиің арасындағы сүйір бұрыштың биссектрисасына перпендикуляр қиып қарайтын болсақ, 83-суретте көрсетілгендей, қос көзді сызықтар мен екі тырнақша сияқты қара сызық көрінеді. Микроскоп үстелшесін айналдырғанда бұл фигуралар аздап өзгеріп, бірде ортасы қара креске айналып, .бірде екі тырнақша сызық парабола түрінде шетіне қарай жылжитын болады. Осы айтылған фигуралардың түсінігін аздап көрсету үшін бір осьті кристалдарда шоқтанған жарықтың қалай тарайтын схемалары 84—85-суреттерде көрсетілген. 84 суретте бір осьті кристалда болатын жарық толқынының конустары, 85-суретте екі осьті кристалда болатын жарық толқынының конустары келтірілген. Шлифты қалаған бағытқа қойып бақылау үшін жасалған ерекше жабдықты Федоров үстелшесі деп атайды. Оны арнаулы оқу құралдарынан оқып үйренуге болады
TITLE: Кристалдардың оптикалық қасиеттерін микроскоппен анықтау — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер оны айқас николь дейді. Сонымен, айқас николь дегеніміз — поляризатордан шыққан сәуленің жазықтық бағыты анализатордың сәуле өткізу жазықтығына перпендикуляр болады. Демек, оның бірінен өтіп поляризацияланған сәуле екіншісінен өтпейді, сондықтан микроскоп қараңғы болып көрінеді. Микроскоп арқылы қарауға арналған тау жынысынан немесе минералдан жасалған жұқа пластинка шлиф деп аталады. Шлифтың жұқалығы 0,02—0,03 мм шамасы болу керек. Оны, сынып қалмас үшін, шынының арасына желімдеп қояды. Зерттелетін шлиф затты ұстап тұратын болғандықтан астыңғы үлкен шыны заттық шыны, үстіңгі кішкенесі жамылғы шыны деп аталады. Минералды зерттеу үшін осы шлифты микроскоп үстелшесіне қойып қарайды. Егер зат изотроп болса , онда айқас никольді микроскоп, үстелше мен шлифты қалай айналдырсақ та қараңғы қалпында болады. Егер шлифтағы зат анизотропты болса, онда микроскопта жарық пайда болады. Сонымен, жарықтың болу-болмауының өзінен-ақ заттың анизотроптық немесе изотроптық қасиетін анықтауға болады. Өйткені поляризатордан шыққан сәуле анизотроп кристалл ішінде езінің тербелу бағытьы өзгертіп, анализатордан ететін болады. Егер сәуленің поляризатор мен кристалл ішіндегі тербелу бағыты бірдей болса, онда сәуле анализатордан өтпейді де, микроскоп қараңғы күйінде қалады. Демек, кристалдардың микроскоптағы бағытына қарай жарық сәуленің көрінетін де, өшетін де қалпы болады екен. Кристалдан еткен жарықтың өшу бағытын білу арқылы оның қай сингонияға жататындығын анықтауға болады. Сондықтан оның ешу бұрышын өлшейді. Өшу бұрышы дегеніміз — жарық өшкен кездегі кристалдың белгілі бір бағыты мен бір никольдің тербелу бағыты арасындағы бұрыш. Өшу бұрышы 0° немесе 90° болса, оны түзу өшу дейді, ал бұл екеуінің аралығындағы өшу бұрышын қиғаш өшу дейді. Бұл бағыттарды микроскоптың окулярі мен никольде керілген жіп және үстелшенің шетіндегі градусқа белінген шкала арқылы өлшейді. Никольдің тербелу бағытын көрсететін сызықтың екі жағында ешу бұрышы бірдей болса, ол симметриялыщ өшу деп аталады. Оптикалық бір осьті кристалдар түзу өшеді. Симметриялық өшу бұрышы 45° болса, ол тетрагондық сингонияға, ал 30 және 60° болса, ол генсагондық сингонияға жатады. Екі осьті кристалдарды алатын болсақ, онда ромбылық сингония түзу немесе симметриялық ешеді; моноклиндік сингония аралас өшеді; триклиндік сингония ылғи қиғаш өшеді. Кристалдардың бірсыпыра оптикалық белгілерін анықтау үшін кебінесе кварң сына мен гипс пластинка қолданылады. Бұл жабдықтар микроскоп тубусындағы умен көрсетілген тесік саңлауға қойылады. Кварц сынаның үшкір бұрышы жарты градус шамасындай. Кварңтың оптикалық осі сынаның қысқа жағына параллель. Сынаның астыңғы табанында ng ендік , nm бойлық сызық орналасқан. Сынаның қалың жері объективке сұғынған сайын иитерференция күшейіп, заттың түсі айқындала береді. Ұзынша кристалды микроскоп үстелшесінің үстіне қойып, кварц сынаны оның бойымен жарыстыра қойсақ, оңқай кристалдардың түстері солғындайды да, солақайдікі айқындала береді. Кварц сынаныц осьтері қалай орналасқандығын және 66-суретте жарықтың шыны призмада қандай спектрге бөлінгендігін еске алсақ, онда интерференция тұстерінің өзгеруі тусінікті болады. Өзінің жігі бойынша жарылған гипс пластинканы да кварц сына сияқты пайдаланады. Шлифтан оптикалық осі кәлденең кесілген кристалды тауып, оны гипс пластинка арқылы қарайды. Егер гипс пластинканың бойындағы екі сай қызыл түске боялып, оған кәлденең тұрған екі жағындағы квадрант көк түске боялатын болса, ол кристалл оптикалық оңқай, ал керісінше боялса, ол кристалл солақай болады. Кристалдардың жіктестігі, қоспақтары және басқа белгілері микроскоп арқылы зерттеледі. Кристалдардың табиғи түстері бір николі бар немесе николі жоқ микроскоп арқылы қарағанда да байқалады. Микроскоптың үстелшесін айналдырғанда кристалдың түсі өзгеретін болса, ол плеохроизм қасиеті бар кристалл болғаны. Бір нүктеге жиналып топталған, сол нүктеден конус лішіндес болып тараған жарықты шоқталған жарық дейміз . Шоқталған жарық арқылы кристалдың оптикалық бір немесе екі осьті екенін айыруға болады. Бұл зерттеуде әте әдемі, кемпірқосақ шұғыласындай боялған шеңберлі фигуралар көрінеді. Шоқталған жарық алу үшін микроскоптағы екі линзаны пайдаланады. Микроскоптың никольдері айқасқан және ол күшті үлкейтетін болуы керек. Егер оптикалық бір осьті кристалдың осіне перпендикуляр тілінген шлифты алып қарайтын болсақ, ол изотроп зат сияқты, айқасқан никольде қараңғы болып көрінеді. Егер кристалды линзалардың сондай қалпында шоқталған жарық арқылы қарайтын болсақ, онда түрлі түсті шұғылалы шеңберлердің ортасында айқасқан қара қоңыр крест керінеді . Бұл фигура микроскопты қалай айналдырсақ та өзгермейді. Оптикалық екі осьті кристалды сол екі осіиің арасындағы сүйір бұрыштың биссектрисасына перпендикуляр қиып қарайтын болсақ, 83-суретте көрсетілгендей, қос көзді сызықтар мен екі тырнақша сияқты қара сызық көрінеді. Микроскоп үстелшесін айналдырғанда бұл фигуралар аздап өзгеріп, бірде ортасы қара креске айналып, .бірде екі тырнақша сызық парабола түрінде шетіне қарай жылжитын болады. Осы айтылған фигуралардың түсінігін аздап көрсету үшін бір осьті кристалдарда шоқтанған жарықтың қалай тарайтын схемалары 84—85-суреттерде көрсетілген. 84 суретте бір осьті кристалда болатын жарық толқынының конустары, 85-суретте екі осьті кристалда болатын жарық толқынының конустары келтірілген. Шлифты қалаған бағытқа қойып бақылау үшін жасалған ерекше жабдықты Федоров үстелшесі деп атайды. Оны арнаулы оқу құралдарынан оқып үйренуге болады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 