Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер олар карикатуралар мен фельетондардың үйреншікті нысанасына айналдырылды, олардың келекелеп-мазақтай салынған бейнелерін «бірінші мамыр» және «қазан» мерекелері кезінде алаңға шыққан шулы тобырдың қолдарына ұстатты. Жеке меншік капиталға мемлекет несие, баға мен тариф саясаты саласында кәсіпкерлік секторға қатысты қаржылық және еңбек құқығы нормалармен ашықтан-ашық кемсітілген әлеуметтік-таптық акциялары арқылы да тұрақты қысым жасады. Салынатын салықтың саны мен көлемі ұлғайтылды. Салықтардың құрылымы жылдан-жылға күрделене берді, салық ауқымы ретсіз өсіп, олардың ауыртпалығы арта түсті. Тек жалақы берілген 1924—1925 жылдары ғана меншік иелері кірісінің жартысына жуығын салық жұтып қойды. Осындай жағдайда кәсіпкерлер сенімсіздік пен болжай алмаушылық сезімінде болды, олардың арасында міне-міне жаңа шектеуші декрет, тыйым салатын кезекті нұсқау шығады деген қанқу сөздер үнемі айтылып жүрді, осы ретте ола тек ресми хабарлар ғана басылатын партиялық газеттердің ең қызығушылары және тұрақты оқырмандарына айналды. Міне, осының бәрі жеке кәсіпкерліктің өріс алуына кез келген сәтте кедергі қойып, бастамашылық ынтасын тежеді, ал оның көптеген өкілдері өз істерінің болашағынан күдерін үзіп, кейінірек пайда болған «өзін-өзі тәркілеудің» ыңғайына құлады, яғни өзін-өзі таратып, басқа жұмыс саласына ауысып кетті. Дегенмен, соған қарамастан, жеке кәсіпкерлік уклад стихиялық тауар-нарық дәстүрінің объективті іс-қимылының ықпалымен өзінің белгілі бір қарқынын сезіну арқылы әлеуметтік-экономикалық құрылымның айтарлықтай ауқымды сегментін қалыптастырды. Идеологиялық бағдардың, әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси тармақтары дамуының түбегейлі өзгеруіне қарамастан мемлекет экономикасы айқын белгіленген шаруашылық сипатын одан әрі сақтады. Сондықтан ЖЭС инновациясының аграрлық салаға таралмауы мүмкін еместігі түсінікті болатын. Бәрінен бұрын, жоғарыда атап көрсетілгендей, шаруа өнімдерін алып қою принципі түбірімен өзгерді: ол салық қатынастары формасында алынды. 1921 жылғы наурызда БОАК «Азық-түлік және шикізат салғыртын нақты салықпен ауыстыру туралы» декрет қабылдады. КР БҒМ Тарих жэне этнология институты, инв. Жалақы берілген 1921/22 жылдары ауыл шаруашылығындағы қиын жағдайға байланысты Қазақстанда азық-түлік салығы аз қолданылды. Батыс Қазақстан губернияларында астықты тұтыну тапшылығы 17,4 млн пұт болды . Қыстан кейінгі ауыр жұттың нәтижесінде 1921—1992 жылы мал саны 80%-ға азайды, Орал және Бөкей губернияларының кейбір уездерінде малдың өлімі 100 пайызға жетті. Жұтқа байланысты Орал, Орынбор, Ақтөбе, Бөкей, сондай-ақ Қостанай губерниялары БОАК-тің декретімен елдің ашыққан аудандарының қатарына жатқызылды Тернер Д. және салықтан босатылды. Сондай-ақ көшпелі және жартылай көшпелі мал өсіретін шаруашылықтар да салықтан босатылды . Алайда зардап шеккен губерниялардың кейбір жерлерінде астықтың қанағаттанарлықтай шыққанын ескере отырып, губаткомдар ондай жерлерге ішкі губерниялық салық енгізді, ол азық-түлік салығы принципі бойынша және ең төменгі салық межесі бойынша алынды. Одан түскен түсімдер тек губерния ішілік мұқтаждарға ғана және бірінші кезекте тұқым қорын жасауға пайдаланылуы тиіс болды. Азық-түлік салығы науқаны толық күйінде тек Семей және Ақмола губернияларында жүргізілді. Біріншісінен салық алымдары бойынша 3 млн пұт астық өнімдері, 17 пұтқа жуық май, 57 мың пұт шөп, 46,3 мың дана тері, 1,1 млн жұмыртқа және т. Ақмола губерниясынан жиналатын салықтың тек 50%-ы — 2 млн пұт астық апсырылды. Республика бойынша салық барлығы 55%-ға орындалды. Келесі 1922/23 жылдары бұрынғы натуралды салықтардың барлық түрі бірыңғай заттай салықпен ауыстырылды. Салықтың мөлшері жан басына шаққандағы егіс көлеміне және астық шығымдылығына қарай қойылды, оған қосымша тағы бір түрі — шаруашылықтың ірі қара малмен қамтамасыз етілуі қосылды. Салық салынатын салаға жартылай көшпелі және көшпелі шаруашылықтар енгізілді. Мұнда салық «ет бірлігімен» есептелді — салық әр ірі қара басына салынатын болды, оған белтіленген эквивалент бойынша жұмыс көлігіне арналған ірі қара және ұсақ тұяқ теңестірілді. Батыс Қазақстан үшін есептелген салық сомасының 50%-дық шегерілімі белгіленді. Отчет СТО КАССР сәуір-қыркүйек 1922 ж., 308-іс, 30-п. 1923/24 жылдары натуралды салық бірыңғай ауыл шаруашылығы салығымен ауыстырылды. 1924/25 жылдары аграрлық шет аймақтарда тауар-ақша байланыстарының кенеюіне байланысты, сондай-ақ осы үрдісті ынталандыру мақсатында айналмалы салықтар жүзеге асырылды: олар натуралды нысаннан ақшалай нысанға ауыстырылды. РК П XIII конференциясының шешімдері бойынша бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы 1924/25 жылдары тұрлаулы валютамен есептелді және тек қана ақшалай нысанда алынуға тиіс болды. Сөйтіп, салық реформасының бағыты ауыл шаруашылығын қалпына келтіру міндетіне сәйкес келді. Мұны салық салу ауыртпалығын тұзетуге қатысты да айтуға болады. Егер соғыс жылдарына дейін тура және жанама салық төлемдері әр шаруаға 10 сом 37 тиынды құраса, салғырт кезінде — 10 сом 30 тиынды құрады , 1921/22 жылдары — 6 сом 11 тиын, ал 1922/23 жылдары 3 сом 96 тиын болған еді. Алайда әлемдік шаруа тарихы көрсеткендей, бүлікке оны қолындағы қалғанының мүлдем аздығы, көп болса оны алып қойғандығы итермеледі ., 1-іс, 34-п. ЖЭС-нің енгізілуі шаруа қарсылығын аздап бәсенсітгі, мұның өзі алғашқыда мемлекет шаруаларға қатысты салық қатынастарында азды-көпті икемге келтіруге болатын жағдайға қол жеткізе алған еді. Жаңа шаруашылық философиясы жер қатынастарында да көрініс тапты, бірақ аграрлық мәселеде большевиктік бағдарлама сол өзгермеген тұрақты қалпын сақтады. 1861 жылғы реформадан бастап империялық Ресей заңнамасының жер пайдалану және жер иелену мәселелерін сайланбалы земствоның құзыретіне қалдырғаны, олар бұл мәселені сол жерлерде қалыптасқан, шаруалардың меншікке қатысты өзіндік нормаларына, дәстүрлері мен түсініктеріне сәйкес қарастырып, шешкені белгілі. Дегенмен, жер құқығы саласында бірыңғай заңнаманың жоқтығына қарамастан, жер қатынастары империяның бүкіл аумағында таңғаларлық бірыңғайлығымен ерекшеленді., 587-іс, 113-п. Кеңестер жер қатынастарын кодификациялады «Жер еңбегін пайдаланудың негізгі заңы» әзірленіп, қабылданды, Продовольственная газета, 1922, 4 сәуір. ол кейін елеулі түзетусіз 1922 жылғы 1 желтоқсанда қолданысқа берілген Жер кодексіне енгізілді. Осы кезден бастап көп жағдайда жердің шаруаның тұрмыс-тіршілігімен байланысты барлык мәселелері құқықтық жағынан мемлекеттің идеологиялық құндылықтарына сәйкес регламенттелді. Жер кодексі елдің жер қорын мемлекет меншігіне алудың бұлжымас принципін растады, революция жерге, жер қойнауына, су мен орманға жеке меншікті жойып, оның «жұмысшы-шаруа мемлекетінің меншігі» деп жариялағанын айқын еске салды., 38-іс, 75-п. Еңбек жер пайдалану құқығының бірден-бір көзі деп танылды. Шаруа қауымы шаруашылық ыңғайымен кәдеге жаратуды, яғни жерді технологиялық жағынан игеруді жүзеге асырып отырғанша, тиісті телім оның тұрақты және үздіксіз пайдалануына берілді. Айтылғаннан шығатын қорытынды, жерге жеке меншік сөзсіз заңды статусқа ие болмады, ол еңбек еткендерге берілетін аралық сипат алды. Формасы мен тәртібі жағынан жер пайдалану еркін тандау объектісі сияқты көрінгенмен, жергілікті органдар құқықтан тыс, әр түрлі себептерді сылтау етіп жер пайдаланудың жеке телімдік және хуторлық, сондай-ақ басқа ұжымдық емес түрлеріне шығуға ылғи кедергі келтірумен болды. Кезінде П. Столыпин, мұның ауыл шаруашылығын капитализациялауды объективті түрде тежейтінін түсіне тұра, жер қауымдарын ыдыратуға аз күш-жігер жұмсаған жоқ. Алайда ауыл экономикасының прогрессивті дамуына осылай жағымсыз ықпал етсе де, қауым, большевиктік ұжымшылдық және тұйықталған бірлесу принциптерімен қоса, мемлекетке қажет болды. Қауымдық санаға тән бейімделгіштік пен ынтымақтастық шаруа оппозициясының күш біріктіруіне «табиғи» кедергі қызметін атқарды, сөйтіп режимнің ойынан шығып отырды. Оның үстіне, қауым әр түрлі жұмылдыру, борышкерлік, ауыр салықтар салу және басқа науқандар өткізу жағдайында өкіметке қолайлы болды. Қауымға өзінің мүшелері тәртібінің дұрыстығы, оларға жүктелген міндеттердің дәл және уақытында орындалуы, мысалы, салықтардың төленуіне ұжымдық жауапкершілік жүктелді. Тіпті Азамат соғысы және «әскери коммунизм» жылдарының өзінде большевиктер қауымдық дәстүрге ұжымдық жауапкершілік пен ынтымақтастықты танып, ауылдар мен деревняларда аманаттар ұстауды кең қолданды, биліктің қайсыбір айтқандарын толық орындағанша оларды босатпайтын еді. Өкіметтің түсінігінші қауымның өндірісті және шаруа тіршілігін ұйымдастырудың әлеуметтік формасы ретінде де мемлекеттің бақылауы үшін ашық, өзіндік корпоративтік құрылым болуы ерекше маңыз атқарды. Ауыл жиыны , дәлірек айтқанда оның люмпен және аса кедей, қайыршыланған басым көпшілігі арқылы қажетті шешім қабылдау, сөйтіп қалаған қоғамдық ой-мүддесіне қол жеткізу оңай болды. Партияда жоқ шаруалар конференциясы деп өздерінше атаған, нақ осындай жиындарда өзара салық түрлері енгізілді, қайсыбір ауқаттылау шаруашылыққа мейлінше ауыр салықтар салу туралы ұсыныс берілді, кулактар әшкереленіп, «барлығы жиналып «бірауыздан» ерікті түрде ұжымдық шаруашылыққа немесе коммунаға кіру туралы шешім шығарылды, девианттарға , ауыл шаруашылығы артельдеріне кіргісі, «Әуе флотының достары» немесе «ворошилов атқыштары» болғысы келмегендерге және т. қатты қысым көрсетілді. Бұған көбіне-көп шолақ белсенділер, «Қосшы», «Жарлы» одақтары, ШӨК және т. большевиктер ұйымдастырған әр түрлі шаруа ұйымдары мұрындық болды. Ал ауыл жиналыстарында большевиктер «жолынан жаңылдырып, іріткі тудыртпау үшін» «жағымсыз элементтер» арасынан бірмойын қырсықтарды қауымнан аластау мақсатында басқа жерлерге көшіріп жіберді, сөйтіп «еңбекшілердің мызғымас бірлігіне» қол жеткізді . Түйіп айтқанда, Н. Чернышевский заманынан және В. Засуличтің К. Маркспен хат жазысқан кезінен бастап жер қауымдары өзінің ұжымшылдық, тендестіре-бөлушілік сипатына орай, социализмнің басталуын бәрінен бұрын, тез және табиғи түрде қабылдауға бейім субъстанция ретінде қарастырылды. Сөз жоқ, Жер кодексінде көрсетілген, мемлекеттің қауымға барынша ыждағаттылықпен қараушылығын түсіндіретін басқа да прагматикалық себептер болды. Заңнама жерді жалдауға жалға рұқсат етті. Ауылдардағы нақты әлеуметтік қатынастардың ақиқаттығын сақтай тұра, жасырын формада болса да жұмыс істегенмен бұған дейін мұндай институтқа тыйым салынған еді. Жаратылысынан, шаруашылық жүргізуші субъектілердің негізгі бөлігін өнеркәсіптік өндіріс құралдарымен, ең алдымен оны өндіретін ауыл шаруашылығы құралдарымен қамтамасыз етуге қабілетсіз болғандықтан, сондай-ақ фабриказауыттауарлары мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің арасындағы «баға сәйкессіздігінен» мемлекет жер қатынастарын идеологияландырудың шектен тыс формаларынан бас тартуға мәжбүр болды. ЖЭС принциптері қолдануды міндеттеген жалдау нысанын жариялау осының көрінісі болып табылады. Статистикалық деректерде көрінгендей, Қазақстанда жерді жалға беру атынастары деревнялар мен отырықшы ауылдардың шамамен төрттен бір бөлігін қамтыды. Шамамен экономикалық жағынан барынша қуатты шаруашылықтар жалға алушылардың негізгі бөлігін, ал өзіне-өзі сенімді еместер тобы жалға берушілерді қалыптастырады деп болжауға болар еді. Шынындада солай болып шықты. Ауыл шаруашылығы мүліктерін жалға беруге келетін болсақ, мұнда ірі және қуатты шаруашылықтар ғана мүліктерін жалға берді. Аз, жеткіліксіз қамтылған шаруа қауымдары мықты шаруашылықтың күш-көлік малдарын жалға алды. Басты шаруашылық кешендері: егіншілер мен мал өсірушілер арасында да жалгерлік тәжірибесі қолданылды. Қазақтың көшпелі бақташылық қауымдары жерін жекелеген егін салушы шаруашылықтарға, тұтастай деревняларға немесе станицаларға жалға берді. Жер заңнамасы, сондай-ақ еңбекті қорғау мен нормалау туралы құқықтық ақтіні мүлтіксіз қолданған жағдайда, жұмыс күшін жалдауға – жалға беруге рұқсат етті. Еңбек қатынастарының құқықтық регламенттелуін бақылау міндеті Кеңестерге, ЖОКО мен шаруа ұйымдарына жүктелді. Жұмыс күшін жалдау — жалға берудің ашықтығы олардың таралу динамикасын қадағалауға мүмкіндік жасады. ОСБ-ның және басқа органдардың деректеріне қарағанда Қазақстанда әр оныншы шаруа шаруашылығы жалданушы жұмысшылар еңбегін пайдаланды. Егер 1926 жылы 80 мыңнан аса адам жалданған болса, ал 1928 жылы оның саны 130 мыңға жетті . Жалданудың тығыздық коэффициентінің, яғни кедейлердің әр жүз шаруашылыққа шаққандағы санының өсімі таптық жіктелу процесінің жедел жүріп жатқандығын көрсетті. ЖЭС жылдарында Қазақстанның экономикалық кеңістігінде үш бағыт: социалистік, стихиялы тауар-нарықтық және капиталистік құрылысқа дейінгі бағыт бір уақытта дамыды. Бұл ретте бірінші бағыт субъективті сипатта болды, ал соңғы екеуі объективтік факторлардан туындады. Социалистік үрдіс мемлекеттің қалауымен және тікелей қолдауымен дамыды. Ол таптық өктемдік пен мүдделерге қатал бағдарланған, әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрғыда реттеуші «пролетариат диктатурасы» шешімдерінің ауқымды кешенінде көрініс тапты. Мемлекеттің бағыт беріп, жүргізіп отыратын социалистік экономикалық қатынастардың бүкіл жүйесі мемлекет иелігіне алуды және кедей, бай деп бөлмей бүкіл қоғам шеңберінде теңдік идеясын жүзеге асыруды көздеді. Стихиялы тауар-нарық қатынасы ЖЭС-қа көшумен байланысты кезеңдік объективтік-ақиқатқа айналды. Жаңа экономикалық саясат тауар-ақша қатынастары мен еркін сауда нарықтық стихияға «жол ашты». Өндіріс құралдарына жеке меншік, мейлі кездейсоқ, жанама, бұрмаланған формаларда сақталсын, ол бұл тартпас тиісті экономикалық процестерді және олардың диалектикалық өзара байланысты нәтижесін тудырды. Жедел санацияға және кейін экономикалық организмді серпілтуге бағытталған жұмыс, тауар-нарық үрдісі әлеуметтік дифференциация процесін жеделдетіп жіберді. Соңғысының даму барысында шаруашылық жүргізуші субъектілер тобында әлеуметтік жұмылушылық, яғни ширақтық күшейді: оның басым бөлігі өндіріс құралынан айырылып, пролетариат қатарына қосылды, ал басқалары, аздаған тобы буржуазия табын толықтырып, қоғамдық құрылымнан жоғары тұруға ұмтылды . Капиталистік құрылысқа дейінгі бағытқа келер болсақ, оның дамуы өндіріс әдісі мен бөлу тетігі заңдылықтарының іс-қимылымен айқындалды. Оның міндеті ұдайы өндіру мен дәстүрлі аграрлық құрылымды өзгермейтін күйінде сақтау болды. Бұл үрдіс капиталистік бағытқа дейінгі үлгінің жікке бөлінуінен байқалады. Шағын және орта меншік иелерінің қауымға бірлесуінің ауқымды көкжиегі «ыдырады», олар өндірістік факторлар аясында жұмыс істейтін меншік иелерінің ірі табына және өндіріс құралдарына меншік құқығынан толық немесе елеулі дәрежеде айырылған жұмыскерлер табына айналды. Өз кезегійде халықтың қайыршыланған басым бөлігі де әлеуметтік ығыстырылғандар тобын құрап , қалалар мен кәсіпшіліктерге кетті. Екінші тобы жалдамалы еңбектің жұмыс күші ретінде капиталистік бағытқа дейінгі жалдаужалдану қатынастарына енді. Ең соңында, үшіншісі, ең үлкен тобы қоғамдық-экономикалық байланыстарынан үзіліп, өздерін қайыршылар тобына айналдыра бастады . Қайыршыланған халық қызметінің басты арналары, міне, осылар. Әрине, басқа да аралық формалар түрі де болды. Мәселен, дәстүрлі өндіріс құралдарынан айырылған көптеген мал өсіретін шаруашылықтар амалсыздан көшпелі шаруашылық-мәдени кешеннің шалғай түкпіріне орналасып, сонда тіршілік көзі ретінде егіншілікті игере бастады. Сол жылдардың құжаттарында тұтас ауылдар мен шаруашылықтардың өндіріс пен тұрмыстын отырықшы-егіншілік нысандарына көшу фактілері толып жатыр. Партия функционерлері мұны «қазақтардың мәдениетін көтеруі», ақыры насихаттың күшімен олардың «көзінің ашылуы» және егіншілік технологиясының артықшылығын түсінуі ретінде қуана қабылдады. Дегенмен құжаттар «отырықшы мал өсірушілердің», мал шаруашылығын аяғынан тік тұрғызып алысымен бұрынғы үйреншікті, өздерінің дәстүрлі кәсібіне, яғни қайтадан көшпелі-бақташылыққа оралғанын көрсетеді. Сондай-ақ өндіру мен тұтынудың маргиналдық формалары да айтарлықтай жиі қолданылды. Мұндай жағдайларда шаруашылық жүргізуші субъектілер өзінің отбасылық еңбек және қауымдық кооперациялық қызметімен бірге басқа жерлерден де қызмет тапты. Бұл ретте жанама немесе қосымша қызмет өз шаруашылығының күннен-күнге күйзеле беруіне орай, осындай өндірістік маргиналдық жұмыс уақытының басым бөлігін ала бастады да, осы топтағыларды қайыршылар қатарына түбегейлі ығыстырып шығарды. Айтылғаннан шығатын қорытынды, капитализмге дейінгі жікке бөлінудің басты және ең жаппай байқалған нәтижесі халықтың қайыршылану процесі айқын көрінді. Бұл тіпті де пролетарлану емес, нақ қайыршыланудың өзі еді. Мұны басып айтқан жөн, өйткені өзінің табиғатына орай бір-біріне түбірімен қарама-қайшы осы екі құбылыс әдістемелік тұрғыда өте жиі жақындастырылады немесе тіпті ұқсастырылады. Социалистік мемлекеттік үрдіс өнеркәсіпті де, материалдық өндірістің аграрлық саласын да кеңінен қамтыды. Стихиялық тауар-нарық бағыты барынша ықшамдалған, дәл айқындалған көлемде қазақ ауылдарына да тарады, қалалар мен деревняларға да жайылды. Қалаларда тарихи тұрғыда баяғыда «ізі қалмаған» капитализмге дейінгі үрдіс, деревняларды көрінеу қамтып, қазақ ауылдарына да табан тіреді. Тірескен қарама-қарсылық, күрес пен оппозиция, аталған бағыттардың қатар орын алуы мен өзара қарым-қатынасы - Қазақстанның дамуындағы ЖЭС кезенінің мәні мен басты мазмұны, міне, осындай. «Партия фундаменталистерінің», революцияшыл романтиктердің және «тап тартысында шыныққан күрескерлердің» бүлікшіл жан-сезімін жұбата келе, РК П XI съезі өз қарарында: «.Жаңа экономикалық саясат жұмысшы табының мәнін өзгертпейді, алайда социалистік құрылыстың әдістері мен формаларын өзгерте отырып, социализм құрушылар мен капитализмнің қайта өрлеуі арасындағы экономикалық жарысқа жол береді. «Кім кімді» деген сұрақ ЖЭС лейтмотивіне айналды. ЖЭС-тің бүкіл кезеңінде мемлекет тауар-нарық және капитализмге дейінгі үрдістердің, әсіресе аграрлық саладағы қауырт іс-қимылдарын тоқтата алмады. Объективті типтің жікке бөлінуінің тікелей ықпалымен әлеуметтік құрылым пролетарланған және қайыршыланған топтарды ығыстыра және «пұрсатты» жоғары топқа икемделе отырып дәл атом сияқты толассыз ыдырап, бөлшектенді. Социалистік үрдіс толқынында большевиктік «левеллерлер» қолма-қол мүмкін болған акциялар легін іске қоса бастады, мүлдем жөнсіз әлеуметтік пікір білдіруге, «жалпы теңдік» құрылымын бұзуға ұмтылушыларға тыйым сала бастады. Алайда кері әрекет етуші бағыт іске қосылып, сол кез әділеттілігі тез қалпына келтірілді. Сөйтіп ЖЭС-тің бүкіл кезеңінде алмакезек жағдайда осылайша қайталанып отырды. ЖЭС аясында жүзеге асырыла бастаған түбегейлі шаралар халық шаруашылығына бірден әсер етті. Оны анық көріне бастаған қалпына келу үрдісінен байқауға болады. Мәселен, 1925 жылдың аяғына қарай өнеркәсіп өнімдерін өндіру денгейі 1920 жылмен салыстырғанда 5-6 есе өсті және соғысқа дейінгі мөлшердің шамамен үштен екі бөлігіндей денгейге жетті. Өнеркәсіп орындарының 1921 жылғы 17%-ының орнына 60%-ы іске қосылды. Теміржолдардың қалыпты жұмыс істей бастауы экономиканың ойдағыдай жолға қойылуының көрінісі болып табылады. Ескі теміржолдарға қоса жаңадан салынған тармақтар: Петропавл - Көкшетау, Славгород — Павлодар және Омбы теміржолының Семей учаскесі теміржолдары жедел пайдалануға берілді. Су жолы қатынас көлігіне «жан кіргізілді», оның жұмысы әсіресе Ертіс, Сырдария, Жайық өзендерінде айқын қалыпқа келе бастады. Республиканың ауыл шаруашылығы да айтарлықтай даму арнасына түсті. Орал, Ақмола және Семей губернияларының дәстүрлі астықты аудандарында бірқатар көрсеткіштер 1913 жылғы денгейге жетті. Мал шаруашылыңғы да дағдарыстан шыға бастады. 1922 жылмен салыстырғанда мал саны 1925 жылы екі есе өсті, көшпелі мал шаруашылығы бірте-бірте қалпына келтірілді. Сөйтіп, халық шаруашылығының даму серпілісі дағдарыстан шығудың басталғанын ғана емес, сонымен бірге тоқырау мен құлдыраудың бірте-бірте он бағыттағы процестерге орын босата бастағанын да көрсетті. Алайда үміттендіретін ең үлкен жақсылық - нарық, тауар-ақша байланыстары басым қалыптасты, ал меншік қатынастары құрылымы көп укладты сипат алды. Әр түрлі меншік формаларының қатар өмір сүруі, олардың бәсекелестігі мен ұдайы өндірістік өзара қарым-қатынасы ЖЭС кезеңінде халық шаруашылығының үдемелі дамуына игі ықпал еткен факторлар болды. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
TITLE: Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер олар карикатуралар мен фельетондардың үйреншікті нысанасына айналдырылды, олардың келекелеп-мазақтай салынған бейнелерін «бірінші мамыр» және «қазан» мерекелері кезінде алаңға шыққан шулы тобырдың қолдарына ұстатты. Жеке меншік капиталға мемлекет несие, баға мен тариф саясаты саласында кәсіпкерлік секторға қатысты қаржылық және еңбек құқығы нормалармен ашықтан-ашық кемсітілген әлеуметтік-таптық акциялары арқылы да тұрақты қысым жасады. Салынатын салықтың саны мен көлемі ұлғайтылды. Салықтардың құрылымы жылдан-жылға күрделене берді, салық ауқымы ретсіз өсіп, олардың ауыртпалығы арта түсті. Тек жалақы берілген 1924—1925 жылдары ғана меншік иелері кірісінің жартысына жуығын салық жұтып қойды. Осындай жағдайда кәсіпкерлер сенімсіздік пен болжай алмаушылық сезімінде болды, олардың арасында міне-міне жаңа шектеуші декрет, тыйым салатын кезекті нұсқау шығады деген қанқу сөздер үнемі айтылып жүрді, осы ретте ола тек ресми хабарлар ғана басылатын партиялық газеттердің ең қызығушылары және тұрақты оқырмандарына айналды. Міне, осының бәрі жеке кәсіпкерліктің өріс алуына кез келген сәтте кедергі қойып, бастамашылық ынтасын тежеді, ал оның көптеген өкілдері өз істерінің болашағынан күдерін үзіп, кейінірек пайда болған «өзін-өзі тәркілеудің» ыңғайына құлады, яғни өзін-өзі таратып, басқа жұмыс саласына ауысып кетті. Дегенмен, соған қарамастан, жеке кәсіпкерлік уклад стихиялық тауар-нарық дәстүрінің объективті іс-қимылының ықпалымен өзінің белгілі бір қарқынын сезіну арқылы әлеуметтік-экономикалық құрылымның айтарлықтай ауқымды сегментін қалыптастырды. Идеологиялық бағдардың, әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси тармақтары дамуының түбегейлі өзгеруіне қарамастан мемлекет экономикасы айқын белгіленген шаруашылық сипатын одан әрі сақтады. Сондықтан ЖЭС инновациясының аграрлық салаға таралмауы мүмкін еместігі түсінікті болатын. Бәрінен бұрын, жоғарыда атап көрсетілгендей, шаруа өнімдерін алып қою принципі түбірімен өзгерді: ол салық қатынастары формасында алынды. 1921 жылғы наурызда БОАК «Азық-түлік және шикізат салғыртын нақты салықпен ауыстыру туралы» декрет қабылдады. КР БҒМ Тарих жэне этнология институты, инв. Жалақы берілген 1921/22 жылдары ауыл шаруашылығындағы қиын жағдайға байланысты Қазақстанда азық-түлік салығы аз қолданылды. Батыс Қазақстан губернияларында астықты тұтыну тапшылығы 17,4 млн пұт болды . Қыстан кейінгі ауыр жұттың нәтижесінде 1921—1992 жылы мал саны 80%-ға азайды, Орал және Бөкей губернияларының кейбір уездерінде малдың өлімі 100 пайызға жетті. Жұтқа байланысты Орал, Орынбор, Ақтөбе, Бөкей, сондай-ақ Қостанай губерниялары БОАК-тің декретімен елдің ашыққан аудандарының қатарына жатқызылды Тернер Д. және салықтан босатылды. Сондай-ақ көшпелі және жартылай көшпелі мал өсіретін шаруашылықтар да салықтан босатылды . Алайда зардап шеккен губерниялардың кейбір жерлерінде астықтың қанағаттанарлықтай шыққанын ескере отырып, губаткомдар ондай жерлерге ішкі губерниялық салық енгізді, ол азық-түлік салығы принципі бойынша және ең төменгі салық межесі бойынша алынды. Одан түскен түсімдер тек губерния ішілік мұқтаждарға ғана және бірінші кезекте тұқым қорын жасауға пайдаланылуы тиіс болды. Азық-түлік салығы науқаны толық күйінде тек Семей және Ақмола губернияларында жүргізілді. Біріншісінен салық алымдары бойынша 3 млн пұт астық өнімдері, 17 пұтқа жуық май, 57 мың пұт шөп, 46,3 мың дана тері, 1,1 млн жұмыртқа және т. Ақмола губерниясынан жиналатын салықтың тек 50%-ы — 2 млн пұт астық апсырылды. Республика бойынша салық барлығы 55%-ға орындалды. Келесі 1922/23 жылдары бұрынғы натуралды салықтардың барлық түрі бірыңғай заттай салықпен ауыстырылды. Салықтың мөлшері жан басына шаққандағы егіс көлеміне және астық шығымдылығына қарай қойылды, оған қосымша тағы бір түрі — шаруашылықтың ірі қара малмен қамтамасыз етілуі қосылды. Салық салынатын салаға жартылай көшпелі және көшпелі шаруашылықтар енгізілді. Мұнда салық «ет бірлігімен» есептелді — салық әр ірі қара басына салынатын болды, оған белтіленген эквивалент бойынша жұмыс көлігіне арналған ірі қара және ұсақ тұяқ теңестірілді. Батыс Қазақстан үшін есептелген салық сомасының 50%-дық шегерілімі белгіленді. Отчет СТО КАССР сәуір-қыркүйек 1922 ж., 308-іс, 30-п. 1923/24 жылдары натуралды салық бірыңғай ауыл шаруашылығы салығымен ауыстырылды. 1924/25 жылдары аграрлық шет аймақтарда тауар-ақша байланыстарының кенеюіне байланысты, сондай-ақ осы үрдісті ынталандыру мақсатында айналмалы салықтар жүзеге асырылды: олар натуралды нысаннан ақшалай нысанға ауыстырылды. РК П XIII конференциясының шешімдері бойынша бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы 1924/25 жылдары тұрлаулы валютамен есептелді және тек қана ақшалай нысанда алынуға тиіс болды. Сөйтіп, салық реформасының бағыты ауыл шаруашылығын қалпына келтіру міндетіне сәйкес келді. Мұны салық салу ауыртпалығын тұзетуге қатысты да айтуға болады. Егер соғыс жылдарына дейін тура және жанама салық төлемдері әр шаруаға 10 сом 37 тиынды құраса, салғырт кезінде — 10 сом 30 тиынды құрады , 1921/22 жылдары — 6 сом 11 тиын, ал 1922/23 жылдары 3 сом 96 тиын болған еді. Алайда әлемдік шаруа тарихы көрсеткендей, бүлікке оны қолындағы қалғанының мүлдем аздығы, көп болса оны алып қойғандығы итермеледі ., 1-іс, 34-п. ЖЭС-нің енгізілуі шаруа қарсылығын аздап бәсенсітгі, мұның өзі алғашқыда мемлекет шаруаларға қатысты салық қатынастарында азды-көпті икемге келтіруге болатын жағдайға қол жеткізе алған еді. Жаңа шаруашылық философиясы жер қатынастарында да көрініс тапты, бірақ аграрлық мәселеде большевиктік бағдарлама сол өзгермеген тұрақты қалпын сақтады. 1861 жылғы реформадан бастап империялық Ресей заңнамасының жер пайдалану және жер иелену мәселелерін сайланбалы земствоның құзыретіне қалдырғаны, олар бұл мәселені сол жерлерде қалыптасқан, шаруалардың меншікке қатысты өзіндік нормаларына, дәстүрлері мен түсініктеріне сәйкес қарастырып, шешкені белгілі. Дегенмен, жер құқығы саласында бірыңғай заңнаманың жоқтығына қарамастан, жер қатынастары империяның бүкіл аумағында таңғаларлық бірыңғайлығымен ерекшеленді., 587-іс, 113-п. Кеңестер жер қатынастарын кодификациялады «Жер еңбегін пайдаланудың негізгі заңы» әзірленіп, қабылданды, Продовольственная газета, 1922, 4 сәуір. ол кейін елеулі түзетусіз 1922 жылғы 1 желтоқсанда қолданысқа берілген Жер кодексіне енгізілді. Осы кезден бастап көп жағдайда жердің шаруаның тұрмыс-тіршілігімен байланысты барлык мәселелері құқықтық жағынан мемлекеттің идеологиялық құндылықтарына сәйкес регламенттелді. Жер кодексі елдің жер қорын мемлекет меншігіне алудың бұлжымас принципін растады, революция жерге, жер қойнауына, су мен орманға жеке меншікті жойып, оның «жұмысшы-шаруа мемлекетінің меншігі» деп жариялағанын айқын еске салды., 38-іс, 75-п. Еңбек жер пайдалану құқығының бірден-бір көзі деп танылды. Шаруа қауымы шаруашылық ыңғайымен кәдеге жаратуды, яғни жерді технологиялық жағынан игеруді жүзеге асырып отырғанша, тиісті телім оның тұрақты және үздіксіз пайдалануына берілді. Айтылғаннан шығатын қорытынды, жерге жеке меншік сөзсіз заңды статусқа ие болмады, ол еңбек еткендерге берілетін аралық сипат алды. Формасы мен тәртібі жағынан жер пайдалану еркін тандау объектісі сияқты көрінгенмен, жергілікті органдар құқықтан тыс, әр түрлі себептерді сылтау етіп жер пайдаланудың жеке телімдік және хуторлық, сондай-ақ басқа ұжымдық емес түрлеріне шығуға ылғи кедергі келтірумен болды. Кезінде П. Столыпин, мұның ауыл шаруашылығын капитализациялауды объективті түрде тежейтінін түсіне тұра, жер қауымдарын ыдыратуға аз күш-жігер жұмсаған жоқ. Алайда ауыл экономикасының прогрессивті дамуына осылай жағымсыз ықпал етсе де, қауым, большевиктік ұжымшылдық және тұйықталған бірлесу принциптерімен қоса, мемлекетке қажет болды. Қауымдық санаға тән бейімделгіштік пен ынтымақтастық шаруа оппозициясының күш біріктіруіне «табиғи» кедергі қызметін атқарды, сөйтіп режимнің ойынан шығып отырды. Оның үстіне, қауым әр түрлі жұмылдыру, борышкерлік, ауыр салықтар салу және басқа науқандар өткізу жағдайында өкіметке қолайлы болды. Қауымға өзінің мүшелері тәртібінің дұрыстығы, оларға жүктелген міндеттердің дәл және уақытында орындалуы, мысалы, салықтардың төленуіне ұжымдық жауапкершілік жүктелді. Тіпті Азамат соғысы және «әскери коммунизм» жылдарының өзінде большевиктер қауымдық дәстүрге ұжымдық жауапкершілік пен ынтымақтастықты танып, ауылдар мен деревняларда аманаттар ұстауды кең қолданды, биліктің қайсыбір айтқандарын толық орындағанша оларды босатпайтын еді. Өкіметтің түсінігінші қауымның өндірісті және шаруа тіршілігін ұйымдастырудың әлеуметтік формасы ретінде де мемлекеттің бақылауы үшін ашық, өзіндік корпоративтік құрылым болуы ерекше маңыз атқарды. Ауыл жиыны , дәлірек айтқанда оның люмпен және аса кедей, қайыршыланған басым көпшілігі арқылы қажетті шешім қабылдау, сөйтіп қалаған қоғамдық ой-мүддесіне қол жеткізу оңай болды. Партияда жоқ шаруалар конференциясы деп өздерінше атаған, нақ осындай жиындарда өзара салық түрлері енгізілді, қайсыбір ауқаттылау шаруашылыққа мейлінше ауыр салықтар салу туралы ұсыныс берілді, кулактар әшкереленіп, «барлығы жиналып «бірауыздан» ерікті түрде ұжымдық шаруашылыққа немесе коммунаға кіру туралы шешім шығарылды, девианттарға , ауыл шаруашылығы артельдеріне кіргісі, «Әуе флотының достары» немесе «ворошилов атқыштары» болғысы келмегендерге және т. қатты қысым көрсетілді. Бұған көбіне-көп шолақ белсенділер, «Қосшы», «Жарлы» одақтары, ШӨК және т. большевиктер ұйымдастырған әр түрлі шаруа ұйымдары мұрындық болды. Ал ауыл жиналыстарында большевиктер «жолынан жаңылдырып, іріткі тудыртпау үшін» «жағымсыз элементтер» арасынан бірмойын қырсықтарды қауымнан аластау мақсатында басқа жерлерге көшіріп жіберді, сөйтіп «еңбекшілердің мызғымас бірлігіне» қол жеткізді . Түйіп айтқанда, Н. Чернышевский заманынан және В. Засуличтің К. Маркспен хат жазысқан кезінен бастап жер қауымдары өзінің ұжымшылдық, тендестіре-бөлушілік сипатына орай, социализмнің басталуын бәрінен бұрын, тез және табиғи түрде қабылдауға бейім субъстанция ретінде қарастырылды. Сөз жоқ, Жер кодексінде көрсетілген, мемлекеттің қауымға барынша ыждағаттылықпен қараушылығын түсіндіретін басқа да прагматикалық себептер болды. Заңнама жерді жалдауға жалға рұқсат етті. Ауылдардағы нақты әлеуметтік қатынастардың ақиқаттығын сақтай тұра, жасырын формада болса да жұмыс істегенмен бұған дейін мұндай институтқа тыйым салынған еді. Жаратылысынан, шаруашылық жүргізуші субъектілердің негізгі бөлігін өнеркәсіптік өндіріс құралдарымен, ең алдымен оны өндіретін ауыл шаруашылығы құралдарымен қамтамасыз етуге қабілетсіз болғандықтан, сондай-ақ фабриказауыттауарлары мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің арасындағы «баға сәйкессіздігінен» мемлекет жер қатынастарын идеологияландырудың шектен тыс формаларынан бас тартуға мәжбүр болды. ЖЭС принциптері қолдануды міндеттеген жалдау нысанын жариялау осының көрінісі болып табылады. Статистикалық деректерде көрінгендей, Қазақстанда жерді жалға беру атынастары деревнялар мен отырықшы ауылдардың шамамен төрттен бір бөлігін қамтыды. Шамамен экономикалық жағынан барынша қуатты шаруашылықтар жалға алушылардың негізгі бөлігін, ал өзіне-өзі сенімді еместер тобы жалға берушілерді қалыптастырады деп болжауға болар еді. Шынындада солай болып шықты. Ауыл шаруашылығы мүліктерін жалға беруге келетін болсақ, мұнда ірі және қуатты шаруашылықтар ғана мүліктерін жалға берді. Аз, жеткіліксіз қамтылған шаруа қауымдары мықты шаруашылықтың күш-көлік малдарын жалға алды. Басты шаруашылық кешендері: егіншілер мен мал өсірушілер арасында да жалгерлік тәжірибесі қолданылды. Қазақтың көшпелі бақташылық қауымдары жерін жекелеген егін салушы шаруашылықтарға, тұтастай деревняларға немесе станицаларға жалға берді. Жер заңнамасы, сондай-ақ еңбекті қорғау мен нормалау туралы құқықтық ақтіні мүлтіксіз қолданған жағдайда, жұмыс күшін жалдауға – жалға беруге рұқсат етті. Еңбек қатынастарының құқықтық регламенттелуін бақылау міндеті Кеңестерге, ЖОКО мен шаруа ұйымдарына жүктелді. Жұмыс күшін жалдау — жалға берудің ашықтығы олардың таралу динамикасын қадағалауға мүмкіндік жасады. ОСБ-ның және басқа органдардың деректеріне қарағанда Қазақстанда әр оныншы шаруа шаруашылығы жалданушы жұмысшылар еңбегін пайдаланды. Егер 1926 жылы 80 мыңнан аса адам жалданған болса, ал 1928 жылы оның саны 130 мыңға жетті . Жалданудың тығыздық коэффициентінің, яғни кедейлердің әр жүз шаруашылыққа шаққандағы санының өсімі таптық жіктелу процесінің жедел жүріп жатқандығын көрсетті. ЖЭС жылдарында Қазақстанның экономикалық кеңістігінде үш бағыт: социалистік, стихиялы тауар-нарықтық және капиталистік құрылысқа дейінгі бағыт бір уақытта дамыды. Бұл ретте бірінші бағыт субъективті сипатта болды, ал соңғы екеуі объективтік факторлардан туындады. Социалистік үрдіс мемлекеттің қалауымен және тікелей қолдауымен дамыды. Ол таптық өктемдік пен мүдделерге қатал бағдарланған, әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрғыда реттеуші «пролетариат диктатурасы» шешімдерінің ауқымды кешенінде көрініс тапты. Мемлекеттің бағыт беріп, жүргізіп отыратын социалистік экономикалық қатынастардың бүкіл жүйесі мемлекет иелігіне алуды және кедей, бай деп бөлмей бүкіл қоғам шеңберінде теңдік идеясын жүзеге асыруды көздеді. Стихиялы тауар-нарық қатынасы ЖЭС-қа көшумен байланысты кезеңдік объективтік-ақиқатқа айналды. Жаңа экономикалық саясат тауар-ақша қатынастары мен еркін сауда нарықтық стихияға «жол ашты». Өндіріс құралдарына жеке меншік, мейлі кездейсоқ, жанама, бұрмаланған формаларда сақталсын, ол бұл тартпас тиісті экономикалық процестерді және олардың диалектикалық өзара байланысты нәтижесін тудырды. Жедел санацияға және кейін экономикалық организмді серпілтуге бағытталған жұмыс, тауар-нарық үрдісі әлеуметтік дифференциация процесін жеделдетіп жіберді. Соңғысының даму барысында шаруашылық жүргізуші субъектілер тобында әлеуметтік жұмылушылық, яғни ширақтық күшейді: оның басым бөлігі өндіріс құралынан айырылып, пролетариат қатарына қосылды, ал басқалары, аздаған тобы буржуазия табын толықтырып, қоғамдық құрылымнан жоғары тұруға ұмтылды . Капиталистік құрылысқа дейінгі бағытқа келер болсақ, оның дамуы өндіріс әдісі мен бөлу тетігі заңдылықтарының іс-қимылымен айқындалды. Оның міндеті ұдайы өндіру мен дәстүрлі аграрлық құрылымды өзгермейтін күйінде сақтау болды. Бұл үрдіс капиталистік бағытқа дейінгі үлгінің жікке бөлінуінен байқалады. Шағын және орта меншік иелерінің қауымға бірлесуінің ауқымды көкжиегі «ыдырады», олар өндірістік факторлар аясында жұмыс істейтін меншік иелерінің ірі табына және өндіріс құралдарына меншік құқығынан толық немесе елеулі дәрежеде айырылған жұмыскерлер табына айналды. Өз кезегійде халықтың қайыршыланған басым бөлігі де әлеуметтік ығыстырылғандар тобын құрап , қалалар мен кәсіпшіліктерге кетті. Екінші тобы жалдамалы еңбектің жұмыс күші ретінде капиталистік бағытқа дейінгі жалдаужалдану қатынастарына енді. Ең соңында, үшіншісі, ең үлкен тобы қоғамдық-экономикалық байланыстарынан үзіліп, өздерін қайыршылар тобына айналдыра бастады . Қайыршыланған халық қызметінің басты арналары, міне, осылар. Әрине, басқа да аралық формалар түрі де болды. Мәселен, дәстүрлі өндіріс құралдарынан айырылған көптеген мал өсіретін шаруашылықтар амалсыздан көшпелі шаруашылық-мәдени кешеннің шалғай түкпіріне орналасып, сонда тіршілік көзі ретінде егіншілікті игере бастады. Сол жылдардың құжаттарында тұтас ауылдар мен шаруашылықтардың өндіріс пен тұрмыстын отырықшы-егіншілік нысандарына көшу фактілері толып жатыр. Партия функционерлері мұны «қазақтардың мәдениетін көтеруі», ақыры насихаттың күшімен олардың «көзінің ашылуы» және егіншілік технологиясының артықшылығын түсінуі ретінде қуана қабылдады. Дегенмен құжаттар «отырықшы мал өсірушілердің», мал шаруашылығын аяғынан тік тұрғызып алысымен бұрынғы үйреншікті, өздерінің дәстүрлі кәсібіне, яғни қайтадан көшпелі-бақташылыққа оралғанын көрсетеді. Сондай-ақ өндіру мен тұтынудың маргиналдық формалары да айтарлықтай жиі қолданылды. Мұндай жағдайларда шаруашылық жүргізуші субъектілер өзінің отбасылық еңбек және қауымдық кооперациялық қызметімен бірге басқа жерлерден де қызмет тапты. Бұл ретте жанама немесе қосымша қызмет өз шаруашылығының күннен-күнге күйзеле беруіне орай, осындай өндірістік маргиналдық жұмыс уақытының басым бөлігін ала бастады да, осы топтағыларды қайыршылар қатарына түбегейлі ығыстырып шығарды. Айтылғаннан шығатын қорытынды, капитализмге дейінгі жікке бөлінудің басты және ең жаппай байқалған нәтижесі халықтың қайыршылану процесі айқын көрінді. Бұл тіпті де пролетарлану емес, нақ қайыршыланудың өзі еді. Мұны басып айтқан жөн, өйткені өзінің табиғатына орай бір-біріне түбірімен қарама-қайшы осы екі құбылыс әдістемелік тұрғыда өте жиі жақындастырылады немесе тіпті ұқсастырылады. Социалистік мемлекеттік үрдіс өнеркәсіпті де, материалдық өндірістің аграрлық саласын да кеңінен қамтыды. Стихиялық тауар-нарық бағыты барынша ықшамдалған, дәл айқындалған көлемде қазақ ауылдарына да тарады, қалалар мен деревняларға да жайылды. Қалаларда тарихи тұрғыда баяғыда «ізі қалмаған» капитализмге дейінгі үрдіс, деревняларды көрінеу қамтып, қазақ ауылдарына да табан тіреді. Тірескен қарама-қарсылық, күрес пен оппозиция, аталған бағыттардың қатар орын алуы мен өзара қарым-қатынасы - Қазақстанның дамуындағы ЖЭС кезенінің мәні мен басты мазмұны, міне, осындай. «Партия фундаменталистерінің», революцияшыл романтиктердің және «тап тартысында шыныққан күрескерлердің» бүлікшіл жан-сезімін жұбата келе, РК П XI съезі өз қарарында: «.Жаңа экономикалық саясат жұмысшы табының мәнін өзгертпейді, алайда социалистік құрылыстың әдістері мен формаларын өзгерте отырып, социализм құрушылар мен капитализмнің қайта өрлеуі арасындағы экономикалық жарысқа жол береді. «Кім кімді» деген сұрақ ЖЭС лейтмотивіне айналды. ЖЭС-тің бүкіл кезеңінде мемлекет тауар-нарық және капитализмге дейінгі үрдістердің, әсіресе аграрлық саладағы қауырт іс-қимылдарын тоқтата алмады. Объективті типтің жікке бөлінуінің тікелей ықпалымен әлеуметтік құрылым пролетарланған және қайыршыланған топтарды ығыстыра және «пұрсатты» жоғары топқа икемделе отырып дәл атом сияқты толассыз ыдырап, бөлшектенді. Социалистік үрдіс толқынында большевиктік «левеллерлер» қолма-қол мүмкін болған акциялар легін іске қоса бастады, мүлдем жөнсіз әлеуметтік пікір білдіруге, «жалпы теңдік» құрылымын бұзуға ұмтылушыларға тыйым сала бастады. Алайда кері әрекет етуші бағыт іске қосылып, сол кез әділеттілігі тез қалпына келтірілді. Сөйтіп ЖЭС-тің бүкіл кезеңінде алмакезек жағдайда осылайша қайталанып отырды. ЖЭС аясында жүзеге асырыла бастаған түбегейлі шаралар халық шаруашылығына бірден әсер етті. Оны анық көріне бастаған қалпына келу үрдісінен байқауға болады. Мәселен, 1925 жылдың аяғына қарай өнеркәсіп өнімдерін өндіру денгейі 1920 жылмен салыстырғанда 5-6 есе өсті және соғысқа дейінгі мөлшердің шамамен үштен екі бөлігіндей денгейге жетті. Өнеркәсіп орындарының 1921 жылғы 17%-ының орнына 60%-ы іске қосылды. Теміржолдардың қалыпты жұмыс істей бастауы экономиканың ойдағыдай жолға қойылуының көрінісі болып табылады. Ескі теміржолдарға қоса жаңадан салынған тармақтар: Петропавл - Көкшетау, Славгород — Павлодар және Омбы теміржолының Семей учаскесі теміржолдары жедел пайдалануға берілді. Су жолы қатынас көлігіне «жан кіргізілді», оның жұмысы әсіресе Ертіс, Сырдария, Жайық өзендерінде айқын қалыпқа келе бастады. Республиканың ауыл шаруашылығы да айтарлықтай даму арнасына түсті. Орал, Ақмола және Семей губернияларының дәстүрлі астықты аудандарында бірқатар көрсеткіштер 1913 жылғы денгейге жетті. Мал шаруашылыңғы да дағдарыстан шыға бастады. 1922 жылмен салыстырғанда мал саны 1925 жылы екі есе өсті, көшпелі мал шаруашылығы бірте-бірте қалпына келтірілді. Сөйтіп, халық шаруашылығының даму серпілісі дағдарыстан шығудың басталғанын ғана емес, сонымен бірге тоқырау мен құлдыраудың бірте-бірте он бағыттағы процестерге орын босата бастағанын да көрсетті. Алайда үміттендіретін ең үлкен жақсылық - нарық, тауар-ақша байланыстары басым қалыптасты, ал меншік қатынастары құрылымы көп укладты сипат алды. Әр түрлі меншік формаларының қатар өмір сүруі, олардың бәсекелестігі мен ұдайы өндірістік өзара қарым-қатынасы ЖЭС кезеңінде халық шаруашылығының үдемелі дамуына игі ықпал еткен факторлар болды. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 