Жалпы, жаяу-жалпы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер қалмақтарда «жаяу» мағынасын—«йовһн» сөзі береді. Ал тунгусманьчжур тобындағы эвенкі, солон, нанай, маньчжур тілдерінде «жаяу» мағынасын түсіндіруде —«йавкан», «йауван», «йафқа», «йафаған» дыбыстық тұлғалары қолданылады. Сөздің алғашқы тұлғасы бір буынды және мағынасының өзгеше болғандығын да осы топтағы тілдер дерегінен білеміз. моңғолдарда яв — жүр, кет қалмақ тілінде йовх — жүру; Маньчжур тілінде «жүр, кет» мағынасын беретін сөз бұлардан да гөрі қысқара түсіп, «йо» тұлғасында көрінеді. Демек, «жаяу» мағынасын беріп отырған «явган» немесе «йафаған» сөздерінің алғашқы тұлғасы «йо», ал мағынасы «жүру, кету» етістіктерінен туындағанын көрдік. Тіліміздегі «жаяу-жалпы» қос сөзінің екінші сыңары моңғол, маньчжур тілдеріндегі «явган», «йафаған» сөздерінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуден басқа жол жоқ. Мұндағы дыбыс өзгерістері тілдерге тиісті заңдылық бойынша жүргізілген. Біріншіден, түркі тілдеріне тән «л» дыбысы келіп қиліккен; екіншіден «в», «ф» дыбыстары қазақ тілінде «п» дыбысына айналған да, ең соңында, қазақ тілі өзіне тән жұрнақтардың бірін қосқан. Сонда өзгеріс жолы былай болмақ: яв // йаф яв // йаф я в // йа ф ялп // //йалп йалп жалпы жалпы немесе жалпылы. Бұл жерде басқа тілдерде сөз басында келетін «й» дыбысы казақтарда «ж» болып келетінін де ескердік. Түйіндей айтқанда, «жаяу-жалпы» қос сөзі мағына жағынан «жаяу» сөзін қайталау екен де, оны тұлғалық өзгеріске түсіріп тұрған моңғол, тунгусманьчжур тілдерінің өте ертеден сақталған әсерінің ізі деп білеміз. Бес жүз бес сөз
TITLE: Жалпы, жаяу-жалпы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер қалмақтарда «жаяу» мағынасын—«йовһн» сөзі береді. Ал тунгусманьчжур тобындағы эвенкі, солон, нанай, маньчжур тілдерінде «жаяу» мағынасын түсіндіруде —«йавкан», «йауван», «йафқа», «йафаған» дыбыстық тұлғалары қолданылады. Сөздің алғашқы тұлғасы бір буынды және мағынасының өзгеше болғандығын да осы топтағы тілдер дерегінен білеміз. моңғолдарда яв — жүр, кет қалмақ тілінде йовх — жүру; Маньчжур тілінде «жүр, кет» мағынасын беретін сөз бұлардан да гөрі қысқара түсіп, «йо» тұлғасында көрінеді. Демек, «жаяу» мағынасын беріп отырған «явган» немесе «йафаған» сөздерінің алғашқы тұлғасы «йо», ал мағынасы «жүру, кету» етістіктерінен туындағанын көрдік. Тіліміздегі «жаяу-жалпы» қос сөзінің екінші сыңары моңғол, маньчжур тілдеріндегі «явган», «йафаған» сөздерінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуден басқа жол жоқ. Мұндағы дыбыс өзгерістері тілдерге тиісті заңдылық бойынша жүргізілген. Біріншіден, түркі тілдеріне тән «л» дыбысы келіп қиліккен; екіншіден «в», «ф» дыбыстары қазақ тілінде «п» дыбысына айналған да, ең соңында, қазақ тілі өзіне тән жұрнақтардың бірін қосқан. Сонда өзгеріс жолы былай болмақ: яв // йаф яв // йаф я в // йа ф ялп // //йалп йалп жалпы жалпы немесе жалпылы. Бұл жерде басқа тілдерде сөз басында келетін «й» дыбысы казақтарда «ж» болып келетінін де ескердік. Түйіндей айтқанда, «жаяу-жалпы» қос сөзі мағына жағынан «жаяу» сөзін қайталау екен де, оны тұлғалық өзгеріске түсіріп тұрған моңғол, тунгусманьчжур тілдерінің өте ертеден сақталған әсерінің ізі деп білеміз. Бес жүз бес сөз
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 