Киіз үй — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Орталық және Орта Азия халықтарының көшпелі тұрғын үйі. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. ISBN 9965-08-234-0 Ол — көшпенділердің тез жығып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға ыңғайлы үйі. Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең бірінші сәулеттік құрылыс. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын. Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр. Толығырақ. Киіз үй-көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан қонысқа көшіп жүру жағдайына қолайлы құрама үй.Оның қабырғасы торлап көктелген керегеден тұрғызылады.Кереге әдетте екі түрлі болады.Оның бірі кең көзді кереге « желкөз» деп аталады.Бұл артуға жеңіл, бірақ сәнсіз, сүйегі жеңіл болғандықтан желге төзімсіздеу болып келеді.Екінші түрі тар көзді кереге – «торкөз» деп аталады, ол артуға ауырлау болғанымен , желге өте төзімді.Кереге жиналмалы бөлек-бөлек қанаттардан жасалады.Ал керегеден жоғары сидам, жіңішке ағаштан жұмырлап жасалып, қарны иілген уықтардан қаусырыла күмбез шығарылады.Уықтардың басы дөңгелене жайылған керегенің аша басына айқастырыла байланып, ұшы шаңырақтың көзіне шаншылады.Шаңырақ-үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Керегенің сыртынан әр алуан бояулы жүн оралып, өрнек түсіріліп тоқылған шымши немесе жалаңаш шиден тоқылған ши ұсталады.Кереге мен уықтар уықбау, кермебау, басқұр, құр және басқа да баушулармен бекітіледі.Үйдің ағаштан жасалғандарын «сүйегі» деп атайды.Үй ағашының сыртынан арнаулы үй киіздері-қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түндік жабылады. Бұл үй киіздері баушулар арқылы ұштастырылады.Киіз үйдің есігінің биіктігі бір жарым метр,ені 0,8 метр келеді.Оған ағаштан оюлап жасалған «сықырлауық»деп аталатын жарма есік орнатылады.Сықырлауық сыртынан ораулы шиден тоқып, оюлы киіз қаптаған жаппа есік түсіріледі.Үйдің ортасында тамақ пісіретін ошағы болады.Үйдің оң жағында төсек, оның тұсына тұскиіз ұсталып, төсекті қоршап шымылдық тартылады.Үйдің төріне жұқаяқ қойылып,оның үстіне абдыра, көрпе-жастық т.б жүктер жиналады.Үйдің сол жағына кебеже , қазанаяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, шыптамен қоршалады. Талай ғасырлық көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған қазақтың киіз үйі – күннің аптабы мен түннің дымсызынан , жауын-шашын мен аңызақтан, бораннан сақтануға ыңғайлы, әрі ауалы, әрі жарық болудың үстіне көші-қонға қлоайлы, оны жарты сағат ішінде жығып-артуға да, жарты сағат ішінде көліктен түсіріп, тігіп алуға да болады. Киіз үй кейінгі қола дәуір б. XII—IX пайда болып, тарихшылардың кейбір ой-пікірлерінше андрондық тұрақ үйлеріне ұқсастығы жақынрақ болғанды. Алайда андрондық үйлері бөренелі тектес лашық үй болған. Сондықтан бұл нұсқаны шындыққа жатқызуға болмайды. Киіз үй жуық шаменен алғанында кейінгі дәуір б. 8-5 ғасырларда пайда болуы мүмкін. Киіз үй ғұн дәуірінен белгілі. Кейбір ежелгі көшпенділердің мобильді тұрақ үйінің көрсетілімдерін жартасқа салынған суретте сақталып қалған. Жалпытүрік тіліндегі «jurt» деген сөзі «жұрт» деген мағынаны басымрақ білдіріп және де – «жайылым, жайлау» деген мағынаны да білдерді. Қырғыз және қазақ тілдерінде «Ата-Жұрт» сөзі «атамекен» - синонимі «Отан», сөзбе-сөз айтқанында: «Әке үйі» дегенді білдіреді. Киіз үй қаңқасын немесе киіз үй сүйегін атадан балаға мирас болып келе жатқан шеберлік кәсіпті меңгерген, өнер қонған шаңырақтар дайындайды. Ежелгі аты “қаңқа” сөзі болғанымен соңғы атау қазіргі ауызша да, әдеби тілде де көбірек пайдалануына байланысты біз де “киіз үй сүйегі” атауын пайдаландық. Киіз үй сүйегі арнайы дайындалған ағаш сырықтар мен бұтақтардан дайындалады. Олар желге, жабылатын киіз салмағына, әсіресе кенеттен пайда болатын дала құйынына шыдамды етіп жасалынуы қажет. Киіз үй формасының дөңгелек түрде алынуы, барлық бөлшектерінің бір-бірімен айналмалы, қозғалмалы етіп жалғастырылуы киіз үйді жел екпініне, жер сілкінісіне төзімді етеді жҽне киіз үйдің бұндай қасиеттері кездейсоқ құйын соғып, не қатты дауылға шыдамай құлаған жағдайда үйлерді аз ғана шығынмен қайта тұрғызуға мүмкіндік береді. Өмірлік тәжірибе құлаған киіз үйдің ең көп зақымданатыны уық қаламдары екенін көрсетіп жүр. Бұндай жағдайға ұшыраған киіз үй сүйектері зақымданған уық қаламдарын сәл ұзартып, қайта қаламдаумен шектеледі де, үй қалпына келтіріледі. Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. : ISBN 9965-06-399-0 Басты мақаласы:Шаңырақ Ки iз үйдег i кеңiст iк — қазақ дүниетанымының тоғысқан жер i. Осында адам дүниеге келед i, үйленед i және соңғы сапарға аттанады. Яғни адамның түздег i т iрш iл iг iн қоспағандағы өм iр i осында өтед i. Ки iз үй — ғаламның модел i. Бүк iл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет рет iнде қарастырсақ, ки iз үй баспана ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй рухтардан қорғайтын киел i орын. Қазақ үйд iң киес i шаңырақтан бастау алады. Шаңырақ — қасиетт i. Шаңырақ — күнн iң символы. Шаңырақ көтер iл iп жатқанда ешк iм сөйлемейд i. Өйткен i ұлы iс атқарылып жатқанда үнс iзд iк орнауы ти iс. «Жет i уық шаншылғанша жетес iз ғана сөйлейд i» деген сөз осының дәлел i. Шаңырақтың төрт күлд iреу iш i — төрт тарапты б iлд iред i. Уықтарды күнн iң шашырандысы деп ұғыңыз. Ертеректе шаңыраққа үрлеген қарын байлап қоятын болған. Оның мән iс i, құт құйылады деп есептеген. Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ — адамның оты. Шаңырақтың үст iнде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды. Қазақ тілінде “шаңбақ” деген сөз бар. Ол сөз тек қана бір-біріне тік бұрышпен бікітілген нәрселерге арналатын сөз. Қауғаның шаңбағы деп құдықтан су шығаратын тері ыдысты бекітетін, тура шаңыраққа ұқсатып жасаған құралды айтады. “Шаң” сөз түбірі болса “рақ” пен “бақ” жалғаулары олардың бірін шаңыраққа бірін шаңбаққа айналдырып тұрады. Бұл мәселе жөнінде тіл мамандарына ой толғап көруіне болатын секілді. Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. : ISBN 9965-06-399-0 Басты мақаласы: Есік , төр Ки iз үйд iң ес iг i әдетте шығысқа қаратылады. Бұл — күнн iң сәулес i үйге б iр iнш i түсс iн дегенд i б iлд iред i. Ес iкке қарама-қарсы бетте — төр. Төрдег i адам ес iкке қарап отырады. Егер ол малдас құрып отырса, оның әкес i жоқ деп есептеңiз. Әкес i т iр i адам малдас құрмайды. Отырудың өз iн iң осындай таңбалық мән i бар. Төрдег i адам төрел iк айтады. Төрге ақ пен қара түст i сырмақ төселед i. Мән iс i, төр — ақ пен қараның ара ж iг iн ажырата алатын адамның орны. Төрде отырып, бил iк айтқандар мемлекет бил iг iне дей iн көтер iлген. Мұны орхоненисей жазбасындағы «төр» сөз iн iң мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады. Қазақта: «Ед iл үйд iң — ес iг i, Жайық үйд iң — жапсары, Түрк iстан — ұлы төр iм iз» деген сөз бар. Шыңғыс дәу iр iндег i Ақ орда, Көк орда, Алтын орда дегендерд iң өз i — кеңейт iлген ки iз үйд iң көш iрмес i iспетт i. Сосын төрге қыз бала отырған. Өйткен i, қыз — қонақ. Бабалардан қалған б iр сөз — «Қыз бала — төр иес i, ұл бала — үй иес i». Басты мақаласы: Кереге, Босаға Босаға — екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға. Сол жақ босағаға кебеже, саба, мес, күб i т. қойылады. Сол жақ босағаға келген дүниен i ғалымдар «құт» категориясымен белг iлейд i. Өйткен i жоғарыдағы аталған ыдыстарға айран, iрк iт, қымыз, шұбат т. құйылады. Демек сол жақ босаға — әйелд iң символы. Дәл осындай түс iн iк әлемн iң б iрқатар елдер iнде де бар. Ал қазақ шұңғыл ыдысты да әйелд iң символы рет iнде бағалайды. «Аяғын көр iп, асын iш, анасын көр iп, қызын ал» деген мақалдағы «аяқ» осындай мағынасы үш iн де мақалға енген. Сол босағадан к iрген дүние сыртқа шықпайды, қапқа түсед i. Қазақ мұны «қапқа түскен — қатындык i» деп б iр-ақ қайырады. Ал оң босаға — еркект iң символы. Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдер i, бүрк iт т. қойылады. Қатты жауыншашында малдың жас төл iн де оң босағаға к iрг iзет iн болған. Оң жақ — аралық меже. Босаға аттап келген кел iнд i оң жақта қарсы алады. Аяғына «биязы болсын» деп ақсарбастың тер iс iн төсейд i. Босағаны пәк болып аттаған бойжеткен аралық межеден өт iп, жанұялық өм iр iн бастайды. Үйленген соң, төсек-орнымен сол жаққа өтед i. Қайтыс болған адамды да қазақ ақ ки iзге жатқызып, оң жақтан шығарады. Демек оң жақ б iр әлеуметт iк сатыдан ек iнш i әлеуметт iк сатыға немесе б iр әлеммен ек iнш i әлемге өтк iзет iн көп iр iспеттес. Олай болса, «Керегең кең болсын, ек i босағаң тең болсын!» деген т iлект iң кей iнг i жолдарында әке-шешең аман болсын деген астар жатыр. Шаңырақты көтергенде бақанның ек iнш i ұшы тиген жерге, яғни үйд iң дәл ортасына ошақ орналасады. Ошақ орналасқан соң, қазан асылады. Ал қазан асылған соң м iндетт i түрде оған б iрдеме құйылуы керек. Қазанның бос тұруы жаман ырымға саналады. Құт деген түс iн iкт i сарқа құйып алатын символдың басы осы — қазан. Оның б iзге жеткен керемет үлг iс i — Түрк iстандағы Тайқазан. Қазақтың қазанды қатын-баламен б iрге атайтыны да осыдан кел iп шығады. Қайда көшсе де қазанын тастамайтын ғұрып бүг iнг i күнге дей iн жалғасып келед i. Қазанды татулықтың белг iс i рет iнде де мансұқтайтын аңыздар бар. Оның б iр i: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ер iт iл iп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды берекеб iрл iкт iң символы рет iнде де таниды. Басты мақаласы: Бақан, адалбақан Бақан да еркект iң символы. Бақанды әйел адам ұстамайды. Бақан әлемд i т iреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөл i бұдан да жоғары. Төсек-орнымен сол жаққа шыққан ерл i-зайыптылар жастары өсе келе төрге б iр табан жақындаса, адалбақанға ек i табан жақындайды. Адалбақан — әлем ағашының символы. Әлем ағашы, әлем бәйтерег i деген iңiз — Ертөст iк ертег iс iнде айтылатын, самұрық құс қонатын, арғы әлем мен берг i әлемд i жалғастырған ғажайып ағаш. Адалбақанға жақындаған адам — адалдыққа жақындаған адам. Дәл осы жастағылардың денсаулығы сыр бер iп, жаны күйзелгенде «Төр iмнен көр iм жақын» деп қиналатыны да бар. Ертедег i түс iн iк бойынша, әлем үш сатыдан тұрады. Ондағы адамдар белбеуд i басынан байласа, жердег iлер бел iнен, ал төмендег iлер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендег i әлеммен байланысқа түс iрет iн мәнге ие. Мысалы, ертеректе шалажансар туылып, өл iп қалған малдың төл iн табалдырықтың астына көмет iн болған. Түс iкт i де сөйткен. «Табалдырықты баспа!» дейт iн тыйымның шығу себеб i, м iне, осымен байланысты. Оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды домдау үш iн табалдырықтың астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын болған. Себеп, арғы әлем мен берг i әлемн iң арасындағы қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды байлап тастады дейт iн түс iн iк. Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұластыру мақсатында бау-құрлар қолданылады. } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Киіз үй — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Орталық және Орта Азия халықтарының көшпелі тұрғын үйі. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. ISBN 9965-08-234-0 Ол — көшпенділердің тез жығып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға ыңғайлы үйі. Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең бірінші сәулеттік құрылыс. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын. Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр. Толығырақ. Киіз үй-көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан қонысқа көшіп жүру жағдайына қолайлы құрама үй.Оның қабырғасы торлап көктелген керегеден тұрғызылады.Кереге әдетте екі түрлі болады.Оның бірі кең көзді кереге « желкөз» деп аталады.Бұл артуға жеңіл, бірақ сәнсіз, сүйегі жеңіл болғандықтан желге төзімсіздеу болып келеді.Екінші түрі тар көзді кереге – «торкөз» деп аталады, ол артуға ауырлау болғанымен , желге өте төзімді.Кереге жиналмалы бөлек-бөлек қанаттардан жасалады.Ал керегеден жоғары сидам, жіңішке ағаштан жұмырлап жасалып, қарны иілген уықтардан қаусырыла күмбез шығарылады.Уықтардың басы дөңгелене жайылған керегенің аша басына айқастырыла байланып, ұшы шаңырақтың көзіне шаншылады.Шаңырақ-үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Керегенің сыртынан әр алуан бояулы жүн оралып, өрнек түсіріліп тоқылған шымши немесе жалаңаш шиден тоқылған ши ұсталады.Кереге мен уықтар уықбау, кермебау, басқұр, құр және басқа да баушулармен бекітіледі.Үйдің ағаштан жасалғандарын «сүйегі» деп атайды.Үй ағашының сыртынан арнаулы үй киіздері-қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түндік жабылады. Бұл үй киіздері баушулар арқылы ұштастырылады.Киіз үйдің есігінің биіктігі бір жарым метр,ені 0,8 метр келеді.Оған ағаштан оюлап жасалған «сықырлауық»деп аталатын жарма есік орнатылады.Сықырлауық сыртынан ораулы шиден тоқып, оюлы киіз қаптаған жаппа есік түсіріледі.Үйдің ортасында тамақ пісіретін ошағы болады.Үйдің оң жағында төсек, оның тұсына тұскиіз ұсталып, төсекті қоршап шымылдық тартылады.Үйдің төріне жұқаяқ қойылып,оның үстіне абдыра, көрпе-жастық т.б жүктер жиналады.Үйдің сол жағына кебеже , қазанаяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, шыптамен қоршалады. Талай ғасырлық көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған қазақтың киіз үйі – күннің аптабы мен түннің дымсызынан , жауын-шашын мен аңызақтан, бораннан сақтануға ыңғайлы, әрі ауалы, әрі жарық болудың үстіне көші-қонға қлоайлы, оны жарты сағат ішінде жығып-артуға да, жарты сағат ішінде көліктен түсіріп, тігіп алуға да болады. Киіз үй кейінгі қола дәуір б. XII—IX пайда болып, тарихшылардың кейбір ой-пікірлерінше андрондық тұрақ үйлеріне ұқсастығы жақынрақ болғанды. Алайда андрондық үйлері бөренелі тектес лашық үй болған. Сондықтан бұл нұсқаны шындыққа жатқызуға болмайды. Киіз үй жуық шаменен алғанында кейінгі дәуір б. 8-5 ғасырларда пайда болуы мүмкін. Киіз үй ғұн дәуірінен белгілі. Кейбір ежелгі көшпенділердің мобильді тұрақ үйінің көрсетілімдерін жартасқа салынған суретте сақталып қалған. Жалпытүрік тіліндегі «jurt» деген сөзі «жұрт» деген мағынаны басымрақ білдіріп және де – «жайылым, жайлау» деген мағынаны да білдерді. Қырғыз және қазақ тілдерінде «Ата-Жұрт» сөзі «атамекен» - синонимі «Отан», сөзбе-сөз айтқанында: «Әке үйі» дегенді білдіреді. Киіз үй қаңқасын немесе киіз үй сүйегін атадан балаға мирас болып келе жатқан шеберлік кәсіпті меңгерген, өнер қонған шаңырақтар дайындайды. Ежелгі аты “қаңқа” сөзі болғанымен соңғы атау қазіргі ауызша да, әдеби тілде де көбірек пайдалануына байланысты біз де “киіз үй сүйегі” атауын пайдаландық. Киіз үй сүйегі арнайы дайындалған ағаш сырықтар мен бұтақтардан дайындалады. Олар желге, жабылатын киіз салмағына, әсіресе кенеттен пайда болатын дала құйынына шыдамды етіп жасалынуы қажет. Киіз үй формасының дөңгелек түрде алынуы, барлық бөлшектерінің бір-бірімен айналмалы, қозғалмалы етіп жалғастырылуы киіз үйді жел екпініне, жер сілкінісіне төзімді етеді жҽне киіз үйдің бұндай қасиеттері кездейсоқ құйын соғып, не қатты дауылға шыдамай құлаған жағдайда үйлерді аз ғана шығынмен қайта тұрғызуға мүмкіндік береді. Өмірлік тәжірибе құлаған киіз үйдің ең көп зақымданатыны уық қаламдары екенін көрсетіп жүр. Бұндай жағдайға ұшыраған киіз үй сүйектері зақымданған уық қаламдарын сәл ұзартып, қайта қаламдаумен шектеледі де, үй қалпына келтіріледі. Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. : ISBN 9965-06-399-0 Басты мақаласы:Шаңырақ Ки iз үйдег i кеңiст iк — қазақ дүниетанымының тоғысқан жер i. Осында адам дүниеге келед i, үйленед i және соңғы сапарға аттанады. Яғни адамның түздег i т iрш iл iг iн қоспағандағы өм iр i осында өтед i. Ки iз үй — ғаламның модел i. Бүк iл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет рет iнде қарастырсақ, ки iз үй баспана ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй рухтардан қорғайтын киел i орын. Қазақ үйд iң киес i шаңырақтан бастау алады. Шаңырақ — қасиетт i. Шаңырақ — күнн iң символы. Шаңырақ көтер iл iп жатқанда ешк iм сөйлемейд i. Өйткен i ұлы iс атқарылып жатқанда үнс iзд iк орнауы ти iс. «Жет i уық шаншылғанша жетес iз ғана сөйлейд i» деген сөз осының дәлел i. Шаңырақтың төрт күлд iреу iш i — төрт тарапты б iлд iред i. Уықтарды күнн iң шашырандысы деп ұғыңыз. Ертеректе шаңыраққа үрлеген қарын байлап қоятын болған. Оның мән iс i, құт құйылады деп есептеген. Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ — адамның оты. Шаңырақтың үст iнде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды. Қазақ тілінде “шаңбақ” деген сөз бар. Ол сөз тек қана бір-біріне тік бұрышпен бікітілген нәрселерге арналатын сөз. Қауғаның шаңбағы деп құдықтан су шығаратын тері ыдысты бекітетін, тура шаңыраққа ұқсатып жасаған құралды айтады. “Шаң” сөз түбірі болса “рақ” пен “бақ” жалғаулары олардың бірін шаңыраққа бірін шаңбаққа айналдырып тұрады. Бұл мәселе жөнінде тіл мамандарына ой толғап көруіне болатын секілді. Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. : ISBN 9965-06-399-0 Басты мақаласы: Есік , төр Ки iз үйд iң ес iг i әдетте шығысқа қаратылады. Бұл — күнн iң сәулес i үйге б iр iнш i түсс iн дегенд i б iлд iред i. Ес iкке қарама-қарсы бетте — төр. Төрдег i адам ес iкке қарап отырады. Егер ол малдас құрып отырса, оның әкес i жоқ деп есептеңiз. Әкес i т iр i адам малдас құрмайды. Отырудың өз iн iң осындай таңбалық мән i бар. Төрдег i адам төрел iк айтады. Төрге ақ пен қара түст i сырмақ төселед i. Мән iс i, төр — ақ пен қараның ара ж iг iн ажырата алатын адамның орны. Төрде отырып, бил iк айтқандар мемлекет бил iг iне дей iн көтер iлген. Мұны орхоненисей жазбасындағы «төр» сөз iн iң мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады. Қазақта: «Ед iл үйд iң — ес iг i, Жайық үйд iң — жапсары, Түрк iстан — ұлы төр iм iз» деген сөз бар. Шыңғыс дәу iр iндег i Ақ орда, Көк орда, Алтын орда дегендерд iң өз i — кеңейт iлген ки iз үйд iң көш iрмес i iспетт i. Сосын төрге қыз бала отырған. Өйткен i, қыз — қонақ. Бабалардан қалған б iр сөз — «Қыз бала — төр иес i, ұл бала — үй иес i». Басты мақаласы: Кереге, Босаға Босаға — екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға. Сол жақ босағаға кебеже, саба, мес, күб i т. қойылады. Сол жақ босағаға келген дүниен i ғалымдар «құт» категориясымен белг iлейд i. Өйткен i жоғарыдағы аталған ыдыстарға айран, iрк iт, қымыз, шұбат т. құйылады. Демек сол жақ босаға — әйелд iң символы. Дәл осындай түс iн iк әлемн iң б iрқатар елдер iнде де бар. Ал қазақ шұңғыл ыдысты да әйелд iң символы рет iнде бағалайды. «Аяғын көр iп, асын iш, анасын көр iп, қызын ал» деген мақалдағы «аяқ» осындай мағынасы үш iн де мақалға енген. Сол босағадан к iрген дүние сыртқа шықпайды, қапқа түсед i. Қазақ мұны «қапқа түскен — қатындык i» деп б iр-ақ қайырады. Ал оң босаға — еркект iң символы. Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдер i, бүрк iт т. қойылады. Қатты жауыншашында малдың жас төл iн де оң босағаға к iрг iзет iн болған. Оң жақ — аралық меже. Босаға аттап келген кел iнд i оң жақта қарсы алады. Аяғына «биязы болсын» деп ақсарбастың тер iс iн төсейд i. Босағаны пәк болып аттаған бойжеткен аралық межеден өт iп, жанұялық өм iр iн бастайды. Үйленген соң, төсек-орнымен сол жаққа өтед i. Қайтыс болған адамды да қазақ ақ ки iзге жатқызып, оң жақтан шығарады. Демек оң жақ б iр әлеуметт iк сатыдан ек iнш i әлеуметт iк сатыға немесе б iр әлеммен ек iнш i әлемге өтк iзет iн көп iр iспеттес. Олай болса, «Керегең кең болсын, ек i босағаң тең болсын!» деген т iлект iң кей iнг i жолдарында әке-шешең аман болсын деген астар жатыр. Шаңырақты көтергенде бақанның ек iнш i ұшы тиген жерге, яғни үйд iң дәл ортасына ошақ орналасады. Ошақ орналасқан соң, қазан асылады. Ал қазан асылған соң м iндетт i түрде оған б iрдеме құйылуы керек. Қазанның бос тұруы жаман ырымға саналады. Құт деген түс iн iкт i сарқа құйып алатын символдың басы осы — қазан. Оның б iзге жеткен керемет үлг iс i — Түрк iстандағы Тайқазан. Қазақтың қазанды қатын-баламен б iрге атайтыны да осыдан кел iп шығады. Қайда көшсе де қазанын тастамайтын ғұрып бүг iнг i күнге дей iн жалғасып келед i. Қазанды татулықтың белг iс i рет iнде де мансұқтайтын аңыздар бар. Оның б iр i: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ер iт iл iп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды берекеб iрл iкт iң символы рет iнде де таниды. Басты мақаласы: Бақан, адалбақан Бақан да еркект iң символы. Бақанды әйел адам ұстамайды. Бақан әлемд i т iреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөл i бұдан да жоғары. Төсек-орнымен сол жаққа шыққан ерл i-зайыптылар жастары өсе келе төрге б iр табан жақындаса, адалбақанға ек i табан жақындайды. Адалбақан — әлем ағашының символы. Әлем ағашы, әлем бәйтерег i деген iңiз — Ертөст iк ертег iс iнде айтылатын, самұрық құс қонатын, арғы әлем мен берг i әлемд i жалғастырған ғажайып ағаш. Адалбақанға жақындаған адам — адалдыққа жақындаған адам. Дәл осы жастағылардың денсаулығы сыр бер iп, жаны күйзелгенде «Төр iмнен көр iм жақын» деп қиналатыны да бар. Ертедег i түс iн iк бойынша, әлем үш сатыдан тұрады. Ондағы адамдар белбеуд i басынан байласа, жердег iлер бел iнен, ал төмендег iлер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендег i әлеммен байланысқа түс iрет iн мәнге ие. Мысалы, ертеректе шалажансар туылып, өл iп қалған малдың төл iн табалдырықтың астына көмет iн болған. Түс iкт i де сөйткен. «Табалдырықты баспа!» дейт iн тыйымның шығу себеб i, м iне, осымен байланысты. Оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды домдау үш iн табалдырықтың астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын болған. Себеп, арғы әлем мен берг i әлемн iң арасындағы қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды байлап тастады дейт iн түс iн iк. Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұластыру мақсатында бау-құрлар қолданылады. } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 