Ойын өлеңдері — Қазақстан Энциклопедиясы
"Ойын өлеңдері — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Ойын өлеңдері — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Ойын өлеңдері — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1945
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Қай халықтың болмасын балалар ойындарының композициялық құрылысына назар аударсақ., олардың басым көпш iл iг iн iң өлеңмен өрнектел iп келет iн iн байқау қиын емес. Халық ойындарының алғашқы және соңғы академиялық жинағында В. всевольдскийгернгросс мұндай ойындарды «өрнект i ойындар» деп топтастырады. Бұл еңбект i зерттеуш i нег iз iнен ойындарды жүйелеуде фольклорлық принципт i емес этнографиялық принципт i басшылыққа алған. Сондықтан да к iтапта поэтикалық ерекшел iктер i ұқсас ойындар түрл i тарауларға шашырап, әрқилы типологиялық топтардан орын алған. Мәселен, ойындық қайырмалары бар ойындар аңшылық, балық шаруашылығы, мал шаруашылығы, жер өңдеу кәс iб iне қатысты тарауларға ж iктелген. Балалар ойындарын былайша ж iктеу оның поэтикалық мән iн назардан тыс қалдырады. Әрине олардың iш iнде көркемд iк мән iнен гөр i практикалық маңызы жоғарылары да бар. Б iз бұл тұста фольклорлық принципт i ұстанып нег iз iнен поэтикалық жүг i басым ойындарды қамтуға тырыстық. Мұндай ойындарды ғылымда «балалардың рөлд i ойындары» деп атау қалыптасқан. Яғни б iзд iң де м iндет iм iз балалар ойын фольклорын тұтастай қарастыру емес, оның тек поэзиялық мәтіндермен көмкер iл iп келет iн түрлер iн ғана назарға алып, ондағы өлеңн iң м iндет iн анықтау, өз iнд iк ерекшел iктер iн саралау болып табылады, сондықтан да өз зерттеу iм iзд i ойын iш iнде келет iн өлеңдерд iң поэтикалық сипаттарына нег iздеп, ол өлеңдерд i ойын өлеңдері деп атадық. «Ойын өлеңдері» термин iн iң орыс фольклортану ғылымындағы қолданысы жөн iнде Ю. Круглов: «Ойын өлеңдер i» термин i фольклортану ғылымы үш iн жаңалық емес, ертеректег i жинаушылар мен зерттеуш iлер де оны белсенд i қолданған», – деп жазады. Қазақ фольклортану ғылымында бұл термин бұрын-соңды қолданылмағанмен де, ойынмен аралас кел iп отыратын жырлар жазбасын революцияға дей iнг i жинаушылар еңбектер iнен жи i кез iкт iрем iз. Ғұрып жырларындағы ойын өлеңдер табиғатын тереңiрек қарастырған Ю. Круглов: «ойын өлеңдерд iң нег iзг i белг iс i олардың орындалуының ойындық шартты әрекеттер iмен м iндетт i түрде қабысып келу iнде. Өлеңдер ойыннан тыс өм iр сүре алмайды, текстер ойыннан ажыраса мән iн жоғалтады. Ойын өлеңдерд iң басқа шығармалардан басты айырмашылығы осында», – деп анықтайды. Б iз бұл сипатты балалар ойындарымен аралас келет iн өлеңдерден де танимыз. Олардың, көпш iл iг iн iң халықтың әдет-ғұрпымен тамырласа байланысып жататыны белг iл i, ал кейб iреулер балалар арасына үлкендер ортасынан көшкен, ал енд i б iр ойындар үлкендер мен балаларға ортақ болып келед i. Мұнда өлеңдер б iрде ойындағы әрекетт iң басталуының алғы шарты болып кел iп, қайырма рет iнде қайталанып келсе, енд i б iрде ойынның басынан аяғына дей iн қозғаушы күш, дәнекер рет iнде әрекет етед i, ойыннан тыс өм iр сүрмейд i. Ойын арасында келет iн өлеңдер көб iнесе диалог түр iнде кел iп, хормен айтылады. Оның айқын үлг iс i қазақ балалары арасында ең көп тараған «Айгөлек» ойынынан көр iнед i. Ойыншылар ек i топқа бөл iн iп, әрб iр топ аралары 20-30 қадамдай аралықта б iр-б iрлер iне қарама-қарсы қарап, қол ұстасып тұрады. Ойынды бастайтын топ хормен: Айгөлек-ау, айгөлек, Айдың жүз i дөңгелек. Ақ терек пен көк терек, Шауып алдым бәйтерек, Б iзден с iзге к iм керек? – деп әндетед i. Ек iнш i топтың ойыншылары да хормен : Айгөлек-ау, айгөлек, Айдың жүз i дөңгелек. Қанжығадан қан керек, Теб iнг iден тер керек. Ақ терек пен көк терек, Шауып алдым бәйтерек, Анау тұрған пәленн iң Қақ басы керек, – деп өздер i таңдаған баланың атын өлеңге қосып айтады. Аты аталған бала жүг iрген күй i барып, қарсы топтың ұстасып тұрған қолдарын үз iп өту керек. Егер үз iп өтсе сол балалардың б iр iн өз iмен б iрге алып кетед i, үзе алмаса, өз i сол топта қалады. Балалар ойындарына тән көп нұсқалық бұл ойынға да ортақ. Сондықтан өлең жолдары да өзгер iп отырады. Тек «Ақ терек пен көк терек, шауып алдым бәйтерек» деп келет iн ек i жол ғана тұрақты кейде «терек» сөз iн iң «серек» сөз iмен ауысып келет iн кездер i болады. «Ақ терек пен көк терек» т iркес i өзбек, татар балалар ойынында да дәл осы сипатта қолданылады. Соған қарағанда ойын тарихының тым тереңде жатқандығы байқалады. Өлеңдег i «ақ терек пен көк терек» т iркес iн iң түп төрк iн iн Р. Ягафаров көне ағаш культ iнен iздест iред i. Егер бұл байламға қол қойсақ қазақ өлеңiндег i «айгөлек-ау, айгөлек, айдың жүз i дөңгелек» т iркес iн iң шығу тег iн iң айға табыну салтынан, «ақ серек, көк серек» т iркес iн iң төрк iн iн түрк i тектес халықтардың көне тарихындағы қасқыр культ iнен iздеуге тура келед i. Б iзд iңше, былай деп түюге дәлелдер жетк iл iкс iз. Дегенмен, ойындағы балалардың ек i ж iкке бөл iн iп «тұтқын алмасуы» рулық қоғамдағы фратриялық ж iктерд i еске түс iред i. Өлең мәтініндег i «қанжығадан қан керек, теб iнг iден тер керек» деген т iркестер де соғыс кез iндег i батырлардың жекпежекке шығу сәт iндег i сөз қағысуларын еске салады. Бұл орайда Р. Ягафаровтың «бұл ойын балалар арасына үлкендер өм iр iнен ауысқан» деген п iк iрлер iн iң жаны бар. Өлең мәтіні мұнда тек ойындық әрекетт i бастаушы қызымет iн ғана атқарады да, әрекет қайталанған сайын өлең де қайталанады. Мұндай сипатты «Ақ сүйек», «Ақ серек, көк серек» т. ойындарынан да байқаймыз. Енд i б iр жағдайларда өлең бүк iл ойынның өзег i болып келед i. Мәселен, «Үй артында қол ағаш» ойынында, балалар қол ұстасып дөңгелене тұрады. Ойын бастаушы не белбеу, не орамал алады да дөңгелен iп тұрған топты айнала жүг iр iп: Үй артында қол ағаш, Желбау тартам ес iк аш, – деп өлеңдетед i. Дөңгелене тұрған балалар: Үй артында қол ағаш, Жел к iрмес iн ес iк бас, – деп хормен әндет iп, қолдарын ажыратпайды, бұл – ес iк ашпағанның белг iс i. Енд i орамал ұстаған бала өз i таңдаған баланы орамалмен б iр салып қалып: Үй артында қол ағаш, Озам десең, ала қаш, – деп қаша жөнелед i, ек iнш i бала орамалды алып қуып беред i. Ал топтағы балалар: Үй артында қол ағаш, Қол ағаштан ала қаш, Бұрын келген балаға Тездеп бар да ес iк аш, – деп белг iл i б iр уақытта қашып келе жатқан баланы к iрг iз iп алады да: Қол ағаш, қол ағаш, Жел к iрмес iн ес iк бас! деп ес iкт i жаба қояды. Сыртта қалған бала ойынды одан әр i жалғастырады. Байқап отырғанымыздай, алдыңғы ойындағы өлең жолына қарағанда соңғы өлең мәтіндерінің көлем i шағын, бұл қысқалық ойын ерекшел iг iнен туған, яғни бүк iл ойын барысын сүйемелдеп тұрған өлең баланың iс-қимылына кедерг i болмайтындай жеңiл де, ойнақы ег iз ұйқасты қостағанға құралған. Мұндағы өлеңдер хормен де, жекелей де орындалады. Өлеңмен сүйемелденет iн қызық ойынның б iр i – «Асау мәстек». Ол үш iн балалар арасы 4-5 қадамдай аралықта ек i қада қағады да, оған арқан кер iп, үст iне тиянақ жасайды. Ойын жүрг iзуш i балаларды ойынға өлеңмен шақырады: Әй, ер екен iң б iлей iн Ешк i сойып берей iн. Тақия алсаң еңкей iп Құламасаң теңкей iп Ерл iг iңе сеней iн. Ойынға шығушы бала: Асау мәстек бұл болса, Үйретей iн көр iңiз, Маған таяқ бер iңiз, – ойын жүрг iзуш i таяқты бер iп тұрып: М iне саған таяқ, Үшке дей iн санақ. Үш. Ойынға шыққан бала санақ б iткенше таяқтың көмег iмен арқанның үст iне атша м iн iп алып, жерден и iл iп тақия алуы ти iс. Мұндағы өлең ойындық әрекетке с iңiс iп кеткен өлеңн iң ойынды жүрг iзуден гөр i балалардың iшк i эмоциясын б iлд iрудег i мән i күшт i, балалар оны монолог түр iнде әндете орындайды. Енд i б iр ойындарда өлең сұрақ-жауап түр iнде кел iп, диалогпен орындалады. Бұған «Шымбике» ойыны мысал бола алады. Ойында кәд iмг i ертеректе көп кездесет iн жалмауыз кемп iр бейнес i көр iн iс беред i. Жалпы ойындағы элементтер оның көнел iг iнен хабар беред i. Ойын тәрт iб i бойынша әр ойыншы жалмауыз кемп iрге кел iп: шым-шым Шымбике, Шымылдығыңды құр, бике, Ақсақ кемп iр тоңқылдақ Бұрама тем iр солқылдақ, Мына судан қайт iп өтей iн? – дейд i. Жалмауыз кемп iр: – Ақсақ кемп iр тоңқылдайды, Бұдан кей iн ойыншы алға б iр аттап сек iр iп түс iп жоғарыдағы өлеңд i қайыра айтады. Жалмауыз кемп iр де өз өлеңiн қайталай кел iп: – Тоныңды салып өт! – дейд i. Осылайша төрт iнш i рет сек iргенде «жалмауыз кемп iр» ойыншыны қолынан ұстап «өтк iз iп» алады да: – Неше аяқ көже iшес iң? – деп сұрап отырғызып қояды. Келес i ойыншыларға да осы тәрт iппен өтк iз iп болған соң кемп iр нөкер iн шақырып: – Адам баласы б iзд iң қолымызға түст i, жазалайық, – деп бұйрық беред i. Нөкер бұйрық бойынша неше аяқ көже iшем iн деген болса, сонша рет әр баланың маңдайынан шерт iп жазалайды. Б iзд iңше, бұл ойын балалар арасына үйлену салтына байланысты әдет-ғұрыптардан ауысқан тәр iзд i. «шым-шым Шымбике, тәр iзд i т iркес кел iн түс iру дәстүр iн еске салса, «Ақсақ кемп iр тоңқылдақ» т iркес iне байланысты қазақ үйлену салтында әл i күнге сақталып келе жатқан «кемп iр өлд i» ырымы ойға оралады. Ойынды балалар «судан өту» үш iн үст iндег i ки iмдер iн берсе, «кемп iр өлд i» ырымында «өлген» кемп iрд i т iр iлту үш iн жол-жоралғы беред i. Мұның барлығы түптеп келгенде «жалмауыз кемп iрд iң арғы тег i ошақ басының жебеуш iс i болған» деген С. Қасқабасов п iк iр iн iң дәлелд iг iн iң айғағы бола алады [64, 140 б. Ойын құрамындағы өлеңн iң 7-8 буынды жыр ағымымен келет iн құрылысы да салт жырларын еске салады. Б iзд iңше, ек i жолдан ұйқасып кел iп тұрған қара өлең ұйқасымен келет iн төрт жолды шумақтың алғашқы бөл iм i болса керек. Өйткен i өлеңдег i ег iз жолдар мағыналық жағынан б iр-б iр iмен қабыспайды. Балалар үлкендер жырын өз талғамдарына лайықтап «өңдеуден» өтк iзген тәр iзд i. Себеб i балалар ойындарына нег iз iнен ек i жолды ег iз ұйқас өте көп қолданылады. Мәселен «Әлг iм қайда?» ойынында кемп iрд iң: Әлг iм қайда, Әлг iм қайда? – деген сұрағына балалар: Әлг iң қайда? Қалды сайда! – деп жауап қатса, «Соқыр теке» ойынындағы өлең ұйқастары да: Әй, қараңғыда көз iм жоқ, Ти iп кетсе сөз iм жоқ. Маған жақын кел iңдер, Б iр қыз ұстап бер iңдер! Немесе: Соқыр, соқыр, соқырақ, Оң көз iңе топырақ. Топырағын алайын, Тотияйын салайын. Ал, ұстап көр, батырым, М iне, келе жатырмын! – деген сияқты қос-қос жолдан жұптасып келед i. Бұл, әрине, балалар фольклорындағы бұлжымас тәрт iп емес, олардың iш iнде басқа ұйқас түрлер i де кездесед i. Б iрақ ег iз ұйқастың тым жи i ұшырасатындығында да б iр заңдылық бар. Бұл алдымен оның ойын табиғатына орайлы оңтайлығынан болса, ек iнш iден бала т iл iне жеңiл, жаттауға оңай, ыңғайлығынан да болса керек. Түй iндей айтқанда, өлең – балалар ойынының әр iн келт iр iп, сән iн түзейт iн оның тұрақты компонент i. Өлең – ойынды бастаушы немесе оның қозғаушы күш i ғана емес, оған поэтикалық рең берет iн, драмалық өнерге тән қасиеттер үстейт iн ойынның құрамдас бөлшег i. «Ойында халық педагогикасының, өнерд iң, дене тәрбиес iн iң түрл i сипаттары етене с iңiс iп ерекше құрылым түзейд i. Осы сипатымен ол фольклорға ғана тән өз iнше ерек қасиетке ие» – деп жазды П. Ойынның осы аса күрдел i табиғатындағы өнерл iк мәнд i айқындай танытатын қыры – поэзия. Ойындағы поэтикалық жолдар балаға танымдық, тәл iмд iк қана мәл iмет бермейд i, оған үлкен эстетикалық ләззат сыйлайды. Егер балалар фольклорының кең көлемд i тұрғысынан қарасақ, қазақ балалар ойындарының iшк i құрылымы, өз iнд iк ерекшел iктер i сансалалы, б iз оның тек өлеңге қатысты б iр қырына ғана тоқталдық, ал оны тұтастай саралау – келешект iң iс i. Дереккөздер: Кенжехан Ісләмжанұлы
