Мо Ян, Орхан, Гау Шиңжиян
"Мо Ян, Орхан, Гау Шиңжиян"|"https://abai.kz/post/162731"
TITLE: Мо Ян, Орхан, Гау Шиңжиян
URL: https://abai.kz/post/162731
META: "Мо Ян, Орхан, Гау Шиңжиян"|"https://abai.kz/post/162731"
TOTAL WORDS: 12644
TEXT: Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 2 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 3064 2 пікір 26 Желтоқсан, 2022 сағат 12:14 Бізді жоқтан бар еткен, осы жолдарды жазуға күш беріп отырған Ұлы Құдіретті Алла Тағала қай дәуірде не нәрсе ықпалды болса, сол дәуірдің пайғамбарына соған сай мұғжиза берді. с) пайғамбар кезінде сиқыр қатты дамығандықтан Алла Тағала оның аса таяғы жыланға айналатын қасиет беріп Перғауынның барлық сиқыршыларынан асып түсірді. Иса пайғамбардың заманында медицина дамығандықтан, Алла Тағала оған соқырды көргізетін, алапесті бір сипап жазатын қасит беріп, дәргерлердің шамасы жетпейтін мұғжизамен қуатты етті. Ал біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғасырында болса шешендік, өлең құрау, сөз өнері қатты дамыды. Адамның қадір-қасиетін соған қарап бағалады. Абай атам айтқандай сөз берілгендердің арасында естісі де, есері де болды. Тіпті өлеңдерін Қасиетті Кағбаға іліп қоятын болған. Сол кезде Ұлы Жаратушы көркем сөздің ең биік шыңы Құранды түсірді. Құран өлең де емес, қара сөзде емес, екеуінен де жоғары тұрған сөз өнерінің ең қуаттысы. Басынан-соңына дейін көркемдікке толы, мағына, ырғақ, тембір, ұйқас, үндестік, әуезділік бәрін бойына жиған адам баласының қолынан келмейтін ғаламат Мұғжиза екенін есті кісілер сезеді. Құранды оқыған сайын рахаттанып, ерекше күйге бөленіп тағыда еріксіз қайталап оқи беретін болды. Ал ең күшті деген жырды бір неше рет оқығанда адам жалықты. Сол кездің барша шешен-ақындары Құран адам баласының қолынан келмес, тылсым сөз екенін мойындаудан басқа амалдары қалмады. Арабтардың ең атақты шайыры Имри ул-Қайс «енді ешкімнің айтарға сөзі қалмады» деп, өз жырын Кағбадан алғанда, оның астында тұрған алты жырда алынды. Құранда «ақындар» және «қалам» сүресі бар. Сөзді саған Алла берді. Оның да ертең сұрағы бар. *** Жазушы адамзатқа пайдалы білмге бай және ұшқыр қиялдың биігінде қанат қағатын болуы шарт. Оқырман бірде түсініп, бірде түсіне алмай шаршасын. Шаршағанда ойланып әдемі шаршасын. Біз бұл мақаламызда өзім оқып шыққан новель әдебиет сыйлығының иегері жазушы Орхан Памук, Мо ян, Гау Шиңжиян туралы сөз қозғауды жөн көрдік. Орханның «Менің атым қырмызы» романы, Мо Янның «Арақ елі», «41 өтірігі», «Жәннатағы сарымсақ жыры», «Өмір мен өлім күресі», «Бақа», «Қызыл жүгері», «13 қадам» романдары, Гау Шиңжияның «Рух тауы» романы нағыз тірі әдебиеттің өзі. Демек, новель алған жазушылар жай жазушы емес. Біз сияқты жердің бетіндегі көзбен көрген, қолмен ұстаған тар өрісті нәрселер емес, адамзаттық, жалпы тіршілік, жанды-жансыз жаратылыс сырларына басқаша үңіліп Құдайлық ілімге көз жеткізеді. Көптеген әдебиеттанушылар мен сыншылар Шевед академиясы саяси мақсатты ұстанады жазушы «ұлтын, елін жамандаса болды, береді» деген бір жақтылы көзқарасты айтады. Әдебиетке сын айтатын ғалым меніңше жазушылық қиялы болуы керек. Әдебиет өмірден биік тұрған, өмірді ойға, оны қиялға құрық еткен жасампаздық. Әдебиеттен саясат іздеудің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды-жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Памуктің «Менің атым қырмызысы» жердің беті емес, аспан асты емес, мүлде басқа бір кеңістікте қалықтап жүр, өзі айтқандай «қалқыма» әлемде. Үлкен шырмашату күрделі сиюжет жоқ, тек 5 суретші, он екі жыл сыртта болған Қара және оның ғашығы Шакура екі баласымен, Шакураның қайнысы Хасен бар болғаны осылар, осылардың ортасындағы уқиға. Жазушы барлығын бірінші жақпен баяндап, оқырманның ішінен сөйлейді. Орхан Құран мен хадисті, Пайғамбарымыз Мұхаммед жақсы білетіні көрініп тұр. Аталмыш романдағы «Мен итпін» деген таруында Құранның «Каһф» сүресіндегі жеті жігіт пен һид-мир атты иттің әңгімесін баяндай келе ит туралы сөз қозғайды. Қытайдың атақты жазушысы Лу Шүннің «Есалаңның естелігі» әңгімесіндегі Жауфамилалы үйдің иті көз алдыма келді. Онда: Жау текті үйдің иті неге маған алая қарайды, көшедегі адамдар неге сонша мені келемеждейді? Ана кішкене балаларға не жоқ?. Жазушы романның әр жерінде пайғамбарымызды еске алып отырады, Әбу Құрайра ның етегінде ұйқтаған пайғамбармыздың мысығын оятпай етегін қиып кеткен әңгімесін еске салып, тірі жандыға зиян тигізбеуді әдемі жеткізеді. Романда адамның бес түрлі хәлі, әлем рух, әлем ана құрсағы, әлем пәни дүние, әлем барзақ, әлем қимет ондағы адам рухы, жан шығарда келетін шайтан тағы басқа жіңішке дүниелер сөз болады. Адамға қай істе болмасын әуелде білім керек, сосын сол іске қадам керек, сосын оған ықылас керек жазушы осы теорияны жақсы берген. Романның бетін ашқанда «Шығыс, батыс, әр тарап Аллаға тән» Бақара сүресі 115 аят. «Соқыр мен көруші тең емес»Фатыр сүресі 19 аят. «Сол уақытта біреуді өлтірдіңдерде де сол жөнінде таластыңдар, Алла жасырғандарыңды ортаға шығарды»Бақара сүресі 72 аят. Қасиетті Құранның үш аяты тұр. Үшінші аяттағы қисса бақара сүресінің 67 аятынан 73 аятына дейін баяндалады. Муса заманында бір жігіттер бір адамды өлтіріп, өздері Муса пайғамбарға келіп, қандықолды бізге көрсетсеңіз дейді. Осы кезде Алладан пайғамбарға уаһи түсіп: бір сиырды сойуды айтады. Жаңағы жігіттер оның қандай қатысы бар дейді. Алланың бұйырығы орындаңдар дейді. Онда бізге сирдың нақты белгілері туралы айтсаңыз, Раббыңыздан сұрасаңыз деп бірнеше қайтара белгілерін сұрайды. Кәрі де емес, жас та емес, орта жастағы, көрген жанды өзіне қызықтыратын, соқаға жегілмеген, еш қиналмай өскен әдемі жылтыраған жүні бар, сап-сары сиыр болсын деген уаһиді жеткізеді Муса пайғамбар. Жігіттер сол сирды тауып сояды. Сол кезде сойылған сиырдың бір мүшесімен мәйітті ұрыңдар дейді. Сол сәтте өлік тіріліп қандықолды айтып береді. Орханның аталмыш романында «мен сайтанмын» деген тарауы тағы бар. Гау Шиңжия мен Мо Ян, Орханда үлкен ұқсастық бар. Мо Янның «Өмір мен өлім күресі» романында сан бейнеден өзгерген адам рухы суреттеледі, есек, сиыр, доңыз, ит, маймыл болып ең соңында қазан бас ауыру бала болып туылады. Солай өз басынан кешкен сарпалдаң да аянышты өмір мен өлім күресін айтады. Осы жерде жер иесінің өлім сәтіндегі тәнінен рухының ажырауы мен Орханның «Менің атым қырмызы» романының бастапқы тарауы «Мен бір өлікпін»дегі суретші өлімі және Шакураның әкесіні өлімі және соңғы тарудағы қандықол Зайтүнды Хасанның өлтіргендегі сәттерін суреттеулері қатты ұқсайды. Гау Шиңжиянның «рух тауы» романында терезеден қарап тұрған менге сырттағы құр бақаның тіл қатуы, оның өз әкемнің рухы екен деп суреттеуі. Мо Янның 35 күнде жазаған «Жанаттағы сарымсақ жыры» романындағы Гау Ма мен Жин Жүйдің махаббат трагедясы, қандай да бір ерекше жағдай туылатын кезде Жин Жүйдің көзіне елестейтін, тайдың әр кез кісінеген үнін естуі, тасырлата шапқан тұяғының дүрсілі оқырманын сондай тартып отырады. «Арақ елі» романындағы прокурор Диң Гурудың баланың етінжегендерді тексеріп барып өзі соңында бала етін жеуі, оның лас тәнінен рухының бөлініп төбеге жабысып қарап тұруы, соңында қайта қосылуы. «41 өтірік» романдағы бас кейпкер ет жегіш бала Ло Шияутоңның хикаяты, оның ет жеу құдайы болуы сондай ғажайып рух әлемінде суреттеледі. Қарт монах, ғибадатханадағы қыз бәріде тамаша жымдасады. атақты "Қызыл Гаулияң" дағы Гау Ми ауданы әкімі Жоу Хаусәннің аузынан беретін: бұл пұт-жансыз тас, сендерге қайтып жаңбыр жаудырады, жаңбырды құдай жаудырады деуі. Шан әулетіндегі үлкен ханымның түнімен еркек аңсап маржан сануы, түнде жүретін елес, Дәй Жюлиян екеуінің өтірік күліп, шын шайқасуы. Дәй Жюлиян мен Ли Жан Ау сондай тамаша шыққан кейпкерлер. "Бақа"дағы Гу Гу бейнесі, оның үшқыш ғашығы, жоспарлы туу саясатынан кейінгі оның ең сүркекейлі адамға айналуы, бақалар шуылының оның құлағына өзі түсік тастатқан балалар үні болып естілуі ғажайып суреттерлер. "13 қадам" да орта мектептің физика мұғалімі Фаң Фуги шаршағаннан құлайды, оны өлді деп, мәйітқанаға апаруы, одан кейінгі оның рух әлеміндегі өмірі, шын мен жалған арасында фантазиялық бағытта өрбиді. Бұл жазушылар өз шығармаларында Құдай, Періште, Рух, Сайтан тағы басқа да біздің шектеулі көзіміз көре алмайтын, аз миымыз танып жете бермейтін тылсым әлемге сүңгиді, қиял мен шындықты ұштастырады, оқырманды «шын деп ойласа шын, өтірік деп ойласа өтірік» болатын көзқарасқа жетелейді. Аталмыш жазушылар әлемге басқаша көзбен қарайды. Соны пікірлері мен ақыл жетпес бейнелер жасайды. Демек жазушылар сюжетке жабыспай ойға ерік беріп, қиялмен шексіз әлемге еркін қанат қағады. Сюжеттер қас қағым сәтте өзгеріп оқырманды адастырады, тіпті бір сөйлемде екі не одан да көп үлкен уқиға тізбектеледі. Екі әлемді бір сәтте қатар қойып суреттей алады. Олардағы тағы бір ортақтық тарихи көзқарастарының өте тереңдігі, шығармаларындағы миф, аңыз, халық арасындағы әңгімелер өз оқушысын бірде терең ойдан демалтып, аздан соң қайтадан таңғажайып әлемге бастап кетеді. Аталмыш шығармалардағы ұшқыр қиял, тартымды фантастика жазушылардың жасампаздық қуаттарының дамылсыз тасқындауы новел әдебиет сыйлығын бермесіне қоймайды. Мо Янның сөз саптауы, обыразды бейнелуі озық екені мен мұндалайды. Әрине Мо Ян мен Гау Шиңжиян ежелгі қытайлықтардың фетишизм, тотемизм, анемизм және магия сияқты көне наным-сенімдермен бірге буддизім, даусизім, конфуцишілдік, ислам, христан т. тт дүние танымдарға тамырын жібере беретіні шындық. Ал Мұсылман жазушы Орхан Құранға бойлап жазғаны оның романның бірінші бетіне жазған үш аяттың бас-аяғын Құраннан асықпай зерделей тәпсірімен оқысаңыз, ғалымдар еңбегіне сүйене, сол аяттар туралы ізденсеңіз роман рухын анық көресіз. Әдебиет тарихыда «神魔文学流派» Қытайда XIII ғасырдың соңғы жартысында басталған Құдай, перште, жын-шайтан әдебиет тенденсиясы толық қалыптасты. Ондағы жүрдек қиял, ғажайып күш, дию-перілер әдебиеті XIX ғасырдың басына дейін жалғасты. Қытайдың Миң патшалығының соңғы кезі мен Чиң патшалығы кезеңінде дию-пері, жын-шайтан, аруақ сияқты тылсым күштерді қатыстырып ұзақ роман жазу тіптен қыза түсті. 神怪小说 Жиячиң патша тұсында өз бигіне жетті, онда буддизм құдайлары, жыналбасты, шайтанды кейіпкер етіп роман жазу үрдісі жедел дамыды: Шүй Жоңлин мен Лушишың жазған “Пың Чын яни”, Ли Шужин жазған “Жиң Хуаюан” романдары және төрт атақты роман және Пу Сұңлиң жазған Лияужай аңыздары осы бағытта жазылған. Осы кезде 700 кесек туынды жазылып, бізге 200 еңбек толық жеткен. Гау Шиңжиян мен Мо Ян, Орхан Памук прозасында ерекше субъектив сезім әлемін жасайды, дүлдүл мініп ғарышты шарлайды, сырлы трансзендентті объектив дүние сомдап, айқын авангардтық рең береді. Талай сыншылардың оны сиқырлық реализм әсеріне қатты ұшыраған дейтіні содан. Бұл арадағы трансзендентті дүние деген – білімнің немесе саф рационалдың объекті емес, ниеттің немесе практикалық рационалдың қажетті тұспалы, тіл шеберлігі мен психологиялық емеуріні. Бұл прозалар метафизикалық әлемде еркін кезеді, ұшқыр ойы оқырманды әп-сәтте адыстырып қайтадан оқырманды өзі тауып алады. Жүрдек те жылдам ойлар тезесі кім-кімді болсын бей жай қалдырмайды. Мысалы Мо Янның – барлық кейіпкерлерін антропологиялық деңгейге қайтарып, адамды жануар, тіршілік, алғашқы тірлік иесі етіп, мәселелерге социологиялық, этикалық әдіспен қарауды бұзуында, халықтың күйін бақылаушы санатында емес, жай жұрттың бірі ретінде суреттеуінде. Мо Ян тұрған ауылынан ұшқыр ойы арқылы жасанды дүниені, шығармашылық алаңды, рухани идеяның төркінін қалыптастырған. Аталмыш жазушылар өзін жасаған топырағына терең үңілген. Әбден пісіп жетілген, ысылған қаламгерлер. Латын Америкасының сиқырлы реализмінің ықпалына ұшырағаны шын, деседе олар аталмыш тенденсияны жақсы пайдаланған. Әдебиеттегі өлі тыныштықты, қалптасқан қасаң теорияшылдық қағиданы бұзған еркін ойлы жазушылар болмақ. Жазушыға қарай теория жасалуы шарт. Рамкаға симайтын таланттарды қапасқа салу бос әурешілдік. Әдебиет ол адамзатқа қызмет етуі керек. Белігі бір територяда қамалған шығарма өміршең бола алмайды. Жалғыз ұлтқа байланған әдебиетте әлсіз әдебиет. Әдебиет рух әлеміне бойламай тірі әдебиет болып саналмайды. Әдебиеттен саясат іздедің еш керегі жоқ. Шын әдебиетте шекара, шеңбер, ұлт, ұлыс жоқ, тек жанды жансыз тіршілік, он сегіз мың ғалам бар. Ал музика мен дене тілі рухпен түсініседі, шын әдебиетте солай рухқа бойлайды, сонда бүнгі жаһандану жұта алмайды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Әдебиет Сайрамдай терең мәнді жыр Хы Лу 1152 0 Хы Лу 1152 0 1152 0 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Әңгіме Шатыр кетті Азкен Алтай 1213 2 Азкен Алтай 1213 2 1213 2 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Күбіртке Қазақты кітап оқудан қашыру қашан тоқтайды? Ерік Қайратбекұлы 1475 4 Ерік Қайратбекұлы 1475 4 1475 4 2 пікір 2 пікір 2 пікір 2 пікір 2 пікір 2 пікір 2 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Тақырыпқа байланысты
