Философ Ғарифолла ЕСIМ: «Коррупция — нәпсiнiң тойымсыздығы» | Блогтар | Әдебиет порталы
"Философ Ғарифолла ЕСIМ: «Коррупция — нәпсiнiң тойымсыздығы» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/filosof-garifolla-esim-korrupciia-napsinin-toiymsyzdygy__1421"
TITLE: Философ Ғарифолла ЕСIМ: «Коррупция — нәпсiнiң тойымсыздығы» | Блогтар | Әдебиет порталы
URL: https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/filosof-garifolla-esim-korrupciia-napsinin-toiymsyzdygy__1421
META: "Философ Ғарифолла ЕСIМ: «Коррупция — нәпсiнiң тойымсыздығы» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/filosof-garifolla-esim-korrupciia-napsinin-toiymsyzdygy__1421"
TOTAL WORDS: 4751
TEXT: Философия өткенн iң ғана емес, болашақтың да ғылымы —Қалай ойлайсыз, асқан жоғары шапшаңдықпен дамып жатқан заман талабына сай философия да өзгерд i ме, жоқ әлде баяғы сол «өм iрд i тек түс iнд iруш i ғылым»күй iнде қалып қойды ма? —Философия жайлы сөз адам пайда болып, өз қолы өз аузына жеткел i бер i айтылып келед i. Ол кейде шуағы мол нұрлы дүние болып көр iнед i, ал кейб iр қоғамдық құрылымдар тұсында фиолософияны тұншықтыруға бағытталған әрекеттер де байқалады. Кейде оны құрал рет iнде, д iнн iң құралы, ия болмаса саясаттың құралы рет iнде пайдаланғысы келгендер де табылады. Т iпт i болмаса б iр мемлекетт iң, белг iл i б iр топтардың мүддес iн қорғайтын, соған қызмет етет iн құрал рет iнде пайдаланғысы келед i. Бұл бұрыннан келе жатқан үрд iс, алда да осындай әрекеттер қайталана берет iн болады. Мысалы, кешег i кеңес дәу iр iнде коммунист iк партия философияны өз iне саяси құрал ет iп пайдаланды және өте ти iмд i пайдаланды. Философияның идеологияға қызмет ету iне мейл iнше жағдай жасалды. Әне, сол кезде қалыптасып қалған философияға деген көзқарас бүг iн де жұрттың санасында. Және ол көзқарас дұрыс та. Б iз философияны идеологиялық қабыршақтардан тазалап, аршып ала алдық па? Философияны Сократ пен Платоннан бастап Аристотель, Фараби, ибнсина, Абайлар қалай түс iнд i? М iне, оның осы таза мән iн б iз ашып бере алмағандықтан философия туралы әртүрл i жағымсыз п iк iрлер орын алып келед i. Жоқ, олай емес, философия деген iм iз адамзаттың ақыл-санасының тамаша б iр көр iн iс i! Философияның өм iрдег i орнына, бағытына жеке дара тұлғалар, қоғамдық ағымдар қарсы болуы мүмк iн, б iрақ одан философияның маңызы төмендемейд i. —Философияның адамзат өм iр iне әсер i қандай? —Иә, енд i осы сұраққа келей iк. Мен оған метафора арқылы жауап берей iн. Ауаның, күнн iң, жаңбырдың, т. табиғи құбылыстардың адам өм iр iне әсер i қандай? Ағып жатқан өзен дұрыс ағып жатыр ма, жоқ әлде тер iс ағып жатыр ма? М iне, философия да сол сек iлд i. Адам болғаннан кей iн адамның ойы болады. Адам ойының да түрл i деңгей i болады: тұрмыстық деңгейдег i ой, одан жоғары деңгейдег i, одан да жоғары деңгейдег i, хак iмд iк деңгейдег i, яғни Абай, Фарабилерд iң деңгей iндег i ой болады. Ой болған жерде философия өр iс табады. Философияның түр-түр i бар. Ол б iр ғана түрде тұрмайды. Б iз маркст iк-ленинд iк философияны оқыдық та, философия деген осы деп ойладық қой. Батыста прагматизмнен бастап неше түрл i «измдер» оқытылады. Шығыстағы кез iнде имам Рушди мен имам Ғазали арасындағы ғылыми айтыс осы философияның мән iн ашуға арналған айтыс қой. Оның тарамдары көп. Ол тұрмыстың ең б iр қарапайым деген мәселес iнен бастап ең жоғары Жаратушы жайлы сұраққа дей iн, бүк iл әлем кеңiст iг i, ол әлем мен адам арасындағы байланыс, адамның әлемдег i орны жайлы, адамзат қайдан келд i, қайда барады сықылды «неге?» деген сұрақтарға философия үнем i жауап iздейд i. Жауап iздеу барысында ол д iни философия да болып кетед i, саяси философия да болып кетед i, әлеуметт iк философия да болып кетед i. Ол құлпырып отырады. —Бастапқы сұрақты нақтыласақ. Өткен ғасырдың басындағы ек i дүние қақтығысы кез iнде көптеген ғалымдар, Маяковский сек iлд i ақын-жазушылар футуризммен көп шұғылданды. Б iз қаз iр де дамудың ерекше сатысында тұрмыз. Қазақтың табиғатына үйлесе қоюы қиын қоғам құрып жатырмыз. Қиналып, құлап-тұрып үйрену үст iндем iз. Осы жерде философия болашағымыз жайлы, тәуелс iзд iк дәу iр iнде қалай дамуымыз жайлы ғылыми болжам жасай ала ма? —Өте жақсы сұрақ, айтайын. Иә, футурология болашақ жайлы ғылым. Б iз тоқсаныншы жылдардың аяғында осы тақырыпқа зиялы қауыммен п iк iрсайыс өтк iзгенб iз. Мен с iзге мынаны айтқым келед i: болашақтың қандай болатынын айту үш iн арысы өткен құбылысқа, бер iс i оқиғаға талдау жасап, оқиғаның пайда болуына нендей күштер ықпал жасады, ол қандай жағдайда туындады, оның дәл солай өрбу iне қай нәрсе қандай мөлшерде әсер етт i, соны анықтап алатын болсаңыз, сонда бүг iннен шығарып болашақты айта аласыз. Мен де осындай нег iзге сүйен iп болашақты болжай аламын. Мен iк i б iрақ сәуегейл iк емес, балгерд iң, жұлдызшының жорамалы емес. Олардың көпш iл iг i бос сөз, құр долбар. Б iз қазақ бола алмай жатырмыз —Мен ғылыми нег iзде болжам жасауға м iндетт iм iз деп те ойлаймын. Осы тұста аса маңызды ел iм iзд iң ұлттық идеясы қандай болуы керек деген сұрақ туындайды. —Иә, бұл өте үлкен мәселе. Жақында Президент iм iз Нұрсұлтан Назарбаев Түрк iстанға барғанда б iр ж iг iт осы жайлы сұрақ қойғанда ол к iс i «ұлттық идея деген iм iз тәуелс iзд iг iм iзд i нығайту емес пе» дед i. Осы жауап маған қатты ұнады. Мен с iзге айтайын, ұлттық идеяның астарында қат-қабат мәселелер бар. Б iр сөзбен айта салу қиындау. Б iзд iң қоғам жайында б iр сөзбен ұлттық идея нақ мынау десеңiз оныңыз бәр iн қамтымауы мүмк iн. Қамтыған күнде де бәр iне б iрдей с iңбеу i мүмк iн. —Б iр мысал айтыңызшы. Б iзде «қазақстандық ұлт» деген идея шықты. Ол с iңбед i! С iңбейд i де! —Дегенмен, с iңет iн идеялар да болады ғой? —Жалпы тұрғыдан алғанда болады. Және ол с iңет iн болуы үш iн мәселен i қалай қоюымыз, неден бастауымыз керек? Егемен Қазақстан — бұл қазақтың ел i, қазақтың жер i. Олай айт, бұлай айт, саясатқа салып айт, басқа қылып айт, шындығы осы, ақиқаты осы. Қазақтың ата қонысы бұл! Осыны б iзбен б iрге тұрып жатқан басқа халықтардың өк iлдер iн iң бәр i б iлед i. М iне, осы «б iлед iге» б iз идея құруымыз керек? Құрғанда қандай идея құруымыз керек? Б iзд iң ең басты мәселем iз — төлқұжатында қазақ болып жазылып, қазақ атанып жүргендерд iң бәр iн iң шын мән iнде қазақ болуы! Б iз қазақ бола алмай жатырмыз! Барлық мәселе осында! Қазақ деген iм iз туыстықтың формуласы десек, сол дәрежеге жете алсақ, сонда ғана б iз қазақ еместерд i де құшағымызға ала кетем iз. Өз iн iң қазақ екен iн толық сез iне б iлген адамның бойында би iк парасат пайда болады, азаматтық борыш сез iм i пайда болады. Б iрақ, б iз қазақ бола алмай жатырмыз! Б iз «ана жақтың адамдары, ана рудың, ана жүзд iң адамдары» дейм iз. Мен «Туысқандық философиясы» деген мақала жаздым және онда б iр-ақ сөз айттым: б iз бәр iм iз, арғындар, наймандар, адайлар, төрелер, қожалар, бәр iм iз қазақпыз десем, б iр қап хат алдым. Қожа ағайындар жазады: «б iз — қожамыз!» дейд i. айналайынау, к iм қарсы сен iң қожа болғаныңа? Бола бер, б iрақ, сен бәр iнен бұрын қазақсың ғой? Басқа ұлттың өк iл i «к iмс iң» деп сұрағанда сен қазақпын деп жауап берес iң ғой?! «Қожамын» демейс iң ғой? Б iз сонау 1456 жылы-ақ қазақ болып қойғанбыз! Қазақ деген туыстардың, бауырлардың ел iм iз! Бәр iм iз туысқанбыз. Б iзд iң туысқандығымыз мемлекетт iк нег iздег i туысқандық. Ойда — қаңлы, қырда — дулат, далада — адай мен арғын, төре мен қожа бәр iм iз қазақ болып туыстық қой сол кезде! Нағыз б iр iнш i қазағыңыз Керей мен Жән iбек! Қазаққа к iрмей қалған наймандар басқа халық болып кетт i, к iрмей қалған қоңыраттар басқа халық болып кетт i, к iрмей қалған үйс iндер басқа халық болып кетт i. Ал, к iрген iн iң бәр i қазақ деген б iр халыққа айналды. Олардың бәр i бұрыннан да туыс тайпалар ед i. Сол туыстықтың жаңа мемлекет құрған кезде жаңа формуласы табылды, оның аты «қазақ» болды. Содан кей iн енд i 1991 жылы барып б iз тағы жаңғырдық, тағы жаңардық – егемен ел болдық. Туыстығымыз енд i тағы б iр сатыға, сапасы жоғары сатыға көтер iлу i керек. Ал, б iзд iң мектептерде мұғал iмдер оқушылардың руын сұрайтын көр iнед i. Б iз руды жет i атаны, өз iңн iң тег iңд i, тамырыңды б iлу мәселес iмен шатастырмауымыз қажет. Жет i атамызды бәр iм iз түгел б iлуге ти iсп iз. Бала өз iн iң руын емес, қазақ екен iн б iл iп, қазақ екен iне мақтанып өсу i шарт! Осы қарапайым ұғымды тұрмысымызға енг iзу iм iз сондай қиын болып отыр, мен с iзге айтайын, сондай қиын болып отыр! Соның салдарынан қазақтың жауы бүг iн қазақ болып отыр. Бүг iн б iзд iң ең басты мәселем iз осы! Өз iм iзд i толыққанды қазақ деп сез iнуд i санамызға с iңiру – ұлттық идеяның басты шарты. Б iз осылайша б iртұтас халыққа айналсақ ел iм iздег i өзге ұлттардың өк iлдер i б iзге қызығып қарайтын болады. «Мынау қандай жақсы, бәр i б iр-б iр iмен тату, бәр i туыс, керемет халық! Бұл халықпен араласуға, б iрге тұруға болады, нағыз өркениетт i халық қой мынау» дейт iн болады. -Тату отбасы сек iлд i тату ұлтпен де араласуға жұрт құштар келед i дейс iз ғой? -Иә, иә. Ал, б iз кер iс iнше, дай-дай болып өз-өз iм iзбен айтысып жатсақ, ауылдық деңгейден, яғни рулық деңгейден көтер iле алмай жатсақ өркениетт iң көш iнен қалып қоямыз. Әлемде ек i мыңға тарта халық бар да, ек i жүзге тарта ғана мемлекет бар. Сол мемлекет i бар халықтың iш iнде, Құдайға шүк iр, б iз де бармыз. атабабаларымыз өз үлес iне тиген осыншама кең-байтақ жерд i не үш iн мыңдаған жылдар бойы қызғыштай қорып келд i? Ұрпағым өсс iн деп ұстап келд i ғой. Енд i осы жерге келешекте де ие болып қалу үш iн б iзге қандай сана керек? «Б iз – қазақпыз!» деген ғана сана керек! -Не iстеу керег iн айттыңыз. Идеяны жүзеге асырудың жолын да айта кетсеңiзш i. -Ең алдымен тәрбиен i мектепте, мұғал iмдерден бастауға ти iсп iз. Ру деген нәрсен i ауызға алып қажет i жоқ. Қараңызшы, б iзд iң оқулықтарымызға шей iн қазақтың үш би iн жазса Үйс iн Төле би, Алшын Әйтеке би деп руын қосып жазады. «Руын көрсетпей жазыңдаршы» дейм iн, ешнәрсе шықпайды. Неменеге қайталай берем iз, б iзге бүг iн қажет i осы ма ед i? Ек iнш i мәселен i айтайын мен с iзге. Б iз батырларымыздың пәлен жылдығын тойлап жатамыз. Тоқсаныншы жылдардың басында ол т iпт i ерекше болды. Осындайда «неге тойлай берем iз, не деген қаптап кеткен батыр» деген күңк iл сөздер ест iл iп жатады. Барынша қате п iк iр бұл! Бұндай ұлан-ғайыр өлкен i батырларымыз көп болмаса сақтап қала алмас ед iк. Сақтап қалғандар к iмдер? Батырлар! Олардың бәр i әл i түгенделген жоқ. Б iзд iң тойлап жүргендер iм iз жай батырлар емес – қолбасшылар. Бүг iнг i т iлмен айтқанда дивизияның, армияның қолбасшылары. Олардан басқа ауылдың, аймақтың батырлары бар ғой. Олардың қаншасы кеудес iн оққа төсед i! Жанын-тән iн салып қорғады ел iн. Солардың мүмк iнд iг iнше бәр iн анықтауымыз қажет. Олардың жолынан ештеңен i аямауымыз қажет. Кесенелер iн жаңғыртып, еск iлер iн жаңартып, батырлар жырын барынша кең насихаттау, оқыту бүг iнг i б iзд iң сол жанын қиған батырлар алдындағы өтелмес борышымыз. Патриоттық, отаншылдық тәрбие деген iм iз, елд iң рухын көтерет iн ұран деген iм iз осы. -Ед iл-Жайықтың бойынан Әб iлхайыр ханның жасағымен келген б iзд iң жет iнш i атамыз Сүтемген Жаңаарқада қайтыс болған екен. Қаза табарының алдында түс iне аян бер iп, «мен i Түрк iстанға апарып қойыңдар» депт i. Әз iрет-Сұлтан кесенес iне жерлен iпт i. -Мен iң айтып отырғаным да осындай батырлар. Тек енд i б iзге тойлардың тұжырымдамасын жасайтын уақыт жетт i. Кеше Райымбек батырдың 300 жылдық мерейтойы атап өт iлд i. Райымбек деген iм iз бүк iл қазақтың әр i батыры, әр i әулиес i. Бүк iл қазақтың! Күре жолдың бойында бүг iн де бәр iм iзд i әруағымен желеп-жебеп жатыр. Енд i осы тойды да бүк iлқазақтың тойы ет iп жасауымыз керек ед i ғой. Бұрынғы қазақтың үш жүзд iң баласына сауын айтатыны сек iлд i төрт тараптың бәр iнен шақырсақ келмес пе ед i? Келер ед i, қаз iр Құдайға шүк iр, оған халықтың жағдайы бар. Әнш iс iмен, ақынымен, иг i жақсыларымен дуылдатып келсе, солардың бәр iн iң басы қосылғанының өз i қазақтың қазақ болу идеясына қызмет етед i ғой. Сол тойда айтылатын би iк-би iк сөздер болады ғой, ол сөздер ұлттық парасатмерейд i жаңа би iкке көтеред i ғой. Сонда б iз қазақ болып жаралғанымызға, арамыздан осындай ұлы адамдар шыққанына масаттанбаймыз ба? Б iз болсақ мұндай тойларды жырып алып б iр ғана облыстың көлем iнде өтк iзем iз. Махамбетт iң тойына бүк iл қазақ қатысты. Райымбект iң тойына қатыса алмады. Өк iн iшт i-ақ. Өйткен i мұндай тойлар елд iкке бастауы керек. Райымбек соғысып жүргенде «мен тек Албанның жер iн аман алып қалайын» деген жоқ қой. Ол бүк iл қазақтың жер i үш iн соғысты. Барлық батырларымыз да солай. Ол кезде адамның атына руының аты қосақтала айтылса әлг i адамның қай жақтан екен iн б iлу үш iн айтылған, ру ол кезде мекен-жайдың рөл iн атқарған. Хандарымызды да дұрыс түс iнд iру iм iз керек. Орыст iлд i қазақтардан немесе орыстардан қай ханымызды б iлет iн iн сұраңызшы, бәр i Абылайдан басқа ханды б iлмейд i. Рас, Абылай өте қасиетт i адам, еңбег i өлшеус iз, б iрақ ол кез қазақ хандығының тәуелс iзд iктен айрыла бастаған кез i ғой. Ал, қазақтың алтын ғасырдағы хандары қайда? Ес iм ханға, Қасым ханға, Хақназар ханға, т iпт i Керей мен Жән iбекке ескертк iш бар ма б iзде? Қазақтың сол кездег i ұлттық идеясының тарихи формасын — Жерұйықты ашқан адам – Асан-Қайғы. Мемлекет болу үш iн ең басты, ең б iр iнш i шарт – Жер. Асан Қайғы сол жерд i анықтап берд i, ол жер iм iз бүг iнг i Қазақстан. Б iреулер Жерұйық деген утопия дейд i. Бос сөз. Рас, Асан Қайғы тауып берген жерд iң б iразынан б iз айрылып қалдық, дегенмен, сол кездег i жер iм iзд iң 80 пайызында бүг iн де отырмыз. Жерұйық – Қазақстан. Жерұйық деген iм iз жерге ұю деген сөз, ал, жерге ұю мемлекет болу деген сөз. Сол жерлерге ұйып, үшғасырдан аса ғажап мемлекет болып тұрдық. Содан кей iн отаршылдық заманына тап келд iк. Енд i, тәуелс iзд iк қайтадан қолға тигенде, 14 жылдан бер i халқымыздың ең б iр iнш i идеологы Асан Қайғыға да ескертк iш қоя алмай жүрм iз. Соған өрем iз жетпей келед i. Бұған б iзд iң егеменд iк дәу iр iнде қазақтың ұлттық тарихын басынан емес, аяғынан бастап оқытуымыз себеп болды. -Қазақ болып б iр iге бастауымызға кедерг i болып отырған бүг iнг i нәрсе не? -Иә, бүг iнг i үлкен мәселен iң б iр i, қайдан келген iн қайдам, б iзде қаз iр қазақ болып б iр iккеннен гөр i одан бөл iнгенд i жақсы көрет iн адамдар пайда болды. Оларды бұрын«нигилистер» дейт iн. Ол қазақша сөйлеп, қазақша домбыра тартып, қазақша ән салып тұрып-ақ қазақтан қашқақтайды. «Мен iң руым мынадай, б iз ондаймыз, б iз мұндаймыз» деген сөз айтады. Олардың iш iнде мүй iз i қарағайдай академиктер iм iз жүр! Жоқ, айналайын, сен осындай дәрежеге жеткен екенс iң, соңыңнан бүк iл қазақ ерет iндей сөз айт. Руыңның емес, халқыңның ұлы бол. Күш бүг iн қазақта. Болашақ та қазақтың қолында. Сын да қазақтың мойнында. Мемлекет қазақт iк i болмай басқаның қолында кетет iн болса, онда оған к iнәл i тек қана қазақтың өз i болмақ! Басқа ешк iм к iнәл i емес! Әрб iр мемлекет өз ойынын ойнайды, өз ойындағысын iстег iс i келед i. Ресей өз ойынын ойнайды, Америка өз ойынын ойнайды, Қытай өз ойынын ойнайды. -Және оларға сендер неге бұлай етес iңдер деуге б iзд iң хақымыз жоқ. -Ешқандай да! Т iпт i жанымыздағы өзбек ағайынымыз бен б iрге туған қырғыз туысымыз да өз ойынын ойнайды. Әрк iм өз мүддес iн ойлағаны үш iн к iнәл i бола алмайды. Б iз де өз ел iм iз бар да, ақылды, т iпт i данышпан президент iм iз бар да, бәр i өз iм iзде бола тұрып, ары қарай алға баса алмасақ, к iнәл i тек өз iм iз. Д iн ұлттық нег iзден басталып, нарыққа да бей iмделген i жөн — Осы алға басудың, б iр iгуд iң б iр факторы д iн емес пе? Ұлт д iни тұрғыдан бөл iнд i дегенше оны трагедия күт iп тұрады емес пе? — Мен өз iм д iн жолына түс iп, бес уақыт намазымды бұзбай жүрм iн дей алмаймын. Б iрақ, пайғамбарымыздың хадис iнде «мұсылман деп ең әуел i жұртқа жақсылық жасайтын адамды айтамыз» деген сөздер бар. Шамамның келген iнше мен де адамдарға жақсылық жасауға тырысып бағамын. Сондықтан өз iмн iң ниет iм дұрыс деп б iлем iн, ниет iм дұрыс болғандықтан өз iмд i мұсылманмын деп санаймын. Б iз ғалымбыз, сол себепт i де бұл мәселеге кеңiрек қараймыз. Д iн деген адам мен бүк iл әлемн iң тұтастығы туралы сана деп б iлем iн мен. Б iрақ, Шәкәр iм атамыз айтқандай «әрб iр д iнде шешу бар, әрб iр д iнде кешу бар, б iрақ шын д iнд i көрмед iм» деп, д iнн iң тарау-тарау түрлер i көп. Ол дұрыс та шығар, ақиқатқа бастайтын жол б iреу ғана болмайды ғой. Б iз өз iм iз дәстүрл i мұсылманбыз. — Дегенмен, тым д iндар халық емесп iз. —Енд i, ол жағын өлшеген ешк iм жоқ. Яссауид iң сопылық бағытын ұстанғанбыз. Сопылық дәстүр б iзд iң өм iр iм iзге, өнер iм iзге, әдебиет iм iзге, дүниетанымымызға, т iл iм iзге мықтап енген. Мен с iзге айтайын, б iзд iң лексикамыздағы көп сөздер д iни философиядан к iрген сөздер. Сол жағынан кел iп б iз ерк iндеум iз. Б iз исламды либералдық мән iнде қабылдағанбыз. Ортодоксальдық мән iнде емес. Егеменд iк кел iп, ес iк ашып ед iк, сыртта тұрған көп д iн iшке к iр iп кетт i. — Әрине, ес iкт i айқара ашып тастасақ к iм к iрмейд i! — Енд i, «ашық ес iк» саясатын ұстанған соң к iред i ғой. Б iрақ, сол енген адамдармен б iзд iң сөйлесу деңгей iм iз қандай? М iне, проблема осында. Келгендерд iң б iразы б iзге ұстаз бола кетт i. Б iз шәк iрт бола қалдық. Б iз шәк iрт болып әбден үйрен iп қалған халықпыз, тағы да сол әдет iм iзден танбадық. Мен келгендерд iң бәр iн түгендеп к iрг iзу iм iз керек ед i дег iм келед i. Бұл кемш iл iкт iң нег iз iнде 70 жыл бойғы атеист iк сана жатты. Бүг iн жасы жетп iст iң айналасындағы адамдарымыздың ден i атеистер. Олар балаларын да солай тәрбиелед i. Сондықтан б iздег i бос жатқан жерге шетелд iк түрл i д iни ағымдардың ұрығы өс iп шыға келд i. Ал, әлг i атеистер iм iзд iң бәр i ислам сондай б iр артта қалған, ешк iмге керег i жоқ, кертартпа д iн деген тер iс көзқарастағылар. Үк iметт iң басында отырғандардың көб i де әл i дәл осы көзқараста. Бұл – б iр проблема. Енд i исламның өз iн iң iш iндег i проблемаға келей iк. Оның iш iнде ек i бағыт бар. Б iр iнш iс i арабтардан келген, әулиеге барма, Яссауиды мойындама, д iнде ұлт жоқ деген бағыт. Мен бұл бағытты мүлде қабылдай алмаймын, ол бұрыс бағыт. Осыған қарсы ек iнш i бағыт қалыптасты, анау арабтард iк i мүлдем қате, б iз тек Яссауид iң жолына, сопылық жолға түсем iз деген бағыт. Шындық – ортада. Осы ек i бағытты ортаға, кел iс iмге шақыру керек. — Кел iс iмге келмесе ше? — Келмесе – қиын. Өте қиын! Өйткен i, б iз мұсылманбыз, б iрақ б iз алдымен қазақпыз, мұсылмандығымыз да қазақи табиғатымыздың нег iз iнде қалыптасқан. Осы бағытты ұстанбасақ б iз өркениетт i д iн жасай алмаймыз. Ислам деген ғылым, ол - өркениетт iң өлшем i. Ислам надандардың д iн i емес, оқымыстылардың д iн i. Б iзде болса б iр к iтапты ақырына дей iн оқымаса да басына сәлде орап, исламды кәс iпке айналдырып алғандар жүр. Басқа кәс iпт i жарытпағандар жүр. Ауыр да болса шындық осы. Б iз исламға рухани к iрден тазару үш iн барсақ, олар исламға к iр iп бұрынғы к iр iне к iр қосып жүр. Қажылықты серуенн iң б iр түр iне, пайда табудың түр iне айналдырып жүргендер де солар. Қажылыққа адам ең соңынан, барлық алдынала дайындықтан, рухани тазарудан өткен соң ғана баратын болуы ти iс. Тағы б iр мәселе. Ислам және нарық. Меш iтт iң сыртында нарық тұр. Меш iтт iң iш iндег i уағыз саған, сен iң бала-шағаңа тамақ пен ки iм болмайды ғой. Демек, нарық пен исламның ортасында көп iр тұрмай ислам өркендемейд i. Нарығыңыз да дәл сондай. — Нақты ұсынысыңыз бар ма? — Бар. Мен меш iттерд iң жанында неге базар болмасқа деп ойлаймын. — Немесе меш iтт i базардың жанынан неге салмасқа? — Мүмк iн, солай болуы да. Меш iтт iң жанындағы базардың сатушылары басқа жердег i базарға қарағанда таза, адал болар ед i, таразыдан жемес ед i деп ойлаймын. Ол базарда п iс iп жатқан тамақ та таза болар ед i-ау деп ойлаймын. —Қайдам, Алматыдағы Орталық меш iт көк базардың дәл түб iнде ғой, б iрақ оның сатушылардың тазалығына қаншалықты ықпалы бар екен iн. — Ек iнш iден, меш iттерд iң жанында кәс iби оқу мекемелер i мен кәс iпорындар салынса. Сонда дәрет i бар, меш iтте бес iн намазын оқып келген адамдар қандай тамаша өн iмдер шығарар ед i! Осындай мекемелер мен меш iттерд iң арасында байланыс орнатылса, меш iт шамасы жеткен iнше ондай кәс iпорындарды қамқорлығына алса. Сондай б iл iм алған, өз қолымен к iшкентай болса да өн iм шығара алатын адам меш iтт iң жанында қайыр сұрап отырмас ед i, жұмыс iстеп нанын табар ед i. Өст iп-өст iп меш iт те нарық заманына бей iмделу i керек. Саудада шайтан жүред i екен десек, ешнәрсен i оңына қарай өзгерте алмаймыз. Пайғамбарымыздың өз i сауда iстеген. Саудадағы шайтанды азайту керек. Осы мәселен i ақырын-ақырын қолға ала бастасақ. Меш iттерд i көп салып жатырмыз, енд i сол меш iттерд iң төңiрег iн немен толтырамыз, сол мәселе мен i қатты ойландырады. Меш iтт iң iш iндег i мәселе онша қатты ойландыра қоймайды. — Нег iз iнде ойлантуға ти iс қой с iзд i, өйткен i меш iтт i салып тастаймыз, ал оған баратын адам көп емес. — Оның себеб i меш iт, д iн мемлекеттен бөлек деген ұғымда жатыр. Мемлекеттен бөлек болғанмен, меш iт қоғамнан бөлек емес. —Ендеше осы ажыратып қарау мүмк iн емес нәрсен i б iз неге мойындамаймыз? — Оған б iзд iң санамыз әл i жетпей жатыр. Азаматтық қоғам дейм iз, бейүк iметт iк ұйым дейм iз, соның бәр i осы д iнде. Меш iттег iлер де тек уағыз айтуын б iлед i, бұл дүниен iң iс iне араласпаймыз дейд i. Жоқ, мемлекетт iң iс iне араласпасаң араласпа, ал қоғамның iс iне аралас. Мемлекет өз iс iн өз i б iлс iн, министр i бар, әк iм i бар, басқаратын салаларын басқара берс iн. Мемлекет пен қоғамды бөл iп қарастыру керек. Меш iт – қоғам. Күш – қоғамда. Қоғамның мәселес iн меш iт қолға алмағанда к iм қолға алады? Баланың тууынан адамның өл iм iне дей iн барлық өм iр i қоғамда. Осы мәселеге арнайы дайындық керек. Мен iң өз iм д iнтану сабағында оны айтып жүрм iн. Мемлекетке қарап отырмай, мысалы мен iң өз iм бастай берген iм жөн. Д iни адамдарды да дайындауға ти iсп iз. — Мектептерде де Ресейдег iдей д iнтануды к iрг iзсек дұрыс болар ед i. — Оны б iз қолға алып, «Д iнтану» деген к iтап жазып, бастап та жатырмыз. Б iрақ, үк iметтег iлерд iң көзқарасы әл i де кер i тартып отырғанын айттым ғой, кедерг i осы болып тұр. Ниет пен қаб iлет - Құдайдан, қалғаны - өз iм iзден — Оған дей iн б iз әрқайсысымыз өз iм iзд i тазартудан бастағанымыз жөн дед iк. Соның iш iнде нәпс iн i шектен шықса заңмен тыямыз дейс iз с iз. Мен салт-дәстүрмен тыйған жөн дейм iн. Қайсымызд iк i дұрыс? — Иә, заңға б iржолата сүйене берген кер i нәтижелерге апарып соғатыны рас. Ал, нәпс iн i түгелдей тыю нег iз iнен мүмк iн емес нәрсе. Мүмк iн емес! Түгел тыйсаң адам емес пер iштеге айналып кетес iң. Пер iштеге бастық болсам, ки iм кисем, үйленсем, бала сүйсем деген сез iм жат. Адам пер iштеден артық. Өйткен i онда рухани және заттық ек i табиғат бар. Осы нәпс iн iң арқасында адам алдына үй iм болса, мәшинем болса, көп әйелдер iм, көп бала-шағам болса, өз iм үлкен бастық болсам деген арман-мақсат қойып, соған жетуд iң жолдарын қарастырады. — Мәселе шектен шығып кетуде болып тұр ғой. —Нәпс iн i шектен шығармаудың сопылық үғымда қанағат, тәубе, ризық, шүк iрш iл iк деген сек iлд i ұғымдары бар. Нәпс iн i тыямын деген адамдар болған. Олар әр д iнде әртүрл i аталады. Б iрақ, нәпс iн i мүлдем тыйып тастау дегенн iң өз i Жаратушыға деген қарсылық. Өйткен i, Жаратушы саған iш, же, үйлен, көбей деп мүмк iнд iк берд i. Сен одан қашасың. Абай бұны сынаған. Мәселен iң ек iнш i жағына, көзтоймастыққа келсек оны тоқтататын күш — д iн. Б iрақ, бұл сөзд i с iз қаз iрг i байып алған немесе баю үст iндег i адамға айтсаңыз олар с iзд i ұқпайды. Бұндай сөзд i б iз мектептен бастауымыз шарт. «Баланы — жастан», баланың бойына ондай ұғымды мектеп арқылы к iшкентай кезден с iңiр iп тастау керек. Б iзде салық төленед i, оны байлар төлемеуге тырысады, салық инспекциясы да аздап оларға «көмектесед i». Адамдар д iн жолында жүрмесе де таза болуы мүмк iн. Мен осыған байланысты адам дүниес iн iң 7 жүйес iн қарастырдым. Тән жүйес i, жан жүйес i, нәпс i жүйес i, сана жүйес i, ар жүйес i, рух жүйес i, көңiл жүйес i. Осының iш iнен «ар жүйес i» деген iм iз не? «Нен i сүйд iм, неден күйд iм, қаз iр соның ары б iр-ақ құдай» дейд i ғой Абай Лермонтовты аударғанда. «За что любил, за что страдал, тому судья лишь бог да совесть» деген өлең жолдары. Сонда адам мен Құдайдың арасында ар тұрады. Ары бар адам артық кетпейд i. Арсыздар Абай айтқан пысықтар. —Осы жерде адамның жаратылысы жайлы өте маңызды сұрақ туады. Ақ пен қара сек iлд i адам баласы да о бастан адал немесе арам болып жаратылады. Б iрақ сол арам адам ұмтыла, талпына келе кейде көп, кейде аздап болса да адалға ауысады. Ал, с iз олай емес, т iпт i әу баста зұлым болып жаратылғанға б iл iм беру де қау iпт i дейс iз. Қателес iп отырған жоқсыз ба? —Мен былай ойлаймын. Ниет имманентт iк, туаб iтт i қасиет. Ниет i қара адамды сен олай ет, былай ет, ол әрекет iңнен ешнәрсе шықпайды. Әрине, қара ниет болғанмен ол да адам, онда да ар бар. Ол ар оянуы да мүмк iн, оянбауы да мүмк iн. Туаб iтт i ниет дегенмен нег iз ғой. Мысалы, Шыңғысхан сек iлд i адамдар солай болып туылады. Неге? Мен iң ойымша Жаратушы адамдарды сынау үш iн жер бет iне Шыңғысхандарды ж iберед i. Егер оларды Жаратушы өз i осылай адамзатты сынау үш iн ж iберген болса, онда бұл адамдардың к iнәс i неде? Бұл ауыр мәселе. Кейде ешқандай да б iр тәрбиеге көнбейт iн жандар болады. Немесе б iр атаанадан ала да, құла да туады. —Бұл да адам жаратылысындағы шектен шығушылықтың б iр түр i ғой. Мен iң айтып отырғаным тақуа, әулиелер мен зұлымдардың ортасындағы қалың көпш iл iк. —Әрине, көпш iл iк қауым б iл iмге, тәрбиеге көнед i. Халық көнед i. Абайдың «адам м iнез iн өзгертуге болмайды деген жанның т iл iн кесер ед iм» деген атақты сөз i осы қалың бұқараға арнап айтылған. Ал, әлг i үзд iктер, данышпандар, iзг iл iк тәр iзд i зұлымдықтың да данышпандары бар емес пе, олар сол күй iнше кетед i. Оларды арнайы ж iберед i-ау деп ойлаймын, басқа жауап жоқ. —«Адам бол» дейт iн барлығын, б iр ауыз сөзге сыйғызып» деп Қадыр ақын айтқандай, б iзге атаанамыз адам бол дейд i, б iз де соған ұмтыламыз, жақсы адам болғымыз келед i. Б iрақ, қанша ұқсап баққанмен басқа б iр жақсыға жете алмаймыз, ол адамдай ақылды бола алмаймыз. Жақсы адам болу үш iн, ақылды адам болу үш iн не iстеу керек, жас ұрпаққа қандай ақыл-кеңес берер ед iңiз? —Б iз адам болуға тырысқанда iш iм iздег i адамшылықты сыртқа шығаруға тырысамыз. Сыртқа шығару оңай емес, оған талай күш-энергия керек. Осы жерде б iзге адам бойына ниет сек iлд i ол да туа б iтет iн қаб iлет iм iз көмекке келед i. Ниет пен қаб iлет Құдайдан, қалғаны өз iм iзден. Осы жақсы адам болу жолында жоғарыда айтылған нәпс iңд i тыя б iлу, оны меңгере б iлу — мәдениет iм iзд iң өлшем i. Арлылықтың өлшем i. Мұсылмандықтың өлшем i. Меңгеру iм iз осы қасиеттер iм iзге сын! Коррупция, яғни сыбайлас жемқорлық деген iм iз бұл нәпс iн iң тойымсыздығы. Өм iрзақ АҚЖ IГ IТ, «ЕВРАЗИЯ-KZ»
