БЕЙБІТ САРЫБАЙ: АҚТАБАН
"БЕЙБІТ САРЫБАЙ: АҚТАБАН"|"https://abai.kz/post/42788"
TITLE: БЕЙБІТ САРЫБАЙ: АҚТАБАН
URL: https://abai.kz/post/42788
META: "БЕЙБІТ САРЫБАЙ: АҚТАБАН"|"https://abai.kz/post/42788"
TOTAL WORDS: 74808
TEXT: «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 1 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8957 1 пікір 4 Қаңтар, 2016 сағат 21:40 «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz «Ер туған жеріне, Ит тойған жеріне» «Жақсы ит өл iг iн көрсетпейд i» – деген рас екен. Соңғы күндерде әлдеқандай ауру меңдеген Алапар ұшты-күйл i жоғалып кетт i. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенб iз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешег i, т iпт i, алдыңғы күнг i құйылған тамағы сол бойы iш iлмеген күй i қалған екен. Әй, өз i де б iр бар-жоғы б iл iнбейт iн марғау ед i. Не үр iп жарытпайтын, не айтаққа жүг iрмейт iн әбден қартайған итт iң жоғалып кеткен iне, шынымды айтсам, барлығымыздың iш iм iз ашыған жоқ. Күш iг iнен асыраған әкемн iң өз i бар болғаны: – Дұрыс болды… – дед i бас-аяғы жоқ. Алапардың қаншаға келген iн к iм б iлс iн. Ит деген аты болмаса осының ит болып үр iп, үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар м iндет i жуынды iш iп, аяқ босату ғана болатын. Б iрақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды и iскеу немесе iлул i тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық. *** Мен төрт iнш i сыныпты б iт iрет iн жылы көктемде әкем қызмет бабымен өз iм iзд iң туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүл iкке қоса, Алапарды б iрге алып келген. Шешем қарсылық танытып: – Осының қимайтындай нес i бар, қалдырып кетей iк, өз i де әбден қартайды, – деп ед i, көнбед i. Б iз көш iп кел iп, ауылдың орталық көшес iндег i кеңсеге жақын маңдағы б iр үлкен үйге қоныс тепт iк. Бұрын бұл үйде емхананың бас дәр iгері тұрыпты. Ол қызмет i өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бер i қаңырап тоза бастаған үй енд iг i уақытта б iзд iң енш iм iзге бұйырды. Адам тұрмаған үйд iң б iртүрл i сұрқай көр iнет iн i бар емес пе, б iз кел iп жүктерд i түс iр iп жатқанда көңiл iм б iртүрл i қоңылтақсып қалды. Әкем алдынала кел iп, ретке келт iрген күнн iң өз iнде кей бөлмелерд iң бұрыштарындағы өрмекш iлерд iң салған торын көр iп, шешемн iң де iш i қылп ете қалды. Дегенмен шешем екеум iз ек i жақтап жүр iп әктеп, азғантай дүнием iзд i орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кей iн-ақ жайнап сала берд i. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр к iргендей болды. Арада ек i-үш күн өт iп, ес iм iзд i жиып, етег iм iзд i жаптық-ау дегенде қазақы жөнге салып, көрш i-қолаң мен әкемн iң қызметтестер iн шақырып, қонақ қылдық. Олар да б iзд i кезек-кезек ерул iкке шақырды. Мен мектепке барып, алдағы уақытта б iрге оқитын сыныптастарыммен таныстым. Ешк iмн iң сырын б iлмейт iн болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мен i бөтенс iмеген iмен мен iң алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үст iне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мен i келмей жатып келемеждеген i де әсер етт i-ау дейм iн. Өз i осы сыныптың атаманы көр iнед i. Мұғал iм iм iз Айкүм iс апай мен i таныстырып жатып: – Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үш iн арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевт iң баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап б iр күл iп алды да: – Па, ш iрк iн, «жаман итт iң атын Бөр iбасар қояды» дегендей аты дардай екен, ә. Көрем iз қаншалықты батыр екен iн, – дед i. Мектепке б iр оқушы ауысып келсе м iндетт i түрде ек i-үш баламен төбелест iр iп, б iр шет iнен ермек қылып, ек iнш i шет iнен сынап, өз iн iң орнын белг iлеп берет iн iн б iлет iнм iн. Ол жағына өз iм де iштей дайындалып келгем. Б iрақ шабуылдың дәл осылай күтпеген жерден б iрден басталып кетет iн iн к iм ойлаған. Бұның барлығы да мен үшін психологиялық соққы-тын. Б iрақ Дәулетт iң сырын апайымыз б iлет iн болса керек: – Егембердиев, айтпады деме, осыдан төбелес ұйымдастыратын болсаң мектептен шығасың, – деп ескертт i. Сабақ аяқталғаннан кей iн балалар мен i қоршап алып, «қай ауылдан келд iң, ол жақта неш iнш i атаман ед iң?» деген сияқты әртүрл i сұрақтардың астына алды. Кейб iр сұрақтарға мен iң өз жауабымнан тыс жауаптар да бер iл iп жатты. Б iзд iң отбасымыз турасында азкем хабардар болып үлгергендер i «мен б iлем» дегендей болып, әңг iмеге араласып жатты. Сондайлардың б iр i, көк көзд i, шик iл сары бала кек iл iн iн желп iп қойып: – Бұның әкес i мен шешес iнен басқа аға, iн i, қарындас дегеннен ешк iм i жоқ екен, – дед i. – Сен оны қайдан б iлес iң? – дед i нег iзг i сұрақ қоюшы Дәулет. «Жекен бар байлығын арқалап кепт i. Т iпт i, өлермен ит iне дей iн қалдырмай әкепт i» деген, – дед i. – Белесебет i де жоқ көр iнед i. – Ей, өз iңде бар адам құсап сөйлемеш i-ей сен, – дед i з iрк iлдеп сөйлейт iн б iреу i. Жуасып қалған ана байғұс: – Мен өз iмде бар деп тұрғам жоқ. Тек әйтеу iр көш iп келгендерд iң балдарында б iзде жоқ нәрсе болушы ед i деген iм ғой, – дед i ақталған түрмен. Мыналардың мылжың әңг iмелер iне зауқым соқпаса да қосылуыма тура келд i. Келмей жатып бөлектенбей iн дегенд iктен ғана шыдадым. Жүрекс iн iп те тұрғаным рас. Өздер iне қажетт i жауапты алып болғаннан кей iн барлық әңг iмен i тағы да сол Дәулет қорытындылады. – Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең б iзд iң қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәрт iпт i бала болам десең онда ана Елжан, Ерс iндермен жолдас боласың, – дед i. Мен шынымды айтайын, алғашында қай топқа қосыларымды б iлмед iм. Мыналарының түр i – мынау. Әй, құрсын, б iр үйд iң үм iт күт iп отырған жалғыз баласымын, төбелес iп абырой таппай-ақ қойдым. Одан да сабағымды оқиын деп шеш iп, «Елжан, Ерс iн дегендер i к iм болды екен» деп жан-жағыма қарап ед iм, мен iң не үш iн алақтағанымды сез iп қалған б iреу i: – Оларды iздемей-ақ қой. Олар класта ертеңг i сабаққа дайындалып отыр, – дед i. Дәулетт iң тобы маған үш күнге мұрсат берд i. Осы күндер ғой мен iң жаңа ортаға к iр iг iп кете алмай жалғызсырап, жатырқап жүрген күндер iм. Б iр сыныпта оқығаннан кей iн, әрине, әртүрл i себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Б iреу i қаламсабын ұмытып кет iп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енд i б iреу iмен қайтар жолымыз б iр болғасын сабақтан б iрге қайтамын. Елжан мен Ерс iн де жаман балалар емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздер iмен өздер i жүрген б iртоға, момын балдар екен. Олардың бар к iнәс i б iр i мұғал iмн iң, ек iнш iс i дәр iгерд iң баласы болғасын б iзд iң тәрт iпс iз болғанымыз жарамас дейт iн болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрд iм. Менің соларға кіріге бастағанымды сезіп, «әуселеңді байқайық» деді-ау деймін, құрымағырлар. Күндег iдей сабақтан тарағанымызда Дәулет бәр iм iзд i мектепт iң артына ертіп барды. Өз i түрнект iң тем iр iне шығып, ек i аяғын салбыратып қойып отыр. Тап б iр маңызды мәселен i шешет iн адамға ұқсап маңғаздана сөйлеп отыр. – Ей, Бөр iбасар, сен көп ойланып кетт iң ғой өз i. К iммен дос боласың? – Мен сендермен де, Елжандармен де дос болғым келед i. Сендер де қаз iрден бастап бөл iнбеңдер. Бәр iм iз б iрге жүрей iк. Егер бөл iнсеңдер, өздер iң бөл iн iңдер. Мен бәр iңмен доспын, ешқайсысыңа қосылмаймын. – Мәссаған, мынауың ақылды ғой өз i. Ондай деген жоқ. Онда өз iңмен өз iң жалғыз жүрес iң. Енд i сен iң орныңды белг iлейм iз. Дархан – төрт iнш i атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үш iнш i боласың. Жеңiлсең, бес iнш i боласың. Одан кей iн ек iнш iге таласамын десең Ермекпен б iрге б iр шығасың, – дед i. Ал енд i не iстеу iм керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелес iп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрей iнш i деп шешт iм. Б iрақ өйтсем бәр i басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қау iп жоқ емес. Сөйт iп не шеш iм қабылдарымды б iлмей тұрғанымда Дәулет: – Тез жауап бер. Сен i күт iп тұратындай уақыт жоқ. Бәр iм iзд iң жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, –дед i. Қалай аузымнан шығып кеткен iн б iлмейм iн, басыма к iрмеген ой ед i, сасқанымнан: – Әрк iммен төбелескенше, б iрден сен iмен-ақ соғыса салайыншы, –депп iн. Мен де аң-таң, балалар да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып. Бәр iм iз Дәулет не дер екен дегендей, iш iм iзден тындық. Дәулет те «мынау өз i не деп тұр, шын ба, өт iр iк пе?» дегендей азкем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен сек iр iп түст i: – Ой, әкеңн iң… Өлей iн деген екенс iң. Бер i келш i, бер i, – деп тұра ұмтылды. Менде шег iнет iн жер жоқ ед i. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келд i. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт ки iм iмд i шеш iп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жеген iмше, құр тұрмай, ара-арасында рет i келсе мен де б iрд i-ек iл i жұдырық жұмсайын деп шешт iм. Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды б iрден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөз iме бола соғыспақ болған мен, көб iне қорғанысқа көңiл бөл iп, қашқақтай сақтанып жүрм iн. Ол ұрады, мен тиг iзбейм iн. Кейде мен ұрамын, ол тиг iзбейд i. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиед i, кейде тимейд i. Әбден шаршаған сәт iм iзде мен оңтайлы сәтт i қалт ж iбермей, жақсы пайдаланып кетт iм. Iш iнен тепкен iмде еңкей iп қалған оны шашынан ұстап тұрып, т iземмен қақ тұмсықтан ек i мәрте теу iп-теу iп ж iберд iм. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үст iне отырып алып, тағы төмпештед iм. Б iрақ бағанағыдай емес, жеңiст iң мен жақта екен iн б iл iп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрд iм де орнымнан тұрып, басынан аттап кетт iм. Оны қасындағы к iлең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Мен үйге қарай бет алдым. *** Айналасы б iр-ек i айдың iш iнде әкем екеум iз қора-қопсыны ретке келт iр iп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кей iн туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелер iм iзд i жеткізіп алдық. Осыдан кей iн барып қана аузы жеңiл әйелдерд iң «жаңа келген зоотехникт iң б iр әйел i, б iр баласы, б iр аты мен б iр ит iнен басқа түг i жоқ екен…» деген сынды қаңқу сөздер i тиылдыау, әйтеу iр. Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге б iрд i-ек iл i құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап ед iм, екеу iне қараторғай ұялап, балапан басты. Үш iнш iс i сол бойы бос қалды. Сабағым да б iр ретке келд i. Өз iм iзд iң ауылда да тәу iр оқитындардың қатарында ед iм, мына жақта т iпт i маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мен i өзгелерге үлг i тұтқаны одан әрмен құлшындыра түст i. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын. Балалармен де жақындасып кетт iм. Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кей iн мен б iрден сыныбымыздың атаманы болып шыға келд iм. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздер i сыртымнан солай атайды. Мен iң кес iр iмнен ойламаған жерден ек iнш iге сырғыған Дәулет мен iң оң қолым iспетт i. Б iрнәрсеге басшылық жасағысы келсе, м iндетт i түрде мен iң кел iс iм iмд i алады. Жеңiл iс к iмге де болса жеңiл тимейд i емес пе, намысына нұқсан келт iрген мен i ол бастапқыда жек көр iп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекш iл емес екен. Т iпт i, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның iш iне жел б iт iр iп, кеудес iне нан п iс iр iп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өз i сондай қызық бала. Кейде түстен кей iн б iзд iң үйге кел iп, мен iң қасымда жүред i. Айтқан әңг iмелер i де қызық. Б iр күн i: – Маха, саған б iрнәрсе айтайын ба? – дейд i. – Мен өм iр iмде б iр iнш i рет мықты төбелесет iн баланың сабақты жақсы оқығанын көрд iм. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелест i қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейд i. Мен оған ол ойының қате екен iн, шындап к iр iссе өз iн iң де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екен iмд i айттым. Ол болса: – Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – дед i. – Неге өйдейс iң? – Б iзд iң тұқымда оқу қонған ешк iм жоқ. Одан да айтшы, сен мен i қалай жеңiп кетт iң? Мен ешк iмнен жеңiл iп көрмегем. Оның үст iне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой. – Мен сен i жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дед iм қолараммен кепкен талды кес iп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнс iз ойланып отырып қалды. Әлден кей iн: – Б iрдеңе айтсам ренж iмейс iң бе? – дед i. – Жоқ, айта бер. – Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңiлем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелест i жалғастыра берет iн ед iм. Екеум iз тағы да б iр төбелесей iкш i, – дед i. – Кел, – дед iм арамды орнына қойып. Ол тағы да б iраз уақыт үнс iз отырды да: – Қой, құрсын. Мен әз iлдеп айттым. Сен кәд iмг iдей шын көр iп тұрсың ғой, – дед i де, қолына балтасын алып, отын жаруға к iр iст i. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Iштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүред i. – Сен дұрыс iстед iң, Маха. Ана Елжан мен Ерс iндерд i өз iм iзге қосып алғанымыз жақсы болды. Енд i осылай үнем i б iрге жүрем iз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар. Дәулет мен i өз iн iң ең жақын досы санайды. Кейде б iр нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай iстесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңг iмес iн аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Б iр күн i: – Осы сен мен i шынымен дос санайсың ба? –деп ед iм, б iтпес пәлеге қалдым. – Енд i ше? Сонда сен мен i дос санамайсың ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сен i ең жақын досым деп білемін, – деп ренж iмес i бар ма. Ақыр соңында өз iм ұялып кетт iм. Шынымды айтсам, мен де Дәулетт i тер iс көрмейм iн. Б iрақ соншалық досым деп санамайды екенм iн. Мен сыныпта оқитын он б iр баланың барлығын да бөле-жармай б iрдей көрем iн. Барлығын дос санаймын. Б iрақ мынау мен iң ең жақын досым деп айтатындай ешк iм жоқ екен. Өз iмн iң туған ауылымда б iрге өскен көрш i Бер iк деген досым бар ед i. Таңның атысы, күнн iң батысы демей б iрге жүрет iн ед iк. Дәл сондай жақындасып кеткен ешк iм iм болмағасын сүйтет iн шығармын, к iм б iлед i. Не де болса Дәулетт i алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңiл iне қаяу түсу i мүмк iн ғой. – Дәулет, сен маған ренж iме. Мен де сендерд iң бәр iңд i досым деп санаймын. Сен i де ерекше жақсы көрем iн. Б iрақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжул i шығар деп ойлайтынмын, – дед iм. Аңғал досым мен iң мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңг iмес iн айтты. Маған ешқандай өкпес iн iң жоқ екен iн, мен сияқты досының бар болғаны үш iн мақтанатынын, шешес iн iң де ылғи мен iмен б iрге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды. *** Осы ауылға көш iп келгеннен кей iн көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардың орнына асырап алатын күш iкт i көп iздед iм. Шешемн iң айтысына қарағанда Алапар жерс iнбепт i. Өл iг iн көрсетпей б iр жерге барып серей iп қалса керек. Сабақ аяқталғаннан кей iн, б iз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мен i атына м iңгест iр iп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемн iң жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және рет i келсе б iр күш iк таба келу. Жет i сағат жол жүр iп әуп iр iмдеп әрең жетт iк. Жолсоқты боп зорға келген мен шай iшер-iшпестен құлай кетт iм. – Мақаш, тұра ғой. Күш iк таңдайсың, – деген әкемн iң жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Б iз бар, үй иелер i бар, бәр iм iз қора жақтағы тем iр тормен қоршалған к iш iг iр iм қопсыда тойынып алып, енелер iн iң бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жатқан төрт күш iкке бардық. Мен iң көз iм б iрден басқа күш iктерге ұқсап, енес iн iң бауырына басын тықпай, кер iс iнше, бөлектеу б iр бұрышқа барып, сергек жатқан төс iн iң болмашы ғана ағы бар қоңыр күш iкке түст i. – Мынаны алайын, – дед iм көп ойланбастан. – Оны алмайсың, ол мен iң өз iме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының мен iмен қатарлас баласы. Есту iмше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күш iктеп жатқан қаншықты да өз i бұрынырақта әлдеқайдан б iр қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбетт iң тұқымын сақтаймын деп әдей i асыраған ит iн iң алғашқы күш iктер iн iң б iр iне сұрау сала келген б iзд i жақтырмағанын да сезгенм iн. Қаз iр де м iне, мен iң қалауыма қарсылық б iлд iр iп тұр. Әкес i оған бере сал дегендей ымдап ед i, Алмас көнбед i. – Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрд iк-ау көрес iн i. Көз i түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетед i. Астың жақсысын iш iп, ки iмн iң көг iн киген бұлар итт iң де жақсысына иел iк ету i керек пе? Бермейм iн бұл күш iкт i. Бұл күш iк Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күш iк. Алса, басқасын алсын, – деп дүниен iң зарын қылды. Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келд i. – Ол болмаса кезкелген iн ала берей iн, – дед iм мен рен iш iмд i жасырып қала алмай. Әкем қораға к iр iп кетт i де қалған үш күш iкт i б iр iнен кей iн б iр iн желкес iнен тартып, өз i сынай бастады. Қыңқ ет iп үн шығармаған қара күш iкт i алып шықты да Алмасқа қарап: – Мынаны қиясың ба б iзге? – дед i. Алмас болса: – Оны ала бер iңiз, ол мыңқ етпейт iн маубас болады, – дед i. Жақсысы қад iр iне жетет iн өз iңде қалсын. Б iрақ, Алмасжан, сен б iлсең, кезкелген ит бағуың мен баптауыңа қарай өсед i, – дед i әкем итжанды балаға күле қарап. – С iзге қарағанда жақсы б iлем iн. Кей iн өскенде алып кел iңiз. Сол кезде көрем iз, к iмн iң қалай баптап, қалай өс iрген iн. – Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңiз. Алмас iн iңiзд iң иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншықты да арнайы өс iр iп баққан. Мына күш iктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкес i баласының әңг iмес iн толықтырып қойды. Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып берд iм. Алмас сағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «ауылелд iң iш iнде жүр iп адасып кетпесс iң, одан да маған бер» дегес iн оны да шеш iп берд iм. Б iртүрл i қызық бала екен. Қойшы әйтеу iр, не де болса б iр күш iкт iң арқасында әкел i-балалы төрт адам б iрдей қарық болдық. Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күш iкт i қойнына тығып келд i. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп ед i, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбед i. Тау-тастың арасын күнд iз-түн i жол қылған әкем үш iн жет i түнде сапарлау таңсық емес. Б iр шет iнен өм iр i жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкер iне сенет iн шығар. Б iз түнделет iп жолға шыққанда ай да жарық ед i. Әйтеу iр, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жетт iк. *** Үйге келгес iн Алапардың даңғарадай еск i ұясын бұзып, күш iг iм iзд iң өз iне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап берд iк. Ол әп дегеннен б iзге бауыр басып кетт i. Арада б iраз уақыт өткенде өз iнше ит болып үрет iнд i шығарды. Күш iкт iң атын қоярда б iзд iң арамызда азкем талас туды. Әкем: – «Ырыс кейде ит болып та келед i» деген мәтел бар. Бұл күш iкт iң атын Құтжол деп қояйық», – деп ед i, мен көнбед iм. Өйткен i, мен бұл күш iкт iң сүп-сүйк iмд i әппақ табандарын көргенде-ақ өз iм iштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған ед iм. Әкем ақыры мен iң айтқаныма көн iп, мен қойған атты құп көрд i. Жазғы демалыста жүрген мен үш iн күш iктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға б iз жуынды емес, нан қосылған сүт берет iн ед iк. Кейде әкем ауылға жақын маңдағы малшылардан өлген қойдың ет iн алып кел iп тоңазытып қоятын да сонымен қоректенд iрет iн. Б iрақ мен iң тамақ беру iме тыйым салды. Өйткен i, әкемн iң айтысына қарағанда мен күш iкке қанша тамақ беруд iң мөлшер iн б iлмейд i екенм iн. Күш iк те тойғанын б iлмей жей берет iн болса керек. Ал артық тамақтандыру күш iкке зиян. Тамақты әкем берген iмен қызығын мен көрем iн. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейт iн менен гөр i, ертел i-кеш тамақ берет iн әкемд i жақсы көред i. Ол келсе кәд iмг iдей құйрығын бұлғаңдатып алдынан жүг iр iп шығады. Күн санап, ай санап Ақтабан екеум iз жарыса өс iп жаттық. Мен алтыншы сыныпты б iт iргенде Ақтабан да кәд iмг iдей өс iп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өз i. Ес iк ашық қалғанда аулаға к iр iп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Б iр қызығы, б iз оның мойнына б iрде-б iр рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емесп iз. Ол өз i де кел iмд i-кет iмд i к iс iлерге беталды жүг iре бермейд i. Ал пиғылы жаман адам болса и iс iнен сезе ме, к iм б iлс iн, үр iп жолатпайды. Сыртқы ес iкт iң босағасының түб iнде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасында үйге құлып та iлмейт iн болдық» деп шешем де мәз-мейрам. Осынша ақылды ит болар деп к iм ойлаған? Егер сол кезде Алмас ен салып, енш iлемеген болса мен анау қоңыр күш iкт i алар ед iм ғой. Ол мынау сек iлд i ақылды болар ма ед i, болмас па ед i деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. К iм б iлс iн, ол бұдан да асқан ақылды болар ма ед i? Мейл i, не де болса Ақтабанды алғаныма өк iнбейм iн. Кер iс iнше, қуанамын. Мектепте де дос балалар жиылып, ит туралы әңг iме қозғағанда бәр i мен iң Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үш iн одан асқан мәртебе жоқ. Әкем –атбег iл iг iмен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенд i ест iгенде көп адам жүлдеден үм iт iн үзет iн. Үлкендер жағы әкемн iң Ақтанкер iн жыр қылса, мен iң қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде мен iң досымның ит i дегендей иел iк ет iп, «б iзд iң Ақтабан» деп қояды. Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап емау… Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кей iн б iр күн i сабақтан қайтып бара жатқанында өш iмд i алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден ес iн шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап қана б iр-ек i рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып қалған Мұрат үй iне жылап барып, болған жайды айтқанда әкес i үйге жет iп кел iп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бер i мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам. Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үш iнш i қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәу iр үлкен төбет болды. Ауыл ит iн iң iш iндег i ең зорына айналды. Ол әкеме iлес iп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде б iзд iң Ақтабанға шыдас берет iн қарсылас табылмайтын. Бәс т iкпек түг iл i, тег iн таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын ед iм. *** Б iр күн i таңда шешемн iң айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен. – Неменеге ерт iп кете қойып ед iң итт i? Ақтабан саған iлес iп кетпегенде жоғалмайтын ед i. Ек i-ақ рет ки iп ед iм ғой, жап-жаңа ед i. К iмнен келд i екен? – деп зар қылып отыр екен. «Не болды екен?» деп сұрасам, шешемн iң су жаңа көйлег iн түнде жаюлы тұрған жер iнен әлдек iм ұрлап әкет iпт i. Әкем өз iн iң қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүрг iзуге Ақтабанды iлест iре кеткен ғой. Соны пайдаланған б iреу шешейд iң көйлег iн үптеп кет iпт i. Қызық, о заманда бұ заман көйлект i де ұрлайды екенау деп таң қалдым. Мен iңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек ед i. Өйткен i, ұрлық iстесе ер адамдар ғана iстейд i. Ал олар өздер iне қажетт i нәрсен i ұрласа керек ед i. Сонда бұл ұрлықты әйел адам iстеген i ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйел iне апарып берд i ме? Сонда әйел iне қайдан алдым деп апарып беред i? Мүмк iн әйел i өз i айтты ма екен, «ұрлап берш i» деп? Мен үш iн жауабы белг iс iз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып ж iберд i. Ес iкт iң алдында Ақтабан үнс iз жатыр. Мүмк iн ол «қайдан ғана кете қойып ед iм» деп өз iн к iнәл i сез iн iп жатыр ма екен? Әйтеу iр, б iр ойлы кей iпте жатыр. – Әй, болды, қойшы енд i, Бәтимаш. Б iр көйлекке бола дүниен iң зарын қылдың ғой. Табылар, – дед i әкем. – Қайдан табылады? – Алақандай ауыл ғой, б iр тойға барсаң осы ауылдың қатындарының б iр iн iң үст iнен көрерс iң. – Иә, к iм кие қоюшы ед i ұрлықы дүниен i. Әлдеқайда ауыл асырып ж iберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып ки iп шығатын үш көйлег iмн iң б iреу i ед i. Оның өз iн Мәкенн iң құдалығында ки iтке кигем. Енд i не көйлег iм жоғалды екен деп үй iң тоналғандай еңiремекп iс iң. Не көп, Мәкенн iң қызы көп, б iр iнен кей iн б iр i жарыса өс iп келе жатыр ғой әне желк iлдеп. Тағы б iреу iн iң құдалығына барып, тағы б iр көйлек ки iп қайтарсың. Сол б iр көйлекке бола шешем iзд iң үш-төрт күнге дей iн көңiл күй i болмады. Кейде өз-өз iнен күб iрлеп «ой, сұмдық-ай…» деп қояды, әлде таңданған, әлде ренж iген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана қарап жымиямыз. Ақыры не керек, арада б iраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Б iр күн i кешқұрым шақта шай iш iп отырғанбыз. Ақтабан ес iкт i тырналап, үр iп тұрып алды. жайдан-жай өйтпейт iн iн б iлет iн мен неден хабар бер iп тұр екен деп ес iкт i ашсам, аузында әлдеқандай бүктеул i мата. Енд i адам бүктемеген i көр iн iп-ақ тұр. Өз i ебедейс iз орап алыпты. Орауын жазып ж iбер iп қарасам шешемн iң жоғалған көйлег i екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көр iп аң-таң болды. – Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын б iлгем, – деп әкем де мәз, енд i ғана үм iт i үз iлгенде жоғалған көйлег iн iң табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көр iп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өз iн iң әлдеқандай шаруа тындырғанын б iлед i-ау дейм iн, өз iнше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғаңдатып қойды. Әкемн iң Ақтабанның табатынын б iлгем дейт iн iндей де бар. Б iр жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түс iп қалғанда да осы Ақтабан түнн iң б iр уағында тауып әкелген ед i. Енд i айдалаға түс iп қалған арқанды тауып келген i бәлендей таң қаларлық iс болмағанымен, бүг iнг i қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлект i ит тауып әкеле қояды деп к iм ойлаған. Сөйтсек Ақтабан көшеден өт iп бара жатып, Зинаның үй iнде жайылып тұрған к iрлерд iң iш iнен шешемн iң көйлег iн и iс iнен танып қойса керек, б iрден барып илектеп алыпты да аузына т iстеген күй i үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көрш iлер i көр iпт i. «Зинаның өз көйлег i екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жетк iзбей қашып кет iпт i. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың б iреу i Зинаның үй iне к iр iп: – Әй, көйлег iңд i Жекенн iң ит i алып кетт i. Жүг iр, артынан қуып бар үй iне, – десе, Зина ит қумақ былай тұрсын: – Ойбай, құрыдым! Қарабет болдым, – деп үй iне к iр iп кет iп, сол бойы шықпай қойыпты. Қызық болғанда, сөйт iп қолының жымысқысы бар Зинаның б iр ұрлығын б iзд iң Ақтабан ашып берд i. Көз iн ашып, бауырын көтергел i бер i әкемн iң асырауында болған Ақтабан сол әкемн iң қасынан б iр ел i қалмай ер iп жүрет iн ед i. Қайда барса да iлес iп алатын. Т iпт i, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа м iн iп, ит iн ерт iп бара жатқан кейп i ғана елестейд i» деп күлет iн. Сонда жұрттар әкемд i Ақтанкер i мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой. Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа м iнез тапты. Өз iмен-өз i құлықсыз жата беред i. Б iр жер i ауырды ма дей iн десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дей iн десең оған да келмейд i. Жанарын б iр нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көз i тап б iр ойлы адамның көз iндей. Б iр күн i б iлг iм кел iп: – Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым. – Әй, баламай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкес i итте ғой, – дед i әкем әлде өт iр iк, әлде шын. – Ойланса не деп ойланады? – Енд i әр ит әр нәрсен i ойлайды да. – Онда б iзд iң Ақтабан не ойлап жатыр? Көз iне қарашы. Әкем итт iң көз iне қарап тұрды да: – Ақтабаның баяғы өз iмен б iрге туған күш iктерд i ойлап, «олар не iстеп жүр екен, т iр i ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – дед i. – Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда с iз неге ерт iп апарып көрсет iп келмейс iз? – Өз i етт i неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрм iн. – Ол шынымен б iрге туғандарын iздейт iн болса шыдайды ғой өз i үш iн. Жанын ауырта бермей апарып көрсет iп келсеңiзш i. – Жарайды, енд iг i жолы ерте шығайын. Әкемн iң кел iс iм iн алғасын өз iмше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттед iм-ау ит iмн iң. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйд iң артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелет iп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл мен iң. Ақтабаным жайлауға баратын ед i, өз iмен б iрге туған күш iктерд i көрет iн ед i. Б iрақ олай болмады… *** Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүрет iн. Сондай б iр кезект i сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кет iп, қайтыс болды. Түнн iң б iр уағы болатын. Үйде шешем екеум iз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық и iр iп, мен оған әлем халықтарының ертег iлер iн оқып бер iп отырғам. Б iр кезде Ақтанкерд iң к iс iнеген дауысы ест iлд i. Күндег i к iс iнеген iнен мына к iс iнес i мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына к iс iнейд i. Сыртқа шығып қарасақ үст i-басы малмандай су. Жаманатты жүрег i сезд i ме, шешем ойбайды салып, жылап ж iберд i. Әншей iнде-ақ болмашыға күй iп-п iс iп жүрет iн шешем ауылды басына көтерд i. Елд iң б iрнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап ылдиға қарай өзенд i жағалай iздеп, таңға жуық зорға дегенде тапты. Онда да Ақтабан өзенн iң тарамдалған тұсында терекке т iрел iп қалған жер iнен тауып алып, жағасынан аузымен т iстеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, б iресе қыңсылай үр iп қоймағаннан кей iн не болды екен деп барғанда көр iпт i iздеуш iлер. Әкемн iң сүйег i үйде жатқанда үйд i айналып жүг iре бергес iн байлап тастамақ болып ед iк, ұстатпады. Мәй iтт i бей iтке қарай апара жатқанда да ол б iзге еріп алды. Т iпт i, машиналардан қалмай, iлес iп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға кел iп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейс iң кел iп. Қоштасқаны шығар. Бастапқыда б iртүрл i сенбед iм бе, мүмк iн, қайтадан т iр iл iп келет iндей белг iс iз б iр соқыр сез iм болды ма, әлде елд iң дырдуы сезд iрмед i ме, мен әкемнен айырылғанымды б iртүрл i сез iнбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кей iн әрк iм өз жөн iмен кет iп, шешем екеум iз ғана сопайып қалғанда барып жүрег iм жылап, жаным ауырды. Б iз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра берет iн ед iк. Б iрақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрег iм iзд i қанжылатқан жалғыздық ед i. Шешемд i де, өз iмд i де қатты аядым. Ал Ақтанкер iн әкем арғы дүниеге м iн iп кетт i. туматуыстар ақылдаса кел iп, «өз iн iң т iрш iл iг iнде жақсы көр iп м iнген аты ед i, ана жаққа да осы тұлпарын м iн iп кетс iн» деп қонақасына сойдырды. Б iреулер i «орнына сем iз биемд i берей iн, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енд i б iр i «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай м iн iп жүрс iн» деп дауласқанымен ақыры көпш iл iкт iң шеш iм iмен солай етт i. Байғұс Ақтанкерге өм iр бойына әкемн iң ғана тақымы ти iп ед i. Солай болып қалды да. *** Әкем қайтқаннан кей iн шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып кел iп, әкемн iң күм iспен көмкер iлген ер-тұрманын ерттет iп, атқа қонғызды. – Ал, құлыным, енд i сен бала емесс iң. Осы үйд iң т iзг iнұстары өз iңс iң. Енд i мен iң т iрег iм сенс iң, – деп көз iне жас алды. Мен сол күннен бастап өз iмд i ересек сез iнд iм. Кейде әкемд i сағынған кездерде жылағым келсе, ешк iмнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өз iм отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейт iн болды. Ез болып ез iл iп кетпес iн деген i шығар. Мен де шешемн iң жалғыз жұбанышы болғасын ж iгерлене түст iм. Сөйт iп б iр үйдег i ек i адам б iр-б iр iм iзге сүйен iш болып, қуансақ б iрге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрд iк. Сабағымды да оқыдым, шешеме ер iп, жұмыс та iстед iм. Қанша ауыр тид i дегенмен, «уақыт – емш i» деген рас екен. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңiлдей бастады. Енд i қашанғы жылай берем iз. Егер баласы жылағаннан әкес i т iр iл iп келет iн болса, мен iң әкем т iр iлер ед i. Ес iм iзд i жидық, етег iм iзд i жаптық. Б iр күл iп, б iр мұңайып жүр iп жаттық. Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көз iн б iр нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетед i де, б iраз уақыттан кей iн қайтып оралады. Ондай кезде б iз онша көп алаңдап iздемейм iз. Қайда баратынын б iлем iз. Әкемн iң моласына барып, үйме топырағын жастанып б iраз жатып, мауқын басып келед i. Ек i-үш күнде б iр барып келет iн әдет i. Б iр күн i түс әлет iнде ашық тұрған ес iктен төрге қарап үр iп-үр iп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түс iнсе керек, орнынан тұрып жатып; – Әй, бұл да б iр адамнан ары мұңлық болды ғой, – дед i. Төрдег i к iлемде iл iн iп тұрған тақиясын алды да итт iң ұясының жанына апарып iл iп қойды. Бейшара итт iң құдды б iр адам құсап қуанғанын көрсеңiз. Iлул i тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып и iскед i-ай дейс iң кел iп. Б iр сағаттай өткес iн шешем тақияны алып қайтадан орнына iл iп қойды. Ақтабанға не керег iн б iлгес iн мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемн iң тақиясын б iрер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылдыау дегенде алатынмын да орнына iл iп қоятынмын. *** Өз iм iзге тиес iл i азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып ж iберген iм iзбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдетет iнб iз. Әкем бардағыдай емес, кей iнг i жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызмет i бар адамға күндер i қарап тұрғасын әрқайсысы да к iр iптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде тер iс айналған. Кейб iр ұяты барлары ғана кел iс iм iн беред i. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кез iнде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тиг iзу iң керек. Мұндай кездерд iң бәр iнде шама-шарқымша көмек бер iп мен жүрет iн ед iм. Ал қыстық жем-шөпт i дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына к iрем iн де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дей iн еңбек етем iн. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбег iмн iң ақысына күзде колхоздың есеб iнен тиес iл i жем-шөб iмд i аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеум iз айналасы он күнн iң iш iнде ек i үйге жетет iндей ет iп жиып аламыз. Мен iң Ақтанауым – әкемн iң Ақтанкер iндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәр iб iр ол жүйр iк болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүрет iндей жайым да жоқ мен iң. Және әкемд iк iндей сер iл iк м iнезд iң жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен нен iң ән iн шырқап, нен i гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шег iп, күн iмд i көрген iм мың артық маған. Жауынды күндер i шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндер iм iзд i пайдаланып қалу үш iн Ақтанауға арба жег iп, Дәулет екеум iз отынға шығамыз. Кей күндер i ек i арба дайындап, б iреу iн Дәулетт iк iне, ек iнш iс iн б iзд iң үйге жетк iз iп аламыз. Сөйт iп жүр iп-ақ б iр қысқа жетет iн отынды оп-оңай жиып аламыз. Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емесп iз. Қанша қиналсақ та, б iреуден алда, б iреуден кей iн дегендей ел қатарлы күн iм iзд i көр iп жаттық. Шешемн iң алатын азғантай айлығы ас суымыз бен ки iм-кешег iм iзге жет iп жатты. Дегенмен шешем өз iм iзд iң туған ауылымызға көшу iм iз керек екен iн айтумен болды. Ол жаққа көшу iм iзд iң жақсы жақтары көп. Әкемн iң бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, мен iң де мектеп б iт iрет iн кез iм жақындап қалды… Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңг i күн iм не болмақ деп тағы да қау iп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе мен iң биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шешт iк. Егер көш iп жатсақ, мен оқушылық өм iр iмдег i қалған ек i жылымды өз iммен төрт жыл б iрге оқыған сыныптастарыммен өтк iзем iн. Әл iппен i б iрге ашып, үлкен өм iрге қол ұстасып, б iрге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта мен iң Бер iк деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енд i балалықтың соңғы жылдарында сол еск i достарыммен б iрге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкел i берг i бес жылдың жүз iнде б iрд i-ек iл i барған кездер iм де жоқ емес. Б iрақ барлығымен қауқылдай кездес iп, б iрге жүрмегес iн мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар iш iнде жаңа орта, жаңа достарыма да бауыр басып қалғам. О баста сыныптағы тәрт iпт i оқушылар санатындағы Елжан, Ерс iндермен дос болғым келген iмен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кетт iм. К iм б iлс iн, iш i қандай болса сыртына да солай жарқырап көр iн iп жүрет iн адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, мен iмен дос болғалы бер i ол да көп-көр iм түзел iп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әл iпт i таяқ деп танып, кәд iмг iдей көшке iлес iп қалған. Ал тәрт iб iне келсек әңг iме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әрк iмге жөнс iз соқтыға берет iн м iнез iн де қойған. Т iпт i мен iмен iлес iп барып, аудандық спорттық жарыста қазақша күрестен үш iнш i орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды. Сөйткен Дәулет iм енд i мен iң кетет iн iмд i ест iсе не күйде болар екен? *** Мамыр айының орта шен iнде мектеб iм iзге колхоздың бригадир i келд i. Не үш iн келген iн бәр iм iз б iл iп отырмыз. К iм қой қырқымға, к iм шөп шабысқа жазылады, соны т iз iмдеу үш iн кел iп тұрған бет i. Қолына журналды алып, т iз iм бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дей iн көшет iн iм iз турасында ешк iмге т iс жарып айтпаған ед iм. Оның үст iне шешем де нақты көшет iн күн iм iз анықталғанға дей iн ешк iмге үндемей қоя тұрайық деген. Себеб iн б iлг iм кел iп сұрағанда: –Алдын ала дабыраламайық, – деген. Нег iзг i себеб i сол – шешем маған айтарын айтқанмен өз i де ек i ойлы болып жүрд i-ау дейм iн. Ек i ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен ед i. Оның үст iне өм iрл iк қосағының сүйег i де осы топырақта жатыр емес пе. Енд i не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, б iр шеш iмге келет iн күн туған сияқты. Әл iпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кей iн Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға т iз iмделд i. Осы екеу iнен кей iн б iрден Бағлановқа көшт i. Мен түс iнбей қалдым. Iштей «еее, б iзд iң көшет iн iм iзд i ест iген екен» деп ойладым. Б iрақ к iмнен есту i мүмк iн. Бұл жайтты шешем екеум iз ғана б iлет iн сияқты ед iк. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үш iн айтуы керек? Мүмк iн көл iк сұрады ма екен? Сөйт iп басым қатып отырғанда мектеп директорының қоғамдық жұмыстар жөн iндег i орынбасары: – Әжиевты ұмытып кетт iңiз ғой, – дед i. Сол кезде көз iлд iр iг iн iң төбес iнен маған б iр қарап алған бригадир: – Әжиевтен нес iн сұраймын. Б iлем iз ғой, Махамбетт iң жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала т iз iмдеп қойғанмын, – дед i. – Жоқ, аға, мен биыл екеу iне де жазылмаймын, – дед iм. – Неге? – Б iз биыл… өз iм iзд iң ауыл… көшсек пе деп ед iк, – дед iм үз iп-жұлып. Және осы сөздерд i айтып тұрғанда Дәулетке көз iм түст i. Сұрланып кет iпт i. – Жә, онда жарайды. Байқа, б iрақ көшпей қалып, қыста шөпс iз малдарың қырылып жүрмес iн. – Анық көшем iз, – дед iм. Бригадир т iз iмд i әр i қарай жалғастырғанымен бәр iн iң назары менде ед i. Т iпт i директордың орынбасары да, сынып жетекш iм iз де әлдене айтқысы келет iндей отырды. Тек мына бригадирд iң жұмысына кедерг i келт iрмей iк деп қана отырғандай. Оқушылар түгел т iз iмдел iп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетт i де, сынып жетекш iм iз бен достарым – бәр i мен i сұрақтың астына алды. Кейб iреу i үг iттед i. Бәр iн iң айтатыны б iр сөз. «Ек i жыл ғана қалды ғой. – Қап, мына Дәулет адам болып қалып ед i. Енд i мектеп б iт iрг iз iп кетсең жақсы болар ед i, – деп әз iлдед i сынып жетекш iм iз Айкүм iс апай. Сол кезде қу т iлд i сыныптастарымыздың б iр i Дәулетт iң қолын алып: – Құтты болсын, – дед i. Өз i жақын санайтын досынан т iр iдей айырылайын деп тұрған Дәукең оның нен i құтты болсын деген iн ұқпай, не айтып тұрсың дегендей оның бет iне бажырая қарады. Анау болса; – Бес жыл бұрын айырылып қалған шен iң құтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласың ғой, – дед i. *** Ш iл iңг iр ш iлден iң күн i ед i. Әне көшем iз, м iне көшем iз деп жүр iп әртүрл i шаруалармен б iраз кешеу iлдеп қалғанбыз. Бүг iн түске жуық азғантай дүние мүл iкт i колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетт i. Шығарып салушылар көп болды. Әрк iм қал-қад iр iнше ырымын жасап, әрнәрсес iн ұсынып жатты. Үлкен б iр қойды сойып, ауылдан шыға бер iс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас берд iк. Өз iм iзд iң туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген iн iс i келген. Сол ағам екеум iз ек i атпен төрт түл iк малымызды айдап кетпекп iз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. Төрт қона, бес қона жетерм iз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» деген iмде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүрес iңдер ғой, iлес iп отырар» деп қалдырып кетт i. Мен iмен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өз i де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда б iз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйен iп кел iп қоштасты. Онша көңiл күй i болмады. Бойын өк iн iш пен қимастық кернеп тұрғанын б iлд iм. Ауыр үнс iзд iкт i бұзғым кел iп: – Әй, исатайымай, сол күн i атқа м iнбей қоя тұрғаныңда ғой мен i көш iр iсер ед iң, – дед iм. Мен iң атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әз iлдеп Исатай дейт iн. Жасаураған көз iн күл iмс iрет iп: – Аман болсақ кездесем iз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берд i. Б iз ауылдан ақырындап ұзай берд iк. Жылқыларды ағам алдына салып, көшт i бастап барады. Сиыр мен қойға – мен ием iн. Ақтабанның көмег i зор болды. Қия басып, қиыс кеткен i болса ақылды ит iм қайырып әкелед i. Қырық шақырымдай жүр iп қараңғы қоюланған кезде б iр ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеу iне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткенд iктен, жол бойындағы қой төлдетет iн көктеулер мен ел жайлаудан түскес iн қыстауға дей iн отыратын осындай күзеулерд iң бәр i де бос. Б iз тоқтаған күзеу де сондай б iр қойшының еск i жұрты екен. Малдарды асықпай жаямая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Б iр iн қалдырмай қаша қораға қамап тастадық та, өз iм iз бос тұрған үйге к iр iп, сабан төсеп, жантая кетт iк. Жол азығымызды ағам екеум iз ек i қоржынға бөл iп салып алғанбыз. Жол бойында қайб iр қазан көтер iп, оңды ауқат iшпекс iң. Көмбе нанға сары майды жағып ж iбер iп, жепжеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжем iзд i iш iп аламыз. Ал ат үст iнде отырғанда жұдырықтай құртты ек i бөл iп, ауызға салып алып, сөл iн қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан б iрер ұрттап алсақ жет iп жатыр. Барға қанағат қылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды б iр қарап келей iн деп шығып кетт i. Мен бүг iн жол бойы iшкен сусынымыздың бос қалған ыдысына малта езе бастадым. Ертеңг i жолдың қамы ғой. Алаң көңiлмен жатқан адамда қайб iр ұйқы болсын. Екеум iз ек i бұрышқа жантайып жата кетт iк. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үст iне отырамыз. Көз шырымын алып жерге жарық түс iс iмен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққанд iк i шығар, жолымыз онша өнбед i. Бүг iн б iраз жерге жетсек деп мөлшерлед iк. Б iраз жер жүргес iн ағам: – Жүре жеген шөпт iң берекес i болмайды. Күн ысымай тұрып к iшкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалыңдау шалғынға қоя берд i. Өз iм iз де таңғы ас есеб iндег i құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым. Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен: – Мынаған не көрінді? Өліп қалып жүрмесін, – деді. – Көке, неге олай дедіңіз? – Кім білсін, біртүрлі қоштасып жатқандай ғой. Менің де ішім қылп ете қалды. Бұл не істесе де бекерге істемейді. Бірақ өлетіндей емес, жай-күйі келісіп-ақ тұр. Мүмкін алдамшы сезім шығар деп өзімді-өзім жұбаттым. Осыдан қозғалып кетсек алдымызда би iк төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өнбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек. Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап қалды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойындыау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр. Не істеу керек? Амал, жоқ атыма міндім де қойларға қарай шаба жөнелдім. Шаба жөнелген бойы «Ақтабан, фас!» деп айтақтаған түр таныттым. Ерер ме екен деген дәме ғой. Жоқ, сол бойы шоқиып отыра берді. Біз біртіндеп ұзай бердік, ол болса сол отырған қалпынан танбады. Ең қызығы қоштасқан түр танытып, алдыңғы оң аяғын көтеріп алып, сілтеп-сілтеп қояды. Біз әбден ұзағанда барып, кері бұрылған күйі жүгіре жөнелді. Бізге ергісі келмеген шығар. Егер ергісі келмесе, о баста-ақ со бойы ауылда қала бермеді ме? Мүмкін осы жерге дейін шығарып салғысы келген болар. Иә, біз көшкен ауыл мен қонар ауылдың ортасын бөліп тұрған осы төбе еді. Осы жерде межелеген де болуы мүмкін. Жұман ағам: – Қап, әттеген-ай… Текті ит еді. Жібермеуіміз керек еді. Мүмкін артынан қуып жетіп, арқанға байлап алып кетейік, – деді. Мен «керек емес» дедім. Өйткені, ол бекер істеген жоқ. Біріншіден, жеткізбейді де, ұстатпайды да. Екіншіден, ол бәрібір ит болып жарытпайды. Өмір бойы өз еркімен білгенін істеп келген итті байлап ит қыламын деу бекершілік. Сонша жерге жеткізген күннің өзінде, бұл кетемін десе кете салады. Одан да осы сүйкіміміз жоғалмай тұрғанда еркіне қоя берейік деп шештім. Сөйтіп ойламаған жерден көшімізді Ақтабансыз жалғауымызға тура келді. *** Қанша дегенмен ағайынның аты ағайын, туыстың аты туыс қой. Бізді ауылымыздың адамдары күндік жерден ықылас, пейілмен қарсы алып алды. Екі-үш аттылы адам қоржын тола асылған етімен, қымызымен күтіп алды. Арасында менің Берік досым да бар. Сағынысып көрістік, құшақтасып табыстық. Арнайы келген ағаларымыз малға иелік қылған соң, біз Берік екеуміз еркін жүрдік. Өткен-кеткенді әңгіме қылдық. – Келетініңді білгем, – дейді. – е-е-е, келмейтіндей Қытай асып кетпеп едік қой. Қытай асқандар да келіп жатыр. Оның жанында төрт жүз шақырым деген не тәйірі, – деп әзілдедім. – Қалай, ол жақта да тәуір дос таптың ба? – Енді, соншама жыл бекер жүрмеген шығармын. – Жан достыққа шыдайтыны бар ма екен? – Бар екен. – Мені ұмытырып жіберген шығар. – Әй, саған жету қайда? Өзің ше, мен кеткесін кіммен серттестің? – Ешкіммен серттесе қойғам жоқ. Әйтеуір, Жанат пен Жақсылыққа жақындаумын. – «Суайттығы бар» деп Жақсылықты онша жақтырмаушы едің… – Онысын қойған. Сен білмейсің ғой, ол деген қазір мынау деген жігіт болды. Жігіттікке келгенде одан озары жоқ. Өзің де көресің, барғасын. Біз келеді дегенді естігенде-ақ, ауыл жұрты үй-жайымыз бен қора-қопсымызды ретке келтіріп қойған екен. Оның үстіне үш күн бұрын жеткен шешеміз де аяулы қара шаңырағымыздың шырайын келтіріп қойыпты. Мен келген күні көрші-қолаң мен ағайын-туыстың басын қосып құдайы тамақ бердік. Оның ертесінде балалықтың қызығын бірге бастаған достарым келді. Жазғы демалыс кезі болғасын көбісі ауылдан тысқары кеткен екен. Ал ауылда барлары түгел жиналды. Бәрі де қуанып жүр. Ескі күндердегі естеліктерді сөз қылдық. Олар жаңалықтарымен бөлісті. Бәрі тегіс аман екен. Бір ғана өкініштісі, сыныбымызда ылғи соңғы партада отыратын ұзын бойлы Марат атты досымыз жүрек талмасынан арғы дүниелік болып кетіпті. Біз оның басына барып, дұға бағыштап, топырақ салып қайттық. Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан. *** Тарих үшін қас-қағым сәт қана болып саналатын осы бес жыл менің өмірімнің үлкен бір бөлшегі екен. Бес жылда менің тапқаным аз емес, жоғалтқаным да жоқ емес. Қайғысы бар, қуанышы бар, бір өкініш, бір үміті бар менің талайлы тағдырымның бір тарауы ғой. Аяулы тарауы… Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атқа мініп келдім. Бұрындары әкеміздің арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың маңдайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің қуанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем. Ақтабан… Иә, Ақтабанды мен өмір бойы ұмытпайтын шығармын. Қанша жыл ғұмыр кешсем, сонша жыл жадымда жүрер. Балалық шағымдағы ең қимас қымбаттыларымның бірі деп білемін. Сонау жайлаудағы алғаш көрген кезімнен бастап әр сәті көз алдымда болғанымен, мен оны ойлаған сайын соңғы кейпі ғана елестей береді. Нақ бір адам құсап шығарып салып, қоштасқанын айтам да. Алдыңғы оң аяғын көтеріп, жәудіреп қала беріп еді-ау. Неге ермегені мен үшін жұмбақ. Долбарлап әртүрлі нәрсені ойлаймын. Әртүрлі болжамдар жасаймын. Бірақ, нақты жауабын білмеймін. Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай» дегенге сенемін. «Шеше, сен бақыттысың…» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар. Түнде Ақтабан түсіме енді. Сол баяғы өзі қалып кеткен төбенің басында бір аяғын көтеріп алып шоқиып отыр екен… Жанарында жас бар. Иә, жылап отыр. Егер сіз иттің де жылай алатынына сенбесеңіз, онда жылай алмайтын адамдар бар дегенге де сенбейсіз. Менің де жанарымда жас бар еді… Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 1 пікір 1 пікір 1 пікір 1 пікір 1 пікір 1 пікір 1 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
