Қапсыру — Қазақстан Энциклопедиясы
"Қапсыру — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=5000"
TITLE: Қапсыру — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=5000
META: "Қапсыру — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=5000"
TOTAL WORDS: 225
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Түсіндірме сөздікте екі түрлі мағынасы көрсетілген: Сөздіктегі алғашқы мағына соңғысының туындысы. Сондықтан біздің баса көңіл аударарымыз — екінші мағынасы. Тарихи жағынан алып қарағанда, «қапсыру» сөзінің ең алғашқы түбірі—«қа». Өйткені, моңғол тобындағы бурят тілінің бір говорында «хаа» түлғасы «жап» деген етістік мағынасын береді (ИБГ, II, И. Осыдан бара-бара туынды түбір «қап» қалыптасқан. Бұған дәлел — Евпатория мен Бахчасарай мақындағы қараим тілінде «есікті жап» деген мағынаны — «қапа қапыны» тіркесі береді. Мұнда «қапа» сөзі «жап» мағынасында қолданылып тұр. Топшылауымызды басқа да түркі тілдері мәліметі дәлелдей түседі: татар тілінде «кап + ла», чуваштарда — «хупла» сөздері қазақ тіліндегі «жабу» мағынасын білдіреді (ПОАЯ. Түркі, моңғол тілдерін былай қойғанда «жап» мағынасының «қа» түбірі арқылы айтылатынын араб тілінен де байқаймыз: қафәл — бекіту, жабу. Егер біз семитохамит, үндіевропа, алтай, картвел тілдерінің деректеріне үңілсек, олардың бірқатарында «қап» сияқты түбір — «жабу», «бекіту» сияқты сөздер мағынасын білдіреді. Сөйтіп, «жабу» мағынасындағы «қапсыру» сөзінің түбірі қақап екен де, оның төркіні бірнеше топтағы тілдерге ортақ екендігі анықталып отыр. Қазіргі тілімізде «есікті жап» деудің орнына кейде «есікті қапсыр» деп те айтыла береді. Бірақ бертін келе «жагі» мен «қапсыр» мағыналары даралана, ажыратыла бастаған. Егер үйдің есігі тұтас болса, онда көбіне «жап» етістігі қолданылады да, есік жарма — екі жаққа ашылатын болып жасалса, «қапсыр» жиі қолданылады. Осы ерекшелікті аңғармаудан бірін әдеби тіл қалпы, екіншісін диалектизм деп қарайтын жаңсақ көзқарас та ішінара кездеспейді емес. Бес жүз бес сөз
