Төкен Әлжантегі. Махаббат мазары немесе «Отаутас»* туралы аңыз. (аңыз-дастан)
"Төкен Әлжантегі. Махаббат мазары немесе «Отаутас»* туралы аңыз. (аңыз-дастан)"|"https://madeniportal.kz/adebiet/token-alzantegi-maxabbat-mazary-nemese-otautas-turaly-anyz-anyz-dastan"
TITLE: Төкен Әлжантегі. Махаббат мазары немесе «Отаутас»* туралы аңыз. (аңыз-дастан)
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/token-alzantegi-maxabbat-mazary-nemese-otautas-turaly-anyz-anyz-dastan
META: "Төкен Әлжантегі. Махаббат мазары немесе «Отаутас»* туралы аңыз. (аңыз-дастан)"|"https://madeniportal.kz/adebiet/token-alzantegi-maxabbat-mazary-nemese-otautas-turaly-anyz-anyz-dastan"
TOTAL WORDS: 3550
TEXT: ДОСЫМА СЫР Қарап тұрсам осы тау кеск iн iне, Iлесед i сез iм ой көшк iн iне. Буырқанған талайдан жүрек тербеп, Жыр жолдары тұсауын кест i, м iне. Айта алман қай ғасыр беттер i бұл, Безек қақты қай дәу iр шектер i б iр. Сел боп аққан жастардан теңiз тұнған, Санамызда зар заман өткел i тұр. Тұлпар ақпай жұлдыздай – майырылған, Сұңқар ұшпай заңғарлап – қайырылған. Заман ед i ол қос аққу көлде жүзген, тапатал түс сыңардан айырылған. Ару б iткен құшақта тұншыға алмай, Батыр өлген тағдырға үн шығармай. Шаң астында бұлқынған шама ед i, Ашық-жарқын жарқырап күн шыға алмай. Төнсе-дағы мың мәрте құзғын оған, Сырды сұра тастардан мызғымаған. Жылап тұрып айтар ед т iл б iтсе егер, Заман сырын жүз тұрып, жүз құлаған. Суыртпақтап сұңқылын түр-түр iмен, Сыбырлар ед табиғат мұң т iл iмен. Сонда, сонда бұлттар да борша-борша, Үзер ед i моншағын к iрп iг iнен. Сақтаса да қатқылдық қатпарлығын, Кез i келсе көбелер тоқ қарды күн. Құлақ түрг iн өткенн iң өкпег iне, Парақтарын аңыздың ақтар бүг iн. * «Отаутас» – Жаңаарқа ауданы жеріндегі төбе атауы. БАСТАУ Алаң да алаң, алаң шақ, Сез iлмес шырай тұщымы. Т iзен i қаққан қорамсақ, Сұстандырады к iс iн i. Дойырдың iз i домбығып, Долыға жүрек қамдасқан. Жүз iнен тамар қанды ұғып, Жарқылдасады алдаспан. Шоқпардың басы шорланып, Азалы сәтт iң қақты үн iн. Тор көздер күтер қорғанып, дардары шығар шақтарын. Тықыршып тұлпар кермеде, Тасты илеп, тұяқ от қарыр. Еңiсте, танбас өрде де, Бауырын жазар шақта б iр. Ш iресе шыдар талыстай, Дауылға бет iн қаратқан. Бер iлмес жауға алыспай, Жар бола гөр елге, Жаратқан! * * * Басталды бәр i, басталды, Шаң-тозаң шалды аспанды. Тұяқтар таптап барады, Домалап түскен бастарды. К iм болжар соңын тап басып? От шашып семсер шақ па шұқ. Қақырап сауыт сөг iлсе, Құшағын сардар хаққа ашып. Құшады жерд i құшақтап, Ұшады рухтар – құс әппақ. Соғыстың қатал заңы бар: Майданда жең, не пышақ қап! Ырылға бөккен айнала, Ырыққа көнбес ой - сана. Ақырған және бақырған, Жаңғырық көш iп қайда да. Қайыра алмай сорды өктем, Жүрег i айнып кермектен. Даланың құты қашыпты, Ыңырсыр аймақ қан бөккен. Ащыға мыйды қыздырма, Киес i болар тұздың да. Аруды тербер арыстар, Жемт iк боп жатты құзғынға. *** Ж iберердей тау қопарып, тасты үг iп, Келген жаудың аптығы да бастығып. Шег iнгенде Ерд iң рухы артыпты, Майдан салған өл iмге де бас т iг iп. Өз ел iне бер iк қамал бола алған, Сарбаздарда енд i қандай бар арман! «Женд iк!» – депт i дүй iм жұртқа жар салып, Қуаныштан жас сорғалап жанардан. Тұрсадағы алақанға айды алып, Дүрл iкпес ед дәл осылай жайда анық. Жеңiс берген тәңiр iне сыйынып, Ел тұрыпты ерк iнд iкке тәуба ғып. Сол сәтте-ақ қара түнек ашылып, Тербел iпт i күн төбеге асылып. Былдыр қаққан бұлақ шапшып, тасынып, Күлк iлерден күм iс толқын шашылып. Берседағы т iрл iк атты көшке рең, Пәни-бақи арасын к iм екшеген? Жеңiстермен сабақтасар аға ұрпақ, Және арманы тұяқ басар өскелең. ТАНЫСУ Жиналған жұрт бүг iн неткен көп ед i, Теңiз дерс iң асып-тасқан кемер i. Еб iл-деб iл даурығысқан ез де жүр, Мерген де жүр толғап тартқан жебен i. Кемп iр де жүр ыңқылдарын сирет iп, Шалдар да жүр сүйектер iн сүйрет iп. Қыздар да жүр көрк iне көз тоймаған, Толықсыған бөкселер iн билет iп. Тағдыр жиып қойғандайын қатқылын, Бала да жүр қара сирақ, боқмұрын. Тең-теңiмен толықсиды адамдар, Жұмақ орнап, жет iскендей тап бүг iн. Жұмақ, жұмақ. Жұмақ деген осы да, Тән жылытар табиғаттың тасы да. Әлден уақ б iр бәтәгөй сөз алды, Әппақ қырау қонған сақал, шашына: – Тор қыспаса белг iл i, Құстың ерк iн самғары. Дымданса ат терл iг i, Жолдың ауыр салмағы. Т iрл iкте бұл түйтк iл көп – Болғанынан болмағы. Жарық барда таусылмас, Дүниен iң толғағы. Ел басына күн туса Бұғып қалсаң бақ – Сарық! Қажаспаса жебемен, К iмге дәру ақ сауыт. Жаңбыр болып жауа алмас, Қырық қатпар ақша бұлт. Қадыр қалмас семсерде, Осылмаса от сауып. «Шүк iр» – дей iк жамағат, Тәубеңд i де таңға арна. Жет iл iпп iз, жет iпп iз, Наза салмай жалғанға. Жалғыз өскен жас қайың, Емес екенб iз орманда. Найзағайдай құйылып, Жау қайырар қол барда. Тұра аламын нық басып, Жата аламын жазылып. Күмб iрлейд i көк iрек, Жан-жүйен iң сазын ұқ. Қабыл алғын бәр iң де, Сөйлей бермен қазынып. Ел алдында бас и iп, Ел атынан разылық! Жасаған ба алдынала таңдауын, Қолына алып күм iс сапты қанжарын. Топ бастаған Нар батырға ұсынды: «Енд i бұл зат саған лайық, ал, жаным!» Көк iрег iн қолмен басып, и iл iп, Алды ж iг iт сыйды қымбат сүй iн iп. Сонсын шолып жанарымен жан-жағын, Сөз тастады жұртқа тұрған жиылып. – Дарияға теңесем б iр көпт i мен, Сағасы боп құйыламын тек, к iлең. Сондықтан да маған емес қымбат сый, Халықыма ұсынылған деп б iлем! Аламаннан қашан келген қатар бақ? Б iреулерд iң жүрег iнде от ойнап. Б iреулер i қызғаныштан тырсиып, Б iреулерге ашу шықты атойлап. Б iрақ мұны елер, с iрә, кез бе ед i, Ұшқын атты Нар батырдың көздер i. Ойқастады арғымағын ойнатып, Көп қадалған б iр жанарды сезбед i. Әппақтығы жаңа жауған қар-сынды, Нәз iкт iг i бой көтерген талсынды. О, жасаған, бұған қандай дауа бар, Көрер емес ару қызды – Баршынды. Т iрл iкте бұл болар не б iр керемет, Шайтан кел iп шақырса да ерер ед. Қыз дәл қаз iр қараңғы түн iш iнде, Шалқып жанған отқа ұмтылған көбелек. Құбылғанда ынтызарлық күй i мың, Баса алмай б iр жел iкт iң құйынын. Жұртты ки iп алға шыққан Баршынға, Батыр салды сонда көзд iң қиығын. Сәл бөгелд i, Б iл iнбед i тыныс та, Оғандағы сез iм қонды тым ұшпа. Осы сәтте қайсар жүрек д iр етт i, Қаймықпаған қарсы шапса қылышқа. Ойхой, жалған! К iм өтпеген соқпақ бұл, Сабылысқан шырын ғана татпақ к iл. Мына екеу де шиырламақ сол iзд i, Уақыт та қалғандайын тоқтап б iр. ТАБЫСУ Түн ед i бұл, айлы түн сүттей әппақ, Қыз-ж iг iттер келер деп күтпей-ақ бақ, Әз iл-қалжың, күлк iмен жарастықта, Жүре берд i к iшкене қырды бетке ап. Қыр тұрған-ды ауылдың ту сыртында, Зораятын сұлбасы түн сылқымда. Берг i бет i жазық-ты, сәл бойласаң, Перде болар шұңғыл көп б iр сиқырға. Тұрар дейс iң қайсыб iр түн арланып, Енсең егер ғажайып құмарға анық. Одан әр i атты адам тақиясы Тепеңдейт iн, кетед i шұбарланып. От түст i ме, о, адам, өзег iңе, Табиғат та тылсымды сезед i де. Тал бүркепт i, мап-майда құмын жайып, Тер iст iктен құлаған өзен i де. Қызық кеш iп көрмеген биылға түк, Күн өткерген жас жұтып, құйын қатып. Жастар босап қарекет, қарбаластан, Ж iберд i әне даланы дуылдатып. Ауыл жатты бұл топқа құлақ түр iп, Еңсе езген салмақты лақтырып. Ақбоз үйд iң үст iне шуақ тұнды, Қараша үйде де тұрды шуақ күл iп. Көңiлдер i осы сәт жылып бүг iн, Ұлықтар да ұмытты ұлықтығын. Бойжеткен боп жүрген iн кемп iр аңсап, Шал отырды сағынып ж iг iтт iг iн. Қыза берд i, ойын да қыза берд i, С iлк iнд iр iп маңайды, құба белд i. Әлден уақыт жаршымыз айқай салып, Дәл ортаға жұлқынып шыға келд i: – Елд iң қамын ер жейд i, Салмақ түссе көтер iп. Жауға намыс бермейд i, Шүк iрш iл iк етел iк. Ер силаған ел ед iк, Қадыр тұтқан кемелд i. Б iр өз i б iр төбел iк, Қарсы ал, халқым, өренд i! Iзет ет iп батырға т iзе бүг iп, Тұрған кезде самалдан түз ел iг iп. Өр iс берсе ж iг iттер қызғанышқа, Мүләй iмге жығылған қыз ем iн iп. Саққа қашқан берместен ойға тыным, Аяқ артты арқанға Нар батырың. Сонсын, сонсын қарады жан-жағына, Дегендей iн: «Шық бер i қай батылың». Түсет iндей аспаннан жұлдызы ағып, Баршын жүз i нарттай боп тұр қызарып. Ұмтылмаса ертерек елден бұрын, Кетет iндей батырды б iр қыз алып. Бұйырардай өзгеге тұщынары, Тар кеудеде жүрек те қысылады. Ауа жетпей қарманған кезде мынау, Көмек қолын к iм сез iп ұсынады? Төг iлгенде нұр-шуақ тап қасынан, Көңiл жайса қанатын аққа ашып әм. Жаныққанмен Бәр iб iр мүмк iн емес, Аттап өту ұяттың қақпасынан. Болса да арын берет iн ағысқа рең, Шабынса да ил iкпес шабыспа әлем. Қара тасты қақ т iлер қаһарланса, Ж iгер-жебе байланып намысқа әрең. Бас игендей болғанда құрыққа мың, Көз алдынан өткерген қылықтарын. Ер iп келген жеңгес i алға бастап, Ұмытар ма тоң ж iг iн жылытқанын. Күн десең де сияды, гүл десең де, Шомылдағы шуаққа гүлде сен де. Былқ-сылқ еткен жүр iс i жел i тартар, Ғалам жүг iн арқалар т iл – көсемге. Көлге көр iк бере алар, елге көр iк, Дәме құяр езге де, ерге – жел iк. Сұлулыққа ис iнген батырдың да, Жүре берд i көз алды дөңгелен iп. Бойламаққа ынтығып тұныққа әр i, Iңкәрл iкт iң ашылды құлыптары. Жүректерд iң лүп iл i арна тауып, Махаббаттың атты алдан күл iп таңы. Жеңге тұрды мәз болып жол ашқанға, Батыр менен ару қыз жарасқанда. Нар болса – тау, Баршын бұл – шынар сынды, Құзға б iткен таранып, талас бар ма! Тамсандырған тәнт i ғып талайларды, Ек i жаста көз қарыр арай барды. Б iр адамдар қарады қызғанышпен, Б iр адамдар сүй iн iп қарай қалды. Сез iм, с iрә, сияр ма шар ғаламға, Ұмтылмай ма, салып б iр: «барды аламға». Шыр айналды дүние шыбжың қағып, Төрт дәу ж iг iт арқанды толғағанда. Аспан кетт i осы сәт төңкер iл iп, Тыныш жатқан с iлк iнд i тау кер iл iп. Қозыдайын жұлдыздар жамырасты, Алтын тақта отырған айға кел iп. Жер-жаһанды б iр тылсым орап алып, Ел iкт iр iп, ел iт iп барады анық. Жерге орнығып, қонақтар рай танытпас, Көңiлдер де ұшырған шағала ғып. Қойып қойған и iр iп барша жұртты, Созылар ед көр iн iс қаншалықты. Былайғы топ тықырши бастады да, Соны көр iп, жаршы да жар салыпты: – Жүрдект iг iн уақыт ойламаппын, Ауып барад ортадан тайғанақ түн. Бастамасам жаңа ойын, беймәл iм-ау, Iл iгер iм кәр iне қай қабақтың. Жақсылықтан бар ма жан күдер үзбек, Сусағанды сез iмге түн ем iзбек. Ал, кәнеки, қыз-ж iг iт сабылайық, Жүрек iздеп. дем берер сүйек iздеп. – Мұның дұрыс! – Иә, сәт! – Ал, басталық. – Әнеб iр қыз. – Өз iң-ақ жармас барып. Үзд iкт iр iп үм iтт i үк iлейд i, Көз жетк iз iп тұрса да болмасқа анық. Арты – соқпақ, Алды – айдын күд iкт iң де, Ғанибет i жалғанның – сүл iк т iлде. Даңғазалап маңайды жастар әне, Бара жатыр с iңiс iп тұнық түнге. *** Тұщынды жаны, тұщынды, Сәукеле әр i домалап. Ай бет iн жауып қысылды, Жатпады б iрақ табалап. Сез iмге и iп маңай да, Ент iг iн басты толқындар. Жүрег iн тосты арайға, Жанарда ойнап жалқындар. Сөге алар дейс iң к iм мұны, Шырынға батса шырмалып. Адалдықтың ақ түнд iг i, Кете барғандай ұрланып. Құлады сәтте қамалы, Шақырар енд i басқа әлем. Қыз дәурен ағып барады, Үз iлген тамшы жаспенен. Өк iн iш, б iрақ, жүрген бе, Жатқанда жапан бақ т iлеп. Ләззаттың дәм iн б iлгенге, Кермек те бүг iн тәтт iрек. Рахатқа түнд i бөлейд i, Арасы түст iң өңменен. Махаббат жайса құзырын, Құлдыққа мойып өтес iң. «Сүйем iн - н!» – деген үз iк үн, Екеуд iң қиды некес iн. *** Уақыт – жүрдек қайықтан, Бар ма екен, с iрә, оза алған. Селкеул iг iнен айыққан, Б iл iнд i таң да бозарған. Қауызын жарған қамсыз күн. Келед i, құшақ жайып көр. Арлы менен арсыздың, Т iрнег iне мың айыпкер. Қиуы қашып, ш iрк iн, iс Шабындыратын осы кез. Бәр iне қолды сермеп құр, Сабыр қылатын осы кез. Санада сайрап өрнек б iр, Сағындыратын осы кез. Сағыныш табы салмақты, Қылп етт i қыздың iш i де. Әшекейлерд i қармапты, Содан соң м iн iп күш iне: «Нес iне енд i қысылам, Мойындап тағдыр құрығын. Шолпымды сый ғып ұсынам, Сенд iк деп қолаң бұрымым. Жетт iк-ау мынау таңға ақыр, Серт iм сол: б iрге көрер iм. Алқамды берд iм, ал, батыр, Төс iме шықтың деген iм. Б iлез iк - өлсем, б iр белг i, Қоңсы ғой ақ пен қаралық. Еске сап өткен күндерд i, Б iлег iм жатсын оралып! Қош!» – дед i Баршын қатайып, Жанары ғана өзгермей. Ылаңға толы от алып, Уақытты жеткен сезгендей. Елеңге құлақ ел iг iп, Тосылды көңiл күй атқан. Б iр сырға дала жел iг iп, Дүб iрлеп жатты тұяқтан. ШИРЫҒУ Үм iт i бар ж iг iт ед i қызда анық, Қар жастанар, керек кезде мұз қауып. Ноян жүрд i аңдып басқан қадамды, Сыр берместен сабыр бағып, сызданып. Орта ауып, тұрар шақта тасқа шық, Жоғалғанда жыңғыл қуып қос ғашық. Iш iн жалап алай-түлей ақ жалын, Жаны күйд i, жатқандайын от басып. Қылар айла қалмаған соң ақыры, ойлапойлап тапқан барлық ақылы. Ақбоз үйге аттың басын т iред i, Бай болатын осы ауылда жақыны. Келе сала баян етт i мән - жайды, Ес iр iк боп, өс iр iп кеп толғайды. «Алдаспанның өтк iр жүз i жалынсын, Т iр i жүр iп т iл iмделсем – сол қайғы!» Ж iг iт сөз iн тауысқанда қинала, Жаны ашып бай отырды тумаға. Дед i сонсын: «Он асқанға – б iр тосқан. Әке – қолда!» Көз iн қысты қулана. Ешк iм шешпес өңi түг iл түс iнде. Бар ед мұның өз есеб i iш iнде, Әке – досы, енд i күйеу болса егер, Атақ-мансап тасыр осы к iс iңде. Ноянменен шабысады Нар батыр, Ек i бас та құм қабумен қалды ақыр. Әмеңгер i сонда өз i болмай ма, Ақ мамықтай аруыңның, бұл пақыр. Аршын төст i алақанға көм iп б iр, Жалын құйып, жанын сәтке ел iкт iр. Сонда өз i-ақ ұмтылмай ма тереңге, Ес iн б iрде жиып, тағы өл iп б iр. Ақ сазандай әппақ дене ойнақтап, Суи қалған қанынды сәт қайнатпақ. Тұғырыңнан түскен жоқсың – қайрат тап, Сонсын, сонсын. армансыз-ақ ойнап бақ. Қиял, ш iрк iн, бас б iлмеген көк дөнен, Жерге қонды ұшып-ұшып көкпенен. Д iттеген i нысанаға дөп ти iп, Құлақ шыңып, жаңғырығып кетт i әлем. Отырды да ұзақ толқып, ыңырсып, Сөз тастады аяздайын тымырсық: «Ек i жастың арасына, арман жоқ, Бола б iлсем жалғастырар шығыршық. Алтын ғана лайық шығар құймаға, Шұрқ етпе, шүк iр, барда сыйлы аға. Дәл сол қызды қатын ет iп әперем, Емешег iң сонша үз iлсе, қу бала!» Б iр i ойды, б iр i сөзд i малданып, Сағым шалған үм iттерге алданып. Беттей берд i тоқтар жер i қыз үй i, Баршын, Нардың гүл тағдырын қолға алып. *** Алағай заман, бұлағай. Өзег iн құртқа өрг iзген, Бәйтерек қалмас құламай. Қайыстай қатқан кер т iрл iк, Шалжияр төрде құдадай. Ұлдары теңд iк таппаған, Қыз – жәуд iреген құралай. Ұшпа жел шықса үрпи iп, Жанарын қалмас шыламай. Бәс iре тартар, бәс т iг iп, Қисайса кетер қастығып, Қарадан, қалқам, жүр абай. Қанатын қыран қаға алмай, Жанатын алау жана алмай, Ұлыған қасқыр ордасы Шабаланған көп қабардай. Қайраның қайда қарсылар, Тырағай уақыт, тырағай. Бұза алар бәр iн шамаң жоқ, Жаратқанға тек бас и iп, Тәңiрден медет сұрағай. *** Қатаңдықты осындайдан танисың, Қабағынан қалбақтады пәни шын. Қорқаудайын шыға келд i жонданып, Қыз әкес i сезген сәтте қан ис iн. Құйын қуар жан ед i б iр қырсық-ақ, Көз орнында қып-қызыл боп тұр шырақ. Қылымсыған жас тоқал да жоғалды, Дәл бүй iрден тепк i ти iп, қыңсылап. Кез жетсе де қаралыққа тойынар, Түр i де жоқ неден болсын тайынар. Қолға түссе қыз бен ж iг iт дәл қаз iр, Шайнамай-ақ жұта салар жайы бар. Көр iп әке булыққанын тым қатты, Бай да ойын жалғастырып сырғақты: «Азғырған-ау, с iрә, б iреу баланы. » деп тағы б iр қоңырсытты жұмбақты. Нағыз соққы. сипау емес қаңғыма, Ауыр тиер санасы бар жандыға. «Нен i тантып отырсың сен, қасында, – дед i ашумен, – тағы б iреу болды ма!? Д iттеген iн бүге-ш iге ойға өр iп, Жаны күйген болып бай да рай бер iп. Дед i: «Нес iн қазбалайсыз анықты – Iш iг iне т iг iлмей ме сай бөр iк». Селк етт i әке өз-өз iнен шошынып, Т iлге тиек тақты сонсын ашынып: «Осы әулетт iң б iр күш iг i болды ғой, Жеңгес i ме, отырғаның жасырып?!» Жасап алған жоқтан тоқып, ойдан бар, Iштей күліп, iштен ғана жайраңдар. Екеуара б iр-б iр iне көз қысты, Кес iм түс iп: «Ат артына байлаңдар!» Қаңқылдамас қанды жерде қара құр, Т iрелген соң тайынар ма орға ақыр. «К iм тастаса Нардың басын алдыма, Баршын қыздың иес i де сол пақыр!» Сөз түгест i, iс те шапты насырға, Аттанды топ ұқсап отты жасынға. Тағы б iр зар азынамақ аймаққа, Көз жасына тұншыққан бұл ғасырда. ШАБЫСУ Ойлануға мұрша да жоқ, атүст i, Шолақ-шолақ ек i жақ т iл қатысты. – жекпежек! – деп Ноян тұрды елеуреп, – жекпежек! – деп топ шуласып жатысты. Қайықтайын қарсы жүзген ағысқа, Шапты батыр, шапты батыр намысқа. Сауытсыз-ақ қанжар қармап, от құшпақ, Ш iрегенге шыдас берер талыс та. Су себе алмай қанатымен құс құрлы, Үрей торлап жанардағы ұшқынды. Жүрек суып, үм iт-күд iк астасып, Баршын жаны осы сәтте ышқынды. Қабаттасып өм iр менен тұрды өл iм, Соны сез iп iшке тартты күн дем iн. Бұлақ басы, құрақ жиып сыбырын, Қонақтапты көкорайда гүлге мұң. Тау ырғалып, қалтырады мүк тасы, Осы айқаста тұр тағдырдың тұтқасы. Ек i боздақ б iр-б iр iне атылды, Қанды алаңнан б iрд iң анық шықпасы. Бет қаратпас алған қаһар жанығып, Қос жалынның, ұғар болсаң, жанын ұқ. Қарш-қарш етер алмас жүзд i алдаспан, Ек i қыршын с iлтескенде шабынып. Жүз талаурап, қабарады қас-қабақ, Ажал аузын ашқан сайын ашқарақ. Мына айқас бұрынғыдан басқарақ, Сәт iн салса тураптурап тастамақ. Мыйды керней сан тарау ой құйылып, Жатқан ару, ұғар болсаң, күй iн ұқ. Баршын көз iн тарс жұмып алыпты, Тәңiр iнен жеңiс т iлеп сыйынып: «О, құдырет, б iр аласың бар ма ед i? Т iлеген iң әлде сен iң қан ба ед i? Олай болса, батырды ая, жалынам, Нар жолына құрбандыққа шал мен i». Ару тұрды өз-өз iнен күб iрлеп, Салды дейс iң ой да, қыр да, дүб iр көк. Шақұр-шұқыр шайнасады алдаспан, «Б iр өм iрд i құлатамын бүг iн», – деп. Ел тыныпты iшке алып демдер iн, Күт iп к iмн iң к iмд i бүг iн жеңбег iн. Ажал к iмге құрып қойды өрмег iн, К iмге жаяр ек i құлаш көр дем iн? Айырмады, қанша өтт i арада, Уақытпен санасатын шама ма! Бір мезетте. Ноян қалды сенделіп, Толқындайын соғылған кеп жағаға. Жеңiс! Жеңiс! Жүрек жұлқып бұлқынды, Ару жанның жанарында күн күлд i. Байыз тауып тұру қайда мұндайда, Құшақ жайып сүйген iне ұмтылды. К iмнен ғана сәт сағатта қысылмақ, Құшып жарын, мауық басып тұщынбақ. Мың-мың құсты кеудес iне қондырса, Мың-мың құсты көк төр iне ұшырды ап. Жетт i-ау ақыр! Жетпед i ме?. Ғаламат!. Көк iрег iнде батырдың да қара дақ! Сөнер жанар үзген тамшы барады, Қан-сөл қашқан бетт i бойлап домалап. Қара, Баршын, қарап қалғын, көз iлме, Мұрсат алғын бәр iн-бәр iн сезуге. Соңғы сөз i ақтарылмай қалыпты, Сәл жымиған рай танытқан езуде. «Сүйем», – деуге асықты ма, к iм б iлген? Бәлк iм, тоят тапқан қаздан түнг i iлген. Бәр iн жаю мүмк iн емес, жасырған, Күңг iр аспан, күңг iр дала, күңг iр рең. Күңг iр. күмб iр. Күңг iр. күмб iр. Сау ма адам, Тағдыр талып, аман қалған сауғадан. Аспан астын сақ-сақ күлк i шарлады, Шалықтаудың салқынынан аумаған. Күш iн жиып бойындағы ақырғы, Ес i к iр iп сүйед i қыз батырды. Сонда сезд i, масаттанған бай екен, «Таста әр i!» – деп ол қызға ақырды. Қыз үлгерд i қарашығын қадап та, Ажал құсқан қанды қолды садаққа. «Нарды атқан осы сұм, ә? Осы сұм!» Ащы өкс iк кептелд i кеп тамаққа. Сонсын, сонсын басқа ойды қақпайлап, Жүрег iне сер iк ет iп отты айғақ. Нардың бел iн қармай бер iп тапты да, Ақ алмасты жеңіне тықты кек қайнап. Байдың одан хабары да жоқ б iлем, Қорқаудайын арбасқан б iр тоқтымен. Тұрып-тұрып: «Тоқалымсың бұйырған», – Дед i күл iп, жүз iн жайып тоқ күрең. Өткен түнг i қиял қашып айға асқан, Қыз қарғысын айтты күнге қайғы ашқан. Адал түн iн арамдауға қимады, Албастымен алдындағы май басқан. Қыстыққанда қаны теу iп басына, С iлтед i қыз ақ алмасты ашына. Бәр i тынды, Өз iдағы құлады, Нар батырдың кеудес iне асыла. Шақта осы құтырынды жел тұрып, Буырқанды асыртасыр көл тымық. Найзағайлар жасындарын лақтырды, Қорғасын бұлт көк төр iнде жөңк iл iп. Төрткүл әлем дәл осылай жанықты, Дүниен i ылаңға б iр салыпты. Махаббаттың белг iс iндей мәңг i өлмес, Тау да мынау сонда орнап қалыпты. ДОСЫМА АЙТАР ТАҒЫ БІР СЫР Асыр салар арқар ойнап, арқар ойнап басына, Бара қалсаң осы тауға – «Отаутастың» қасына. Ки iз үйд i кеск iндеген тасқа қарап осынау, Махаббаттың мәңг iл iг iн мойындағын, досымау. Етег iнде талдары бар желмен шашын тараған, Селкеу тартса сез iм, ш iрк iн, серг iтуге бар оған. Құлақ салсаң жапырақтың сыбдырына осынау, Қос ғашықтың арман-мұңын, ұғарсың сен, досымау. Сылдыраған бұлақ үн i жар жағалап ән салған, Ек i жастың сағынышы сен i, мен i қарсы алған. Шарап емес судан жұтшы мөлд iреген осынау, Сонда жастың кермект iг iн түс iнер ең, досымау. Өл i деме тауға қарап, өл i емес т iр i ол, Бұзылмаған шырғалаңда адалдықтың п iр i ол. Қына жапқан жақпар тастар мүлг iп жатқан осынау, Сен iмдерд iң бер iкт iг iн көрсеткендей досымау, Солай, солай, солай, досым, махаббатты жоқ деме, Т iрш iл iкте сусындайды пәк сез iмнен от дене. Ғашықтықтан түлеп ұшар жүректег i бар арман, Мына әлем ғашықтықтан, махаббаттан жаралған. Махаббаттың ұлылығын ұғынсаң сен осынау, Сонда ғана өм iрд i шын сүйе аласың, досымау! Төкен Әлжантегі ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
