1900-1917 жылдардағы ресей мен қазақстандағы қоғамдық-саяси жағдай — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер о) қоныстанушылар 15 жыл салықтан, түрлі міндеткерліктерден босатылды. Мұқтаж отбасыларға 100 сомға дейін қарыз беру белгіленді. Жаңадан қалыптаса бастаған орыс қоныстарын өлкедегі ықпалды күшке айналдырып, қорғаныс қабілетін күшейту мақсатында оларды негізгі қатынас жолдары бойына орналастырып, аса құнарлы жерлерге тамыр жайған тұтас орыс қоныстары тізбегін жасап, сондай-ақ олардың баска орыс-қазақ қоныстарымен және қалалармен жеңіл жалғасып жату мүмкіндігін қарастыру көзделді. 1874 жылы Ақмола облысына қоныс аударып келгендерді орналастыру тәртібі жасалынып, онда әрбір қоныстанушы ер адамға 18 десятинадан кем емес және 30 десятинадан артық емес үлес беру, ал оған қосымша ең аз дегенде 20 ер адам орналаса алатын жер телімдерін даярлау туралы айтылды. Бұл бөлінген жер телімдерінде қазақтарға егін егіп, қыстау салуға тыйым салынды. Егер көшіп келген орыс шаруалары бұл берілген жерлерді игеріп, түрлі шаруашылықтар құрса артықшылықтар алды, салықтан, түрлі каржы және тікелей басқа міндеткерліктен 10 жылға босатылды. Тура осындай жеңілдіктер Торғай, Орал және Сырдария облыстарына келген қоныстанушыларға да берілді. 1891 жылғы 25 наурызда қабылданған «Акмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы Ереже» қазақ жерін отарлау ісіне жаңа карқын берді. Ресей Ішкі істер министрлігінің 1894 жылғы 29 маусымдағы өкімі бойынша Сібір мен Дала өлкесіне қоныс аударуға қойылған шектеу жойылып, губернаторларға қоныс аударушыларға ешқандай да кедергісіз құжаттар беру жөнінде нұскау түсірілді. XIX ғасырдың 90-жылдарының екінші жартысында және XX ғасырдың алғашқы он жылдығында қазақ жеріне арнайы шығарылған экспедицияларға қоныс аудару қорларын жасау үшін «артық жерлерді» анықтау ісі жүктелді. Жаппай қоныс аудару үдерісіне мақсаттылық және ұйымдасқандық сипат бере алатын әкімшілік жүйесін құру ісі де колға алынды. 1896 зкылы Ресей Ішкі істер министрлігі жанынан Қоныс аударту баскармасы құрылды. 1905 жылғы мамыр айында ол жаңа құрылған егіншілік және мемлекеттік меншік министрлігі қарамағына өтті. Бұл мекемеге империя көлеміндегі қоныс аудару істері жүктелді. Осы мекеменің ұсынысы бойынша Қазақстан жері бес қоныс аударатын аудандарға бөлініп, 1904—1906 жылдары бұл облыстарда аудандық қоныстандыру мекемелері ашылды. Өз ретінде облыс көлемін қамтыған қоныстандыру мекемелері уездік деңгейде кіші аудандық болып бөлінді. Қазақстанда империялық орталықтан басқарылған қоныстандыру мекемелерінің жүйесі қалыптасты. Олардың жұмысын жүргізу ісіне империялық мүддені жақсы түсінген, тәжірибелі мамандар тартылды. Бұл мекемелерге, негізінен, екі міндет, яғни жергілікті қазақтардың пайдалануындағы жердің «артығын» анықтап, қоныстандыру телімдерін даярлау және қазақ бұқарасын «жерге орналастыру», анығырақ айтқанда, тездетіп отырықшы тұрмысқа көшіру жүктелді. Қоныстандыру мекемелері қоныс аударушыларға жер телімдерін даярлау барысында мыңдаған қазақ қожалықтарын соған дейін игерілген суармалы жерінен, жоңышқалықтарынан, баубакшаларынан, су жүйелерінен айырып, құнарлылығы нашар басқа жерлерге көшірді. Мемлекеттік Дума депутаты Дзюбинский қоныстандыру мекемелерінің бұл әрекетін жеке отбасыларының меншігін зорлықпен тәркілеу екенін айтып, бұл істің тіпті себебін де ашып көрсетті, яғни суландыру жүйесін салу үшін мемлекеттен көп қаржы шығынын талап ететін жерлерден қашып, егіншілік құруға даяр жергілікті халықтың меншігіндегі жерді тартып алу сиякты жеңіл жолға түсу еді. Қоныс аударушыларға жер телімдерін даярлаумен бірге қазақ қожалықтарын жерге орналастыру, яғни отырықшылық тұрмыска көшіру ісімен қатар жүрді. Сондай-ақ үкімет орындары бұл істі үлкен қарқынмен жүргізіп, тезірек аяқтау жолында тұрды. Ресей үкіметінің XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ жерін отарлау шаралары қазақ даласына улкен нәубет әкелген болатын. Осы мезгілде 45 млн га егіншілікке жарамды құнарлы жер қазақ әскерінің, орыс және баска еуропалық қоныс аударушылардың, сондай-ақ мемлекеттің пайдасына өтті. Бұл барлық қазақ жерінің 16%-ға жуығы. 1896—1916 жылдар ішінде Қазақстанға 1,4 млннан астам келімсектер, яғни империяның азиялық бөлігіне қоныс аударушылардың үштен бірі келіп орналасты. Өкінішке орай ішкі Ресейден, Сібірден қазақ жеріне қоныс аударған орыс бұқарасы, белгілі дәрежеде, отарлау саясатының құрбанына айналды, «жайлы мекен, жұмақ жер» үшін өзі сияқты баска жұрт бұқарасын құнарлы жерінен, ата қонысынан айыруға атсалысты. Егіншілікке жарамды қазақ жерінің үлкен бөлігінің қоныс аударушыларға өтуі, жайылым жолдарында орыс қоныстарының пайда болуы дәстүрлі қазақ шаруашылығын күйзеліске ұшыратты. «Қазіргі уақытта, өкінішке орай, — деп жазды Жетісу қазақтары облыс губернаторы атына жолдаған хатында, — қазақтардың басым көпшілігінің кедейленгені сонша, олардың бір орыннан екінші орынға көшіп-конуға қуаты жоқ, сондықтан да олар жерге біржола шөкті, ал мұндайларды қазақтар «жатақтар» деп атайды». Мұндай құбылыс барлық қазақ облыстарына тән болатын. Қазақстанда қалыптасқан жер мәселесі басым түрде зиялылардан тұрған ұлттық саяси топтың қалыптасуына, оның тез жетіліп саяси күшке айналуына түрткі болды. «Жер дауы» оның қызметінің негізгі арқауына айналды. Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т. — 304 бет,суретті
TITLE: 1900-1917 жылдардағы ресей мен қазақстандағы қоғамдық-саяси жағдай — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер о) қоныстанушылар 15 жыл салықтан, түрлі міндеткерліктерден босатылды. Мұқтаж отбасыларға 100 сомға дейін қарыз беру белгіленді. Жаңадан қалыптаса бастаған орыс қоныстарын өлкедегі ықпалды күшке айналдырып, қорғаныс қабілетін күшейту мақсатында оларды негізгі қатынас жолдары бойына орналастырып, аса құнарлы жерлерге тамыр жайған тұтас орыс қоныстары тізбегін жасап, сондай-ақ олардың баска орыс-қазақ қоныстарымен және қалалармен жеңіл жалғасып жату мүмкіндігін қарастыру көзделді. 1874 жылы Ақмола облысына қоныс аударып келгендерді орналастыру тәртібі жасалынып, онда әрбір қоныстанушы ер адамға 18 десятинадан кем емес және 30 десятинадан артық емес үлес беру, ал оған қосымша ең аз дегенде 20 ер адам орналаса алатын жер телімдерін даярлау туралы айтылды. Бұл бөлінген жер телімдерінде қазақтарға егін егіп, қыстау салуға тыйым салынды. Егер көшіп келген орыс шаруалары бұл берілген жерлерді игеріп, түрлі шаруашылықтар құрса артықшылықтар алды, салықтан, түрлі каржы және тікелей басқа міндеткерліктен 10 жылға босатылды. Тура осындай жеңілдіктер Торғай, Орал және Сырдария облыстарына келген қоныстанушыларға да берілді. 1891 жылғы 25 наурызда қабылданған «Акмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы Ереже» қазақ жерін отарлау ісіне жаңа карқын берді. Ресей Ішкі істер министрлігінің 1894 жылғы 29 маусымдағы өкімі бойынша Сібір мен Дала өлкесіне қоныс аударуға қойылған шектеу жойылып, губернаторларға қоныс аударушыларға ешқандай да кедергісіз құжаттар беру жөнінде нұскау түсірілді. XIX ғасырдың 90-жылдарының екінші жартысында және XX ғасырдың алғашқы он жылдығында қазақ жеріне арнайы шығарылған экспедицияларға қоныс аудару қорларын жасау үшін «артық жерлерді» анықтау ісі жүктелді. Жаппай қоныс аудару үдерісіне мақсаттылық және ұйымдасқандық сипат бере алатын әкімшілік жүйесін құру ісі де колға алынды. 1896 зкылы Ресей Ішкі істер министрлігі жанынан Қоныс аударту баскармасы құрылды. 1905 жылғы мамыр айында ол жаңа құрылған егіншілік және мемлекеттік меншік министрлігі қарамағына өтті. Бұл мекемеге империя көлеміндегі қоныс аудару істері жүктелді. Осы мекеменің ұсынысы бойынша Қазақстан жері бес қоныс аударатын аудандарға бөлініп, 1904—1906 жылдары бұл облыстарда аудандық қоныстандыру мекемелері ашылды. Өз ретінде облыс көлемін қамтыған қоныстандыру мекемелері уездік деңгейде кіші аудандық болып бөлінді. Қазақстанда империялық орталықтан басқарылған қоныстандыру мекемелерінің жүйесі қалыптасты. Олардың жұмысын жүргізу ісіне империялық мүддені жақсы түсінген, тәжірибелі мамандар тартылды. Бұл мекемелерге, негізінен, екі міндет, яғни жергілікті қазақтардың пайдалануындағы жердің «артығын» анықтап, қоныстандыру телімдерін даярлау және қазақ бұқарасын «жерге орналастыру», анығырақ айтқанда, тездетіп отырықшы тұрмысқа көшіру жүктелді. Қоныстандыру мекемелері қоныс аударушыларға жер телімдерін даярлау барысында мыңдаған қазақ қожалықтарын соған дейін игерілген суармалы жерінен, жоңышқалықтарынан, баубакшаларынан, су жүйелерінен айырып, құнарлылығы нашар басқа жерлерге көшірді. Мемлекеттік Дума депутаты Дзюбинский қоныстандыру мекемелерінің бұл әрекетін жеке отбасыларының меншігін зорлықпен тәркілеу екенін айтып, бұл істің тіпті себебін де ашып көрсетті, яғни суландыру жүйесін салу үшін мемлекеттен көп қаржы шығынын талап ететін жерлерден қашып, егіншілік құруға даяр жергілікті халықтың меншігіндегі жерді тартып алу сиякты жеңіл жолға түсу еді. Қоныс аударушыларға жер телімдерін даярлаумен бірге қазақ қожалықтарын жерге орналастыру, яғни отырықшылық тұрмыска көшіру ісімен қатар жүрді. Сондай-ақ үкімет орындары бұл істі үлкен қарқынмен жүргізіп, тезірек аяқтау жолында тұрды. Ресей үкіметінің XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ жерін отарлау шаралары қазақ даласына улкен нәубет әкелген болатын. Осы мезгілде 45 млн га егіншілікке жарамды құнарлы жер қазақ әскерінің, орыс және баска еуропалық қоныс аударушылардың, сондай-ақ мемлекеттің пайдасына өтті. Бұл барлық қазақ жерінің 16%-ға жуығы. 1896—1916 жылдар ішінде Қазақстанға 1,4 млннан астам келімсектер, яғни империяның азиялық бөлігіне қоныс аударушылардың үштен бірі келіп орналасты. Өкінішке орай ішкі Ресейден, Сібірден қазақ жеріне қоныс аударған орыс бұқарасы, белгілі дәрежеде, отарлау саясатының құрбанына айналды, «жайлы мекен, жұмақ жер» үшін өзі сияқты баска жұрт бұқарасын құнарлы жерінен, ата қонысынан айыруға атсалысты. Егіншілікке жарамды қазақ жерінің үлкен бөлігінің қоныс аударушыларға өтуі, жайылым жолдарында орыс қоныстарының пайда болуы дәстүрлі қазақ шаруашылығын күйзеліске ұшыратты. «Қазіргі уақытта, өкінішке орай, — деп жазды Жетісу қазақтары облыс губернаторы атына жолдаған хатында, — қазақтардың басым көпшілігінің кедейленгені сонша, олардың бір орыннан екінші орынға көшіп-конуға қуаты жоқ, сондықтан да олар жерге біржола шөкті, ал мұндайларды қазақтар «жатақтар» деп атайды». Мұндай құбылыс барлық қазақ облыстарына тән болатын. Қазақстанда қалыптасқан жер мәселесі басым түрде зиялылардан тұрған ұлттық саяси топтың қалыптасуына, оның тез жетіліп саяси күшке айналуына түрткі болды. «Жер дауы» оның қызметінің негізгі арқауына айналды. Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т. — 304 бет,суретті
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 