Диктатордың ажалы
"Диктатордың ажалы"|"https://abai.kz/post/145996"
TITLE: Диктатордың ажалы
URL: https://abai.kz/post/145996
META: "Диктатордың ажалы"|"https://abai.kz/post/145996"
TOTAL WORDS: 46368
TEXT: Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 7 пікір Қосу Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 9668 7 пікір 21 Қаңтар, 2022 сағат 15:35 Б iреулерд iң аузынан "көреген көсем", "ұлы көшбасшы", "ұлт серкес i" сияқты сөз шықса болғаны, Нұртастың жүрег i зырқ ете қалады. Өйткен i бұл сөзд i естиести құлағы әбден сарсылған. Осының бәр i жай алдамшы, өт iр iк сөздер екен iне, жарамсақтар тауып жүрген жалған мадақ екен iне де көз i жет iп болған. Ең бастысы, жаңағы мадақ сөздерд iң тасасында азу т iс i ақсиып, "диктатор" деген сөз тұрғанын да жақсы б iлуш i ед i. Тақта отырғанда "Мен диктатормын, абайлаңдар!" деп к iм айта қояр дейс iң. Олар қашанда "төңкер iс көсем i", "халық қамқоры", "ұлт серкес i" сек iлд i бүркенш iк аттарды пайдаланады. Сонау Шығыс Түрк iстанда туып-өс iп, атажұртқа соңғы он жылдың айналасында көш iп келген Нұртас Қытайдағы "көсемдер" дәу iр iн iң б iрталайын-ақ бастан өткергенд i. Бағынышты бодан жұрттың қолдан "құдай" жасап алып, кей iн содан құтыла алмай әлек болатыны да оған жақсы таныс ед i. Нұртастың мамандығы - тарихшы. Сондықтан ол тек Қытай "көсемдер i" ғана емес, "мемлекет деген iң - мына мен" дейт iн XIV-Людовиктен тартып, кешег i Гитлер мен Сталинге дей iнг i дүниежүз i диктаторларының тарихы мен тағдырын б iршама б iлет iнд i. Нұртастың атажұртқа көш iп келу iн iң мақсаты да, б iр жағы, күн санап д iл iнен, т iл iнен ажырап бара жатқан ұрпағын аманында үй iр iне қосу болса, ек iнш i б iр көздеген i - көсемс iз, диктаторсыз, қолдан жасалған құдайсыз елде өм iр сүру ед i. Алайда бұл заманда көсемс iз жер табу да оңай емес көр iнед i. Әс iл i, "көсемдер" мен "көшбасшы серкелер" отарлықтан таяуда ғана құтылып, жаңадан ерк iнд iк алған елдерде б iрден жамырап шыға келед i екен. Өйткен i бұлар бұрын жат елд iң құзырында бил iкке қолы жетпей, мансапқа жарымай келген ұлттар ғой. Солар азаттыққа шығысымен, өз ортасынан әлдеб iр Кейқуатты* таққа отырғызып, төбелер iне көтеред i екен де, әлг i адам көп ұзамай "көсем" болып шыға келед i екен. Ол енд i жөн i түзу көсем болып, көш бастаса жақсы ғой. Арада б iраз жыл өткенде жаңағы Кейқуат қылышынан қан тамған диктаторға айналады. Өйткен i әрк iм көрген iн iстейд i ғой. Оның б iлет iн i - қожайын мен құл. Жаңа диктатор енд i қандастарын құлға айналдырғысы келед i. Қарап отырсаңыз, мына араб елдер iнде дәл осылай болыпты. Олар өткен ғасырдың алпысыншы жетп iс iнш i жылдарында еуропалық мемлекеттерд iң бұғауынан босап, әрқайсысы жеке жеке ел болмады ма. Отаршылдар кетер iнде әрқайсысына б iр б iр "көсем" сайлап берген. Сырт бил iг i бұрынғы қожайындардың қолында тұратын қуыршақ "көсемдер" ғой баяғы. Өздер iн iң салымы мұндай зор болар ма, жерлер iн iң асты көлк iген мұнай теңiз i екен. Сол мұнайдың арқасында жаңағы "көсемдер" мен олардың сыбайластары аз жылда алпауыт байларға айналып шыға келд i. Енд i б iраз жылдан соң жаңағы "көсем iңiз" - қылышынан қан тамған диктатор. Нұртас кейде iш iнен "б iр кезде өз өркениет iмен дүниен i тамсандырған араб елдер i кей iнг i кезде неге көш соңында қалып қойды" деп таңғалушы ед i. Б iр кезде ертег iдей әсер қалдыратын ежелг i Бағдат, Мысыр, Шам шаһарлары неге көр iнгенн iң қолжаулығына айналды? Сөйтсе, байқұс арабтар отаршылардың құрығынан құтылар-құтылмаста, әрқайсысы ұзақ жыл б iр б iр диктатордың табанының астында жатыпты ғой. Диктатор жерден шығатын қазынабайлықтың есеб iнен өз i ғана байып, туыстары мен сыбайластарын байытып қана қойса, оған көнес iң ғой. Одан өрбит iн зардап басқада. Диктатор - қоғам денес iне түскен жег i құрт. Ол қоғамды өс iрмейд i. Шекс iз бил iк өз iне табынуды тудырады. Ал табыну мен жағыну - ег iз. Диктатор мемлекет қызмет iне қаб iлетт i, талантты, б iл iмд i адамды қоймайды, өз iн қолпаштап қоштайтын жағымпаздарды қояды. Диктатор билеген елде ақылды адам - б iреу ақ. Ол - диктатордың өз i. Ендеше, ол елден ек iнш i б iр ұлы адамның шығуы мүмк iн бе? Атамаңыз. Бұл елде мемлекет басқара алатын б iр ғана адам бар. Ол да - диктатордың өз i. Күнкөр iс не iстетпейд i?! Жарамсақ ақындар осылай деп өлең жазады. Жағымпаз, жалған ғалымдар диктаторды жер көкке сиғызбай мақалалар жариялайды. Ендеше, мұндай жалған қоғам кер i шег iнбегенде қайтед i?! Әуел бастан үш құрылықтың тоғысына орналасқан араб дүниес i қашанда қайшылықтарға толы өлке саналатын. Тұрғын халқы айнығыш, бұзылғыш, жолдан тайғыш болушы ед i. Соларды түзу жолға салу үш iн, Жаратушы бұл аймаққа пайғамбарларды да көп ж iберген. Ең соңғы пайғамбар Мұхамметт iң де арабтарды б iрл iкке келт iр iп, ел қатарына қосып кеткен iне де он бес ғасырдың жүз i болыпты. Кей iн таққа отырған диктаторлар сол пайғамбарымыздың сара жолын ұмыта бастаған сияқты ма, қалай? Олар соңғы кезде аспандағы Құдайдан гөр i астындағы мұнайға көб iрек табынатын болған. Не ғажап, былтыр, яғни, ХХ I ғасырдың он б iр iнш i жылы араб елдер iнде үлкен с iлк iн iс болды. Араб дүниес iн iң кемер iнен асып, теңiздей толқығаны сонша, жолындағы бөгетт iң бәр iн бұйым құрлы көрмей, сол қатарда диктаторларды да б iр iнен соң б iр iн ұшырып әкетт i. Соған қарағанда, Жаратушы ием ақшаға табынған диктаторлардың араб дүниес iн қалай бүлд iрген iн күндел iкт i бақылап-көр iп отырған сияқты. Оларды жөнге салу үш iн, Жаратушы бұл жолы арабтарға пайғамбар ж iберген жоқ. Бұл жолы ұлы Жаратушы арабтың аптапты күн сәулес iне аздап қана "Азаттық нұрын" қосып ед i. Арабтың қанында ұлттық рух болып тасыған да, қуыршақ "көсемдерд i" қаңбақ құрлы көрмей тақтан ұшырған да - Жаратушы ж iберген сол ғажап Нұр болатын. Тақтан ұшып түскен соң байыптап қарасаңыз, жаңағы диктаторлар жарамсақтар көкке көтер iп дәр iптегендей "ұлы" да емес, "кемеңгер" де емес, "көшбасшы" да, ешк iм орнын баса алмайтын данышпан да емес, қатардағы көп пенден iң б iр i екен. Пенде болғанда, адамгерш iл iк, ар-ұяттан, қанағаттан жұрдай, сайтан азғырып, iб iл iс иектеген күнәһардың өз i. Өздер i мұндай сужүрек, қорқақ болар ма! Зауал шағы жақындап, өм iрмен қоштасар сәтте көпш iл iг i әскери адамға тән ерл iк өл iммен де өле алмады ау! Әс iл i, диктатор деген iм iз к iм десеңiз, ол - өз iмш iлд iк пен тойымсыз ашкөзд iкт iң шыңына шыққан адам. Онда қанағат, рақым, iзг iл iк деген болмайды. Жеген сайын жей берсем, жұтқан сайын жұта берсем дейд i. Ол не iстесе де, тек өз i үш iн iстейд i. Мәселен, ол әлдеб iр шөл далаға апарып, қала салуы мүмк iн. Б iрақ оны бағынышты халқы үш iн салды деп отырсыз ба, қателесес iз, ол қаланы да әлемд i таңғалдыру үш iн, өз басының даңқы үш iн салады. Аттап бассаң соның ескертк iш мүс iндер i, көше толған соның суреттер i. Араб елдер i жайында сөз еткенде, Ливия мемлекет iне арнайы тоқталмаса болмайды. Себеб i диктатураның шешек атып, нағыз гүлденген жер i - осы Ливия. Диктатор Каддафи бұл елд i қырық ек i жыл билеп, өткен күзде ғана тақтан тайды. Жай кеткен жоқ ау, алты айға созылған қанды қақтығыс соңында көтер iл iсш i сарбаздар қолынан оққа ұшты. 1970 жылы Ливиядағы әскери төңкер iс кез iнде өк iмет басына кездейсоқ келген 28 жастағы талантты офицер жасы жетп iске жеткенше, қолындағы бил iкт i ешк iмге бермеген ғой. Каддафид iң бил iкке келу iнде қапы жоқ ау. Оның соры - бил iктен қай кезде кетуд i б iлмеу iнде. Басында Керолд i тақтан тайдырған төңкер iсш i қайраткер рет iнде танылды да, одан б iрте б iрте "ұлт көсем iне", одан кәд iмг i диктаторға айналды. Дара бил iк қоғам денес iне жег i құрт болып түст i де, Ливияны да көктеткен жоқ, Каддафид iң де түб iне жетт i. Нұртас жақында диктатордың қазасынан кей iн түс iр iлген дерект i фильмд i тамашалады. Көз алдыңнан Каддафи өм iр i т iз iл iп өт iп жатады. М iне, әскери формадағы, жасы әл i отызға iл iне қоймаған, сымбатты, жас офицер. Жүз iнде шаттық нұры ойнап, мәз бола күл iп тұр. Жай офицер емес, төңкер iс көсем i, ұлт қаһарманы. Алда оны "Араб елдер iн iң лидер i", "Африка елдер iн iң көшбасшысы" деген мәртебел i атақтар күт iп тұр. Ол өз i ек i лагерьге де танымал. "Африкада социализм орнатушы" деген дақпыртпен Совет Одағының құрмет iне бөленсе, Ливия мұнайының арқасында капитал дүниес iмен де т iл табысып, есеп шотына миллиардтар құйылып жатқан iр i алпауытқа айналып ед i. Не үш iн екен, дерект i фильмдег i бейнес iне қарап отырсаңыз, диктатор Муамар Каддафи тым тез қартайыпты. Баяғы сымбатты жас офицерден iз де қалмаған. Алпысқа келгенде арсаланған шал! Әлде басы артық байлықтан, әлде маңайындағы қаптаған қалың әйелден. Каддафид iң күзет гвардиясы к iлең қыз кел iншектен құралған екен. Бұл да ұлт көсем iн iң «м iндет iн» ауырлата түскен i көр iн iп тұр. Сонымен, полковник Каддафи Ливия тағында он жыл емес, жиырма жыл емес, отыз жыл емес, табандаған қырық ек i жыл отырыпты. Егер ол алғашқы он жылдан соң, жарайды жиырма жылдан соң дей iкш i, өз орнын абыроймен басқа б iреуге өтк iзсе, Ливия тарихында аты алтын әр iппен ақ жазылатын адам. Амал не, олай iстеуге өз iмш iл пендеш iл iг i ж iбермед i ғой. Нәтижеде, Каддафи бастаған ат төбел iндей элита байыған үст iне байи берд i, ал бұқара халық қайыршылыққа белшес iнен бата берд i. Ақырында, iште де, сыртта да Каддафид iң еш қад iр i қалған жоқ. Бұқара халық кеше өз қолдарымен жасап алған "Құдайдан" енд i құтыла алмай әлек. Бұл кезде Жаратушы ж iберген "Азаттық нұры" Ливия халқының да қанын тулата бастаған. Египеттен соң көп кеш iкпей олар да атойлап атқа қонып ед i. Каддафидан халықтың без iнген i сонша, көп ұзамай үк iмет әскер iн iң өз i көтер iл iсш iлер жағына шығып кетт i. Диктатор енд i өз халқымен көрш i елдерден әскер жалдап соғысуға мәжбүр болды. Африкада не көп - жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көп. Солардың қолына қару ұстатып, өз халқына қарсы айдап салды ау! Ақшаны аямапты. Жалдамалы әскерд iң әр күн i мың доллардан айналған көр iнед i. Қашанғы әдеттер iнше, диктатордың күн i батуға таяғанын сезе салысымен, төңiрег iнде жүрген нөкерлер i жан жаққа қаша бастаған. Енд i б iр қараса, әншей iнде сарайға симай жөңк iл iп жүрет iн жағымпаздардың б iр i қалмапты қасында. Өз iн iң ет жақын туыстары мен отбасы мүшелер i ғана қалыпты. Бұған дей iн Еуропалық одақ әскер i мен көтер iл iсш i комитет 48 сағат iш iнде елден кету туралы оған б iрнеше дүрк iн ескерту жасаған ды. Б iрақ Каддафи оны тыңдамай ақырына дей iн соғыса берд i. Өйткен i оны бұл кезде алды артын ойлатпайтын "өл iм ес iр iг i" билеп алған ды. Соған қарамастан, диктатор Каддафид iң жаны тым тәтт i, өз i сұмдық қорқақ екен. Соңғы шайқаста аяғынан жараланып, әлдеб iр бетон құбырға к iр iп кет iпт i. Дерект i фильмде ереу iлш i сарбаздардың оны сирағынан ұстап қалай суырып алғанын т iпт i анық көрсетед i. Егер дәр iгерл iк жәрдем көрсет iлсе, Каддафид iң өлмей т iр i қалуы да мүмк iн ед i. Алайда ереу iлш iлерд iң диктаторға өш iккен i сонша, оны орталыққа жетк iзбей, сол арада қорлап өлт iрген i байқалып тұр. "Итке - ит өл iм i" деген осы. Нұртас тағы б iр "ит өл iм iн" осыдан ек i үш жыл бұрын Ирак диктаторы Саддам Хұсейнн iң басынан көр iп ед i. Диктаторлардың қоян жүрек қорқақ болатынына сонда тағы б iр рет көз i жеткен. "Мен Америка әскер iн Бағдатқа к iрг iз iп алып, б iр ақ жоямын" деп бөскен "батырың" жау әскер i қалаға басып к iргенде, б iр үйд iң ауласынан үңг iр қаздырып, сонда тығылып жатыпты. "Ұлт көсем iн iң" қад iр i кеткен i сонша, оның тығылған жер iн жақын көмекш iлер iн iң өздер i ақ көрсет iп берд i. Сөйт iп, б iр елд iң басшысы Саддам Хусейн өте абыройсыз жағдайда қолға түст i. Нұртас сол көр iн iстерд i теледидардан көр iп отырып, "қайран Ирак халқы "көсем iм бар" деп, сонша жыл к iмд i төбес iне көтер iп келген?" деп қатты түңiлген i бар ед i. Сол Саддам Хусейн ақыры сот үк iм i бойынша өл iм жазасына кес iл iп, дарға асылды. Сонда, су жүрек Сәддамның өз iн алда не күт iп тұрғанын б iле тұрып, соңғы оғын өз iне жұмсамай, iннен iнге тығылғаны ұят ақ болды. Енд i ойлап отырса, сол диктаторлар бейб iт кезеңде тай жеген бөр iдей күпи iп жүрген i болмаса, басына күн туғанда ерл iктен жұрдай, адамгерш iл iк, ар ұяттан ада, тек айла шарғымен жан баққан, б iр басының қамынан өзге ойлайтыны жоқ, алаяқ б iреулер екен ғой. Жай сөз орайы келгенде еске алғаны болмаса, Нұртас жоғарыда аталған диктаторлардың ешқайсысына аузын ашып таңдана қоймайды. Өйткен i бұл ондайдың талайын өз басынан өткерген, көзбен көр iп, қолмен ұстаған адам. Адамзаттың төрттен б iр iн уысында ұстап, ұзақ жыл жусатып өрг iзген миллиард "көсем i" Мао ның қасында жаңағы Саддам Хусейндер, Муамар Каддафилер ж iп есе алмайды. - II - Алла ай десейш i, осы Нұртас тумай жатып к iмнен қарғыс алды екен, өр iмдей жастық шағы дүниедег i ең қатал, ең мейр iмс iз, ең жауыз диктатордың заманына тура кел iпт i ғой. Б iреуд iң босағасында отырған бодан жұртта таңдау бар ма? Өз iңн iң ата анаңды таңдай алмайтының сек iлд i, туатын жер iңд i, тұратын мемлекет iңд i де таңдап жатпайсың. Нұртастың туып өскен жер i - Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының Майлы Жәй iр таулары. Жерде тұрған ештеңе жоқ ау, бар пәле - уақытта, қоғамда. Қытайда Қызыл өк iмет орнағанда, Нұртас небәр i он жаста. Алда не күт iп тұрғанын к iм б iл iпт i, бұл әйтеу iр жұрт қатарлы мектепке барғанына, мойнына алқызыл галстук таққанына мәз. Жаңа дәу iрд iң бастаушысы, жақсылыққа алғаш iз салушы деген мағына берсе керек. Сабақ басталар алдында, кластың төр iне iл iнген бет аузында б iр тал әж iм жоқ, әдем iлеп жасаған қасқа бас к iс iн iң сурет iне қарап, бас и iп, тағзым еткен i ес iнде. - Бұл к iс i - ұлы көсем iм iз Маужуши*, - дейд i мұғал iм. - Сендер Маужуши заманында б iл iм алатын нағыз бақытты балаларсыңдар! "Не бұрын, не кей iн емес, дәл осы қарсаңда туғанымыз қандай дұрыс болған!" деп балалар қуанып қалады. Содан б iраз уақыт өткенде комсомолдық дәу iр басталды. Ел қожасы коммунист болуға қол созым ғана жер қалған. Жастардың жапатармағай жаттайтындары Мао ның сөздер i. Жатса тұрса айтатындары - марксизм ленинизм және Маузайдуң идеясы. Соңғысы алдыңғы екеу iне қосылған жаңалық көр iнед i. Маркс пен Ленин капитализмнен кей iн ғана социализм орнатуға болады десе, Мао капитализмге соқпай ақ социализмге өтуд iң төте жолын тауыпты. М iне, мәселе қайда жатыр. Ендеше, Мао ұстаздарынан асып кеткен. Мао - философ, Мао - данышпан, Мао - кемеңгер. Ол б iрден ақ "ұлы данышпанның" позасына ене б iлд i. Әр сөз i жұмбақ, әр сөйлем i астарлы. Ол б iр жиналыста залда отырған әлдеб iр профессорға қарап: -Айтыңызшы, б iз қаз iр жерде тұрмыз ба, әлде көкте тұрмыз ба? - деп сұрайтыны бар. -Б iз, әрине, жерде тұрмыз ғой, Маужуши! - дейд i профессор. -Қателесес iз! - дейд i Мао. - Б iз жерден қарағанда ғана жерде тұрамыз. Ал Марсқа барып қарасаңыз, көкте тұрамыз. Осыны оқығанда жастардың ес i кетед i. Қандай ақыл, қандай б iл iм. Профессордың өз iн сүр iнд iрген көсем данышпан болмағанда қайтед i. Жалғанда диктатордың философ болғаны жаман екен. Адамның миы жетпейт iн неше түрл i қым қиғаш сөздер айтады. "Америка Құрама штаттары - қағаз жолбарыс! - дед i Мао тағы б iр сөз iнде. - Б iз ядролық қарудан қорықпаймыз. Егер сұрапыл соғыс болып, адамзаттың қақ жарымы қырылған күнн iң өз iнде, соның аман қалғанының төрттен б iр i қытай болады". Мына сөзд i ест iгенде зәрең ұшады. Әйтеу iр, Мао тұрғанда жеңiлмейт iн iңд i ойлап шүк iрл iк етес iң. Осы сөзден кей iн жастар "қағаз жолбарыс" - Американы да менс iнбейт iн болған. "Б iзд iң жүрер жолымыз Совет одағынан өзгеше, - дед i Мао тағы б iр жиналыста. - Бәр iн техника шешпейд i, халық шешед i, кадр шешпейд i, саясат шешед i". Осыдан кей iн б iраз жұрт Совет одағына қырын қарай бастады. Осындай б iр б iр iне қайшы, түс iн iкс iз ұрандарға қарамастан, 1958 жылға дей iн Қытай экономикасы қарыштап дамып келе жатқан ды. Сол жылы дүние бүл iн iп, қытай қоғамы астан кестен болды да кетт i. Әлде көз тид i, әлде табыстан басы айналған көсемн iң миында б iр өзгер iс болды. "Алжыды" дей iн десең, Мао сол жылы небәр i алпыс бесте. Сонда не болды бұл к iс iге? Әлде осыған дей iн айтып жүрген iм iздей, оның асқан ақылды, кемеңгер, данышпан екен i өт iр iк пе?! Сол жылы зиялы қауым арасында "стиль түзету" деген б iр науқан басталған. Осы науқан барысында оқымысты зиялылардың б iр тобы оңшыл ұлтшыл атанып, қызметтен шеттет iл iп жатқан кез. Ол аз болғандай, Мао сол жылы күзде "үш қызыл ту" деген б iр пәлен i ойлап тапты. Оның б iр iнш iс i, экономикада жоспармен емес, "сек iр iп iлгер iлеу", ек iнш iс i, б iр жылда он миллион тонна құрыш өнд iр iп, Англияны басып озу, үш iнш iс i, жаппай коммуна құру арқылы б iрден коммунизмге өту. Көсем айтты - б iтт i, сол жылы күз айларында ақ әлг i науқандар басталып кеткен. Ол кезде көсем сөз iне күд iкпен қарайтындар жоқтың қасы. Қарсы п iк iр айтатын б iрен саран ойлы адамдар оңшыл ұлтшыл болып, саптан шығып қалған. Сонымен, не керек, қызмет те, оқу да жайына қалып, бүк iл жұмысшы шаруа, мекеме қызметкер i, студенттер, мектеп оқушылары қолдарына кетпен күрек, қайла, ломтем iр ұстап, құрыш қорыту үш iн тау тасты кез iп кетт i. Құрамында тем iр бар руда тауып, оны жабайы пештерде қорытып, құрыш өнд iрмек. Он миллион тонна құрыш деген не тәй iр i, б iр миллиард Қытай халқына бөлсеңiз, к iс i басы он килодан әрең айналады екен. Оны б iр жыл емес, б iрер аптада-ақ қапқа салып алмай ма?! Адамдардың енд i б iр бөл iг i ауыл-қыстақта коммуна құрумен әлек. Аты дардай болғанымен, бұл жұмыс оншалық қиынға түскен жоқ. Бұрыннан бар мойынсер iк-әт iреттер iн б iр-б iр iне қосып, мың отбасын б iр коммунаға и iрд i де тастады. Мал-мүл iк түгел ортада. Әр әт iрет б iр ғана ортақ қазаннан ас iшед i. Үй басы жеке түт iн түтетуге қатаң тыйым салынған. Әрк iм ортақ қазаннан қалағанынша iш iп-жеп жүре беред i. Нес iн айтасың, жалқаулар мен кедей-кепш iкт iң тұяғын қимылдатпай, жатып iшет iн-ақ жер i. Бұл кезде Нұртас бала емес, Үр iмж iде университетте оқиды. Тарих факультет iн iң 2-курс студент i. Әр нәрсеге ой көз iмен қарайтын шамаға кел iп қалған. Болып жатқан оқиғалар ақылына симай, кейде шақшадай басы шарадай болады. Ұлы көсем қателес iп отыр деуге аузы бармайды. Дүниеде теңдес i жоқ ұлы адамның бұлай жаңсақ басуы мүмк iн бе? Ал оның нұсқаулары дұрыс дей iн десе, көз алдында бүл iн iп жатқан дүние мынау? Былтыр "стиль түзету" науқаны кез iнде университеттег i ең б iл iмд i деген ғұлама ұстаздары түгел дерл iк "оңшыл-ұлтшыл" болып айдалып кеткенде, оны көсемнен емес, жерг iл iкт i күнш iл белсенд iлерден көрген. Ал мына биыл басталған "үш қызыл ту" деген i ешб iр жобаға келмейд i. Тұрақты түрде жақсы дамып келе жатқан елге "сек iр iп iлгер iлеу" неге қажет болды? К iс i бойындай ғана жабайы пештерге руда толтырып, астынан отты қанша өртегенмен, одан тем iр балқып шыға ма? Осы қылығы бүк iл адамзат алдында күлк iге қалып жүрмес пе екен? Ал коммуна. Қытай қоғамы үш iн коммунизмге өтуге әл i ерте емес пе екен? Өнд iр iс құралдары мынадай төмен сатыда тұрғанда, оның өн iмдер i "қаб iлет iне қарай еңбек етет iн, қажет iне қарай iш iп-жеуге" мүмк iнд iк бере ме? Қарапайым студентт iң ақылына сыймайтын нәрсен i ұлы адам неге алға тартады? Жарайды, көсем әлденеден жаңылыссын дей iк, қасындағы нөкерлер i не б iт iр iп отыр? Олар неге айтпайды? Олар айтыпты: маршал Пың Ды Хуай бастаған б iраз адам сара жолдан бұлай бұра тарту жақсылықа апармайтынын, мұндай арандату түб i апатқа ұшыратуы мүмк iн екен iн айтудай-ақ айтыпты. Б iрақ "ұлы көсем" оларды тыңдамаған. Олар көп ұзамай-ақ "партияға қарсы топ" және "халық жауы" атанып, қызметтер iнен қуылды. Сонымен, "ұлы көсем" шылбырт iзг iнд i өз қолына алып, дара бил iкке көш iп ед i. Оның ертеректе айтқан: "Қытай халқы - әл i iз түспеген б iр бет ақ қағаз сияқты. Оған ойға алған сөздер iңд i ерк iн жазуға болады" деген күмәнд iлеу сөз i бар ед i. Енд i, м iне, "Мәкең" сол қағазға ойына келген iн шимайлап жазып жатты. Арада жыл өтпей-ақ, маршал Пың Ды Хуайдың айтқаны айна-қатес iз дәл келд i. Мына заманда баяғы жабайы тәс iлмен құрыш қорытуға болмайды екен. Бүк iл мемлекет бойынша мыңдаған-миллиондаған обапештер құрыш ағызуға қауқары жетпей, iш iндег i руда мен көм iр қойыртпаққа айналып, сол күй i тасшемен болып қатып қалды. Экономикалық дамудың қатал заңын бұзып, қалай болса солай сек iруге болмайды екен ғой. Оған да жұрттың көз i енд i жетт i. Құрыш қорытудың зардабы оңай болған жоқ. Өткен жылы қарайған халық тем iр рудасын iздеп, таутасты кез iп кеткенде, астық жиналмай қалыпты. Келес i жылы-ақ бүк iл ел көлем iнде ашаршылық басталды. Ол да мезг iлс iз шақырған тауықтың кеб iн кид i. Ол көсем айтқандай коммунизм нышаны бола алмады. Кей iн ел iш iн ашаршылық жайлағанда халықты аштан өлт iрмей, күн iне б iр уақ жүрек жалғайтын орынға айналды. Нұртастың "көсемнен" көңiл i қалғаны соншалық, енд i оның б iрде-б iр сөз iне иланбайтын болды. Т iпт i, оның атын ест iг iс i келмейд i. Әрине, үм iтт iң ақталмауы, сен iмн iң күйреу i, б iр сөзбен айтқанда "көсеммен қоштасу" оңай болған жоқ. Б iрталайға дей iн әлдеб iр т iрег iнен айрылғандай жет iмс iреп жүрд i. Осындай б iтеу жара күй iнде арада төрт-бес жыл уақыт өтт i. Сол баяғы "Маузайдуң идеясы", сол баяғы "Үш қызыл ту". Алайда бұл сырт көр iн iс қана ед i. Орталықта iшк i тартыс жүр iп жатқан. Партия мен үк iметт iң кейб iр басшылары iштей ұғысып, көсемн iң түзелмес жолға түскен iн, мына қалпында мемлекетт i апатқа ұрындырмай қоймайтынын мойындаса керек. Шамалары келсе, алдағы құрылтайда қордаланған қател iктерд i ашық айтып, Маоны бил iктен тайдырғысы келе ме, қалай? Бұл кезде жасы жетп iс үшке аяқ басқан, кәр i көкжал Мао олардың астыртын әрекет iн сезбед i дейс iң бе? Сезгенде қандай! Бұған дей iн талай құқайды көрген әкк i диктатор бұл жолы ешк iмн iң ойына келмеген мүлде "тың жүр iс" жасап ед i. Бұрын өз iн қолдап келген үзеңг iлес сер iктер iн iң тер iс айналғанын байқайды да, шабуылды олардан ерте бастап ж iберед i. Бұл кезде көсемн iң айтқанын дұғадай қабылдап, соңынан ерет iн б iр ғана топ барды. Олар - әл i оң-солын танымаған жастар: студенттер, мектеп оқушылары, жас жұмысшылар. Мао өз iн қорғау үш iн, м iне, осыларды iске қосты. -Арамызда капитализм жолын көксеткен мансаптылар бар: отырған орнына, лауазымына қарамастан, соларды ортаға сүйреп шығарыңдар! Кеңселер iн шағып, шенеун iктерд iң күл iн көкке ұшырыңдар! Бүг iннен бастап ел бил iг i, қызыл жауынгерлер - сендерд iң қолдарыңда! - деп жастарға жарлық шашты. Көсем айтты - б iтт i. Сол күн i-ақ iштер iнде қыжылы бар жұмысшы жастар мен студенттер, мектеп оқушылары оқулары мен кәс iптер iн жинап тастап, б iрден төңкер iс жасауға аттанған. Бұл, бейнелеп айтқанда, шөлмекте жатқан "жынды" босатып ж iбер-генмен б iрдей ед i. Қытайдағы әйг iл i "мәдениет төңкер iс i" осылай басталды. Ал төңкер iсш iл жастар - "хуңбейб iндер", яғни "қызыл жасақшылар" деп аталды. - III - Сынаптай сусып, ауысып тұратын қайран дүние-ай! Сөйт iп, Қытайдағы өк iмет бил iг i б iр-ақ күнде жастардың қолына өтт i. Ер iккен жастарға, б iр жағы, қызық керек. Мектеп оқушылары өздер iн iң мүд iрлер iн, студенттер өз ректорлары мен профессорларын көшеге сүйреп шығып, бастарына кардоннан жасалған неше алуан қалпақ киг iз iп, алаңдарда "күрес жиналысын" өтк iзсе, бұдан өткен қызық бола ма?! Ректорлар мен мүд iрлер тұрыпты ғой, орталықтағы министрлер мен үк iмет мүшелер iн айтсайшы. Олардың көрген қорлығын айтып сұрама! Төңкер iст iң орталық штабында күреске тартылатындардың т iз iм i жасалатын болса керек. Жастар, көб iнше, соларға т iс iн басып жүр. Қытай Халық Республикасының төрағасы Лю Шау Шид iң өз i "капитализм жолына түскен ең iр i мансапты" атанғанда, басқаларды аясын ба, талайлардың басына масқара қалпағын киг iз iп, көше аралатып, қорлаумен болды. Сөйт iп, жыланның аяғын көрген диктатор Мао ақ-қараны айырмайтын ноқай тобырдың қолымен өз бақталастарынан өш iн б iр алдыау! Сол күндер i Қытайдың сыртқы iстер министр i, Саяси Бюроның мүшес i, маршалл Чин и-д iң де үст iнен күрес жүрг iз iп, көпш iл iк алдында т iзерлет iп, әбден қорлапты. Соңында Чин И сөз сөйлеген екен. Жұртшылық арасына жасырын таратылған сол сөзд iң ұзын-ырғасы мынадай: -Жастар, естер iңд i жиыңдар! Айтыңдаршы, сендерге мен i қорлауға к iм құқық берд i? Мен әл i де Саяси Бюроның мүшес i, сыртқы iстер министр iм iн ғой. Қытай армиясының маршалымын. Мен i әл i ешк iм орнымнан алған жоқ. Тым құрыса, мемлекетт i, үк iметт i сыйласаңдаршы. Манадан бер i "Маужуши Уансүй-уансүй"* деп шуылдап, құлақтың ет iн жед iңдер. Мен төраға Маомен күн iне неше рет кездесет iн адаммын. Соның бәр iнде "Маужуши Уансүй" деп ұран шақырады деп ойлайсыңдар ма? Б iзд iң ұрандауға мұршамыз жоқ, жай қызмет барысын ақылдасамыз. Естер iңд i жиыңдар, жастар. Саяси науқан өтед i-кетед i. Қытай ел i қалады орнында. Сендер әлем жұртшылығы алдында бүйт iп масқара болмаңдар! Алайда әбден ес iр iп алған тобыр қайраткерд iң айтқан ақылын тыңдамайды. Төраға Лю Шау Шид i де, маршал Чин и-д i де сүйрелеп жүр iп, қорлықпен өлт iред i. М iне, с iзге диктатор Маоның нағыз жыртқыштық бетбейнес i. Ол өз үстемд iг iн сақтау жолында көп жылдан бер i өз iмен б iрге келе жатқан, төңкер iст i б iрл iкте жасап, жаңа Қытай мемлекет iн б iрге құрысқан үзеңг i жолдастарының ешқайсысын аямады ғой. Миғұла, мәңгүрт жастардың қолымен олардан құтылғанша асықты. "Түйен i жел шайқаса, ешк iн i аспаннан көр" деген сөз бар. Байтақыт қала Беж iнн iң өз iнде әлг iндей сорақылық орын алып жатқанда, к iлең бодан ұлттар жасайтын Шыңжаңның жағдайы қандай күйде болды деп ойлайсыз? "Мәдениет төңкер iс i" онсыз да сүрепет i қашқан елд i з iлзаладай жайпап кетт i. Бұл кезде әлдеқашан университет б iт iрген Нұртас шалғайдағы Тарбағатай аймағының Толы деген ауданында мұғал iм боп жүрген. Орта мектепте тарихтан сабақ беред i. "Мәдениет төңкер iс iн iң" қызығын Нұртас осында жүр iп көрд i. Ауданда капитализм жолына түскен бәлендей iр i мансаптылар жоқ. Бұл жерде қармаққа iл iнгендер - аудан әк iм i, мекеме басшылары, мектеп мүд iр i. Сондықтан бұл жақтағы науқан басқаша түс алыпты. Б iр кезде тордан түс iп қалған ұлтшылдар, шетелмен астасқан "қос жүректер", көне мәдениет қалдықтары күрес нысанасына қатты алынып жатыр екен. Қашанда қазақ жүрген жер оңа ма, нес iн айтасың, бұл науқан да б iр-б iр iнен өш алудың, қарымта қайтарудың құралына айналыпты. Көше толған хуңбейб iндер. Ауданда қайб iр оңған хуңбейб iн болушы ед i, б iлектер iне қызыл шүберек байлаған шала сауатты жастар мен мектепте оқитын боқмұрын балалар. Солар-ақ әр ауылдың басшыларын, мектеп мүд iрлер i мен мұғал iмдер iн алдарына салып айдап жүр. Өздер iн "Маужушид iң балаларымыз" дейд i екен. Оларға к iм қарсы келед i? Ақыл айтсаң, өз iңд i соққыға жығып жазалайды. Жалғанда тобырдың қолына түспе. Олардың б iлет iн i - қирату, шағу, бүлд iру. Диктатор Мао жастардың осынау осал жер iн қалай дәл тауып пайдаланған десеңiзш i! Олар, еск iл iкт iң қалдығы дегенде, ертеде араб әрп iмен басылған д iни к iтаптарға өш екен. Кириллицамен басылған Қазақстан к iтаптарын көрсе де жындары қозып кетед i. Нұртастың баяғы бала күн iнен жинаған б iр-ек i сөре к iтабы болушы ед i. Б iр күн i өз i жоқта үй iне хуңбейб iндер кел iпт i де, әлг i к iтаптарын аулаға шығарып, үст iне кәрес iн шашып өртеп ж iбер iпт i. Сонан соң, Совет одағында жасалған бұйымдарға қандары қарсы. Оларды көрсе паршалап, шағып, қиратып кетед i. Көп үйлерде орыс модел iнде жасалған арқалы орындықтар бар екен. Хуңбейб iндер үй-үйд i аралап жүр iп, солардың арқалығын аралап, қиып тастады. Хуңбейб iндерд iң сонан кей iнг i тағы б iр қатты шүйл iккен i - ұлттық өрнек, әртүрл i өнер туындылары. Олар үш iн оюлы сырмақ, гүлд i текемет, зерл i түски iз, күм iс ер-тұрман - түгел iмен феодализм сарқыты. Соларды б iр жерге үй iп қойып, үст iне кәрес iн шашып, өртед i-ау! Ауылда шалдардың сақалын күзеу, кемп iрлерд iң бұрымын кесу - жай әдеттег i шаруаға айналған. Бұрынғы ел басқарған биболысты, үк iрдай-зәңг iлерд i көрсе, тобырлардың жыны т iпт i қозып кетед i. Басқа аудандарды к iм б iлс iн, Нұртас тұратын Толы ауданының хуңбейб iндер i мүлде шектен шығып кетт i. Нұртастың ел iш iнде қатты құрмет тұтатын б iр адамы бар ед i. Ол - бұрын Жәй iрд i жайлаған, кей iн коммуна құрылғанда Өшет i деген жерге и iр iп тастаған уақ ел iн iң басшысы Уәй iс зәңг i. Ал Уәй iст iң әкес i Әб iштай деген к iс i уақтарды осы өлкеге бастап кел iп, қоныс әперген адам. Сол б iр рудың ақылшы абызы болған Уәй iс зәңг iн i сол елден шыққан хунбейб iндер мойнына арқан салып, сүйреп жүр iп өлт iр iпт i. Осыны ест iгенде Нұртастың қалай күй iнген iн сұрама! Елд iң қаз iрг i хал iн көр iп, өз iн тоқтата алмай, оңашада еңiреп жылағаны ес iнде. Хуңбейб iндерд iң қолында - Мао еңбектер iнен үз iнд iлер басылған қызыл к iтапша. Сол к iтапшаны көкке көтер iп, "Маужуши Уәнсүй" деп шулағанда алаңды бастарына көтеред i. Қаз iр адамдар өзара жолыққанда "ассалаумуғалайкумды" қойған, б iр-б iр iмен "Маужуши Уәнсүй" деп амандасады. Әр үйд iң төр iнде Маоның үлкейт iлген сурет i. Таңертең тұра сала сол суретке тағзым ет iп, кешке жұмыстан қайтқанда бүг iн не б iт iрген iңд i айтып, көсемге есеп берес iң. Бұл туралы ел iш iнде тараған күлк iл i әңг iмелер де аз емес. Б iр тақуалау ақсақал жұрттан жасырып, төрг i үйде намаз оқып жатса, б iр тентектеу немерес i "Маужуши жүз жасасын" деп айғайлап, жайнамазын әр i-бер i кес iп өте бер iпт i. Ашу қысқан қарт қиқар немерен i шапалақпен тартып ж iберсе керек. Немерес i де заманға лайық туған, б iр қаны сұйық, зәндем i екен. Дереу хуңбейб iндерге барыпты. - "Маужуши Уәнсүй" деп ұран шақырып ед iм, атам мен i ұрды! - дейд i ғой баяғы. Қызыл жасақшылар б iрден шалды ортаға алып, тергей бастайды. -Ұран шақырған немереңд i ұрғаныңыз рас қой? -Рас. -Неге ұрдыңыз? -Б iз бәр iм iз ұран шақырғанда "Маужуши мың жасасын" демейм iз бе. Ал мына ақымақ "Маужуши жүз жасасын" деп сандырақтайды. ойбайау, ұлы көсемге жүз жас не болады? Соған күй iп кетт iм де, шапалақпен тартып ж iберген iм рас. Хуңбейб iндер не iстер iн б iлмей желкес iн қасиды. Былайша, шалдың сөз i қисынды сияқты. Сөйт iп, сұңғыла қарт желөкпе жастардың өз бидайын өз iне қуырып бер iп, пәледен құтылып кет iпт i. Айтпақшы, сол тұста хуңбейб iндер арасында өз әкес iн менс iнбей "Мен Маужушидың баласымын" дейт iндер көбейген. Соны ест iген б iр қазақтың қаны көптен қайнап жүрсе керек. Б iр жиналыста баласы "Маужушидың баласымын" дегенд i тағы қайталапты. Сонда әкес i шыдай алмай кет iп: - Әй, ақымақ, өз iң не оттап тұрсың? Сен iң шешең Маужушимен ойнас болған ба, сонда? Ұлы көсем сен iң жаман шешеңд i не қылады? - депт i баласына оқты көз iн қадап. Сол сөз i үш iн әлг i адам жет i жылға сотталғанын Нұртас өз көз iмен көр iп ед i. Әрине, "Мәдениет төңкер iс i" Нұртастың өз iн де сыбағасыз қалдырған жоқ. Көптен көлк iлдеп тұрған б iтеу жара б iр күн i жарылды. Оған себеп: аздаған молдалығы бар әкес i ауылда тұрушы ед i. Белуарына түскен, өз iне көр iк бер iп тұратын әдем i сақалы бар-тұғын. Б iр күн i әкес i аудан орталығындағы Нұртастың хал iн б iлмек болып, қалаға келе қалмай ма. Көшеде хуңбейб iндер қартты ұстап алыпты да, сақал-мұртын қайшымен қиып, күзеп ж iбер iпт i. Байқұс әкес i құйрық-жалы күзелген, асқа соятын жылқыдай шұнтиыпты да қалыпты. Нұртастың өз i танымай қала жаздаған. Сондағы әкес i марқұмның: - Я, Жаратқан, мынадай қорлықты көрсеткенше, мен i ертерек алғаның жақсы ед i ғой! - деп зар еңiреп жылағанын көрсең! Мына сұмдықты көргенде, Нұртас ызадан жарылардай болып, б iрден хуңбейб iндерд iң аудандық штабына қарай жүг iрген. Бұдан ары не iстеп, не қойғанын өз i де б iлмейд i. Кей iн ұғынғаны: кеңседег i үстелдер iн төңкер iп, ұран жазылған плакаттарын жыртыпты. Қарсы шапқан б iрнеше хуңбейб iнн iң мұрнын бұзыпты. Онымен де қоймай: - Сендер - ешқандай да төңкер iсш i емес, Маоның айтақтаған ит i, санасыз тобыр, қан iшер бандысыңдар! - депт i. - Халыққа, адамшылыққа, мәдениетке қарсы осындай төңкер iс бола ма екен? Танауларыңа мәдениетт iң и iс i бармайтын, шеттер iңнен надан, топассыңдар! - депт i. - Сендер қожаларыңның сойылын соғып болған соң, әл i-ақ иттей ұлып, далада қаласыңдар! - депт i. Қойшы, әйтеу iр, айтпағаны жоқ, жыл бойы жиналған запыранды аямай б iр төг iпт i. Нұртасты сол күн i-ақ қолға алған. Б iр айдай көше аралатып, "күреске" алды да, ақыры он жылға соттап, Тарым лагер iне айдап ж iберд i. Ол жазалау лагер iнен 1976 жылы Мао өлген соң ғана босап шықты. "Мәдениет төңкер iс i" арқылы өздер iн iң әлем жұртшылығы алдында тағы б iр рет оңбай масқара болғанын Қытайдың көзқарақты адамдары түгел-ақ сезд i. Б iрақ "ұлы көсемд i" ашық айыптаған тағы ешк iм болмады. Бар к iнәны кей iнг i жылдар Саяси Бюроға мүше болып, Маоның қасынан табылған әйел i Жаң Шың мен күйеу баласы Яо Ван Юан бастатқан "Төрт бандыға" жапты да, ар жағын қазбаламай қоя салды. Маоның қалай өлген i жайында нақты мәл iмет жоқ. Кей iнг i айларда миына қан құйылып, ел басқарудан қалса керек. К iмн iң мұрагер екен i анықталмай, арты ырың-жырың дауға айналды. Егер қоғамға жетк iзген зияны, халыққа көрсеткен жәб iр i, жазықсыз жапа шеккен құрбандықтар санын есепке алса, әд iл сот үк iм iмен дарға асылатын нағыз қылмыскер диктатор Мао ед i, амал не, қытайлар ата салты бойынша бұл жолы да өз билеуш iс iн қорғап қалды. Ой, сұмдық-ай, диктаторлар өлсе де халыққа кес iр iн тиг iз iп жатады. Осы таяуда Солтүст iк Корея диктаторы Ким Чен Ир қайтыс болған. Теледидардан көрсетт i: жылап-еңiреп жоқтаған жас-кәр i, шашын жайып, бет iн жұлған әйелдер. Нұртас соларды көр iп отырып: "Ойпырмай, мына кәр iстер өз көсемдер iн сұмдық жақсы көред i екенау" деп ойлаған. Сөйтсе, соның бәр i бұйрықпен жасалған нәрсе екен. Кеше газетке шықты: көсемд i ойдағыдай жоқтамаған, дұрыстап жыламаған мыңдаған адам жұмыстан қуылыпты. Демек, диктатордың бүк iл т iрл iг i осындай жасанды қолпашпен өтт i деген сөз ғой. Нұртастың атажұртқа оралғанына он шақты жылдың ғана жүз i болды. Осы елд iң азаматтығын алса да, әл i де саясатқа сұғынып кете алған жоқ. Өйткен i саясаттан әбден тойған. Саясат десе, жүрег i май iшкендей к iлк iп тұрады. Б iреулер "көсем", "ұлт көшбасшысы" десе, "ел бастар серке" десе, аза бойы қаза болады. Бұл елд iң президент iн iң де таққа отырғанына жиырма жылдан асыпты. Бұл - өте көп уақыт қой, американдық өлшеммен бақандай бес президентт iк мерз iм. Өз iн iң не ойлағаны бар екен, айналасындағылар оны тақтан түс iрг iс i келмейт iн сек iлд i. Президентт iң төңiрег i толған миллионерлер мен миллиардерлер. Олар өздер iн iң асыраушысын ж iберг iс i келмейд i. "Мәңг iл iк президент" ұранын көтерген де, сайлаусыз-ақ президентт iк мерз iмд i ұзартпақ болған да солар болса керек. Олардан басқа "елбасы", "көшбасшы", "ұлт көсем i" деген неше түрл i атауларды ойлап тауып, ел iш iне таратып жүргендер де - сол ортаның адамдары. Осыларды ест iгенде, табыну мен жағынудан әбден запы болған Нұртастың жүрег i тағы да зырқ ете қалады. Талай диктаторға бүркенш iк ат болған жаңағыдай жантық сөздерге қазақ президент iн қимайды. Айналасын қоршаған жемқорлар мен жағымпаздар президентт i жарға жыға ма деп қорқады. "Тәуелс iз Қазақстанның тұңғыш президент i". Тарихқа алтын әр iппен жазылатын осы лауазымнан асатын атақ бар ма?! Ендеше, жағымпаздар жапсырған "көшбасшы", "ұлт көсем i", "партия лидер i" сияқты жасанды мансаптарға неге қызығады б iзд iң президент? Әлде осының бәр i тақта отыру мерз iм iн ұзарту үш iн керек пе? Ал тақта ек i мерз iмнен артық отырудың не қажет i бар? Нұртастың пайымдауынша, ата жұртта демократия жағы тым тапшы. "Қазақстан азаматы көшеде шеру өтк iзуге, алаңда митинг ұйымдастыруға ер iкт i" деп ата заңдарында жазып қойғанына қарамастан, оған жол бер iлмейд i екен. Әс iл i, Жаңаөзендег i трагедияның төрк iн i - сол "жиын өтк iзд iрмейм iз" деген зорлықтан туса керек. Ақыры не болды? Жазықсыз халық қырғынға ұшырамады ма. Нәтижеде, Қазақстан бейб iт күнде өз iн iң халқына оқ атқан өк iметке айналып, дүниежүз i қауымдастығы алдында масқара болды. Ой, сұмдық-ай! Бұл елде полицейлер ешк iмн iң бұйрығынсыз, халыққа өз қалауынша оқ жаудыра беред i екен. Талай қырғынды көрген Нұртастың қазақ қазақты қырғанын көрген i осы ед i. Талайға дей iн ес iн жия алмай есеңг iреп жүрд i. Бәлк iм, соның әсер i болар, ол таяу күндерде б iр қызық түс көрд i. Астанада, "Ақорда" маңайы ма екен дейд i. Ақүй жақта мың-сан қарулы әскер тұрған сек iлд i. Әскер алдында - өз iм iзд iң елбасы. Ал қарсы бетте ереу iлш i халық. Оның да санына көз жетпейд i. "Президент бил iктен кетс iн" деген плакаттар көтер iп алған. "Ойпырмай, текет iрест iң соңы осыған әкелген екенау! - деп ойлады жанұшырған Нұртас. - Шынымен-ақ, қан төг iле ме? Әскер алдында президентт iң өз i тұр ғой, оқ атыла қоймас". Көпт iң арасында к iм жоқ дейс iң? Әлдеб iр ашынған жанкешт i, немесе әлдеб iр арандатушы. Солардың б iреу i шүр iппен i басып қалса!. Нұртас осылайша жанұшырып қысылып жатып оянып кетт i. "Түб i, мен iң түс iм қайырлы болар. Оқ атылмады ғой" деп жұбатты ол кей iн өз iн өз i. Нұртастың қатты қызығатыны - м iне, ек i ғасырдан бер i өзгермей келе жатқан Американың сайлау жүйес i. Президент сайлауы әр төрт жыл сайын кезег iмен келед i де отырады. Сайлауға қатарынан ек i мәрте түсуге де болады. Жұрт көңiл iнен шығып, көп дауыс алсаң, сег iз жыл тақта отырасың. Одан артыққа жол жоқ. Ек i мерз iмнен кей iн "бастары жаңа идеялар мен ұсыныстарға толы" келес i президентке орын босатуың керек. Айғай да жоқ, шу да жоқ. Б iреуд iң даусын б iреу ұрлау да жоқ. Бейне, iскер машинист тепловозды белг iл i бекетке дей iн айдап кел iп, кезекш iс iне өтк iз iп бергендей ғана әсер аласың. Әттең, дүние! Б iзге де сол Америкадағы сек iлд i көсемс iз, даудамайсыз, ру таласынсыз, сыбайласқан ұры-қарысыз, ерк iн өм iр сүрет iн күн болар ма екен?! *Маужуши Уан Сүй - қытайша: "төраға Мао мың жасасын" дегенд i б iлд iред i. Қабдеш Жұмаділов Abai. kz ақпараттық порталында 2012 жылдың ақпанында жарияланған. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 7 пікір Қосу 7 пікір Қосу 7 пікір Қосу 7 пікір Қосу 7 пікір Қосу 7 пікір 7 пікір Қосу Қосу Қосу Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
