Сары би, Нұрмұхамбет Мыңбайұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Сары би, Нұрмұхамбет Мыңбайұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Сары би, Нұрмұхамбет Мыңбайұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Сары би, Нұрмұхамбет Мыңбайұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 683
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Сары би, Нұрмұхамбет Мыңбайұлы — әйгілі би, батыр. 13 жасында төбе билердің батасын алып, Сары би атанған. Аузы дуалы, әрі жұлдызшы адам ретінде халық арасында беделді болған. Жызақ аймағында билік еткен Сары би Ресейге бағынудан бас тартып, қол астындағы халқымен қарақалпақтар арасына көшіп кеткен. Халық арасында Сары би айтты деген аңыз-әңгімелер көп. Қазақ энциклопедиясы, 7 том Қазақ шежірелерінде Сары бидің шыққан тегі туралы қысқаша: Орта жүздік Қоңырат тайпасынан, Көктің ұлы Көтенші, одан Ботан - Оразгелді - Тиекті - Андағұл - Көкі одан Нұрмағамбеттің әкесі Мыңбай боп таралады. Мыңбай ауқатты, дастарқанды, кең пейілді, елге сыйлы, қадірлі кісі екен. Мыңбайдың Асан, Үсен, Нұрмахамбет, Нармахамбет деген төрт ұлы болыпты. Бәрі де шетінен енбекқор, шаруа әрі батыр, палуан боп ержеткен. Он үш жасынан ел билігіне, дау-дамайға араласып, "Сары би" аталып кеткен Нұрмахамбеттен басқасы жігіт, бозбала кезінен қайтыс болып кеткен. Бүгінде олардан ұрпақ жоқ. Ал Нұрмахамбет болса тоқсанға келіп, ұзақ ғұмыр сүрген, өсіп-өнген, атақты, аруақты ата болған. Сары биден тараған үрім-бұтақтардың көпшілігі бүгінде Өзбекстанның Атақорған ауылында, Хорезм облысында, Қазақстанның Жетісай төңірегінде және Қарақалпақстанның қала, қыстақтарында еңбек етеді. Сары би Атақорғаннан жеті шақырым жердегі Темірқазық жағында Сарыжалдағы құдық басында қоныстап отырған. Осында іздеп келіп, бір топ қария сауал беріпті деседі. Жөн сөз, - десіпті қарттар. Сонда Сары би: Кейбіреудің сөзі көп, ісі жоқ. Біткеннен бітіремін деген уәдесі көп. Пендені Аллаға теңеу - күпірлік. Пенденің басы - Алланың добы. Соларды таразылай келе, өз жұмысын үндемей бітірген ниеті таза пенде Кұдайдың сүйікті құлы деуге аузым барады, - депті. Сары бидің жауабына тәнті болтан, сонғы сауалы жөнсіздеу болған кісілер қонақ болып, тағы бір таң сұхбаттасып, риза болып тарасқан екен деседі. Сары би ел аралап, әр алуан кісілермен сұхбаттас болып, ел арасындағы жағдайлармен танысып, насихат сөздер айтып, кеңес беріп ел-жұртпен тығыз байланыста жүреді екен. Ел аралап жүріп, бір үйге түсіп, ауыл кісілерімен әңгіме-дүкен құрып отырады. Сол түскен үйдің шолжаңдау үш-төрт жасар баласы еркелеп, болмашыға жылап, отырған кісілердің мазасын ала береді. Үйдің иесіне Сары би: Сендерге мұны мен айтайын, "Кұдай ерке қылса ерке болады" деген сөз, ертең бала өсіп, жігіт ағасы болғанда жолдасжоралары, ағайын-туыстары еркелетсе, әсіресе қартайып аузынан тісің, беліңнен күшің кеткенде, балаларың, немерелерің, туыстарың еркелетіп бағып-қақса, бұл Құдайдың еркелеткені болады дегенде қасындағы отырған кісілер: Сары би жол жүріп келе жатып намаз уақыты болған соң, құм арасында отырған үйге бұрылып, атын керме ағашка байлап, үйге кіреді. Үйде жап-жас келішектен басқа ешкім жоқ екен, келіншек шамасы жаңа түскен болса керек. "Балам, дәрет су жылытып бере қойшы", - дейді Сары би. Келіншек суды дайындап берген соң, сыртқа шығып, дәретін алып, үйге кіріп намазын оқуға кіріседі. Келіншек үлкен кісі шай ішіп кетсін деген болу керек, даладан жалпылдақ отынды үйге кіргізіп, босағаға тарс еткізіп тастайды да, үй ортасындағы ошаққа от жатып, қара құманға су құйып, отқа қояды. Намазын бітіріп, тәспісін аударып отырған би босағаға қараса, кебісі әлгінде жас келін әкелген отынның астында қалыпты. Сары би кебісін киіп тұрып, жас келіншекті қамшымен тартып жібереді. Таяқ жеген келіншек бетін басқан бойда қыр астындағы құдықтан су тартып, мал суарып жүрген ата-енесіне, күйеуіне барып, болған жайды айтады. Құдық басындағы қайын атасы үйге баса көктеп кірмей, туырлықтың жапсарынан үйге көз жіберсе, төрде отырған кісі - Сары би екен. Үйге кіріп, сәлем беріп, амандық-саулық сұрасқаннан кейін: "Биеке, келінді қапа қылыпсыз", - дегенде, Сары би: "Келінің келешекте тазалыққа әдептілікке, көргендікке үйір, арам-адалдың ара-жігін ажырата білетін адам болып өсуіне алғашқы тәрбие сабағы болсын деп нұқыдым, келін жаман екен, жастың есінен жас кездегі болған окиғалар шықпай қалады. Намаз оқып отырғанымда даладан отын әкеліп дүрс еткізіп тастай салды, онымен қоймай, үйге келген кісінің кебісін бастыра тастапты. Бұл бір балалығы, шалалығы десек те, "әйелді бастан" деген сөз тағы бар ғой, есінде жүрсін дедім, айыпқа бұйырмаңыз, отағасы, — деген екен. Сары бидің қамшысы тиген келіншек Молдабайдың шешесі екен. Келдібек ақсақал бұл әңгімені көзі тірісінде айтып отыратын. Оның ұрпақтары Оңтүстік Қазақстан облысында "Қызылқұм" кеңшарында тұрады. Сары бидің жасы келіп, қартайып қалған шағы екен. Ел болғасын әр түрлі жағдайлар, ағайын арасының да даужанжалы өршімей тұрмайды. Сондай жағдай тектілердің арасында болып, Сары биге төрелікке барғанда, бидің айтканы: - деген екі жағы бір-біріне қарап келісімге келген деседі. Даланың дара ділмарлары. -Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
