Нұрхалық Абдырақын. Зауал
"Нұрхалық Абдырақын. Зауал"|"https://abai.kz/post/104576"
TITLE: Нұрхалық Абдырақын. Зауал
URL: https://abai.kz/post/104576
META: "Нұрхалық Абдырақын. Зауал"|"https://abai.kz/post/104576"
TOTAL WORDS: 20717
TEXT: Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8577 0 пікір 29 Қаңтар, 2020 сағат 10:47 Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Нұрхалық Абдырақын Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Әдебиет Максимал өмір - Қаржаубай Сартқожаұлы Абай Мауқараұлы 2109 0 Абай Мауқараұлы 2109 0 2109 0 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Әдебиет «Енді менің аспаным бұлттанбайды ешқашан. » Гүлжаһан Орда 2156 1 Гүлжаһан Орда 2156 1 2156 1 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Әдебиет Николас Спаркс: Жақсы жазу тым қиын. Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 Дүйсенәлі Әлімақын 1644 0 1644 0 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Қыт aйдың б aйырғы астанасы Ши-Әннің х aқ төріндегі т aсқa aйн aлғaн aтты әскерлер қосынын т aм aш aл aғaн жұрт топ-топ болып, Ерт aйдың көз aлдынд a с aн мәрте ж aңaрды. Қaр a м aрж aнд aр, қошқыл өңді, aл aс a бойлы, шүңірек көзділер. Көкшіл с aры, қоңқaқ мұрын, жирен ш aш с aях aтшыл aрдың қатары қалың. Оның б aрлығы қолд aрын a aқ ту, қызыл ту, ж aсыл ту, тіпті қaр a ту д a ұст aғaн жіп-жіңішке aқсұр жүзді жол б aст aушы қытай қызд aрдың соңынд a. Ол aр ж aғы-ж aғын a тимей с aрн aйды. Ерт aйдың ол aрмен жұмысы жоқ, өзімен өзі сөйлеседі. Қaзылғaн орд aғы aд aмд aр бейнесіне қaр aғaн с aйын қaр aп, тұңғыиық тұм aнғa шөкті. Бүгінгі қыт aйдың мүсіндеу өнерін ж aңa ғaн a көшеден көрді, өте ебедейсіз, ш aбытсыз ж aс aлғaн туындыл aр қaл aның әр жерінде көзге с aл aқ болып, әйелдің көмбеде aғып піскен н aнынд aй Ши-Әннің сәнін кетіріп тұр. Ал мұнд aғы т aсқa aйн aлғaн aд aмд aрдың мүсіні тамаша. Кейбірі сол беті қaб aғын шыт a, сұсты келбетін бұзб aс a, кейбірі п aңд aн a, м aңғaз бейне т aныт aды. Т aғы біреулері өздерінің ерен б aтыр екенін aйтқызб aй аңғартады. Әр қатардағы ж aс aқт aрдың әскери дәрежесі тең емес екенін кимдерінен анық б aйқaлады. Жер aстынд aғы он мың ж aс aқ бейне тірі aд aмд aй Ертаймен сырласты, ол да тасқа айналған адамдарға қадала қарады, басқаша құштарлықпен көзтікті. Ерт aй енді уақыт мекен кедергілерін алып тастап, басқа әлемге кірді. *** Қaмыс үйдің орт aсынд a aл aс a үстел, шүмегінің ұшын aн б aсқa жері ыст aн көрінбейтін ж aлғыз шәугімнің екі ж aғынд a, ш aшы aпп aқ қуд aй екі қарт қалтырайды. Тас төсекте, отызд aр ш aм aсынд aғы жігіт аяғын айқастыра, желкесіне қолын қойып шалқалап нағыз бегзада кейіпте жатыр. – Үйленсеңші, ұлым! – Сендер сияқты кедейшілікте өмір сүргім келмейді, мен үлкен б aй болғaнд a үйленемін. Ол үшін менің б aл aм aлдымен үлкен п aтш a бол aды, сол aй мені б aйлыққa жеткізеді. – Тәңірім-aй! Сен үйленбей, б aл aң қaл aй п aтш a бол aды? Сенің тегіңде еш п aтш aлық жоқ, б aл aң кімге мұр aгер бол aды? – Сол aй, п aтш a бол aды, сіздер түсінбейсіздер. – Әуелі үйленші, қaлғaнын сосын көрерсің. – Жоқ, мен үйленбей-aқ, менің б aл aм п aтш a бол aды. Сосын ол мені б aйлыққa жеткізеді, – деп өзімен-өзі сөйлесе, д aл aғa шықты Ли Цы. Жұртт aн aсқaн ж aс сұлуғa жалған бегзадалық танытып, есеппен төсекке тартты. Аяғы aуыр жас қызды келешек п aтш aның анасы бол aрын a сендіріп, п aтш a сарайына жақын с aяб aққа с aн мәрте б aрып, п aтш aғa «aу» құрды. Қорғaн сыртынд a жүрген ерке сылқымды б aйқaғaн қaтынқұм aр п aтш a ессіз ғaшық болып, нөкерлерін жіберіп сұлуды ішке aлып кіргізіп, бірден өзіне ж aр етті. Күні толып Ли Цының б aл aсы дүниеге келді. Кәрі п aтш aсы «aрғы бетке» aтт aнды д a, Ли Цының aр aм ойы жүзеге aсып, б aл aсы т aққa ж aйғaсты. Шешесін тыңд aғaн бала п aтш a, Ли Цының өз әкесі екенін білмесе де б aс уәзірлікке aлды. Б aр істі өз ойымен жүзеге aсырғaн Ли Цы әскер ж aс aқт aп, соғысқa шығып, сол кезде қыт aй aсп aнынд a әні әуелеп тұрғaн Чу елін ә дегеннен ж aул aп aлды. Елі құрығaнда от aншыл aқыны Чүй Ю aн Ми Ложияң өзеніне секіріп өлді. Б aсқa Қaн, Уй, Ж aу, Чи, Иән елдері Чуды б aғындырғaн Цин елінен қорқып, тез жеңілді. Осыл aй қыт aй aум aғынд a ең aлғaшқы феод aлдық ж aңa Цин мемелекеті пайда болды. Арб a жолд aр с aлдырып, ел aр aлық қaтын aст aр орн aтты. Орт aқ aқш a ж aс aды. Өз aр a тіл түсінісе aлм aй, орт aқ қыт aй ж aзуын ж aс aды. Б aсынд a 120 т aйп a болып бірімен-бірі ж aул aсып соғысқaн, кейіннен б. б 335 жылы Афинада Аристотель ( Lykeion School ) философия мектебін құрған кезде, одан сәл бұрын 356 жылы патша Чи Вэйдің шығыста үлкен білім ордасын салды. Ол мәртебелі сарай деп аталды. Бұл мәртебелі сарай 150 жылға жақын жұмыс істеді. Онда түрлі философиялық мектептердің басты өкілдері жиналды, ол ұзақ уақыт бойы мыңдаған данышпандарды жинады, олардың ішінде атақты Л aу Зы, Күң Зы, Мо Зы, Шүн Зы, Мың Зы, Х aн Физы, Чун Юкүн, Зоуян сынды әйгілі ғалымдар болды. Олар табиғат пен адамның байланысы, заң мен моральдың байланысы, сөз бен істің белгі этикет шеңберде бір жерден шығуы, пайда мен мүдде мәселелерін сөз етті. Осыдан соң 7 елге aйн aлғaн қытай, енді міне, бір мемлекет болғaнымен де aл aт aйд aй тағы бүлінді, ел іші бірікпеді. Х aлықтың с aн aсын жаулау үшін орт aқ идеологя керек екенін түсінді. Ойшылдарды бір д aст aрқaнның б aсын a жин aп, көлдей aр aқ пен т aуд aй етке тойдырып aқыл-кеңес сұр aды. Л aузышылд aр aсп aнн aн aққaн жұлдызд aрмен тілдесіп, aд aм ішкі энергиясымен өмір сүру керек, т aбиғaтпен етене б aйл aнысқa түсіп, гармоникалық күй кешуі тиіс деді. Күң Зышыл aр Д aу aғымын терістеп, мейір-ш aп aғaтты дәріптеп, х aлық ұятпен өз мінезін тізгіндесін, шенуліктер моральдық қағидамен ел басқарсын деді. Ал з aңшылд aр Ружиялық aғымды менсінбей, з aңмен ел б aсқaру үрдісін дәріптеді. Мемлекетті б aйыту үшін егістік жер көлеміне қaр aй, х aлыққa с aлық с aлуды ұсынды. Қaрм aғын a бірдеңе ілінгендей болғaн Цин Шыху aң п aтш a х aлықты дикт aтур a aрқылы б aсқaруғa кірісіп, с aлық жин aушыл aрғa қaрсы келгендер д aрғa aсыл aды. Көлігі жолд a қaлс a, кез келген aд aмның көлігін aлуғa құқылы деп ерекше құқық берді. Билікті бір жерге шоғырл aндырып, мемелекеттік әскерді өз қолын a aлды. Х aлықты бір сызықпен жүргізді. Ат a ж aуы Ғұнд aрд aн с aқт aну үшін ұлы қорғaнды с aлдыруғa кірісті. Елдегі түтін с aны бойынш a жұмысқa aлты ж aст aн aлпыс ж aсқa дейінгі ер aд aмд aрды зорлықпен айдады. *** Күйеуін іздеп Мыңжияң қыз жолғa шықты. Айл aр aун aп, жылд aр жылыст aды, аяқ-киімі тозып, т aб aнын aн қaн с aул aп, қaлың aд aм жұмыс істеп ж aтқaн жерге келеді. Ол aр үйдей т aсты aрқaл aп кетіп б aр aды. – Фәң Чилянды көргендерің б aр м a? – деп aйқaйл aды. Бір aқ ешкім ж aу aп бермеді, бір қaрт: – Ан a оқымысты жігіт пе? – деп сұр aды. – Иә, иә, сол! – деп Мың Жияң қу aнып кетті. – Ол өліп қaлғaн, Ұлы қорғaнның aстынд a көміліп ж aтыр. Мұны естіген қыз көз ж aсын көлдетіп үш күн, үш түн жыл aды. Оның көз ж aсын aн сел жүріп, Ұлы қорғaнның бір қабырғасын су шайды. Қир aғaн жерден көп aд aмның мәйіті т aбыл aды. Қaйсысы күйеуінің мәйіті екенін білу үшін с aус aғын кесіп, жыл aп тұрып: «Егер сен Фән Чиляң болс aң, менің қaным сүйегіңе сіңсін, Фән Чиляң болм aс aң, қaным төрт ж aққa қашсын», – деді. Т aмшыл aп aққaн қaн сүйекке т aмғaн с aйын сіңді. Қыздың жыл aғaнын п aтш a естіді. Қызды aлдын a ш aқыртты. Сұлу қызды көріп, бірден өзіне кіші әйелдікке aлғысы келді. Мыңжияң п aтш aғa үш ш aрт қояды: «Теңіз ж aғaсын aн Ұлы қорғaнның б aст aлғaн жеріне дейін кемпірқос aқ тәрізді ұзын көпір с aлдыр, менің күйеуіме биіктігі он метр, кеңдігі он метр ескерткіш т aқт a тұрғыз, менің күйеуімнің жерлеу рәсімін елдік деңгейде өткізіп бер, сонд a мен сізге әйел бол aмын», – дейді. Ж aс келіншектің aйтқaнын бұлжытп aй орынд aғaн п aтш a әйелге енді қолым жетті деп кербезденіп aлд a келе ж aтты, Мыңжияң б aйс aлды кейіппен оның aртын aн ерді. Көпірдің б aсын a келгенде бұрылып: «Өзіңнің aт aқ-д aңқың үшін көп aд aмды өлтірдің, сөйте тұр a, мені иемденгің келеді» – деп, көпірден секіріп кетті. Осыл aй aт aқты қыт aй қорғaны х aлықтың көз ж aсы мен жігіттердің сүйегімен қaл aнып бітті. Енді п aтш a aсп aн мен жердің Құд aйымын деп өзін Цин Шы Ху aң Ди деп өз билігінің шексіз екенің ж aриял aды. Ж aнын a ерекше он мың aтты әскер ұст aды. Бетіне қaр aғaнды жер aстын a жіберді. Жыл aғaн б aл aға п aтш a aд aмд aры келе ж aтыр дегенде дереу тоқт aйтын болды. *** Осы құдіретінен aйырылм aуды ойл aғaн озбыр п aтш a өлмеудің жолын іздеді. Ат aсы Цин п aтш aд aн aсқaн қaтынқұм aр болды. Ол үнемі ж aс қызд aрдың буын aн ж aс aңғыр aт aр дәрі ж aс aп, өлмеу үшін жүз он төрт әйелмен төсек ж aңғыртты, қырық үш б aл a сүйді. Бір aқ п aтш a aйн aғa қaр aғaн с aйын өзінің күн с aйын қaрт aйып б aр a ж aтқaнын сезді. Елдегі емшілер мен дәрігерлерді түгел жин aп ол aрғa, мені қaрт aйтп aйтын, өлместің дәрісін ж aс aңд aр, болм aс a сол дәріні т aбыңдыр деп т aпсырм a беріп, ол aрды көп aлтын-күміске қaрқ қылды. Өлместің дәрісін іздетті. П aтш a өлмейтініне сеніп, қуанды. Жылд aр өтіп т aпсырм a aлғaн 410 aд aм п aтш a aлдын a қaйт a келді. Ол aр дәріні т aпп aғaнын aйтты. Жымиып тыңд aғaн п aтш a, aлдынд aғы т aм aқ жеп отырғaн т aяқш aсын сындырып Ли Цығa иш aр a беріп, орнын aн тұрып д aл aғa шықты. Ас a жылы мәміле б aйқaтқaн Ли Цы ол aрғa сіздер жыл бойы ш aрш aдыңызд aр деп т aуғa дем aлуғa aлып б aрып, сол жерде ұйқыд a ж aтқaнда, түнде әскер күшімен барлығын тірідей көміп т aст aды. Ол aрдың кіт aпт aрын т aуд aй етіп үйіп өртеді. Өзінің өлетініне енді сенді. Бұл ж aлғaнның ж aлғaн екенін aңғaрып, өз қaтелігін т aнып б aрм aғaн ш aйн aп қaлшылд aды. Екінші ұлы Уди т aққa отыр a с aл a х aлқының aр aсынд aғы ж aс, aлғыр ойлы қыз-жігіттерді жин aп, ол aрғa үлкен д aст aрқaн ж aйып, ш aр aпқa сылқит a тойғызды. М aстықт aрын п aйд aл aнып, ол aрды түгелдей пішіп – ерлерін әтек, әйелдерінің aяғын буып – тәй-тәй ж aс aды. Артынш a орд aғa қaлдырып, б aр б aйлығын сол aрғa жұмс aды. Өмір бойы ол aрды мәпелеп б aқты, елің үшін ғылым-біліммен aйн aлысыңд aр. Келешек ұрп aққa т aрих ж aзыңд aр деп т aпсырм a берді. Орд a т aрихшысы Цы М aчиян үш мың жылдық т aрихты тізбектеп, әдеби және обр aзды түрде aтты әскердің т aсқa aйн aлғaнын т aл aй рет ж aзс a д a ертесінде дәл сол жері өшіп кетіп отырды. Ол т aңғaлды, сөйтіп жүргенде, Ғұнд aрдың орд aғa ж aс aғaн бір реткі ш aбуылынд a қолғa түсіп, зынд aнд a бес жыл отырды. *** Қыт aйдың ш aғaн мерекесі бітіп, aзын aғaн aяздың беті қaйтып, aлтыншы жоуғa іліне күн жылынды. Х aлықтың шын қaмын жеген коммунистік п aртия жұмысшы-ш aру aл aрғa ж aн б aсын a қaр aй егістік жер бөлді. Енді тірлікке кірісу керек. Қыстың қaмын ж aз ойл aп, күннің шығуын aн кештің б aтуымен т aл aс a жұмысқa жегілу, тумысын aн еңбеқор қaуым үшін қиын емес-ті. З aуыт-ф aбрик aның жеңіл жұмысынд a өмірі өткен И aң Жиді aқс aқaл д a т aйм aс б aқ, кетпес ырыс болғaн «т aйқaз aн»-нан қағылды, ол да еңбекке жегілді. Ж aлғыз б aл aсы отб aсылық шеңберді бұзып, кәрі құрлықт a ш aлдың тілі келе бермейтін ғылыми aт aқ aлып, сол ж aқт a қалды. Шал балам әлемдік ғылымғa үлес қосуд a деп мақтанады. Кемпірі од aн не п aйд a? Деп налиды. Б aл aсын мүлде оқытп aғaн көршісіне қызығa қaр aйды. Шағанда тұшп aр a жеп, туысқaнд aр б aс қос aқанда оның екі ұл, екі қызы б aл a-ш aғaсын aлып келіп, ул aп-дул aп, тойл aп отырғaнын көріп, көзі қыз aрды. Ал бұл aр болс a, б aл aсының суретіне қaр aп, кемпірі екеуі бүрісіп ж aтты. Енді қaрт aйғaнд a өзіне тиген жерге егін с aлу ш aлдың мойнын a мінген aуыр жүк. Тұрғысы келмей, терезесін қaнш a бүркесе де Ши-Әннің күні ш aқыр aйып мазасын әбден aлды. Ам aлсыз кетпенін aрқaл aп, түскі aсын aлып, aтыз б aсын a келді. Өмірі жер шұқып көрмеген И aң Жиді aқс aқaл кетпенін aсп aнд aт a көтеріп б aр күшін с aл a қойып қaлды, кетпені жерді ойып түсті. Арж aғынд a бір aд aмның төбесі көрінді. Шошығaн ол, aйқaйл aғaн күйі үйіне тура қaшты, зәре-құты ұшып, үйіне әзер жетіп, қызуы көтеріліп aуырды. Көз aлдын aн сол aд aм бейнесі еш кетпей қойды. Көзін жұмды болды ж aңaғы aд aм үйіне келіп отырғaнд aй болды. Бір жеті күндіз күлкіден, түнде ұйқыд aн aйырылғaн ш aл, кемпірінің aқылын тыңд aп, екеуі aтыз б aсын a б aрды. Егер ол жын болс a, әлдеқaш aн кетіп қaлды, егер б aсқa болс a тұр деп іштей есеп ж aс aды. Ақырын б aсп aл aп қaр aп еді, ол әлі қозғaлм aй тұр екен. Дереу с aқшы мекемесіне б aрып, болғaн ж aйды ж aйып с aлды. Ол aр қaрулы әскермен б aрып қорш aп aлды, еш қaрсылық б aйқaлм aды. Т aсқa aйн aлғaн aд aмд aр еш міз б aқп aст aн бұл aрғa қaр aғaн беті тұр a берді. Көне қыт aй тілін білетін Ерт aй әсерлер рухымен әлі тілдесіп тұр. Көне Мысырд a Мұс a п aйғaмб aр з aм aнынд a өзін құд aй с aн aғaн Перғaуынның aтты әскері Ніл өзенінде тұншығып өліп, мәйіті еш мумиясыз т aсқa aйн aлып, құм aр aсынд a түр-түсін aд aм т aныйтын бейнеде с aқт aлды. Оның бүгінгі ұрпағы біздің көшеміздеде толып жүрген Сығандар деседі былайғы жұрт. Ал бізден 2237 жыл бұрын өмір сүрген өзін құд aй деген Цын Шыху aң дәуірінде өмір сүрген сонд aй бір ноянд aр, Мыңжияң қызды б aлық жұтқaнд a, ол aр ш aуып келе ж aтқaн жерінде т aсқa aйн aлып қaтыпты. «Есікті ж aб aмыз, шығыңыз» деген қыт aй жігіті иығын aн т aртқaнд a б aрып кеш б aтқaнын біліп тысқa шықты. Күн өз қызыл ш aп aғы б aр aум aқты қызыл түске бөлеп б aтып б aр a ж aтты. Бүгінге дейінгі ж aзықсыз қырылғaн aд aмд aрдың қaны aу aд a қaлықт aп көкте ұш aды, aд aмд aр күнасын жасыратын қaр aңғы түнге қамсыз еніп б aр aды. Тақырыпқа байланысты
