Қазақтың дәстүр құндылығы ренессансы
"Қазақтың дәстүр құндылығы ренессансы"|"https://abai.kz/post/180905"
TITLE: Қазақтың дәстүр құндылығы ренессансы
URL: https://abai.kz/post/180905
META: "Қазақтың дәстүр құндылығы ренессансы"|"https://abai.kz/post/180905"
TOTAL WORDS: 9381
TEXT: «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 1594 0 пікір 20 Ақпан, 2024 сағат 16:01 «Қазақстан Республикасы – Қазақ халқының ұлттық мемлекеті» деген түсінік тәуелсіздік алғаннан кейін де көп уақыт бойы ұлттық санаға ене алмай келді. Бұл, әрине, тәуелсіздіктен кейін бұрынғы кеңестік идеологияның эманациясымен мемлекеттің өзін «көпұлтты» деп жариялауының әсерінен туындады. Осылай, ондаған жылдар Ел де, Жер де, Мемлекет те «егесіз» қалды. Мемлекетке деген жауапкершілікті оның автохтон халқы сезінбеді. Ал, өзге этностар «тарихи әділеттілік тұрғыда мемлекет егесі бола алмаймыз» деген дұрыс ұстанымда болды. Алайда, өзге этностардың бұл әділетті ұстанымына қарамастан, «мемлекет құрушы» қазақ халқының өзі «егемен» болуға ықыласпен ұмтылмады ‑ ұмтылғандарды «интернационал билік» «әлеуметтік араздық тудырушы» деген жасанды 174 баппен қудалаумен болды. Міне, осындай құйтырқы әрі түсініксіз, мемлекет мүддесіне жат «керітартпа саясаттың» арқасында бұқара халық өз мемлекеттігін сезінбеді, оған деген жауапкершілікті өз мойнына ала алмады. Бұл – тек қана қоғам мен мемлекеттің дамуына ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен бірге, жетекші ұлт ретіндегі қазақ халқының ұлттық болмысына, ұлттың мәдени пассионарлық қуатына кері әсерін тигізді. Бұл жылдары тәуелсіздік мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана отырып, қазақ халқының өз мемлекетін – азаматтық мемлекетке, ал, өзін ұлт ретінде барлық мемлекеттік жауапкершілікті мойынға алатындай, әлемдік бәсекелестік дауылына төтеп бере алатындай толыққанды «саяси ұлтқа» айналу мүмкіндіктері болды. Бірақ оны қолдан жіберіп алды. Абайдың ең қатты өкініші «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» дегені еді. Бүгінде оның қазіргі ұрпақтарының да өкініші тура солай болып шықты: олар да тура Абай сынды «зар заман» әуенін жалғастыруда. Енді, елімізде жоғарғы билік алмасуымен жағдай түбегейлі өзгерістерді талап ететіні анықталды. Қазақстан тек қана «унитарлы мемлект» ретінде ғана әлемдік бәсекеде әрі қақтығыстарда өз тәуелсіздігін қорғай алатыны белгілі болды. Сондықтан да бүгінгі таңдағы мемлекеттік идеологияда қазақ халқының ұлттық құндылықтарының басымдығы, приоритеттілігі алдыңғы орынға шығуда. Алайда, біз бұл жерде «приоритеттілік ұлттық не не мемлекеттік бастаулардан шықты» деп өзімізді‑өзіміз алдауға жол бермеуіміз керек. Біздегі ұлттық құндылықтардың өзектіленуі – осыған дейінгі ұлттық дамудың жемісі не нәтижесі емес. Ол мемлекеттік дамуға және оның тәуелсіздігіне төнер сыртқы күштердің тым өршіп кеткендігінің нәтижесі десек – бұл шындыққа біршама жақын болар еді. Мәселен, қазіргі Қазақстанда «қазақ халқының ұлттық құндылықтары» мәселесінде біртектілік пен бірізділіктің жоқтығы сол себептен. Қазіргі «құндылық үшін күрес» қоғам ішінен қайнап шықпаған соң, ол күрес ұлттың мыңжылдық салттары мен дәстүрінен нәр алмаған соң, ол аз болса, ұлтқа ғана тән төл дәстүрлер мен салттардың, төл ұлттық дүниетанымның өңін «экспорттқ өнімдермен» әбден лайлаған соң – ұлт ішкі тұтастығынан ажырап, өзінің жалғыз‑дара сара жолын таба алмауда. Құндылықтардың өзі әрқилы мағынаға ие болып, өзінің басты функциясы – «ұлт іргетасын бекіту», «ұлтты тұтастандыру» сияқты толыққанды қызметін атқара алмай келеді. Ол үшін мысалды алыстан іздеп қажеті жоқ, бір мезгіл әлеуметтік желілерге көз салсаңыздар жеткілікті. Сонда қазіргі ұлт құндылықтары тұрғыдағы «бітіспес шайқастың» нағыз драмасын көре аласыздар. Мысалы, ол қазақтың дәстүрлі мәдениетіне берілген анықтамаларда айқын білінеді: біріншіден, қазақ халқы ежелден ән мен әуезге бейім халық екені белгілі. Сонымен бірге, қазақ сөз эстетикасын поэтикалық деңгейге көтере алған халық, «екі ауыз өлең шығармағн қазақ қазақ емес» деген сөз содан қалған. Мұның бәрі де, түбінде қазақ халқының «өмір сүру қалыбынан» туындайды, ол – номадизм. Номадизм жағдайындағы еркін көш, үздіксіз жорықтар – ұлт бойында ерекше «номадтық» мәдениетті қалыптастырады. Табиғатпен етене өмір сүруде ‑ өз дүниетанымын табиғат заңдарымен үйлестіру, оны қауымдасып өмір сүрудің ережелеріне айналдыру; 2. Табиғатқа жан бітіру арқылы оны тотемизациялау нәтижесінде «экологиялық дүниетанымды», яғни «табиғатпен тұтастану» сияқты ерекше дүниетаным формасын туындату; 3. Адамгершілік қатынасқа «табиғат элементтерін» ендіре отырып, адами қатынаста ерекше «дала этикасын» тудыру. Ол ‑ әділеттілік пен турашылдық, шыншыл болу, адамдардың әлеуметтік статусының теңдігі, намыс пен өрлік, батырлық дәстүрі және т. Қатаң өмірге бейімделу, соған сай өнер түрлерін қалыптастыру. Өнердің кез келген түріне «мерекелік‑бұқаралық» сипат беру; 5. Ауызша фольклорын дамыта отырып, адамда «сергек сананы» қалыптастыру; 6. Номадизмге сай келетін қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесін қалыптатыру; 7. Жаратушы тылсыммен байланысты өзіне ғана тән шынай демократиялық наным‑сенім фомасын өмірге келтіру. Бұл аталған ерекшеліктер ешқандай да жасанды формулалар емес. Олар біздің халықтың мыңдаған жылдық тарихында өмір сүруімен етене байланыста, эволюциялық жолмен туындаған мәдени‑рухани құндылықтар жүйесі болып табылады. Сондықтан, бұл «ережелер» номадтардың санасына және қанына сіңген құндылықтар. Одан ажыратқанда – номад белгісіз бір «салмақсыздық күйге» тап болып, жерге тірер тұяғын таппай күйзеледі, өзінің тұрақты адами қалпын іздеп шарқ ұрады. Міне осындай жағдайда, номадтар өз құндылықтарына жасалған кез келген «басқыншылықты» өте ауыр қабылдайды. Мысалы, олардың мақтанышы мен өрлігі, намысы мен жігері, мұңы мен зары Домбыра арқылы ғасырдан ғасырға жетіп отырды. Номадтар шығарған күйлер де соған сай: бірде – өршіл, бірде – жаймашуақ, бірде – сыршыл, бірде – назағайдай шалт болып түрленіп кете барады. Өздерінің жан дүниесін ғана бенелейтін әрі тек өздері ғана толық түсінетін күйлері мен оның киесі домбыра – номад үшін барының Нары! Ал, енді, осы киесін өзге мәдениетпен тәрбиеленген, өзге ділмен сусындаған өз қандастарының бар дүниені «халал‑харам» деп аталатын, сауда‑саттық дамыған отырықшылық «марғау сана» көрінісімен бағалап, оны харамға шығарғаны – номадтар үшін барлық мәдени құндылықтарын, яғни, жан дүниесін мансұқтау болып қабылданары заңдылық. Домбыраға қатысты қазақ санасында «аздап халал, аздап харам» дегендей спекулятивтік бағалауға еш орын жоқ Ондай «спекулятивтік сана» тек «марғау санаға» тән болғанымен, номадтың «сергек санасы» оны ешқашан қабылдамайды. Себебі, ол оның табиғатына, дүниетанымына, діліне және ұлттық мінезіне жат нәрсе, ол үшін Домбыра – «сана саудасына салынбайтын» киелі ұғым, оңы мен солы мүлде жоқ «рухани‑мәдени Темірқазық»! Бұл жағдай, сонымен қатар, өзге де қазақтың дәстүрлі мәдениетіне жасалған қараулықтар – халықты біріктірмеуге ықпал етуде. Иә, бұл үрдіс әзірге көзі ашық, ұлттық кіндіктен ажырамаған ұлт өкілдеріне әсер етіп, олардың үндері шығып жатыр. Енді осыған назар салсаңыздар, әркімге де көп жағдай белгілі болады. Оның өзінде, қоғамдық пікірде айтылып жатқан ойлар бірнеше тамақтардан тұрады: бірі – ұлттық тәрбие мәселесі, бірі – қазіргі шиеленісті діни мәселелер, бірі – ұлттық және мемлекеттік даму мәселелерін қамтиды. Бүгін Астана қаласы «Ел билері ақсақалдар алқасының» белді мүшесі Дінмұхамбед Нүркейұлы «Бүгін қазақтың ұлы тұлғасы, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның дүниеге келген күні. Ұлы тұлғаның аруағы қазақ халқын қолдап, демеп жүрсін! Оның төменде айтылған ойлары қазақ халқы үшін әлі де маңызды беп білеміз» деген жазба жолдапты. Әлихан Бөкейхан: – «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын». : ‑ Біз де солай ойлаймыз, қадірлі Әлихан баба. Тірлігіңде һәм күшің барда қазаққа қызмет етсең, ел болып еңсеңді түзесең – ол біздің ұрпағымыздың бақытты өмірінің кепілі. Ендеше, біздің халқымызға еткен қызметіміз – өзімізге де еткен қызметіміз болып шықпай ма?!). – «Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырмысқандар, төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр: есікте қалмай, төрге тырмысалық». – «Тіршілік-ғұмыр белгісі - алыстартыс, арбау-әдіс». – «Біз – суды теріс ағызған атаның баласымыз!». – «Қазақ қияметке шейін қазақ болып қалмақ» – «Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!». – «Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу - аш түйенің күйсеуі сыңды дәрменсіздік». – «Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». – «Қиналып тапқан ақылды, толғатып сөзге аудардым. Енді бұл сөзді іс қылмақ, оқушы жұртым, қазақ өз мойныңда!». – «Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ». – «Қазақтың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар». – «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, әйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар». – «Өз күшіне сенбеген адам да, халық та ешқашан өмір бәйгесін ала алмайды». – «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса - халықтық мақсат сонда орындалады». – «Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана». – «Бірліктен айырылған ел қаңғып қалады». – «Жанайқай: қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет етпегенде қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз?!». – «Бөтен кісі қазаққа еш қайдан ештеңе жақсылық әкеп бермейді». Ұлт Көсемі Әлихан Бөкейханмен оның туған күнінде «сұхбат» жүргізген: Әбдірашит Бәкірұлы Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
