Ұғымның айқындамасы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер құрылымы мен формасы жағынан да дұрыс болуы керек. Егер анықтаманың ақиқаттығы анықталушы заттың қасиеттеріне шындығында көрсетілген белгілерге сәйкестігімен шарттасатын болса, онда оның дұрыстығы логикалық ережелермен реттелетін заттың құрылымына тәуелді болады. Ондай ережелер төртеу: Ұгымды бөлу дегеніміз — ұғымның көлемін ашып беретін логикалық әрекет. Ұғымның көлемін ашу дегеніміз — белінуші ұғымның көлеміне енетін қатар бағыныпты түрлік ұғымдарды көрсету. Мысалы, "Біздің ауылдың тұрғындары" деген ұғымды ұлттық елгісіне қарай бөлу керек дейік. Ауылымыздың тұрғындарының ұлтын біліп алып, біз оларды: қазақ, ұйғыр, татар, орыс, тағы басқа деп бөліп кереміз. Белінуші ұғым — тектік ұғым. Бөлу нәтижесінде түрлік ұғымдар шығады; олар бөлудің мүшелері деп аталады. Бөлу жургізіліп отырган белгісі—бөлудің негізі деп аталады. "Біздің ауылдың тұрғындары" деген ұғым бөлінуан ұғым, бөлу негізі — ұлттық белгісі, ал бөлу мүшелері — бөлу нәтижесінде шыққан түрлі ұлттар жайлы ұғым. Бөлу дұрыс болып шығу үшін бөлу ережелері сақталуы кажет. Бөлудің төрт ережесі бар: 1. Бөлу шамалас немесе толық болуға тиіс. Мұның мәні — бөлу мүшелерінің жинағы бөлінуші ұғымның көлеміне тең болуға тиіс. Бөлу дұрыс болған жағдайда бөлу мүшелерінін жиынтығы бөлінуші ұғымның көлемінен артық немесе кем болып шықпайды. Бұл ереженің бұзылуынын салдарынан мынадай екі қатенің бірі шығуы мүмкін: не бөлу шамадан тыс кең немесе тым тар болады. Мысалы, бастауыш және орта мектеп оқушыларының, студенттердің және басқа оқушылардың үстіне мектеп жасына дейінгі балаларды қоссақ, онда "оқушылар" деген ұғымның бөлінуі шамадан тыс кең және сондықтан қате болып шығар еді. Егер біз оқушылардың біразын көрсетпесек, онда "Оқушылар" деген ұғымның бөлінуі тым тар болып шығар еді. Бөлу бір негіз бойынша және мәнді белгі бойынша жүргізілуі тиіс. Ұғымды бөлу үшін негіз ретінде бөлінуші ұғымның мазмұнына кіретін белгілердің кез келген біреуін алуға болады. Мысалы, "өзен" деген ұғымды мына төмендегіше бөлуге болады: 3. Белу мүшелері бірін-бірі өзара тысқарылап тұруы керек. Бұл ереже осының алдындағы ережеден шығады: егер бөлу негізі дұрыс алынса, онда бөлу мүшелері де бірін-бірі тысқарылап тұрады, ал егерде дұрыс алынбаса, онда бөлу мүшелері тоғыса береді, бөлу дұрыс болмай шығады. Ұғымның дұрыс белінбеуінің мысалы: "Tic: күрек тістерге, сойдақ тістерге, азу тістерге және сүт тістерге бөлінеді". Мұнда бөлу мүшелері бірін-бірі тысқарыламайды, өйткені бөлу негізіне әр түрлі белгілер алынған. Енді бір мысал, "Соғыстар әділетті, әділетсіз, басқыншылық, дүниежүзілік болып бөлінеді" десек, бұл да дұрыс болмас еді, өйткені бір соғыстың өзі әділетсіз, өрі басқыншылық, әрі дүниежүзілік болар еді. Бөлу секірмелі болмауы тиіс. Мұның мәні: ұғымды бөлген кезде алыс түрлерді алмай, ең жақын түрлерді алу керек. Табиғатты жануарлар, өсімдіктер және минералдар деп белу дұрыс болмас еді. Алдымен, "табиғат" ұғымын, органикалық табиғат және органикалық емес табиғат деп бөлу қажет те, соңынан барып, әрі қарай бөлу керек. Олай болмаған жағдайда, бөлу секірмелі болады. Осы айтылған төрт ереже бұзылмайтын бөлудің ең ыңғайлы түрі - дихотомиялық бөлу. Дихотомиялық, яғни екі мүшелі бөлу дегеніміз — бөлінуші ұғым бір-біріне қайшы екі ұғымға толығымен бөлінеді деген сөз. Мысалы, "Барлық кітаптарды оқулықтар немесе оқулык еместер" деп бөлуге болады. Бұл бөлу ережелерінің барлығына да сәйкес. Ол шамалас, негізі де біреу, бөлу мүшелері бірін-бірі тысқарылайды және бөлу секірмелі емес. Ұғым — сөзбен ажырамас байланыста болады. Ұғым керінісінің тілдік формасы — сөз және сөз тіркестері. Адамның ойлау қызметінде ұғым мен сөз бір-бірімен қабысқан байланыста болады. Алайда оларды теңестіру қателікке соқтырар еді. Ұғым — ойдың логикалық формасы, ал сезоның тілдік-грамматикалық көрінісі. Кейде бір ұғым әр түрлі сөздермен берілуі мүмкін . Сонымен қоса мағынасы бір болса да, қолданылуына қарай түрлі мағынада, түрлі ұғымдарды білдіретін омоним сездер де болатыны белгілі . Ұғымдар "есім" деп аталатын сөздер мен сөз құрылымдарында бейнеленеді және бекиді. Қарапайым есімдер, мысалы "құқық", "заң", "аңғалдық", "қатысу", ал киын есімдер — "демократиялық заңдылық", "аса қажеттілік", "қоғамдық демократиялық өзін-өзі басқару" және тағы басқа осы ұғымдардың материалдық, тілдік негізі болып табылады, бұларсыз ұғымдар да, олардың жасалу амалдары да қалыптаспайды. Сөздің ұғымнан айырмашылығы, ол барлық тілдерде әр түрлі: ал белгілі бір ұғым әр түрлі тілдерде де әр түрлі бейнеленеді. Сонымен қатар бір тілде де ұғым мен сөз тепетеңдігі болмайды. Мысалы, барлық тілде синоним сөздер мен омоним сөздер өмір сүреді. Ұғымдар тек шынайылықты дұрыс бейнелесе ғана дұрыс ұғым болады. Егерде бір ұғым болмысты дұрыс бейнелемей, бұрыс бейнелесе, онда ұғымның жалған болғаны. Жалған ұғым, мысалы, теория мен практиканың байланысы бұзылғанда пайда болады. Дұрыс ұғымдар адамдардың еңбек әрекетінен, еңбек үдерісінде құралып шығады: ондай ұғымдардың болмыстағы нәрселер мен құбылыстарға сәйкестігі адамның практикасымен тексеріледі. Айналадағы болмысты тани, біле отырып, адам нәрселерді бір-бірімен салыстырып, олардың ұқсастығы мен айырмашылығын табады; талдау және жинақтау арқылы нәрселердің мәнін ашып береді, ойша олардың белгілерін бөліп алады. Ол белгілерді абстракциялап, жалпылайды. Нәтижесінде адамда болмыста бар нәрселер мен құбылыстар туралы ұғым қалыптасады. Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Жүкешев, т. ISBN 9965-33-570-2 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Ұғымның айқындамасы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер құрылымы мен формасы жағынан да дұрыс болуы керек. Егер анықтаманың ақиқаттығы анықталушы заттың қасиеттеріне шындығында көрсетілген белгілерге сәйкестігімен шарттасатын болса, онда оның дұрыстығы логикалық ережелермен реттелетін заттың құрылымына тәуелді болады. Ондай ережелер төртеу: Ұгымды бөлу дегеніміз — ұғымның көлемін ашып беретін логикалық әрекет. Ұғымның көлемін ашу дегеніміз — белінуші ұғымның көлеміне енетін қатар бағыныпты түрлік ұғымдарды көрсету. Мысалы, "Біздің ауылдың тұрғындары" деген ұғымды ұлттық елгісіне қарай бөлу керек дейік. Ауылымыздың тұрғындарының ұлтын біліп алып, біз оларды: қазақ, ұйғыр, татар, орыс, тағы басқа деп бөліп кереміз. Белінуші ұғым — тектік ұғым. Бөлу нәтижесінде түрлік ұғымдар шығады; олар бөлудің мүшелері деп аталады. Бөлу жургізіліп отырган белгісі—бөлудің негізі деп аталады. "Біздің ауылдың тұрғындары" деген ұғым бөлінуан ұғым, бөлу негізі — ұлттық белгісі, ал бөлу мүшелері — бөлу нәтижесінде шыққан түрлі ұлттар жайлы ұғым. Бөлу дұрыс болып шығу үшін бөлу ережелері сақталуы кажет. Бөлудің төрт ережесі бар: 1. Бөлу шамалас немесе толық болуға тиіс. Мұның мәні — бөлу мүшелерінің жинағы бөлінуші ұғымның көлеміне тең болуға тиіс. Бөлу дұрыс болған жағдайда бөлу мүшелерінін жиынтығы бөлінуші ұғымның көлемінен артық немесе кем болып шықпайды. Бұл ереженің бұзылуынын салдарынан мынадай екі қатенің бірі шығуы мүмкін: не бөлу шамадан тыс кең немесе тым тар болады. Мысалы, бастауыш және орта мектеп оқушыларының, студенттердің және басқа оқушылардың үстіне мектеп жасына дейінгі балаларды қоссақ, онда "оқушылар" деген ұғымның бөлінуі шамадан тыс кең және сондықтан қате болып шығар еді. Егер біз оқушылардың біразын көрсетпесек, онда "Оқушылар" деген ұғымның бөлінуі тым тар болып шығар еді. Бөлу бір негіз бойынша және мәнді белгі бойынша жүргізілуі тиіс. Ұғымды бөлу үшін негіз ретінде бөлінуші ұғымның мазмұнына кіретін белгілердің кез келген біреуін алуға болады. Мысалы, "өзен" деген ұғымды мына төмендегіше бөлуге болады: 3. Белу мүшелері бірін-бірі өзара тысқарылап тұруы керек. Бұл ереже осының алдындағы ережеден шығады: егер бөлу негізі дұрыс алынса, онда бөлу мүшелері де бірін-бірі тысқарылап тұрады, ал егерде дұрыс алынбаса, онда бөлу мүшелері тоғыса береді, бөлу дұрыс болмай шығады. Ұғымның дұрыс белінбеуінің мысалы: "Tic: күрек тістерге, сойдақ тістерге, азу тістерге және сүт тістерге бөлінеді". Мұнда бөлу мүшелері бірін-бірі тысқарыламайды, өйткені бөлу негізіне әр түрлі белгілер алынған. Енді бір мысал, "Соғыстар әділетті, әділетсіз, басқыншылық, дүниежүзілік болып бөлінеді" десек, бұл да дұрыс болмас еді, өйткені бір соғыстың өзі әділетсіз, өрі басқыншылық, әрі дүниежүзілік болар еді. Бөлу секірмелі болмауы тиіс. Мұның мәні: ұғымды бөлген кезде алыс түрлерді алмай, ең жақын түрлерді алу керек. Табиғатты жануарлар, өсімдіктер және минералдар деп белу дұрыс болмас еді. Алдымен, "табиғат" ұғымын, органикалық табиғат және органикалық емес табиғат деп бөлу қажет те, соңынан барып, әрі қарай бөлу керек. Олай болмаған жағдайда, бөлу секірмелі болады. Осы айтылған төрт ереже бұзылмайтын бөлудің ең ыңғайлы түрі - дихотомиялық бөлу. Дихотомиялық, яғни екі мүшелі бөлу дегеніміз — бөлінуші ұғым бір-біріне қайшы екі ұғымға толығымен бөлінеді деген сөз. Мысалы, "Барлық кітаптарды оқулықтар немесе оқулык еместер" деп бөлуге болады. Бұл бөлу ережелерінің барлығына да сәйкес. Ол шамалас, негізі де біреу, бөлу мүшелері бірін-бірі тысқарылайды және бөлу секірмелі емес. Ұғым — сөзбен ажырамас байланыста болады. Ұғым керінісінің тілдік формасы — сөз және сөз тіркестері. Адамның ойлау қызметінде ұғым мен сөз бір-бірімен қабысқан байланыста болады. Алайда оларды теңестіру қателікке соқтырар еді. Ұғым — ойдың логикалық формасы, ал сезоның тілдік-грамматикалық көрінісі. Кейде бір ұғым әр түрлі сөздермен берілуі мүмкін . Сонымен қоса мағынасы бір болса да, қолданылуына қарай түрлі мағынада, түрлі ұғымдарды білдіретін омоним сездер де болатыны белгілі . Ұғымдар "есім" деп аталатын сөздер мен сөз құрылымдарында бейнеленеді және бекиді. Қарапайым есімдер, мысалы "құқық", "заң", "аңғалдық", "қатысу", ал киын есімдер — "демократиялық заңдылық", "аса қажеттілік", "қоғамдық демократиялық өзін-өзі басқару" және тағы басқа осы ұғымдардың материалдық, тілдік негізі болып табылады, бұларсыз ұғымдар да, олардың жасалу амалдары да қалыптаспайды. Сөздің ұғымнан айырмашылығы, ол барлық тілдерде әр түрлі: ал белгілі бір ұғым әр түрлі тілдерде де әр түрлі бейнеленеді. Сонымен қатар бір тілде де ұғым мен сөз тепетеңдігі болмайды. Мысалы, барлық тілде синоним сөздер мен омоним сөздер өмір сүреді. Ұғымдар тек шынайылықты дұрыс бейнелесе ғана дұрыс ұғым болады. Егерде бір ұғым болмысты дұрыс бейнелемей, бұрыс бейнелесе, онда ұғымның жалған болғаны. Жалған ұғым, мысалы, теория мен практиканың байланысы бұзылғанда пайда болады. Дұрыс ұғымдар адамдардың еңбек әрекетінен, еңбек үдерісінде құралып шығады: ондай ұғымдардың болмыстағы нәрселер мен құбылыстарға сәйкестігі адамның практикасымен тексеріледі. Айналадағы болмысты тани, біле отырып, адам нәрселерді бір-бірімен салыстырып, олардың ұқсастығы мен айырмашылығын табады; талдау және жинақтау арқылы нәрселердің мәнін ашып береді, ойша олардың белгілерін бөліп алады. Ол белгілерді абстракциялап, жалпылайды. Нәтижесінде адамда болмыста бар нәрселер мен құбылыстар туралы ұғым қалыптасады. Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Жүкешев, т. ISBN 9965-33-570-2 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 