Жанна ИМАНҚҰЛ. ҚИЫЛҒАН ӘТКЕНШЕК
"Жанна ИМАНҚҰЛ. ҚИЫЛҒАН ӘТКЕНШЕК"|"https://abai.kz/post/39426"
TITLE: Жанна ИМАНҚҰЛ. ҚИЫЛҒАН ӘТКЕНШЕК
URL: https://abai.kz/post/39426
META: "Жанна ИМАНҚҰЛ. ҚИЫЛҒАН ӘТКЕНШЕК"|"https://abai.kz/post/39426"
TOTAL WORDS: 11579
TEXT: Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 8347 0 пікір 23 Желтоқсан, 2014 сағат 09:00 Редакциядан: Евразия Жазушылар Одағының дәстүрлі Махмұд Қашқари атындағы «әңгімелер байқауының» жүлдесіне лайық деп табылған әңгіме. Төменде әңгіменің түрік тіліндегі аудармасын қоса беріп отырмыз. Әкеміздің бізге жасаған әткеншегі сол маңайдағы балалардың барлығына ортақ қуаныш болды. Неге екені белгісіз бұл ойын құралы қазіргідей көп үйде бола бермейтін. Үйдің арқа жағындағы бақшада бес үлкен ағаш бар еді. Соның екеуі бір-біріне жақын содан кейін бір-бір жарым метрдей ара қашықтықта қалған үшеуі егілген. Міне сол тамыры мықты, діңі жуан, аспанға шаншылған ағаштар әткеншек жасауға таптырмас тіреу болып шыға келді. Күнделікті жұмысқа кеткенде балаларын өз беттерімен қалдыратын отбасылар көп еді. Ауылда балабақша да жоқ. Балабақшаның міндетін аз уақыт болсын атқарған біздің үйдің бақшасына үлкендері кішілерінің қолынан ұстап ақырын жинала бастайтын. Кеш түсе жұмыстан қайтқан әке-шешелері кір-қожалақ түрлерімен күні бойғы түрлі қызықты бір-біріне сөз бермей таласа айтатын балаларын жетелеп кетіп бара жататын. Сондықтан өздері үшін аса маңызды науқанға біздің үйдің балалары ғана емес, жақын маңдағы көрші-қолаңның балалары да түгел жиналды. Әкем сатып әкелген жуан арқанын сырғып, шешіліп кетпейтіндей етіп, біресе ағашқа өрмелеп, біресе жерге қайта түсіп біраз уақытын жұмсап пысылдап жүріп байлады. «Әткеншек теуіп өскен бала биіктіктен, жылдамдықтан қорықпайды әрі шапшаң, сергек, тіпті сұлу боп өседі» деп қояды арасында. Бұл сөздерден соң кім қызықпасын? Әрине, біздің үйдің балалары алдымен өздері отырып, өзгелерді қызықтырамын деп дәмелі тұрмыз. Әткеншегіміз байланды. Отырып тербетілгіміз келсе жұмсақ жастықты, тұрып тербелгіміз келсе шағын тақтайды ауыстырып салатындығымызды ескертті. «Ал енді дайын, батырлар!» деген сәтте ағам жүгіріп бара жатыр еді «тұра тұр» деп әкем оны тоқтатты да топ баланың ең шетінде тұрған біраз жыл бұрын анасы екінші баласына босанар кезде қайтқан, ал әкесі осы қыста мал жайып жүріп адасып кетіп, үсіктен қайтыс болған қазір ата-әжесінің қарауындағы Арманды шақырды. Ол жасқаншақтап, кібіртіктеп келе қоймап еді: «Келе ғой, балам! Қорықпа!» – деп қамқор үнмен тіл қатты. Сол сәтте жиналғандардың арасында оған қызыға қарамаған адам жоқ. Арман қуанғаннан жымыңдап қояды. Ол өте ақылды, жан-жақты азамат болып ер жетті. Өз кәсібін ашып, біршама деңгейде танымал, бауырмал жан болды. Кейін араға жылдар салып онымен кездескенімде ол менің әкеме қарыздар екенін айтты. «Неге?» деген сауалыма «бойымдағы үрей мен жасқаншақтықты жеңіп шығуға сол бір кішкене ғана жайт өте үлкен себепші болды» деп жауап берді. Менің бойымды мақтаныш пен ризашылық биледі. *** Бақшаның орта тұсында үлкен нан пеші мен қазандық бар. Анам күніге сауыннан соң пайдаланатын сүттің қажетін алып қалып артығын піспегі бар үлкен ағаш бөшкеге құйып отырады. Жинала берген сүт іркітке айналады. Оны кезектесе пісіп отырып майын ажырату біздің шаруамыз. Бөшке толып, іркіттің майын алған соң анамыз оны түбіне май жағылған үлкен қазанға құйып қайнатады. Құрт қайнады-ау деген кезде бәрімізден маза кетеді. Қайнап жатқан құрттың көбігін жалау – бақшадағы тамаша қызықтың бірі. Құрт қайнатып біткенше «біреуі ыстық құртқа түсіп кете ме деп» зәресі қалмайтын анам қазан-ошақ басынан бір мезет те ұзамайтын. Қайнауы жеткен соң кенеп дорбаға құйып асып, біраздан соң таспен бастырып қалған іркітінен сорғытады. Сорғыған құртты бөлшектеп, дөңгелетіп, не қолмен сығымдап, түрлі күлшелер жасайды да биік етіп жасалған өренің үстіне тізіп кептіріп қоятын. Күлше кепкенше оның аңдушылар көп. Құс та, мысық та, бала да өреге қарай ұмсынумен боламыз. Бізді анамыз «күлшені жеп қоя беретін болсаңдар – тоқтамай жауын жауады» деген бұрыннан келе жатқан ырыммен тыйған болады. Екі күнде бір пешке нан саламыз. Анам нанын пісіріп болған соң қалған шоққа кішкене тоқаштарды салатын. Оны сол жерге жиналған балаларға үлестіріп беретін. Шіркін, сол тоқаштардың дәмін-ай! Қақала асап жатқан біздің түрімізге қарап ол ерекше мейірленетін. *** Бақшаның оң жағында апамның күн ұзаққа отыратын күркесі бар. Күркенің төр жағында текемет, оның үстіне көрпе салынған төсек тұратын. Апам сол жерде отырып ою ояды, біздің қыстық шұлықтарымызды тоқиды, кесте, құрақ көрпелерін тігеді. Ою ойып, оны бастырып жатып, әр оюдың атын, затын түстейтінбіз. Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қаз-табан осылай кете береді. Бұл өнер керемет шеберлік пен дәлдікке, ұқыптылыққа баулитын. Қағазды мінсіз бүктеп, әдемілікпен, дәлдікпен сызылған оюды кесіп алудың өзі зор қуаныш. Әрбір өрнек – төзімділік пен сабырлылықты сақтаған тұйықталған жүйе, табиғат-ананың туын­дыларына арналғандықтан да өздерінше бір ма­гиялық мазмұнға ие, тағы да ол гео­мет­рия пішіндемелерінің нағыз өзі еді. Апам: «Олар аспан мен адам ара­сындағы барлық жайтқа дәнекер ретінде қызмет етеді. Ұнату, қабылдау, есте сақтау қабілеттерін қалыптастыратын әр оюдың өзіндік күші, қуаты болады. Сол күш арқылы қорғаныш, тіл-көзден аулақ, байлық, сақтық қызметін атқарады» деп түсіндіруден жалықпайтын. Көбіне пайғамбарлар мен әулие-әнбиелердің серігіне айналған түйе малының құрметіне арналған түйетабан мен молшылық пен берекенің нышаны – қошқармүйізді салатынбыз. Келі-келсап, аяққап, астауға дейін оюсыз болмайтын. Қазір қолданатын заттарымызда ою-өрнек, күрделендіре айтқанда, халықтың сан ғасырлық тәжірбиесімен жеткен энергоақпараттық белгілер сирек. Тіпті бір-екі әшекей заттарымыздан басқа нәрселердің бір де бірінде жоқ. Түгелдей еуростандартқа айналып кетті. Рухани дүниеміз бен тұрмысымызда жетіс­пей жататын кей үндестіктердің орнын толтыруды қайтадан ою-өрнектерден де іздеу керекау. Тағы бір қызықты жайт құрақ көрпені құрастыру болатын. Алдымен оның суреті қандай болу керек деп таласамыз. Оны бір жақты етіп болған соң түйіншек-түйіншектерді ақтарып, жиналған маталарды сұрыптаймыз. Құрақ көрпеге тойдан, тілеуден, астан, жасы 80-90 келіп қайтқан адамдардың өлімінен тағы басқа толып жатқан шаралардан келген жыртыстар жарап кете беретін. Құрақ көрпе дайын болғанда сөйлеп кеткендей әсер береді. «Мына мата пәленшенің қызын ұзатқанда жыртылған. Қызының бағы бар екен барған жері тамаша болып шықты. Әке-шешесіне де қарайласып тұрады. Қазір екі-үш балалы болды ма деймін. Мына бір шайы матаны түгеншенің құдалары қоржынға салыпты. Сол құдағидың әншілігін, дауысын айтсаңшы. Әлі күнге дейін ажары да таймаған. Тегі, шықпай қалған. Әйтпесе өнер жолында болса, талайлардың таңдайын қақтырар еді. Анау бір қызылтқым қиықтар қырыққа келгенде тұңғыштарын сүйген, шеткі үйде тұратын әлгі кім еді, соның баласының шілдеханасынан. е-е-е, ал мына бір көгілдір сәтендер құрдас шалдың қазасынан келген. «Сендерді о жаққа біртіндеп жіберіп болған асықпай ең артынан өзім барамын» деуші еді, жарықтық. » деп апам әрбір мата қиығына асықпай тоқталып өтетін. Әрбір жаңа құрақ көрпе ауылдағы бір-екі жылдағы болған жайттарды сақтап тұрған жады іспетті болатын. Әр бала сол арқылы ауылында не болып жатқанынан хабардар еді. Ол хабарлар ешқашан ұмытылмайтын. Апам екі тізесі шорланып отырып-тұруы қиындаған соң намазын бір орында отырып оқитын. Дін, намаз оқу туралы ұғым-түсінікті біржола жоғалттық деген билікке бағынбағанның бірі еді ол. Сондай сәттерде шу-шу етіп жүрген бәріміз ешкім бізге «шуламаңдар!» демесе де, тым-тырыс бола қалатынбыз. Бізге әсер ететін қандай тылсым екенін ол кезде қайдан білейік. Күнделікті бір уақытын іске арнап, бесін намазын оқып көңілі жайланған соң апам кітап оқитын. Жаңа, өзі оқымаған кітаптан тауып әкеліп тұруды әкеме тапсырып отыратын. бара-бара көзі көзілдірікпен оқыса да тез талып қалатын болды. Ондайда бізді оқуға шақыратын. Менің екінші, інімнің бірінші оқитын кезі. Талас екеуміздің арамызда болады. Ыдыс жинау, үйдің ішін, даланы сыпыру міндеті менің мойнымда болғандықтан, кешкі мал келгенге дейін қолы бос інім көбіне кітап оқып беру құрметіне бөленетін. Ондайда ол қуанғаннан әрі бәріміз естісін деп, сүйікті ісін: «Апа, мен оқып беремін. Сен маған не оқығанымның мазмұнын айтып бер» деген бір сөзін қайталаумен бастайтын. Ежіктеп, арасында буындап отырған баланың оқығанын түсінбейтіндігін межелей алатынын айтсаңшы. Күндіз оқылған батырлар жыры, аңыз, ертегілер, шешендік сөздер бізді түнгі ұйқының алдында қиял әлеміне жетелейтін. Сол жырлар мен аңыздардағы ұнамды кейіпкерлермен бірге, не соларға айналып бара жатып тәтті әлемге сапарлап келетінбіз. Ертегі кейіпкерлері мен батырлар бізбен қатар өзге бір әлемде өмір сүріп жатқандай болатын. Әкем ол кезде совхоздың жылқысын бағатын. Он бес күн жылқыда болып, он бес күн үйде демалатын. Бір табындарында мыңға жуық жылқы болатын. Қазы-қарта, жылқының сүрленген еті саумал, қымыз үйден үзілмейтін. Әр келген сайын түрлі атпен келуі біз үшін таңсық емес еді. Бір күні бойы да аса биік, ұзын мойны иіліп, құлағы қайшыланған жал-құйрығы сүзіліп жерге дейін төгілген ерекше бір жануарды мініп келіп, бақша қоршауының бір тіреуіне байлады. Сол арада ойынның қызығына түсіп шулап жүрген топ баланың аузы аңқиды да қалды. Мынау өздері оқып, күн сайын солардай болсам деп қиялға берілетін батырлардың тұлпарының өзі еді. Інім аңқиып тұрып-тұрып: «Әкем, ертегіге барып келген бе сұрайыншы» – деп тұра жүгірді. Әкемнің не дегенін білмеймін бірақ ол әкесінің батырлармен кездескені, олар оған керемет тұлпар сыйлағаны туралы жаңа ертегісін біраз уақытқа дейін айтып жүрді. *** Жазғы оқу демалысының соңғы күндерінің бірі. Бір-бірімізден «оқуды сағындың ба әлде демала бергің келе ме?» деп сұрап қоямыз. Мектепті, оқуды да сағынған сияқты болғанымызбен бәрібір бақшамыздағы қызықтарды қиғымыз жоқ. Бірнеше бала бақшаның бір шетіндегі құмның үстінде ойнап отыр. Сәл үлкеніректеріміз әткеншек теуіп мәзбіз. Бұл кезге дейін біз әткеншек тебудің хас шеберіне айналып кеткенбіз. Отырып тепкенде аяғымызды ағаштың биік бұтақтарына дейін жеткізіп, тұрып тепкенде қолды кезек-кезек ұстамай жібере салу, екі адам бірі отырып, бірі тұрып тербелу деген сияқты түрлерін де шығарып алғанбыз. Кенет екі иығынан дем алып көзі шарасынан шыға Арман жүгіріп келді. Ол құдықтың беті ашық қалып, сол маңда ойнап жүрген кішкене балалардың бірі суға құлап кеткенін жеткізе алмай, жылап жіберді. Анам әкеме тұра жүгірді. Қапелімде құдыққа түсетін жіп те, арқан да табыла қоймады. Сасып қалған әкем өзі әбден тас қып байлаған әткеншек арқанын бәкісімен қиып-қиып түсірді де, білегіне орай сала құдық жаққа жөнеді. Біз де соңынан шұбыра бастап едік. Анам мен апам рұқсат бермей қойды. Кішкентай үлкендер белдеріне арқан байлап құдыққа түскенше, мүмкін құлап түскен мезетінде болар, жаны шығып кетіпті. *** Содан қайтып әткеншек байланбады. Бізге қанша қуаныш сыйлағанымен, сол бір баланы құтқаруға шамасы келмеген әткеншегімізді байлап бер деп біз де сұрамадық. Осы күзден бастап апамның да денсаулығы болмай қыстың басында дүние салды. Уақыт өте анам да басқалар сияқты нанды пешке емес электр пешке пісіріп ала салатын болды. Тезек теріп, от жағып қиналмайды. Күндегісін күнделікті жауып алады. Оның соңынан тәтті тоқаштар пісірілмейтін еді. кей-кейде дүкеннен сатып кәмпит-пірәндәктер тарататын. Бірақ олардың ешқайсысының дәмі шоқтың соңғы қызуына анамның мейірімімен бірге піскен тоқаштарға жеткен емес. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
