КҮН МЕН АЙ: ТӘҢІРЛІКТЕН ИСЛАМҒА
"КҮН МЕН АЙ: ТӘҢІРЛІКТЕН ИСЛАМҒА"|"https://madeniportal.kz/adebiet/kun-men-ai-tanirlikten-islamga"
TITLE: КҮН МЕН АЙ: ТӘҢІРЛІКТЕН ИСЛАМҒА
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/kun-men-ai-tanirlikten-islamga
META: "КҮН МЕН АЙ: ТӘҢІРЛІКТЕН ИСЛАМҒА"|"https://madeniportal.kz/adebiet/kun-men-ai-tanirlikten-islamga"
TOTAL WORDS: 1091
TEXT: Әркімнің өмірден алатын ырзық-несібесі болады. Ақындық – Алла тағала мен табиғаттың бірен-саран адамдарға беретін артық өнері, ерекше қасиеті, таланты. Өнерлі адамның қоғамда алар орны қашанда бөлек. Қазақтың әдеттік құқығында өнерлі адамға залал келтірсе, азулы билер айыптыға «өнер құнын» үстеме төлеуге үкім шығарған. Адамның тапқан, алған, білген білімін өзгелерден жасырып қалуының, жұрттың игілігіне пайдаланбауының ауыртпалығы, жауапкершілігі болады. Ақынның өзі іздеп тапқан ілімінің жарығын жаға отырып, халыққа рухани ілім, рухани азық беруі, пешенесіне жазылған міндеті, - деп білеміз. Ақын Ержан Алаштуған«Тақсыр, Күн!» жинағындағы өлеңдерді оқығанда Төле би бабамыздың: Қазақ халқының дүниетанымы көне Зороастризм, Анимизм, Тотемизм, Тенгри, Фетишизм, Шаманизм діндерінен бастау алып, Ислам дінімен тоғысып, астасып жатыр. Байырғы политеизмнен монотеизмге өтпелі дәуірінің сарқыншақтары бүгінгі танымымызда сақталып қалған. Бағзы заманда адамдардың тұрмысы мен әл-ауқаты табиғатқа тәуелді болғандықтан, тылсым күштерді құдіретті деп білді. Адамзат баласы ежелден Күннің қараңғылықтан, үрейден, зұлым рухтардан қорғайтын қасиетті күші бар таныды. Күн – Тәңір! Тәңір – Жаратушы! Күн – жер бетіндегі тіршілік иелеріне нәр беріп тұрған Жаратушы – Тәңір сыйлаған Көктегі дене. Бағзыдан бері адам баласының дүниетанымында үлкен мәнге ие құбылыс – Күн, өзіне «Тақсыр, Күн!» деп тағзым еткізеді. Археолог ғалымдар жартастардағы атқа жегілген арба дөңгелегінің кегейін күн шапағымен байланыстырады. Бағзыдан Күн де, арба да дүниенің төрт бұрышын шарлайтын, ұдайы қозғалыстағы дене саналған. Қазақы танымда жер-дүниені «диірменнің шыр айналған тасына теңеуі», жер – жаһанның күнді айнала қозғалуын меңзегені. Кесене қабырғасына Күн мен арба дөңгелегінің астасып салынуы. Шат қорымы. 18 ғасыр. Маңғыстау экспедициясы. «Төрт құбылаң тең болсын» танымы әлемнің төрт ғалымына ашықтықты көрсетеді. Күн Көктен әлемнің төрт ғаламына шапақ отын шашады. «Күн шапағы мен төрт құбыла» символының астасып берілуі. Күйеу там кесенесі қабырғасындағы сызба. ХІ ғасыр. Маңғыстау экспедициясы. Көне дүниетаным бойынша от пен күн бір-бірімен тығыз байланысты, жарық, жылу беретін қасиеттері ортақ. Күн от тәрізді өртеніп тұрады. Бағзы заманда адамзат баласы от жарық беретін күн көзінің бір бөлігі деп танып, отқа табынған. От адамның жанын тазалайды, отты негізгі тіршілік көзі деп таныған қола дәуірлік тұрғындар ғұрпында өлген адамды өртеп, күлін құмыра салып қабірге қойып жерлеген. Байырғы тайпалар осылайша өлген адамның жанын көкке ұшырған, бұл ритуал күнге және отқа табыну ғұрпы­мен байланысты орындалған. Ежелгі тұрғындардың Отқа табынуы кейін ислам дінімен кірігіп, бүгінгі тұрмысымызда «шырақ жағу», «аластау», «отқа май салу» ғұрпынан көрініс тауып отыр. Оттың қазақ халқының дүниетамын­дағы алатын орнының ерекшелігі Мағжан Жұмабаевтың «Сырдағы Алашқа» атты өлеңінен анық көрінеді. Шырағданда шырақ жағу қазақ жерінің қазақ жерінің батысында «әулиелік культімен» астасып жатыр. Әулие басына барған адамның қойдың майымен шырақ жағып, тәу ету рәсімін орындауы - жергілікті жерде күнделікті тіршілікпен біте қайнасқан ғұрпы. Шырағдан мен шырақ. Бекет Ата жер асты мешіті. Маңғыстау экспедициясы. Күн мен Айдың қозғалысы ықылым заманнан бері аңыздарға арқау болған. Қазақтың космогониялық аңыздары жақсылық пен жамандық, ақ пен қара, ізгілік пен зұлымдықты қатар алып жүреді. Аңыздың бірі Күннің күндізге, Айдың түнге куә болып жүруін Күн – Ер, Ай – Ару болып, бір-біріне қосыла алмаған қос ғашық екенін айтады. Екі ғашық бір-бірін қанша қуалып, жүрсе де кездесе алмайды. Бірақ үмітін үзбейді. Батқан Айдың артынан Күн күлімдеп шуақ шашады. Көкжиекке біткен киелі Күн. Доңызтау экспедициясы. Ғашығына қосыла алмаған күйініш, әсіресе Ай аруға қатты батады. Көңілі күңіренсе Көкті бұлт басып, көз жасын жаңбыр ғып төгіп алады. Үмітпен толып, қайғымен солып, үмітпен қайта туады. Ай шыққан жерге Күн күйеу келгенімен, Айдың көші алыстап кеткенін көреді. Ия, бізге келіп жеткен тағы бір аңызда Күн, Ай және қораз үшеуі ағайынды деседі. Үлкені Күн адамдарға жарық сәуле шашуға кеткенде, Ай мен қораз үйде қалыпты. Ай мінезді болыпты, кенже қоразға тыным бермей, ақырында тәжінен ұстап алып, Жерге тастап жіберіпті. Күн қайта оралғанда, оқиғаның мән жайын біліп, Айға ренжіп, «енді сенің бетіңді көрмеймін, мен енді аспанда күндіз ғана жүремін, сен түнде жүресің», - деп шешім қабылдапты. Содан бері Қораз, қызарып атқан таңнан үлкен Күн ағасын көріп, «қо-қо қолап» шақырып, амандасады екен де, Ай ағасы көрінгенде, тезірек қорасына тығылуға асығады екен. Қанша жыл өткенін есептеуге сан жетпейтін заманда Күн, Ай, Үркер туған әпкелі, сіңілілі, Күн үлкені, Ай ортаншы, Үркер кенжесі екен. Күн мен Үркер сұлу Айдың бетін тырнап алғалы, Айдың беті дақ болып қалған. Бетіндегі дағы толықсығанда көрінеді, сол дағымен Сұлу Ай түнде саған серік. «Түнгі хат»-ты жаздырған Ай – Ханша, Ай – Сұлу, Сағым – Ай, қалам ұстауға сәуле берген Ай – Жарық. Түнде жарық беретін Толған Айды бағзы тұрғындар жартасқа қашағанда, адамзатты Көкпен байланыстырушы «тау аңдарымен» бірге көрсеткен. Бұғы мен толған ай. Ақжал петроглифі. ШҚО экспедициясы. Аңыздың қай желісінде де Күннің ағайындылар ішінде үлкені болып сипатталуы, жер бетіндегі тіршілік көзінің Күннен нәр алуымен байланысты. Көк-Тәңір денелері Күн, Ай, Жұлдыз Исламдық танымда да басты символға айналды. Күн шапағы, Ай сәулесі адамның о дүниелік өмірде қабірін нұрландырады, жарық қылады. Тас мүсіндердің күн басты болып келуі арғы дүниемен байланысты сенімді айғақтайды. Құлпытастағы Күн шапағы. Доңызтау экспедициясы. Қазақтың өсімдікті пайдаланудағы дәстүрлі танымы күнделікті өмір тәжірибесінен туындаған. Тобылғы бұтағы жіңішке болса, діні қатты, қасиеті соншалықты жоғары. Қамшы саптауға бұтағы жіңішке болғандықтан, үш кесіндісін қайыс таспамен орап, біріктірген. Тобылғының үш бұтағымен сапталған сегіз өрім қайыс қамшы. БҚО экспедициясынан. Тобылғыдан «неміс қызының» қызыл шырайын, торы өңін, қоңыр меңін, үскірік сазды үнін «көзі қарақтылар» ғана көре алар. Қырда өскен, «қыз тобылғының» шәрбәт шырыны шөлді қандыратынын, тарбиып, аласалап өссе де, бойыңды қылығы шарлайтынын, көгілдір көзі болатынын енді біз де білдік. Қазақтың «өмір ағашы» танымы «қайың» ағашынан көрінеді. Дәстүрлі емшілікте қайыңның шырынын қайыңның бүрленген шығында алған. Қайыңнан шырын сауу үшін, қайың діңінің адам бойындай болатын жерінен қабыршақ сызаттары арасын өткір пышақтың ұшымен немесе тескішпен тесіп, жілік немесе шүмек арқылы шығарып, құтыға құйып алған. Қазақта «қайың сауған, ел ауған» деген сөз бар. Қиын қыстау заманда, қайың шырынын талғажу еткен. Халық емшілігінде ағзасы титықтаған адамға ішкізіп көңілін тоқ еткен. Дәстүрлі мал дәрігерлік білімде, көтерем болған малға көктемде қайың шырынын аузына құйғандығын қариялардан естідік. Қазақы ырымда «қайғы әкеледі» деп, қайыңды аулаға екпейді, қайың далада не көшеде өсуі тиіс. Ақындық танымда қайыңның шырынын аңсатпай-ақ, сені жұбата алатынын, саған дос, құрбы бола алатынын сезіндік. Ойымды қорытындылауға «Аян» мен «Иман» өлеңі жетелейді. «Осынша көркем сөздің бір ақынның кеудесіне қалай сиып жүруі – даналық», деген ойыма «Аспан мен Жердің арасын мекен еттім», - деген жолдардан жауап таптым. Ақындық іздемпаздықпен бірге жүретін ілім. «Төтелеп Күнге көк күмбез тіккен» іздемпаз ақынға әрбір күн өз өлеңін әкеледі. Көк күмбездің кірпіштерін қаламының ұшымен қалап, биікке көтергенін көрдік. «Ғажайыптарды көрсеткен Тәңірі, Аян беретіні рас па еді?», - деп сұрайды. Аян келетіні «рас» дер ек!. Құран Кәрімнің 26-шы сүресі «ашшу'ара» сүресінің мағынасы – «Ақындар». Мұхаммед Пайғамбарға осы сүреден түскен аятта «. шайтан өсек-аян айтушыларды, күнәкарларды, тың тыңдаушылар, өтірікшілерді басады. иманға келген, ізгілік жасағандар, зұлымдық көрген, дұрыс жолға түскен ақындар бұған жатпайды. », - делінген. Құдырет төндіретін, сүйіндіретін, иманды үйіртетін де бір Алла! Тәттігүл Ерсайынқызы, этнограф-ғалым. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
