Апиыншы ақын тағдыры
"Апиыншы ақын тағдыры"|"https://madeniportal.kz/adebiet/apiynsy-aqyn-tagdyry1"
TITLE: Апиыншы ақын тағдыры
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/apiynsy-aqyn-tagdyry1
META: "Апиыншы ақын тағдыры"|"https://madeniportal.kz/adebiet/apiynsy-aqyn-tagdyry1"
TOTAL WORDS: 1990
TEXT: Зей iнд i шәк iрт Эдгар Аллан По ғажайып талант пен ащы тағдырдың иес i болды. Б iр жасында әке, үш жасында анадан айырылса, болашақ классикт iң санасез iм i күнәдан пәк сәби кез iнде-ақ өм iрд iң аяусыз, қатал с iл iкпес iне түскенд iг i емей немене?! Жет iм баланы дәулетт i саудагер Джон Аллан асырап алды. Эдгардың балалық шағы баршылықта өтт i деуге болады. Болашақ қаламгер өгей шешес i мен оның с iңл iс iн iң мей iр iм iне бөлен iп өст i. Өз iн iң жеке серуенге м iнет iн аты, атқосшысы, ит i болды. Дегенмен, әйел i мен балдызына қара­­ғанда Джон Аллан сараңдау, тоңқ етпес i көп к iс i ед i. Тәкәппар, к iрпияз Эдгарға өз iн iң есеб iнен күн көр iп жатқанын сәт i түссе ескерт iп отыратын әдет i де барды. Осыдан бо­­лар, Эдгардың өк iл әкес iне өм iр бойы жүрег i жылымай өтт i. Бұл үйде Эдгардың б iл iм алуына да кең мүмк iнд iк жасалды. 1815 жылы Алландар отбасы Англияға көшкенде, б iзд iң кей iпкер iм iз Лондонның беделд i пансионаттарының б iр iнен дәр iс алды. 1820 жылы Отандарына оралып, Ричмондқа қоныстанғанда, Джозеф Кларк жетекш iл iк етет iн «Ағылшын классикалық мектеб iнен» дәр iс алды. Мектеп пәндер iн игеру бала Эдгарға қиындыққа түскен жоқ. Әдебиетт i, әс iресе, ағылшын әдебиет iн құныға оқыды. Математика, тарих пен биология, табиғаттану, физика мен астрономия да Эдгар қаб iлет iн iң жүйр iкт iг iн көрсетет iн сабақтар болатын. Оның ғылымның әрқилы салаларына деген қызығушылығы ғұмыр бойы саябырсыған жоқ. Нәтижес i әңг iме, новеллаларында жи i көр iн iс тауып отырды. Табиғат шәк iрт балаға зерект iк ғана емес, денсаулықтан да сараңдық танытпапты. Бала Эдгар сыныптас достарының тәл iмд iл iктен гөр i тентект iкт iг i басым iс-әрекеттер iне жи i қатысатын. Мектепте ағылшын әдебиет iн оқытудың жақсы жолға қойылғандығы Эдгардың шығармашылық дарынының ерте ашылуына септ iг iн тиг iзд i. 13-14 жасында-ақ оның ақындық iзден iстер i б iршама кемелден iп қалған-ды. Бұл кездердег i оның өлең кей iпкерлер i, нег iз iнен, Ричмондтың белг iл i сұлулары болды. Поэзиямен қатты әуестену i Эдгардың өз қатарластарынан б iршама бөлектену iне әкел iп соққан. Құрбыларының бұның м iнез i мен iс-әрекет iнен «қызық, тосын» жайттарды аңғара бастағаны да осы тұстар. Бала ақынның басы қиял-ғажайып жоспарлардан да кенде емест i. Ол өз iне және өзгелерге психологиялық эксперименттер жүрг iзуге құмар ед i және бұл бағыттағы iзден iстер i де сәтс iз болмағандығы анық. Қысқасы, қас жазушыға тән қасиеттер Эдгардың бойында бала кезден-ақ қалыптаса бастады десек жаңылыспаймыз. По Джозеф Кларктың мектеб iнен басқа мектепке ауысып, онда ек i жыл оқыған соң, Шарлотсвилльдег i Виргиния университет iне түст i. Б iрақ, онда көп тұрақтай алмай, Ричмондқа қайта оралуға мәжбүр болды. Оның жедел оралуының себептер i белг iс iз, дегенмен 1827 жылғы ақпан айының түндер iн iң б iр iнде өк iл әкес i екеу iн iң арасында жайсыз әңг iме болғандығы анық. Шамасы, университетте Эдгар карта ойнаумен қатты әуестен iп, қайтара алмайтындай болып қарызға белшес iнен батса керек. Өк iл әкес i әңг iме үст iнде жеңiлтек бозбаланың бар борышын өтейт iнд iг iн, б iрақ бұл үш iн енд iг i жерде Эдгар бұның талаптарына сөзс iз бағынуы ти iст iг iн айтады. Бұндай шартқа көне алмайтындығын аңғартқан тәкәппар ақын өз i тәрбиеленген бай үйд i тастап кетуге мәжбүр болады. Кезбен iң күрең күндер i Енд i оның тағдырының кезбел iк тұсы басталады. Бостонға келген ол мұнда өз қаржысына «Тем iрлан және өзге де өлеңдер» жыр жинағын шығарған. Талапкерд iң сорына, жинақ ешқандай сұранысқа ие болмады. Қалтасы бос қалған ж iг iт енд i әке-шешес iн iң жолын қуып, театрға қызметке тұруға құлшынады. Бұл қадамы да сәтс iз аяқталған соң, жас шамасын, аты-жөн iн өзгерт iп, армияға ер iкт i болып сұранған. Мұнда, ол бейнеб iр әскери өм iрге жаратылғандай, аз уақыт iш iнде сатылап өс iп, к iш i командир дәрежес iне дей iн көтер iлед i. Әйтсе де үш жылдық әскери қызмет босқа уақыт өтк iзу екенд iг i ес iне түскенде жүрег i жылап қоя берет iн ж iг iт өк iл әкес iне ақталу, б iр жағы кеш iр iм сұрау хатын жазады. «Өм iр iмн iң ең әдем i жылдары текке өтуде» деп шағынады. Ол бұл жерде әскери қызметт iң әдебиетпен т iкелей шұғылдануға кедерг i келт iрет iн iн меңзеген болатын. Джон Алланнан хатына жауап келмегес iн мүсәп iрл iк мазмұндағы ек iнш i хатты және жазуға мәжбүр болды. Б iрақ бұл хат та өк iл әкес iн iң тас жүрег iне әсер ете қоймайды. Кенет оған қайғылы оқиға «көмекке» келгенд i. Аллан ханым қайтыс болады да, Эдгар оның жерлеу iне Ричмондқа асығады. Қамқоршысы көз жасы көл-көс iр б iрбеткей ж iг iтт iң армиядан босануына қол ұшын бер iп, орнына басқа ер iкт iн i жалдауға кетет iн шығынның бәр iн көтер iп алады. Бостандық алған, поэзияға қайта оралған Эдгар 1828 жылдың желтоқсанында «Әл Аараф. Тем iрлан және ұсақ өлеңдер» атты ек iнш i жыр жинағын шығарады. Бұл кездер i Эдгар өз iн iң ақын екенд iг iн, бұл бағыттағы iзден iс-мұраттың иығына қаншалықты ауыр жүк артатындығын жақсы сез iнген. Ол өлең жазу машығын жет iлд iру мақсатында үзд iкс iз жұмыс iстейд i және жан-жақты жүйел i б iл iм алуда кеткен олқылықтардың орнын толтыру үш iн тарих, пәлсафа, эстетика және табиғаттану салалары бойынша арнаулы к iтаптарды оқуға к iр iсед i. Оның Виргинияның белг iл i әдебиетш iлер i һәм журналистер iмен танысатыны да осы кез. Б iрақ өк iл әке ақын ж iг iтт iң қалайда жоғары б iл iм алуын талап етт i. Амалсыз вестлойнт әскери академиясына оқуға түскен ақын ж iг iт, мәжбүрлеуге көне алмай, бұл оқу орнын да «әскери тәрт iпт i бұзу» арқылы тастап кетед i. Өйткен i әдебиет пен қатаң уставқа тел iн iп қойған әскери өм iр еш сиыспайтын. Енд i ақын ж iг iт ньюйоркте төбе көрсетед i. Мұнда «Өлеңдер» жыр жинағы дүниеге келед i. Б iрақ күнкөр iске қаражаты жоқ ж iг iт Балтиморға қайтуға мәжбүр болған. Бұл қалада анасы жағынан тәтес i болып келет iн Марии Клемм тұратын. Ақыры соның үй iне кел iп баспаналаған. Кедейш iл iкт iң құрсауына түскен По семьясының өзге өк iлдер i де осында жиналған болып шықты. Эдгардың ағасы Вильям көк iрек ауруынан осы үйде қайтыс болды. Дегенмен, Балтиморда өткен төрт жылды По шығармашылығындағы сәтт i белес деп айтуға әбден болады. Жазған дүнелер i қомақты болмаса да, шығармашылық iзден iстег i қол жетк iзген табыстары ауыз толтырарлық. Сол кезд iң белг iл i жазушысы Джон Кеннеди Эдгардың талантын тап басып танып, оған қамқорлық қол ұшын созса, 1832 жылы жерг iл iкт i журнал өтк iзген бәйгеде Поның «Шиша iш iндег i қолжазба» әңг iмес i бас жүлден i жеңiп алуы оның өз iне деген сен iм iн арттырып, әдебиетш i боламын деген талабын нықтай түст i. Кедейл iк пен қызғаныштың құрбаны 1835 жылдың жазында Балтимордан Ричмондқа қоныс аударған По редакторы Томас Уайт болып табылатын «Оңтүст iк әдебиет жаршысы» журналына редактордың көмекш iс i болып жұмысқа тұрады. Поның қаб iлет-қарымын байқаған Уайт көп ұзамай редакцияның бүк iл жұмысын оның иығына артқан. Хат өңдеу, қолжазбалармен жұмыс iстеу, рецензиялар жазу. журналдың көлемд i бөл iг iн алатын осы м iндеттерд iң бәр i Поның бедел iн көтерген iмен, б iрақ мардымсыз қаламақыға iстел iнет iн шаруалар ед i. Ұзамай журнал таралымы да көбейд i. Ал Поның п iк iр iне белг iл i қаламгерлерд iң өз i құлақ асатын болған. Дегенмен, мазасыз журнал жұмысы әдебиетпен алаңсыз шұғылдануға уақыт қалдыра бермейт iн. Әйте де 30-жылдардың орта тұсында Поның материалдық жағдайы б iршама б iрқалыпты ырғаққа түсед i де, ал әдеби шығармашылығы жоспарлы, мақсатты кей iп ала бастайды. Асылы, Поға алдымен бедел алып келген әдебиетш iл iг i емес, журналист iг i ед i деп айтқан дұрысырақ болар. По кей iн iректе журналистикаға б iрнеше рет оралды. Ол барған басылымдардың бәр i гүлден iп қоя берет iн. «Жентельмен журналы», «Грим журналы», «Ақшам айнасы» газет i. әйг iл i «Алтын қоңыз» к iтабының авторы жұмыс iстеген басылымдардың б iрқатары осылар. Рас, журналист iк қызметт iң де өз иг i жақтары болды. Төл шығармаларын бастыруға, аз-маз болса да қаламақы табуға мүмк iнд iк туатын. Дегенмен, «ек i майданда» б iрдей күресу Поны рухани жүнж iт iп, денсаулығын б iршама ойсыратып кет iпт i. Сондықтан болар, оның қомақты қаржы ұсынып отырса да кезект i газет-журнал шақыртуларынан бас тартатын кездер i жи i ұшырасатын. Эдгар 1836 жылы өз iн iң алыс туысы болып келет iн Вирджиния Клеммге үйлен iп, отбасын құрды. Бұл ару Поның ғажайып новеллаларының кей iпкерлер iн еске түс iрет iн. Ақын өз iн iң жарын ес i кете сүйсе де, олардың ортақ тағдыры алғашқы күн iнен-ақ қайғы-қас iретке толы болды. Мұқтаждық жас отбасының соңдарынан қалмай қойған. По б iршама белг iл i болып қалғанына қарамай, т iрш iл iк ету үш iн күресуге мәжбүр ед i. Уиллис былай деп жазады: «По к iрпияз ед i және өте қиналып жазатын. Стил i көпш iл iкт iң талғам деңгей iнен тым жоғары болғандықтан алатын қаламақысы да мардымсыз ед i. Ол әрдайым ақшадан мұқтаждық көр iп отырды. Ауру әйел i екеу i қарапайым өм iр сүруге қажет заттардан да құралақан болатын». Қастары болса Поның кейб iр iс-әрекеттер iн мазақ етуге тырысты. Шарапқұмарлығын өсек қылды. Ал оның оңашада өз шығармаларының мәт iн iмен тынымсыз, барынша ыждағаттылықпен, бүк iл жан-дүниес i сымдай тартылып жұмыс iстейт iнд iг iн аңғара бермейт iн. Аңғаруға тырыспайтын да. Алкоголь мен апиын ақынға осындай шығармашылық жұмыс үст iнде ойсанасын баурайтын құлазу сез iм iнен арылуға қажет болатын. Кейде Поның қыстың күн i үй жылытуға отын сатып алуға да ақшасы болмаушы ед i. Мұндайда, денсаулығы онсыз да әлс iз i әйел салқындап қалмас үш iн, оның омырауына мысық салып жылытатын. Б iрақ жоқшылық қоя ма, күйеу iн iң жанұшыра аласұрғанына қарамай, 1874 жылдың қаңтарында Вирджиния дүниеден қайтты. Әйел iн iң өл iм i Поны қатты күйзелтт i. Әдебиеттег i, тұрмыстағы жағдайым енд i оңала ма дегенде, бұл оқиға ақынды тұралатып кеткен i анық. Осы қырқыншы жылдары оның төрт жинағы жарық көрген-д i. 1845 жылдың қаңтарында «Ақшам айнасы» журналында бұл күндер i әлемд iк поэзияның үзд iк жауһарларының б iр iнен саналатын «Құзғын» өлеңi басылған. 10 долларға бағаланған-ды. 40 жылдардың орта тұсында Эдгар По Американың белд i ақындарының қатарынан санала бастады. Оған «үлкен үйлерд iң» де ес iг i ашылған. Дегенмен, По көп ретте көре алмаушылық пен күндест iкт iң, кейде түс iнбест iкт iң құрбаны болып кет iп жататын. Бұған өз iн iң т iк м iнез i де б iршама к iнәл i ед i. Әдебиет мәселес iне келгенде ол ешқандай б iт iмгерш iл iкке бармайтын. Әрине, бұнысы к iмге жаға қойсын. Поның ажалы әл i күнге құпия. 1849 жылдың қыркүйег iнде Ричмондта «Поэтикалық принцип» деген тақырыпта тыңдармандардың тарапынан жақсы бағаланған лекция оқыған ол әлг i жерден, қалтасында 1500 доллары бар, аттанып кетед i. Одан кей iн не болғаны белг iс iз. Әлде көп мөлшерде пайдаланған ес iртк iн iң елту iне түс iп қалды ма, әлде бұның ақшасына қызыққан қарақшылар уландырды ма, б iр iш iмд iкханадан есс iз жатқан халде табылған. Ол Балтимордың емханасына жетк iз iл iп, сонда қайтыс болады. Қалай дегенмен де, Поның өм iрден ерте кету iне апиын мен алкоголь емес, үм iтс iз жоқшылық пен тынымсыз творчестволық жұмыс себепш i болды деген жөн сияқты. По шығармашылығының өз iнен кей iнг i әдебиетт iң дамуына әсер i орасан зор. Осылай екенд iг iне орыс ақыны В. Брюсовтың «американ ақыны б iзд iң Достоевскийд iң жол көрсетуш iс i және көп мәселеде ұстазы ед i» деген б iр ғана п iк iр i жан-жақты дәлел бола алады. Бүг iнг i психология, психоаналитика, криминалистика ғылымдары да По шығармашылығына молынан қарыздар. Өм iр i өкс iкпен өткен ақынның мұрасы әл i талай ұрпақтың қажет iне жарап, шығармашылықтағы iзден iстер iне бағдаршам болып қала бермек. Әм iрхан Балқыбек, «Қасқыр құдай болған кез» ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
