Бүркітке қатысты ырым, жора — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер " дейсіңдер. Ал сәлем-тілекті бөгде адам бұрын айтса, аңшылар "Майлы шұжық айлансынак? деп тілектестік білдіреді. Сондай-ақ қазақ құсбегілері қолындағы қыран құсы өлгенде дауыс шығарып жылап, жоқтау айтып, қайғыланған. Қазақ құсбегілері қыран құсы өлгенде кез келген жерге жерлей салмаған. Өлген құстың сүйегін биік қарағай немесе тағы басқа ағаш бастарына іліп қойған. Олай болмаған жағдайда қыранның өзі түлеп ұшқан ұясының маңына арулап жерлеген. Көп жыл серік болған құсын қариялар қартайса да құрметтеп үй жанында ұстайды. Ал қайраты қайтқан қыранды құс тебінен қатты" деп қоя беретін де дәстүр бар. Бүркіт - адамдарға бақыт әкеледі, егерәки ол жол үстінде кездесіп қалатын болса, жолы сәтті болады. Егер өшіксе, сол адам айықпас ауруға ұшырайды. Халық ұғымында бүркіт бірнеше жыл қатарынан ұя салып, балапандарын басып шығарған ағаш қасиетті деп есептеледі. Оның ұясын бұзған адам бақытсыздыққа ұшырайды. Бүркіттің ұясын сипап, оған табынып, бала сұраған әйелдің баласы болады, әрі ол бүркіттей батыл, ер жүрек келеді. Бүркіттің түсіп қалған жүндерін жинап әкеліп, үйге іліп қойса, пәле-жала жоламайды. Парсылар күні бүгінге дейін егін бітік шықсын деп құс жүн-қауырсындарын егін сепкен кезде шашады." Біреудің қыран құсына көзі түсіп, көңілі ауса оны қалап сұрап алады. Оның қарымтасына беретін кәдені"тұғыр жабар" деп атайды. Оның көлемі XIX ғасырдың соңында өте қымбат болған: бүркіттің алғырлығына қарай, аталық түйе бастатқан тоғыздан бастап, 5 -6 түйеге тең келген. Жақсы бапталған қыран бүркіт үшін Шу мен Сырдарияда 5 -6 түйе, қаршыға мен сұңқар 1-2 түйеге бағаланған. Семей губерниясында жақсы бүркітке 250-300 сом немесе 1000 бас қой берген . Ал Зайсан уезінде XX ғ. басында жақсы қыран бүркіт үшін ауқаттылар 5-9 түйе немесе 200 бас қой немесе 300-500 сом ақша төлеп сатып алған. Ал сұңқар 1-2 түйе, қаршыға онан арзандау болған.Янушкевич дерегі бойынша жай бүркітті қазақтар XIX ғ ортасын да бір түйе, тіптен онан да көп беріп сатып алған. Ұлы Абай Сыбан елінің Тулақ деген адамынан Қарашолақ деген бүркітті оншақты ірі қараға сатып алғандығы көпке белгілі дерек. 1910 жылғы "Туркестанские ведомости" бетінде бүркіт бағасы 200 сом екендігі көрсетілсе, құсбегілердің қаршығаны Қоқан ханына апарып, 200 тілләдан сатқандығы айтыладві. Жайық бойында бүркіттің бағасы бір арба бидайға тең келген. Тіптен XX ғ орта шенінде Қобда қазақтары алғыр бүркітті ту сиыр бастатқан бір топ қойға сатып алғандығы туралві дерек бар. Қазақта аушы құсты алғырлығы мен қырандығына қарай қысырақтық, жамбылық, бір аттық, тайлық, түйелік деп құнын белгілеген. Кейін жаппай кәсіпке айналған құс саудасы Түркістан базарында бапталмаған лашын 10-15 COM, үйретілгені 80-100 сомға дейін болған. Базарға сонау Башқұртстаннан бастап, Жетісу, Ферғана тауларынан аулап, арнайы әкелген Жақсы үйретілген тұйғын құны қымбат, 200 сомға дейін жеткен. Көңілі түскен адамға аушы құсты да сыйға тартқан. Айталық, атақты Әлібек батыр жылына алпыс түлкі, он қарсақ, он екі қасқыр алған құсын құлагер аты мерт болған жылы қолынан босатып қоя бергендігін әр қазақ жақсы біледі. Ұлы Абайдың Қарашолақ, Көкшегір деген құстары болғандығы мәлім. Қараханлылар кезеңінде салынған медресе, керуен сарай, мешіттердің кірер қақпаларында немесе қабырғаларында жеті бұтақты өмір ағашы бейнеленіп, оны екі арыстан күзетіп, екі басты бүркіттің ағашқа қонып отырған бейнелерін кездестіруге болады. Бұл жерде бүркіт ең күшті, алып құс. Ол адам өлгенде оның рухын қанатына салып, жеті қат көктен алып өтіп Аллаға жеткізуші деп санаған. Құсбегілік өнердің мұсылман елдерінде ерте кезден қолдануына қарай шариғаттада орын алған. Құсбегілік жөнінде Хадистерде былай делінген: - Шариғат бойынша, құс иесінің көз алдында ғана аң аулау керек. Сонымен қатар алған аңын иесі барғанша жеп қоймау керек; - Шариғат бойынша, құсты әрбір аңға не құсқа жіберген сайын Алладан рұқсат сұрау керек. Қыран құсты аңға немесе құсқа жіберген сәтте міндетті түрде құсбегі "Биссимилаһирахмани-рахим" деу керек. - Қыран құс алған аң-құсты "Сенің жызығың жоқ" деп бауыздау керек. - Шариғат бойынша қолда үйретілген сұңқарды жөн- жоқсыз құстарға салмайды. - Хадисте былай деп жазылған: "Қолдағы қыран құсыңды еш уақытта азықтан қысып, ашықтырма, қарны тоқ болсын және дұрыс тәрбие бер". - Қолға түскен тұз құсын егер қыран болмаса, міндетті түрде оны қинамай бостандыққа жіберу керек. Сондай-ақ қолда ұстаған сұңқарды бес-алты жастан кейін бостандыққа жіберу керек. Себебі ол да өз ұрпағын қалдыруға тиіс. Шариғат бойынша қыран құстың үясын бүзған адамға ешкім де сәлем бермеген және ол адамға ешқашан қыран құсты тәрбиелеу өнерінің құпиясын айтпаған. Сайып келгенде, аушы құсты қолға ұстап алу, үйрету, баулып аңға салу көлденең өткен көк аттыға жолыға бермейтін, әркімнің пешенесіне жазылмайтын қадірлі де, қасиетті құбылыс. Сондықтан да дәстүрлі қазақ қоғамында Тәңірден берген ерекше бұл сыйды басқаға сыйлау, сатуға онша құлықтылық танытпауы былай тұрсын, құсбегіліктің қыры мен сырын бөгдеге үйрете бермейді. Отбасылық әулеттік сипаттағы бұл өнерді өз үрпағына аманаттап үйретіп, құсбегілікте қолданған құрал-жабдықтарымен қоса үйреткен құпия қыр-сырын "мұрагерлікке" қалдыратын, кие тұтатын өнер. Қазіргі заманда құсбегілер ата-бабалардың ұрпақтан ұрпаққа қалдырған салт-дәстүрін өскелең заман талабына сай жалғастыру мақсатында сыйлап, ерекше құрметпен қарайды. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Хинаят, Қ
TITLE: Бүркітке қатысты ырым, жора — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер " дейсіңдер. Ал сәлем-тілекті бөгде адам бұрын айтса, аңшылар "Майлы шұжық айлансынак? деп тілектестік білдіреді. Сондай-ақ қазақ құсбегілері қолындағы қыран құсы өлгенде дауыс шығарып жылап, жоқтау айтып, қайғыланған. Қазақ құсбегілері қыран құсы өлгенде кез келген жерге жерлей салмаған. Өлген құстың сүйегін биік қарағай немесе тағы басқа ағаш бастарына іліп қойған. Олай болмаған жағдайда қыранның өзі түлеп ұшқан ұясының маңына арулап жерлеген. Көп жыл серік болған құсын қариялар қартайса да құрметтеп үй жанында ұстайды. Ал қайраты қайтқан қыранды құс тебінен қатты" деп қоя беретін де дәстүр бар. Бүркіт - адамдарға бақыт әкеледі, егерәки ол жол үстінде кездесіп қалатын болса, жолы сәтті болады. Егер өшіксе, сол адам айықпас ауруға ұшырайды. Халық ұғымында бүркіт бірнеше жыл қатарынан ұя салып, балапандарын басып шығарған ағаш қасиетті деп есептеледі. Оның ұясын бұзған адам бақытсыздыққа ұшырайды. Бүркіттің ұясын сипап, оған табынып, бала сұраған әйелдің баласы болады, әрі ол бүркіттей батыл, ер жүрек келеді. Бүркіттің түсіп қалған жүндерін жинап әкеліп, үйге іліп қойса, пәле-жала жоламайды. Парсылар күні бүгінге дейін егін бітік шықсын деп құс жүн-қауырсындарын егін сепкен кезде шашады." Біреудің қыран құсына көзі түсіп, көңілі ауса оны қалап сұрап алады. Оның қарымтасына беретін кәдені"тұғыр жабар" деп атайды. Оның көлемі XIX ғасырдың соңында өте қымбат болған: бүркіттің алғырлығына қарай, аталық түйе бастатқан тоғыздан бастап, 5 -6 түйеге тең келген. Жақсы бапталған қыран бүркіт үшін Шу мен Сырдарияда 5 -6 түйе, қаршыға мен сұңқар 1-2 түйеге бағаланған. Семей губерниясында жақсы бүркітке 250-300 сом немесе 1000 бас қой берген . Ал Зайсан уезінде XX ғ. басында жақсы қыран бүркіт үшін ауқаттылар 5-9 түйе немесе 200 бас қой немесе 300-500 сом ақша төлеп сатып алған. Ал сұңқар 1-2 түйе, қаршыға онан арзандау болған.Янушкевич дерегі бойынша жай бүркітті қазақтар XIX ғ ортасын да бір түйе, тіптен онан да көп беріп сатып алған. Ұлы Абай Сыбан елінің Тулақ деген адамынан Қарашолақ деген бүркітті оншақты ірі қараға сатып алғандығы көпке белгілі дерек. 1910 жылғы "Туркестанские ведомости" бетінде бүркіт бағасы 200 сом екендігі көрсетілсе, құсбегілердің қаршығаны Қоқан ханына апарып, 200 тілләдан сатқандығы айтыладві. Жайық бойында бүркіттің бағасы бір арба бидайға тең келген. Тіптен XX ғ орта шенінде Қобда қазақтары алғыр бүркітті ту сиыр бастатқан бір топ қойға сатып алғандығы туралві дерек бар. Қазақта аушы құсты алғырлығы мен қырандығына қарай қысырақтық, жамбылық, бір аттық, тайлық, түйелік деп құнын белгілеген. Кейін жаппай кәсіпке айналған құс саудасы Түркістан базарында бапталмаған лашын 10-15 COM, үйретілгені 80-100 сомға дейін болған. Базарға сонау Башқұртстаннан бастап, Жетісу, Ферғана тауларынан аулап, арнайы әкелген Жақсы үйретілген тұйғын құны қымбат, 200 сомға дейін жеткен. Көңілі түскен адамға аушы құсты да сыйға тартқан. Айталық, атақты Әлібек батыр жылына алпыс түлкі, он қарсақ, он екі қасқыр алған құсын құлагер аты мерт болған жылы қолынан босатып қоя бергендігін әр қазақ жақсы біледі. Ұлы Абайдың Қарашолақ, Көкшегір деген құстары болғандығы мәлім. Қараханлылар кезеңінде салынған медресе, керуен сарай, мешіттердің кірер қақпаларында немесе қабырғаларында жеті бұтақты өмір ағашы бейнеленіп, оны екі арыстан күзетіп, екі басты бүркіттің ағашқа қонып отырған бейнелерін кездестіруге болады. Бұл жерде бүркіт ең күшті, алып құс. Ол адам өлгенде оның рухын қанатына салып, жеті қат көктен алып өтіп Аллаға жеткізуші деп санаған. Құсбегілік өнердің мұсылман елдерінде ерте кезден қолдануына қарай шариғаттада орын алған. Құсбегілік жөнінде Хадистерде былай делінген: - Шариғат бойынша, құс иесінің көз алдында ғана аң аулау керек. Сонымен қатар алған аңын иесі барғанша жеп қоймау керек; - Шариғат бойынша, құсты әрбір аңға не құсқа жіберген сайын Алладан рұқсат сұрау керек. Қыран құсты аңға немесе құсқа жіберген сәтте міндетті түрде құсбегі "Биссимилаһирахмани-рахим" деу керек. - Қыран құс алған аң-құсты "Сенің жызығың жоқ" деп бауыздау керек. - Шариғат бойынша қолда үйретілген сұңқарды жөн- жоқсыз құстарға салмайды. - Хадисте былай деп жазылған: "Қолдағы қыран құсыңды еш уақытта азықтан қысып, ашықтырма, қарны тоқ болсын және дұрыс тәрбие бер". - Қолға түскен тұз құсын егер қыран болмаса, міндетті түрде оны қинамай бостандыққа жіберу керек. Сондай-ақ қолда ұстаған сұңқарды бес-алты жастан кейін бостандыққа жіберу керек. Себебі ол да өз ұрпағын қалдыруға тиіс. Шариғат бойынша қыран құстың үясын бүзған адамға ешкім де сәлем бермеген және ол адамға ешқашан қыран құсты тәрбиелеу өнерінің құпиясын айтпаған. Сайып келгенде, аушы құсты қолға ұстап алу, үйрету, баулып аңға салу көлденең өткен көк аттыға жолыға бермейтін, әркімнің пешенесіне жазылмайтын қадірлі де, қасиетті құбылыс. Сондықтан да дәстүрлі қазақ қоғамында Тәңірден берген ерекше бұл сыйды басқаға сыйлау, сатуға онша құлықтылық танытпауы былай тұрсын, құсбегіліктің қыры мен сырын бөгдеге үйрете бермейді. Отбасылық әулеттік сипаттағы бұл өнерді өз үрпағына аманаттап үйретіп, құсбегілікте қолданған құрал-жабдықтарымен қоса үйреткен құпия қыр-сырын "мұрагерлікке" қалдыратын, кие тұтатын өнер. Қазіргі заманда құсбегілер ата-бабалардың ұрпақтан ұрпаққа қалдырған салт-дәстүрін өскелең заман талабына сай жалғастыру мақсатында сыйлап, ерекше құрметпен қарайды. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Хинаят, Қ
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 