АБАЙ КРЫЛОВТАН ҚАШАН АУДАРҒАН?
"АБАЙ КРЫЛОВТАН ҚАШАН АУДАРҒАН?"|"https://abai.kz/post/45013"
TITLE: АБАЙ КРЫЛОВТАН ҚАШАН АУДАРҒАН?
URL: https://abai.kz/post/45013
META: "АБАЙ КРЫЛОВТАН ҚАШАН АУДАРҒАН?"|"https://abai.kz/post/45013"
TOTAL WORDS: 8716
TEXT: Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 12314 0 пікір 29 Мамыр, 2016 сағат 13:48 Орыстың атақты мысалшы ақыны Иван Крыловтың мысалдарын Абай қашан аударған еді? Бұл сұраққа кім де болса «әрине, 1898 жылы аударған» деп жауап берер. Өйткені, бұл Абай жинақтарының бәрінде көрсетілген дата. Ал біздің алға қойып отырған мақсатымыз - аталған жыл емес, дұрысы - 1894 жыл екендігін дәлелдеу. Ертеден ғылыми айналымға еніп, санамызға сіңген мағлұматты қозғағанда «тыныш жатқан жыланның құйрығын басқандай» сезімге бөленесің. Бірақ бір қарағанда кішкене болып көрінетін мәселенің бүгулі үлкен астары бар. Бірден айтайық, 1898 жыл - Абай әлемінің соны көкжиегі ашылуымен айырықша, соныменен құнды. Міне аталған тақырыпты қолға алып, оны жұртшылық назарына ұсынуға осы жәйт себепкер болды. Сонымен, қолымызда бар дәлел-дәйектер қайсы? Алдымен ең мықты дәлеліміз - Тұрағұл Абайұлы өзінің «Әкем Абай туралы» атты белгілі естелігінде жазғанын келтірейік. Тұраш «Крыловтың переводтарын әкем 1894 жылы Федоров деген уезной елге келгенде жасаған» деп дерек береді. Көріп отырсыздар, тайға таңба басылғандай ғып айтқан. Қырға кеңес құруға шыққан ояздың Абайдың үйіне түсу себебі – бұл кездерде ақын Шыңғыс болысының болысы қызметінде болатын. Әлбетте, оқырмандар «Егер Тұрағұл қателескен болса ше?» деп сұрақ қоюы әбден мүмкін. Осынау күдік-күмәнді сейілту қамында бізге «Федоров деген ояз Абай ауылына ат басын қашан тіреген - 1894 пе, әлде 1898 жылы ма?» дегенді анықтауға күш салуға тура келді. Тексерістер нәтижесінде 1897-98 жылдары Семей уезінің начальнигі Данилов деген төре-шенеунік болғаны расталды. 1898 жылы Абай Көшбике жайлауында соққыға жығылғаннан кейін жазылған Абайдың сенатқа хаты дейтін құжат архивте сақтаулы. Сонда «оқиғаның басы-қасында болды» делінетін куәгер ояз - осы Данилов. Абайтанушы Ә. Жиреншин Көшбике оқиғасын баяндай келіп: «1898 жылы, Семей уезіне қарайтын елдің болыс, билерін сайлауға уезд начальнигі Данилов шығатын болды деген хабар ел ішіне дүңк ете түседі», - деп қосымша мәлімет береді. Сөйтіп, 1894 жылы Абаймен кездескен «Семей уезінің начальнигі Федоров» деген Тұрағұл ақпаратының дұрыстығына көзіміз жетті. Ол күнде жасы он тоғыздағы жігіт Тұрағұл көзі көрген оқиға жайында жаңағы сөзін былайша жалғайды: «Федоров. менің әкемнің Лермонтовтың өлеңдерін перевод еткенін естіп, әкеме айтты: «Сіз Крыловты перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына осы қолайлы, жеңіл ғой», - деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді». Осыны растайтын қосымша дерек-дәйекке келейік. Шұбартаудың керейі жас жігіт Уәйіс Шондыбайұлы Абайдың шақыртуымен Шыңғыстауға келіп, ақын шәкірттер қатарына қосылған-ды. Өзі ақын әрі әнші, білімге де зейінді, ынталы азамат Тобықты елінде өткізген бірер жылда Абайдан көп тәлім алған. Ерденбеков өзінің «Абай және Уәйіс» атты зерттеуінде: «Бізге жеткен өлеңдерінің өзі Абайға аса жақын келіп, Уәйіс әркез ұстаз поэзиясына арқа сүйеп отырады» - деп жазады. Дәлелге мына шумақты келтіреді: Келеке қылып шілікті, Мерт болған жоқ па терек те. Осы да мәлім емес пе, Зейіні бар зерекке. Бұл шумақта Уәйіс «Абайдың «Емен мен шілік» деген И. Крыловтан аудармасын меңзеген» деген Ерденбековтің пікірін толықтай құптаймыз. Ояз Федоровтың кеңесімен 1894 жылдың жазында Абай Крылов мысалдарын қолға алған ғой, сол тұста Тұрағұл сияқты ұстаз қасында жүрген жастың бірі – осы Уәйіс болатын. Күлдіргі әжуаға сықыған мысалдарға шәкірттер қатты қызығып, оларды Абай аударғанда-ақ жаттап алғаны сөзсіз. Уәйістің жадында жатталып қалуы соның бір айғағы. Бұл-бір. Екіншіден, келесі жылдың соңында Әбіштің мезгілсіз қазасына орай Абай ауылын төңіректеген өнерлі, талапты жастар тарап, Абай мектебі өмір сүруін тоқтатқан болатын. Осы айтылған екі дәйек те Абай Крыловтан аударма жасаған мерзім - 1894 жыл деген байлауды растауға өзіндік сәулесін түсіреді деген ойдамыз. Бірақ, Абай Крылов мысалдарын тек осы жылы аударған екен деп ой түюге асықпаған жөн. Алғаш рет он жыл бұрынырақта, ақындық тәжірибе жинақтаған – 1880-1883 жылдары тәржімелесе керек. Ғұлама абайтанушы Мұхтар Әуезовтің сыни көзқарасы осыған меңзейді. Ол Абай аударған он үш мысалдың бесеуін ғана жоғары бағалап, ал қалған 8 мысалды қатты сынға алған. Тіпті соңғылар «Абай аудармасы болмауы мүмкін» деген де күдік айтқан. Сегіз мысалдың Мұхаңа әлсіз көрінуі, «Қарға мен түлкі» мысалының екі нұсқасы болуы, сондай-ақ, мысалдар арасында «Есек» деген Крыловта жоқ, мазмұны Шығыс елдерінен алынған шығарманың жүруі, әрине, кездейсоқтық бола алмайды. 1898 жылға қайтып оралайық. Абай осы жылы соққы жеді. Сорақы оқиғадан кейінгі көңіл күйін ұлы ақын «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма», «Ауру жүрек ақырын соғады жай» деген әйгілі туындылары арқылы артқыға паш еткені көпке аян. Көңілі торыққан, оңашаны қалаған тұста Абай Крыловтың мысалдарын қолға алды деу өмір шындығына мүлде сәйкеспейді. Ойымызды тарқата айтайық. Татардың көрнекті ғалымы Абдрахман Сағди «Ақжол» деген газеттің сонау 1923 жылғы алтыншы санында жарияланған «Абай» атты көлемді мақаласында 1895-96 жылдардан кейін Абай «өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді» деп мәлімдеген болатын. Абай шығармашылық бағытының өзгерісі, әсіресе, өзіне қамшы үйірілген 1898 жылы айқын белгі береді. Осы жылдан, анау 1891 жылы мәдени ағартушылықтан ойшылдыққа сатылағаны сияқты, ойшылдықтың хакімдік биігіне, қазақы ұғыммен айтқанда, әулие деңгейіне көтерілгені хақ. Бір сөзбен айтқанда, хакім Абай 1898 жылдан «дененің барша қуатын» жантану ілімі мен Құдайды таныту саласына салған. Осы жылы «Сократ хакімнің сөзі» мен «Жан қуаты туралы» аяқтап, «Тасдиқ» атты деген күрделі трактатын бастаған. Соңғысы 1899-1902 жылдардың татымды жемісі. Ұлы ақын өмірінің соңғы бөлігінде ойшылдығының, жалпы кемелденуінің басын ала бұлттар торлаған ұшар қиясына шықты. Шын мәнінде жаһандық рухтың Гималайын алды, күллі адамзаттың Абайына айналды десек қате кетпейміз әсте. Осы кездерде, «Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деп өзі айтқандай, данышпан Абай адам жаны мен рухының соны ілімдерін қалыптастырды, әлемдік ой-санаға айырықша үлес қосты. Абай поэзиясына қатысты жаңағы А. Сағди: «. Әдеби өмірінің соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады» десе, бұл қарасөз мұрасына да тұп-тура келетін пікір. Бірақ бұл бағыттағы зерттемелік жұмыстар сол 1922-23 жылдары-ақ су сепкендей басылып қалды. Советтік дәуір «жантану», «толық адам», «үш сүю» ілімдері Абайдікі деп жар салып, жер-жаһанға қуана паш етуге титтей де мүмкіндік қалдырған жоқ. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің күллі шығармашылық өмірі қылышынан қан тамған қаһарлы идеология жағдайында өтті. Ең алдымен сақтықты ойлану шарт болды. Егер хакім Абайдың соңғы соны шығармашылық өрісі маңдай алдыға шықса, яғни жалпақ жұртқа жария болса ше? Онда «Абай – кереғар діни идеология көсемі» деген желеумен Абай жинақтарының жолы кесілуі, сонымен қатар, «М. Әуезов – панисламизмді дәріптеуші» деген сойыл-шоқпардың Мұхаңа дөп сілтенуі бек мүмкін еді. Қысқасы, Абай философиясы, әсіресе, жаңағы хакімдік кезеңі сан алуан айла-шарғымен көлегейленді, жасырылып жабылды. Түпнұсқа есебіндегі Мүрсейіт көшірмелерінің жарық көрмеуі, қарасөздердің жаңаша нөмірленуі, «Тасдиқ» деген төл атаудың «38-қарасөз» деп өзгертілуі – сол сақтықтың салдары. Біз сөз еткен Крылов мысалдарының алға ілгерілеуі де сол қатардан. Ақиқатында, Абай Крыловты шәкірттері жанына топталған 1894 жылы аударғанына Мұхаң да, кейінгі абайтанушы ғалымдар да қанықтұғын. Алайда 1898 жылғы Абай өміріне тереңдеп бару, ішкі эволюциясына көз салу мүмкін емес-ті. Оған үстем идеология қатаң тыйым салды. Абайдың тылсымы қалың тұман басқандай жұмбақ хәлде қала берді. Мінеки, сөз басында «кішкене болып көрінетін мәселеде бүгулі үлкен астар бар» дегенде оқырманға жеткізбегіміз осы жайларды. Қорыта келгенде, Абай жинақтарында Крылов мысалдары аударылған мерзімді төрт жылға кейін шегеріп, «1894 жыл» деп түзетудің уақыты жетті. Оның тасасында, тағы бір айтайық, абайтанудың аса кесек мәселесі қалып отыр. Егер қазіргі қалпында қала берсе, онда Абайдың өсу, толысу, даму кезеңдерін сатысатылап тану, әсіресе, ұлы өмірдің хакімдік биікке шыққан соңғы бөлігін дұрыс ұғыну, түсіну қиынға соғары сөзсіз. Абай тылсымын өзіміз жақсы танып алмай тұрып, әлемге қайтіп танытпақпыз?! Қатені түзетудің ауадай қажеттігі де міне осы арада. Асан Омаров, зерттеуші Abai. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
