Ғұмар Қараш. Әлай ма алаш, әлай-ма?
"Ғұмар Қараш. Әлай ма алаш, әлай-ма?"|"https://madeniportal.kz/adebiet/gumar-qaras-alai-ma-alas-alai-ma1"
TITLE: Ғұмар Қараш. Әлай ма алаш, әлай-ма?
URL: https://madeniportal.kz/adebiet/gumar-qaras-alai-ma-alas-alai-ma1
META: "Ғұмар Қараш. Әлай ма алаш, әлай-ма?"|"https://madeniportal.kz/adebiet/gumar-qaras-alai-ma-alas-alai-ma1"
TOTAL WORDS: 2121
TEXT: Ғұмар Қараш 1875 жыл Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы, Қырқұдықта дүниеге келген ақын, қоғам қайраткері. Сонымен қатар, Ғұмар Қараш халқын өнер мен ғылымға, берекелі ел болуға үндеген қайраткер-ағартушы, араб, парсы, түрік, татар, башқұрт тілдерін жетік білген ғұлама-ахун, өз дәуіріндегі мерзімді баспасөзге қазақ елінің көкейкесті мәселелері хақында үзбей ой толғаған қаламгер, «Қазақстан», «Дұрыстық жолы» сияқты газеттер мен «Мұғалім» журналын шығару үшін қызу атсалысқан баспасөз жанашыры. "Мәдениет порталы" ақынның бір топ өлеңін оқырман назарына ұсынады. Мархабат! Неден қорқам? Ажда hа алты басты жаудан қорқам, Бүлдірген ел арасын даудан қорқам. Күлімдеп кіріп, ішкі сырыңды алып, Құрылған аяқ асты аудан қорқам. Ертеден кешке дейін бір іс етпес, Жатып іш жалқау – дені саудан қорқам. Кім көрсе, соған айтқан сырдан қорқам, Әңгіме сырдың түбі – жырдан қорқам. Сүзіліп, сопысынып дінді сатқан, Таңқы мұрт, таспа қара сұрдан қорқам. Бұлғақтап құр білімсіз, ағымға еріп, Білгенді еліктеген зырдан қорқам. Асығыс істей салған істен қорқам, Қандары тасқан қара күштен қорқам. Дос болып бірге жүріп қастық етіп, Тысына қайшы келген іштен қорқам, Көруге бек әдемі болса-дағы, Құбылма тез оңатын түстен қорқам. Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам, Жауынсыз құр желдеткен шаңнан қорқам. «Таң туды, мезгіл жетті» деп адасып, Құрылған қараңғыда заңнан қорқам. Істері адамдыққа жанаспаған, Жануар – екі аяқты аңнан қорқам. Көлеңке елестеген бойдан қорқам, Түс көріп, өң деп ұққан ойдан қорқам. Теңгеріп жарлы байды, құрып жұмақ, Теп-тегіс жұртқа жеткен тойдан қорқам. «Теңгердім, той жасадым жұрт үшін» деп, жержерде шалған құрбан қойдан қорқам. Ұжмақ көктен жерге енбек емес, Мезгілсіз бір нәрсе де келмек емес. Өзің ту, ұл тусаң да, қыз тусаң да, Әкеліп біреу саған бермек емес. Табиғат заңы, жолы өзіне хас, Ешкімнің жетегіне жүрмек емес. Адаспа, андық етпе, адам ұлы, Көрінген о бір сағым көзіне елес. Сағымды «су таптым» деп жұрт жинасаң, Жындыға айтар сөз жоқ құрып кеңес. Азғана күн болдым деп, Істім, тастым, талдым деп, Аты шыққан ерлердіАяғыңмен таптама. Замана жайынан Ұмтылар ойым, толғанар, Толғанса көңіл бұлғанар. Жалғаншы мынау дүниедеӨлмей де тірі кім қалар?!Жаманнан көйлек бөз қалар, Жақсыдан асыл сөз қалар. Асыл сөзді күңіреніп, Оқтасында толғасаң, Жел шайқаған теңіздей, Толқып жүрек қозғалар. Теңіздер терең, тез қатпас. Тебіренсе жүрек, тек жатпас. Замана жайын көзге алар. Жақсы ма, түрі, жаман ба, Шалынған көзге нәрсесін, Жасырмас, жаяр, сөз қылар. Заманның түрі бұзылды, Жақсыдан үміт үзілді. Қайғы басты жүректіБермеді тәңрім тілекті, айтып-айтып кетейін, Тыңдамаса, не етейін?!Тыңдаусыз қалған сөздеріДүниеде жалғыз мен емес Міндетімді өтейін. Білгенімді жасырман, Биасылға бас ұрман, Деген ниет бар еді, Байланған сертке жетейін. Еңбек етпек пенде де, Ер мұрасы талапты, Таудан талап етейін. арнамысы кем болған, Бар мақсұты шен болған, Алаңы жоқ халық үшін, Күн мен түні тең болған, Сансыз, салқын жүрекке Жолдастық айтып нетейін?Қазақтықта бір сөз бар:Жаман жүрген жүрімнен Жақсы өлім көрген игі еді, Жаманмен көрген күнімнен, «Кірген көрім игі еді». Атамнан қалған бұл сөздіҚайда тастап кетейін?!Кетпегенім белгісі:Заманымда не түрліАтқа мінген бала бар, Ел бастаған аға бар. Не жүрісте жүргенін Білмей де ерген және бар. Бар дерге де бомайды Жоқ дерге де болмайды Көріп тұрған бұларды Жүректе бітпес жара бар. Салдыратып күймесін, Жарқыратып түймесін, Жер дүңкітіп жүрсе де, Адам таппас сұмдықты Бір Құдайға ешбірін Көңілімнің келмес көргісі. Келмегенін бір параІс мәнісін білмеген Дүниені жүріп көрмеген Жөнсіз екен, дер кісі. Жөнді білер ер болса, Жұрт қой мынау дер болса, Жүрегінде қаны жоқКеудесінде жаны жоқ, Ел дұшпаны, халық соры, Әкімнен басқа аңы жоқ, Қайғысыз қара залымғаҚойдай шұбап артынан Ерер ме екен ер кісі?Алтын ала күмісін Арам жолға сарп етіп, Жетім, жесір жыларға Баурын барша қыларға Жөнді білер жігіттіңКелер ме еді бергісі?* * *Атаңа сенің қазақ-ай, Бар еді-ау болған күндерің, Көп еді дәурен сүргенің. Кеңшілікті, тарлықты Дәулет пенен бейнеттіТалай бастан кешіріпӨз көзіңмен көргенің. Еділ, Жайық суынан Жем, Сағыздың бойынанҚысырақтап жаз жайлап, Көше, қона жүргенің. Ала таудан өткенше Ыссы көлге жеткенше, Кіндік кесіп, кір жуып, Мекен еткен жірлерің. Ауданы алыс сол жерде Күдері бел, күпшек сан Арғымақ аттар үстіндеҮдері жортқан ерлерің. Мыңнан-мыңнан жылқы айдап, Жүзден-жүзден нар байлап, Күңірентіп, боздатып, Жағалай қонған көлдерің. Мұнарланып көрінген, Құлашын жайып керілген Көкше бұйра белдеріңБелдерге енген елдерің. Сол дәулетті шағыңдаҚиянға талай сермедің. Күндердің күні болғанда Мұндай да болам дер ме едің?Хан бар еді сол күнде, Ақ сұңқарға ұқсаған. Билер жүйрік бар едіХас тұлпарға ұқсаған, Әділ қазы бар еді, Алмасқа қылыш ұсаған. Батырлар, ерлер бар едіАш маралға ұқсаған. Байлар момын бар едіАузынан уызы төгілген. Ақ орданың ішінде Кербездер ару бар едіШи жібекке көмілген. Толған айдай нұрланып Толқын жүзі көрінген, Көрінсе көңіл бөлінген. Жігерлі жігіт бар едіАуызға жастан ілінген. Адалдық, ақтық бар едіӘрбір істе білінген. Ерлер құнды, мал пұлды Болған заман бар едіӨте шықты аз уақытӨң мен түстей көрінген. Біз бір сондай ел едік Күні бүгін болғанда Жұрдай болып жүр едік Айырылып тегіс қолдағы Бақ, дәулеттен ілінген. Жұрдай болу, мәнісі:Бұл халықтың бүгінде Алтынды тақты ханы жоқ, Хансыз елдің сәні жоқҚазысы жоқ, биі жоқБисіз елдің күйі жоқ. Батыры жоқ, байы жоқ, Дәулетсіз жұрттың жайы жоқ. Күні қараң малсыздыңЖұлдызы жоқ, айы жоқ. Жігер, қайрат тағы жоқ, Жігерсіздің бағы жоқ. Адалдық, ақтық бұ да жоқ, Санасыздар көңлі шат Бұл күйінде өзі тоқ. Бәрін айт та, бірін айтӨнер менен білім жоқ, Білімсіз қазақ, күнің жоқ. Күн көретін түрің жоқ. Өзіңді, өзің зор көріп Басқаларды қор көріп, Мен қазақ деп жүрсең де Білімсіз, надан болған соңБір тиындық пұлың жоқ. Білімсіз халық ел болмас Болған елмен тең болмас, Құлдықтан басы арылмас. Тілек, қоныс, бостықпен Кеңшілік ерік алынбас, Көктен рахмет жауылмас. Жерден жәуһәр табылмас. Дүниеде сәнді ел болып, Болғандармен тең болып, Тұруға керек адамдық, Керек емес надандық. Адамдықтың негізіНадандыққа салынбас. Өнер, білік үстінде Адамдықтын негізінҚұрған елдер сығылып, Жүректері қабынбас. Ауыздары бірлікте Күнін көрер тірліктеҮш ай тоқсан соқса да, Ондай елдің панасыҚимылдамас, жарылмас. Жаманға атақ тағылмас. Орынсыз жақсы қағылмас. Қазағым саған сөзім бұл Мейлің тыңда, мейлің қой, Жаны ашып, жанып айтушы Ол да бір оңай табылмас. Замананың адамы Заман азған шағында Түрлі де, түрлі күй болды, Құлдан туған би болды. Сансыздарға сан тиіп, Салмақтанар күн болды. Жиһан жүзін бұлт алып, Мұнар басып түн болды. Қиянға пікір жүргізген, Асылдығын алты алашқа білгізген. Қара қазан қамы үшін, Тереңнен хиял ойлаған, Еш бітірмей қоймағанҚашағаншыл талай жүйріктіңБиліктері өз басына мін болды. Аққа баға қоя алмайҚараның жолы пұл болды. Сөзден ою ойдырған, Жылаған бала қойдырған, Неше шешен, шайырлар Ойдағысын айта алмай Сөйлер сөзге мұң болды. Асылсынған жігіттіңСыр, сипаты ашылды. Ашылғаны емес пе?Соны да қадір, пұл көріп, Болыстық үшін шашылды, Мақсатымды етем деп, Мұратыма жетем деп, Биасылға бас ұрды. Бас ұрғанмен не тапты?Алақандай қағаз жолына Дін-дүниесін сарп етіп, Адамдығын қашырды. Әй жігіттер, жігіттер, Адамдық деген ақ жолды Алға сала жүріңіз. Адамға лайық асыл сөзҚұлаққа ала жүріңіз. Мынау бес күн тірлікте Бірлік ете көріңіз Арқадан боран соққан күн, Алыс жерден жау жетіп Бір түбекке тыққан күн. Алты бақан алалық, Жүректерін қаралық, Өзді-өзіңіз алысып, Ырылдасып, қабысып, Әлсірейтін мінезден Аулақ жүре көріңіз. Қазақтықта бір сөз бар:«Алтау ала болғанда Ауыздан жемін кетірер. Төртеу түгел болғанда, Төбеден жерге келтірер». Атаның айтқан бұл сөзіАңдай жүре көріңіз. Әлай ма алаш? Әлай ма алаш, әлай-ма?Замана жайы бұлай ма?Түрін айтып заманныңЖақсы менен жаманныңҚозғаған сөзім ұнай ма?Бастан өткен күндерін, Есіткенін, білгенін Кәрілер сөйлеп жылай ма?Жалауының себебін Алашым, бізден сұрай ма?Сұраса айтып берейін Кешегі өткен заманныңЖері менен суынан. Ылдиы, жөнейт қырынан, Қыры менен құмынан, Ханы менен биінен, Батыры мен ерінен, Бәйбіше мен байынан, Жігіті мен қызынан. Жұптап-жұптап берейін Онан шығып бүгінгіЗаманға дейін келейін. Аңдап басып аяғымҚыза-қыза желейін. Кешегі өткен заманныңЖер сипатын сұрасаң, Бетеге боз бар еді, Жусаған құлын жасырған. Қызыл изен, боз жусан Баланың асқан басынанҚоян-түлкі әр жерде-ақЖөнелер тұрып қасыңнан. Көлеңке ойтаң көп еді, Белдең қалың шөп еді, Ақ ордалар қондырып Отыруға дөп еді. Ол күнгінің адамы Шетінен тегіс баюға Осы қоныс сеп еді. Неге десең малдарыҚыста пішен жемеді. Жабағысы, тайы да, Жерден тебін тебеді. Айдап салып тебінге Мал өсіру еп еді. Су сипатын сұрасаң, Еділ, Жайық су едіЖағасы қалың ну еді. Күмістей таза суларыӨзен, сала бар еді, Екі беті жар еді. Бөлек, бөлек қара су Жаздың күні байларғаҚой қоздатып отыру Жарастықты сән еді. Тайдай тулап секірген Балықтары нән еді. Қаздар қонып қаңқылдап, Үйрек қонып сымпылдап, Бақалары бақылдап, Желсіз тынық кештерде Жарып кірген құлаққаҒажайып түрлі ән еді. Сөйткен қазақ суларың, Қалың біткен нуларың, Қазы қиқу шуларыңҚайда кетті, қане енді. * * *Хан дегенді қазағым Білемісің кім еді?Жаһанға жарық нұр берген Мысалы оның күн еді. Бұл себептен олардыңАсылы нұрдан жаралып, Таралды демек шын еді. Алтынды тақтың үстінде Олар хандық сүргендеҚой үстінде боз торғай Жұмыртқа салып тұр еді. Еңбектінің екі арықЕгеспей жайға жүр еді. Өзінен ғаділ хан тұрып Біздің қазақ баласы Оңып тұрған күн еді. О бір сондай күн едіЖаймашуақ түр еді. Ақ қалпақты қазаққа Тасқа басын ұрса да, Екі келмес бір еді. Айрылдың, қазақ, күніңнен Болып бір тұрған түріңнен, Омырауы даладай Жазық жаурын еріңнен. Ердің құнын екі ауыз Сөзіменен бітіргенҮлгілі көсем биіңнен, Биік сүрген күйіңнен. Жомарт байлар бар еді. Құдайы қонақ кез келсе, Қой орнына тай сойыпҚол қусырып сыйлаған. Пақыр, міскін жолынанҚол қайырын тимаған. Мұқтажға берген қарызын Тығыздап сұрап жимаған. Дәулеті артық сондада Тоғайға малы сыймаған. Ол күндегі арулар Көркем жүзді, қылықты, Бұралған, назды келеді. Алдынан шығып үлкенніңИіліп сәлем береді. Жоқтатпайды жолдасынҚұрмет ете біледі. Үлде менен бүлдеге Отырар келіп оранып, Кер маралдай керілерҚынама белі бұралып. Тұла бойын хош тұтар, Тоты құстай сыланып. Көтермес көзін жоғары Сөйлемес дауыс шығарып, Көрер болса нұр жүзінҒашығында періштеҚалар еді сыналып. Қатар қойып қарасаңАй сәулесі тұтылып Кетер еді жоғалып. Шын махаббат жолы үшін Он сегіз мың ғаламға Тәртіп берген ҚұдайымҒашықтардың көз жасыңКөргісі келіп бұларды Жаратып қойған шығарып. Бүгінгіні сыйпаттап Айтпасақта белгіліКөз алдында ашық тұр. Жер қонысы тартылып Таршылық тым-ақ басып тұр. Дүниенің жүзі бәрі ор Көрінгенге жету мұңАйналмалы қашық тұр. Оймақ құрам тепсең жоқАстын үске аударып Жылдан жылға асып тұр. Кереге жаяр жері жоқБір пара халық осы күн Жайшылықта-ақ сасып тұр. Жерге қарай көңілде Бірден бірге тарылып Татулық жолы жасып тұр. Жақындықты ағайын Бір салпыншақ бөз үшін Табанына басып тұр. Басқаны емей немене Жарақаттап бір-бірін Зәһәрлі тілмен қасып тұр. Білемісіз қазағым, Сіздің үшін жерлердіңНеше күндік нәсіп дұр. Өзен – дария мысалы Бүгінгі шалшық қақ болды. Тоғайға тасып шығу жоқМалға суат шақ болды. Суы шалшық тар қоныс Аяғын тұсап аз малдыҚұрықтап бағар уақ болды. Асан қайғы атамыз Айтқан екен бұрын да«Замана азар шағындаӘуел бастан су құрыр, Су құрыса ну құрыр». Шамасы сол шақ болды. * * *Елдің жайын қозғасақӘбубәкір айтқандай Ханымыз болды қарадан, Биіміз тұрды парадан. Бүлдірді жұртты баймын деп Бес қарасы бар адам. Шұңғыма көлдер суалып, Үйрек қонбас күн болды. Асыл ерлер кеткен соңЕл басшымыз тұл болды. Шабатасын сүйретіп Бәрі бірдей құл болды. Терзеден қараған Дестелеп шашын тараған Неше шандоз арулар Күл көмірге боялып Мысалы бейне күң болды. Биасылдар паңсынып Сөйлер сөзі пұл болды. Мазлумдар* батып қызметін Айтуға мұқтаж, мұң болды. Кім берсе пара молырақСоның ісі оң болды. Бермегеннің лебізіОң болса да соң болды. Ғарып адам сөзінеҚайрылып та қарамас. Аты жаман айыуанша Мойындары тоң болды. Еттен бұрын тұз шіріп Бастан азған халық біз. Бағыты жоқ, жөні жоқАяқтан тозған халық біз. Жақсылықтың жолына Көмілме надан болсақ та, Жамандыққа келгенде Бегірек те анық біз. Соның үшін азамат Жұрт кеткенде ілгеріАқсақ қойдай шүмеңдеп Жүре алмай жұртта қалыппыз. Ісіміз жоқ бітіргенҚұрдан құрға налыппыз. Тентек есі түстен соңЕнді біліп таныппыз. Талай бір көзел жиһазға Асыл да нағыз ер келген, Шыбын жанын аямай Халқының қамын жер келген. Олардың биік һәммәтіӨз еліне хас емес Бүтін адам баласын Бірдей көріп теңгерген. *Мазлұмдар – бұқара, кемшін, қараңғы, надан мағынасында. Қайсы бірі олардыңАдамнан асып шафхаты Хайуанатқа жетісіп Сойып етін жемеген. Жоқ жітікке қарасып Ортақ бөліп жиғанын Менікі мынау демеген. Атқан оқтай сөзі өткір Жүрекке барып жетедіӨтіп шығып денеден. Құйылған күшті демдеріБас алдырмас қайтадан Енген нұрдай кебеден. Бір құйылса шықпаған Тиген жерін мықтаған. Барша ғалым қаһар тұтса, Ешбірінен ықпаған. Айнадай жаны жарқырап Дат қонып, кір жұқпаған. Сирек шыққан бұл ерлер Кең жиһанның жүзінде Бармақтан жаны артпаған. Ләйлі алқадір* кешінде Көктен енген асыл рух Жандарын жуып ақтаған. Бір мен емес бұларды Жетесіз жаман болмасаӘркім де сүйіп мақтаған. Қажет емес мақтауы Алланың өзі жар болыпӘр қашанда жақтаған. Жақтаған жолын ҚұдайымҚазадан, түрлі бәледен Пана болып сақтаған. тарау-тарау неше жол Айдынға қосса керек-ті. Тарау неше жылғалар Теңізге құйса керек-ті. Алланың өзі жар болған Олардың ашық бір жолы* Ләйлі алқадыр кеші - қасиетті кеш. ***Күндердің күні болғанда Жайылып бүтін жаһанғаҒалып* болса керек-ті. *Ғалып – жеңіп шығу, үстемдік алу. Көреміз бе? Жарық жолға бастаушыға ереміз бе, Ақ жүректі шын ерлерге сенеміз бе?Таза қанды, кірсіз жанды қазақ жұртыӨз алдына ел болғанын көреміз бе?алдынартын мейлінше байқап алып, Төңіректе не бар, не жоқ көзін салып, Өз тізгінін қазақ ұлы өзіне алып, Өз алдына жұрт болғанын көреміз бе?Жас буынға жаңа таза білім беріп, Надандықты терең қазып жерге көміп. Қазақ-тағы өзі күнін өзі көріп, Өз алдына ел болғанын көреміз бе?Оқу жұрты даярланып жеткендігін, Жалпы оқуды қазақ міндет еткендігін, Қазақ ұлы озат шығып кеткендігін, Тірлікте көзімізбен көреміз бе?Талас қойып ынтымаққа кіргендігін, Бір жолменен бір бағытқа жүргендігін, Дос-дұспаны кім екенін білгендігін, Тірлікте көзімізбен көреміз бе?Жалқаулықты, бос жүрісті тастағанын, Орынсызға дәлет мүлкін шашпағаннын, Керек жерде бойды балап қашпағанын, Тірлікте көзімізбен көреміз бе?Әулие деп көрінгенге бас ұрмауын, Дін деп қорқып ақиқатты жасырмауын, Ешнәрсені өлшеуіне асырмауын, Тірлікте көзімізбен көреміз бе?Өз жеріне шыққан кенді өз алғанып, Әдемілеп айқыш-үйқыш жол салғанын, Еуропаның өнерінен үлгі алғанын, Тірлікте көзімізбен көреміз бе?«Алаш» атты орда құрып шалқығанын, Бақ дәулеті туып өсіп балқығанын, Әрбір іске қазақ исі анқығанын, Тірлікте көзімізбен көреміз бе? ЖАҢАЛЫҚТАР АЙМАҚТАР АВТОРЛАР СҰХБАТТАР MADENI TV ӘДЕБИЕТ ТЕАТР МУЗЕЙ КІТАПХАНА МУЗЫКА КИНО БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРИЗМ
