ШЫҢ БАСЫНДА ШЫРЫЛДАҒАН СӘБИ
"ШЫҢ БАСЫНДА ШЫРЫЛДАҒАН СӘБИ"|"https://abai.kz/post/43069"
TITLE: ШЫҢ БАСЫНДА ШЫРЫЛДАҒАН СӘБИ
URL: https://abai.kz/post/43069
META: "ШЫҢ БАСЫНДА ШЫРЫЛДАҒАН СӘБИ"|"https://abai.kz/post/43069"
TOTAL WORDS: 18600
TEXT: Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Әдебиет 6849 0 пікір 10 Желтоқсан, 2015 сағат 13:43 Ертеде б iзд iң елде қысы-жазы ел кез iп жүрет iн зағип ақсақал болды. Иығына асып алған дорбасы мен қалақтай ғана қара домбырасы бар осы б iр су-қараңғы жанның қолындағы жалғыз таяқпен, төңiрект i түгел шар­лап, соқтықпалы-соқпақсыз жерлерден қалайша жол тауып жүрет iн iне қайран қалатынбыз. Б iрақ жарықтық елге сыйлы ед i. Барған жер iнде күй тартып, не­б iр аңыз-әңг iмелер айтып, халықты рухани азыққа қарық қы­лып кетет iн. Осы т iрл iг iне бола ел оны «Соқыр кезбе» атап кеткен. 15-тен 16-ға қараған бозбала шағым. Әкем колхоздың қойын бағатын. Маусым айының жанға да, малға да жайлы күндер iн iң б iр iнде әдеттег iдей қой бағып жүр ед iм. Кенет, қарсы беттег i бөктерге таяп қалған отардың алды дүр ет iп үр iкт i. «Дәу де болса, ит құс шығар» деп, солай беттей берген iмде, арғы жағынан жаяу адамның қарасы көр iнд i. «Бұл к iм болды екен?» деп ойлап үлгерген iмше, жанымнан ек i ел i қалмайтын, б iт iм i кесек дүрегей тазым зор дауысымен ау­зын толтыра үр iп, орнынан өре түрегелд i. Итт iң даусын ест iген әлг i кісі к iлт тоқтай қалды да, дауысын созыңқырай “Ассалаумағалейкум, малжан аман болсын!” деп, сәл еңкей iп iзет б iлд iрд i. Ел аузындағы “Соқыр кезбе” екен. Үлкен к iс i болған соң, қасына барып, өз iм де сәлем берд iм. Б iр-б iр iм iзд i бұрыннан танитын жандардай қауқылдасып, амандық-саулық сұрасып жатырмыз. Әкемд i танитын болып шықты. Сыртынан қанша ест iген iм болмаса, бұл к iс iн i көрген iм осы. Түс әлет i болып қалған, ақсақал екеум iз асықпай отырып түстенд iк. Шешемн iң “күн ұзақ, қарның ашады” деп салып берген азығы мен торсыққа құйған қою айраны екеум iзге артығымен жетт i. Шамасы, жолдан шаршап ке­л iп iшкен тамақ аш өзег iне түс iп кетт i ме, Байырхан ақсақал аздан соң астына төсеп берген бөс­тек­ке жантайған қалпы көз i iл iн iп кетт i. “Мазасын алмайын, әр i бытырай бастаған малдың бет iн қа­йырайын” деген оймен атымды жетектеп, төмен құлдилап кет­т iм. Қайтып оралсам, ақсақал оя­ныпты. Көрмесе де, айналадағының барлығын көк iрекпен-ақ сез iп, байқап отырғандай, сез iм i сергек. Бет тақтайы әбден тозған қолындағы қара домбырасымен әлдеб iр зарлы күйд i күңiрен­т iп отыр екен. Мен iң келген iмд i сезсе де күй iн бұзбайын дед i ме, иег iмен нұсқап отыр деген ишара жасады. Бұрын-соңды ест iмеген әлг i күйд iң төменг i сағағын ек i қайырып барып тоқтаған қария, әлдене ес iне түскендей “Уһ-һ” деп терең күрс iнд i. Төрткүл дүниеге нұрын шашқан күн жарықтық мазаны алардай ыстық та, салқын да емес, тамылжып-ақ тұр. Осы сәтте, әлг iнде ғана күмб iрлеген домбыра үн iмен бәсекеге түскендей құрық бойындай ғана қашықтыққа көтер iлген бозторғай құйқылжыта жөнелд i. “Жаратқан Алланың шеберл iг i-ай!” десеңш i, к iп-к iшкентай қанаттарын тынымсыз қағып, б iр орнынан қозғалмай ән салып тұрған тит iмдей құс “Енд i б iр сәт мен iң де өнер iме тәнт i болыңдар” дегендей барын сала сайрайды. Б iр апта бұрынғы жауыннан кей iн қалы к iлемдей құлпыра түскен қыр гүл iн, жайлап ескен самал тербеп қояды. Шынтақтап жатқан қария б iр тал гүл-шөпт iң сабағын жұлып алып, мей iрлене и iскед i. Сосын кәд iмг i жанары бар адамға ұқсап, айналаны барлай отырып: – Е. е, жарықтық атабабаларым-ай! Осы б iр қасиетт i далаға қаның мен тер iңд i төге жүр iп, ұрпағыңа аманаттап кетт iң-ау. Қасиет iңнен айналайын туған далам, сен болмасаң мынау шекс iз жаһанның қай түкп iр iнде түрт iнектеп жүрер ед iм? Тәуба, тәуба! Абайсызда сүр iн iп жығылсам да, сен iң мынау киел i топырағың төсеп қой­ған мақтадай ғой, мен бейбағың үш iн, – дед i, ест iлер-ест iлмес­тей ғана, даусы жарықшақтанып. Мен осы кезде ғана ақсақалдың дидарына зер салып қарадым. Бет-әлпет iнде сау-тамтық жоқ, тыртық-тыртық. Оң жақ құлағының жарымын б iреу жұл­малап-жұлмалап жұлып алғандай. Ек i көз iн iң б iр i мүлде жұмылып, ек iнш iс i сәл-пәл сығыра­йып тұрғаны болмаса, әр iге шүңiре­й iп кеткен, ұзақ қарауға дәт iң шыдамайды екен. Мен iң тес iле қарағанымды сез iп қалған сұңғыла қарт: – Е, балам, бұл атаң не көр­мед i дейс iң? Адам т iр i жүрген соң, Алла тағала басына не салса да көруге, көнуге, шыдауға мәжбүр болады екен, – дед i. Мен ұрлығы әшкере боп қалған жандай қысылып, ек i бет iм ду ете қалды. Сосын балалық па, болмаса бойымды әлдеб iр қызығушылық билед i ме: – Ата, с iз жайлы, с iзд iң тағдырыңыз жайлы әрк iм, әрқалай айтып жүред i. Мен iң қылығым өрескел болар, дегенмен ренж i­месеңiз өз iңiз жайлы әңг iмелеп берес iз бе? Егер еск i күндерд i ес iңiзге түс iру с iз үш iн ауыр болса, қолқамды қайтып алайын, – дед iм батылданыңқырап. Ақсақал ештеңе ест iмеген жандай үнс iзд iкт iң тұңғиығына шомып, тырс етпей отырып қал­ды. Т iпт i қасында орынсыз қолқа салып отырған мен i ұмытып кеткендей. Мен сұрауын сұрасам да, iштей “апырай, мына­уым әбест iк болдыау. Онсыз да жа­ны жаралы адамның көк iрег iн­дег i еск i жарасын тырнағандай болдым ба?” деп қипақтай бастадым. Арада орнаған үнс iзд iкт i анадайда жайылып жүрген күрең бест iн iң пысқырығы бұзды. Ақсақал бәр iн көр iп отырған адамдай тағы да ат пысқырған жаққа мойнын бұрып қарап қойды да, мен iң iшк i ойымды оқыған адамша: – Ешқандай әбест iг i жоқ, шырағым. Өз iң б iр жөн б iлет iн, сөз парқын бағалай б iлет iн балаға ұқсайсың. Мен бұрын-соңды өз iм жайлы да, суқараңғы боп қалған көз iм жайлы да аса ешк iмге т iс жарып көрмеген ед iм. – дед i де, әлденен i ес iне түс iргендей тағы да б iразға дей iн үн-түнс iз отырып барып, әңг iмес iн бастап кетт i. – Мен iң әкем – орташа ғана т iрл iг i бар, құралайды көзге атқан мерген, бүрк iт ұстап, ат баптаған аса саятшыл адам болыпты. Б iрде мына Сайхан тауының би iк шыңдарының б iр iнен бүрк iтт iң ұябасарын байқап қалады. Содан көк еркес iне ес i кет iп, күндерд iң күн i балапанын алып, баулымақ ниетпен бүрк iтт iң ұясына түсед i. Бүрк iтт iң ұясына түсу – ер iк­кенн iң ермег i емес, балам. Оның өз iнд iк әд iс-айласы, қулық-сұм­дығы мен машақаты, қау iп-қатер i толып жатыр. Б iр сәтке мүлт кет­сең, сүйег iң сонау құз­дың етег iне жеткенше күлге айналады. Ондай қатерге епт i­л iг i ине­н iң көз iнен өтет iн, әр i қарулы, әр i өжет, ж iг iтт iң ж iг iт i ғана басын т iге алады. Әкемн iң сондай машақатпен алған балапаны аса алымды, нағыз қандыбалақ болып шығады. Айналасы ек i-үш жылда сол маңдағы түлк iден түлк i, қасқырдан-қасқыр қоймапты. Әкемн iң бүрк iт i жайлы әңг iме ел iш iне аңыз боп тарай бастайды. Жолыққан жерде қолқалаушылар да, қызыға, қызғана қа­рау­шылар да көбейед i. Ақыры бұл әңг iме сол өңiрге аты шыққан Ес iмбек деген байға да жет iп, б iр күн i бай қасына нөкер iн ерт iп әкеме кел iпт i. Ол кезде әкемн iң отыздағы орда бұзар шағы. Ес iмбек – өз заманының аса ауқатты адамы болса да, өзге байлар сек iлд i озбырлығы жоқ, маңайындағы жет iм-жес iрлерге де қолы ашық, жүйр iк ат баптап, саятшылық десе iшкен асын жерге қоятын сер iл iг i бар жан екен. Әкемн iң арнап сойған малына батасын жасап, дастарқан басында күй тыңдап, әңг iмелес iп отырған Ес iмбек сөзд iң орайы келгенде: – Әй, Нағымбай! Сен маған қарағанда әлдеқайда жас емес­с iң бе? Әр i бүрк iтт iң балапанын алуда тәж iрибең бар. Бұйыртса, келер жылы тағы б iр iн аларсың. Мен саған ек i құлынды бие, бесон саулық берей iн, сен анау “Қызыл көз iңд i” маған қи, – деп қолқа салады. Әкем әуелде балапанынан баулыған қыранын берг iс i келмей, б iраз бұлталаққа салса керек. Б iрақ қазақта “жоқтық не жег iзбейд i, тоқтық не дег iзбей­д i” деген сөз бар ғой. Әр i қай заманда болсын күшт iн iң арты ди iрмен тартатыны белг iл i. Ес iм­бект iң шамырқанса “берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан” деп, белден б iр-ақ басарын да және оған еш қайран қыла алмасын да сезген қолы қысқа әкем ақыры “бала-шағаның қамы үш iн” деп көнген көр iнед i. Қолына қыранның қыранын қондырған Ес iмбек әкеме риза боп аттанады. Сосын уәдес iнде тұрып, көп ұзамай айырбасқа атаған малдарын жетк iзд iрт iп бер iпт i. Содан әкем келер жылы ерте бастан дайындалып, сәт iн сал­ғанда өткендег i қыранның тағы б iр балапанын алады. Жарықтық тект iл iг i сонша, бұл жолы да жал­ғыз жұмыртқа басып шығарыпты. Алайда бұл жолы ұябасар мен аталық қыран ек i жақтап шабуылға шығып, шың басында жүрген әкемд i жазым ете жаздапты. Әйтеу iр қолындағы қамшысымен жанталаса қорғана жүр iп аман қалған көр iнед i. – Сондағы ұябасардың ұясына таяп кеп, таяп кеп шаңқылдаған үн i мен қанталаған көз i әл i күнге дей iн ес iмнен кетпейд i – деуш i ед i жарықтық. – Әкем бұл балапанды да бабына келт iр iп баптап, бағып-қаға бастайды. Нег iз i бүрк iт, жұмыртқасын қыс айында шай­қайды. Б iр қызығы, сол жылдың ақпан айында қыранның балапанымен қатар мен де дүниеге кел iпп iн. Әкем ат шаптырып той жасамаса да, маңайындағы ту­ыс-туған, жақын-жекжатқа ш iл­дехана тойынан дәм татырып, маған азан шақыртып, ат қойғызады. Өз i қалыптасқан дағдысы бойынша қыранын баулып, аңын аулап дегендей, қоңыр т iрш iл iг iн кеше беред i. Күндерд iң күн iнде бұрын-соң­ды ел ест iп-көрмеген оқыс оқиға болыпты. Осылай деп терең күрс iнген ақсақал, тағы да б iршама үнс iз қалды. Сосын бойын түзеңк iреп алып, үз iлген әңг iмес iн жалғастырды. Күн ек iнд iден ауған шақта “Ойбай, әкетт i, әкетт i!” деп баж ете қалған әйел адамның ащы даусы он шақты үйл i шағын ауылды аяғынан т iк тұрғызады. Иттер абалап, жұрт шулап, әлг iнде ғана жайбарақат жатқан ауыл әп-сәтте азан-қазан болып, шат-шәлекей i шығады. Абырой болғанда, әкем сол күн i ғана жолдан келген екен. Шулаған ел ауылдың iргес iнен ағып жататын шағын өзенн iң жағасында ес iнен танып жатқан анамның басын көтер iп, бет iне су шашып, ес iн жиғызады. Не болғанын өз i де ұқпай, т iл i байланып қалған қайран анам, ек i көз i шарасынан шыға аспанға қарай бер iпт i. “Бұл сонау көктен не iздеп жатыр?” деп аңтарылған көпш i­л iк те көкке көз жүг iртсе, көз жетер би iкт iкте ауылдың үст iн айнала ұшып жүрген бүрк iтт i байқайды. Бауырында қарайып б iрдеңе көр iнет iн сек iлд i. Осы сәтте сонау көктен шырқырай жылаған жас сәбид iң, яғни алты айға енд i ғана толған мен iң даусым ест iлед i. Ес i шыққан ел “астапыралла, апырай, енд i не болар екен? Ана би iктен баланы тастап ж i­берсе қайтем iз?” деп әлг i жерде, қолдарынан келер қайрандары жоқ, тұрған жерлер iнде сеңдей соғылысыпты. Айдың-күнн iң аманында алақандай ауылды алатайдай бүл­д iрген көк тағысы кедей ауылын тағы б iрнеше мәрте айналыпты да, шың-құздары көз ұшында мұнартып жатқан Сайхан тауын бетке алып ұзай бер iпт i. Осы сәтте, әуелде не боп, не қойғанын түс iнбей, абдырап қалған әкем, жалма-жан атына қарай жүг iр iпт i. Ол шошаладан шапшаңдатып керек-жарағын алып, белдеудег i бәйге жире­н iне м iне сала, баласын бүрк iт әкеткен бағытқа тұра шабады. Ес i шығып, есеңг iреп қалған ел шулап-шұрқырап қала беред i. Осыған дей iн ек i мәрте балапанын алдырған бүрк iтт iң ұясына жеткенше әжептәу iр жер. “Дәу де болса, бұл көк тағысының маған қайтарған кег i болар. Атаңа нәлет, бейкүнә сәби iмд i ұясына апарып паршалап тастамаса жарады. Тым болмағанда баламның сүйег iн алып қайтармын” деп өз-өз iне ж iгер берген әкем, бүрк iт ұя салған жанама жартастың түб iне келгенде қас қарая бастайды. Содан өз iн iң бұрыннан қолданып жүрген тәс iл i бойынша таудың ту сыртынан айналып отырып, түнн iң б iр уағында “өлд iм-талдым” деп, бүрк iт ұясының дәл үст iнен шығады. Көзге түртсе көрг iс iз қара түнекте тау-тасқа өрмелеу оңай ма? Сөйтсе де, қол-аяғын тасқа т iлд iр iп, үст i-басының дал-дұлы шыққан әкем б iр межеге жетед i. Енд iг i шаруа мұнан да қиын, қиыннан бұрын аса қатерл i. Өйткен i бүрк iтт iң ұясы әкем отырған шың басынан төмен қарай құрық бойындай екен. Оған түсу үш iн таңның атуын күтпесе болмайды. Белге байлаған арқан тасқа қажалып, үз iл iп кету қауп i де жоқ емес. Амалы құрып, әбден с iлес i қатқан әкем байғұс әр ойдың басын б iр шалып отырып, жартасқа сүйенген қалпы қалғып кетсе керек. Кенет, бүрк iтт iң ұясынан “шар” еткен сәби үн iн ест iп, өз құлағына өз i сенбей қалады. Б iрде тына қалып, енд i б iрде қолды-аяққа тұрмай шырқыраған бала үн i мұқым Сауыр, Сайхан тауларының шың-құздарын жаңғыртыпты. Әлдеқашан өлд iге санап, күдер iн үз iп қойған сәби iн iң үн iн дәл жанынан ест iп, аза бойы, қаза болған әкем таңның атуын күтпестен, нар тәуекелге басып, ұяға түспект i ойлайды. Бұл жолы қыранның емес, ұяда, өл iм мен өм iрд iң арасында жатқан өз балапанын алу үш iн. Бел iндег i арқанның б iр ұшын шың басындағы д iңi жуан шынардың түб iне, ал ек iнш i басын бел iне мықтап байлап алып, б iр Аллаға сыйынып, б iлет iн дұғасын оқып әрекетке көшед i. Бұл уа­қытта жаздың қысқа таңы да құланиектене бастапты. Ұясына түс iп келе жатқан адамды көрген бүрк iт ұшып кетед i. Әкем ұяға түс iп, бет- аузында сау-тамтық жоқ, қан-жоса болып қансырап, үз iл iп кетердей болып әзер-әзер демалып, ес iнен танып жатқан балапанын бауырына басып, отыра қалып еңк iлдеп ұза-ақ жылапты. Қазақ “су iшерл iг i бар” дей­д i, мен iң мына дүниеден татар дәм iм бар екен. Әйтпесе бүрк iт қалақтай ғана баланы қанды шеңгел iмен сығымдай салса немесе сонау көктен тастап ж iбер­се, сол жерде-ақ жантәс iл iм етпейм iн бе? Дегенмен шеңге­л iн салған жердег i алты қабырғам сынып кет iпт i. Бүрк iт алып кеткен алты айлық баласын б iр тәул iктен соң т iр iдей үй iне алып келген әкемн iң қайсарлығы мен табандылығына жұрт қайран қалған көр iнед i. Осы оқиғадан соң әкем бүрк iт баулығанды сап тыйып, енд iг i жерде аңдып жүр iп, қы­ранды атып өлт iрмект i ойлайды. Б iрақ түйс iг i әлденен i сез­д iрд i ме, болмаса кег iн қайтарғасын қайырсыз мекеннен басқа жаққа кетуд i жөн санады ма, ұябасар бұл маңнан қайтып көр iнбепт i. Содан бер i арада аттай 62 жыл өтсе де, ойымнан “бүрк iт неге мен i б iрден өлт iре салмады? Әлде iштен шыққан балапанын қанаты қатпай жатып қайта-қайта қолды ете берген “қаскөйге” саналы түрде қайтар­ған кег i ме? Болмаса адамзат баласына керек бала, құс екеш құсқа да керек екен iнен сабақ алсын дед i ме екен?” деген сұрақтар санамнан б iр сәт шығып көрген емес, – деп Байырхан ақсақал әңг iме­с iн аяқтады. Зағип ақсақалдың әңг iме­с iн мен ғана емес, айналадағы т iрш iл iк атаулы ұйып тыңдағандай, б iр сәт өл i тыныштық орнады. Манағы б iр әз iрде домбырамен бәсекелес iп құйқылжыта ән салған бозторғай да көр iнбейд i. Мен не дер iмд i б iлмей, алдымда отырған адамның басынан өткен оқиға емес, әлдеб iр еск i заманның ертег iс iн ест iген­дей мең-зең күйде отырып қалдым. Сер iк ҚҰСАНБАЕВ Өскемен қаласы. kz Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Ең көп оқылған 1 Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын 2 Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын 3 Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын 4 Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын 5 Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын Жыл қорытындысы: 2024 жылдың маңызды оқиғалары 2 күн бұрын Ақтау жақтағы апат пен. «қара жәшік» 2 күн бұрын Әзербайжан депутаты: Ресей кешірім сұрасын! 2 күн бұрын Жұмысшы мамандықтар жылы: Кәсіподақтар федерациясы төрағасы пікір білдірді 2 күн бұрын Бейбіт Исабаев: Талдықорған тұрғындар үшін жайлы қалаға айналуы керек! 2 күн бұрын 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір 0 пікір Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Үздік материалдар Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Жаңалықтар ҚазҰУ-жаһандық білім беру кеңістігіндегі көшбасшы Abai. kz 398 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Мәдениет Мәдени мұраны қорғау – басты міндеттердің бірі Қанат Әбілқайыр 855 Қанат Әбілқайыр 855 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Поэзия мен прозада қатар қалам тербеген жазушы Ахметбек Кіршібай 1704 Ахметбек Кіршібай 1704 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 46 - сөз Тибет қалай Тәуелсіздігінен айырылды? Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Бейсенғазы Ұлықбек 2100 Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз! Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
