Кинорежиссер Сатыбалды НАРЫМБЕТОВ: «Мұстафа Шоқайды ақтап алу — басты мақсатым!» | Блогтар | Әдебиет порталы
"Кинорежиссер Сатыбалды НАРЫМБЕТОВ: «Мұстафа Шоқайды ақтап алу — басты мақсатым!» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/kinorezisser-satybaldy-narymbetov-mustafa-soqaidy-aqtap-alu-basty-maqsatym__1555"
TITLE: Кинорежиссер Сатыбалды НАРЫМБЕТОВ: «Мұстафа Шоқайды ақтап алу — басты мақсатым!» | Блогтар | Әдебиет порталы
URL: https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/kinorezisser-satybaldy-narymbetov-mustafa-soqaidy-aqtap-alu-basty-maqsatym__1555
META: "Кинорежиссер Сатыбалды НАРЫМБЕТОВ: «Мұстафа Шоқайды ақтап алу — басты мақсатым!» | Блогтар | Әдебиет порталы"|"https://adebiportal.kz/kz/blogs/view/kinorezisser-satybaldy-narymbetov-mustafa-soqaidy-aqtap-alu-basty-maqsatym__1555"
TOTAL WORDS: 3698
TEXT: «Кеңес шатырына к iрд iк дегенше к iр iптар болдық десеңш i» — С iзд iң Мұстафа Шоқай атамыз жайлы фильмд i «өм iр iмдег i ең үлкен арманым» деген iңiз бар ед i. Әл i сол ойдасыз ба, жоқ басқа да жоспаржобалар пайда болды ма? — Басқа жоспарлар туралы әз iр әңг iме етпей тұра тұрайық. Ал, Мұстафа тақырыбы мен үш iн ең қиын, ең күрдел i, мен iң жүрег iмд i үрейге буған тақырып болып тұр. Мен ол к iс iн iң аса әруақты адам болғанын ұқтым. Әрине, мен алдымен шамамның жеткен iнше атамыз жайлы әдебиеттермен барынша молынан таныстым. Әс iресе, естел iктерд i түгелдей оқыдым. Оның iш iнде Мария апамыздың естел iг iн де. Киноны бастардың алдында мен Мұстафаның туған өлкес iне тағы б iр рет барып қайттым. Мына жағында Қорқыт ата бей iт i, мына жағында — Байқоңыр. Суырған жел аузыңды құмға толтырады. Сол жерде отырып мен Мұстафаның ғарыштық адам екен iн, оның да басқа ұлы адамдар сек iлд i жер бет iне Жаратушының т iкелей назар салуымен келген iн түс iнд iм. Өз iңiз ойлаңыз, қаршадай қазақ баласы сол жерден қанат қағып, санктпетербургке б iр-ақ ұшты ғой. Одан Кавказ, Стамбул арқылы Парижде пәлен жыл тұрып, елд iң, жерд iң қамын ойлады. Және жалғыз қазақтың ғана қамын ойлап қоймады, түрк i тектест i түгел ойлады. Планетарлық тұлға! Бей iт i — Берлинн iң түб iнде жатыр. Бұл да тег iн емес. Фильмн iң шамамен 30 пайыздайы ғана қалса да психологиялық түйс iг iм мынандай: мен Мұстафаның үй iн iң табалдырығынан аттап, iш iне к iрген сияқтымын, б iрақ ары қарай ж iбермей тұр. Әл i сәлемдескен жоқ. «К iр» деп басын изеген сияқты. — Iш iне к iре алмаған соң с iз фильмд i б iт iре алмайсыз да? — Сондықтан б iт iре алмай жатырмын ғой. Ек iнш i жағынан, ол осы құпиялылығымен де қызық қой. Мен оны түс iн iп, iш iне к iр iп қойсам кино түс iр iп не керег i бар? Немесе жазушылардың к iтап жазып нес i бар? Оның бәр i адамды түс iну үш iн ғой. Қаз iр Мұстафаны тану, түс iну процес i жүр iп жатыр. Мен сол өз iм таныған бейнен i берем iн. Сол сез iм iмд i көрерменге жетк iзе алсам, миссиямның орындалғаны. — Ол бейнен i с iзден бөлек басты рөлд i ойнайтын актерд iң түс iну i, жетк iзе б iлу i қажет. Б iтпеген т iрл iк отыз пайыздан көп пе деп қалдым мен. Жалпы, «мен алыптардың иығында тұрған соң алысты көрд iм» деп Ньютон айтқандай, Мұстафа атамыздың тұсында қазақ жұлдыздары шоқ-шоқ емес, шоғыр-шоғыр болып дүниеге келд i. Солардың iш iнде Шоқай шоқтығы би iк, ерекше б iт iмге ие тұлғалардың б iр i болды. Ол басқалар сек iлд i әр i-бер i бұрылған жоқ. Қайыңның шорындай қатты күй iнше бұрылмаған бойы кетт i. — Иә, жәй кеткен жоқ, «Алаштың» азаматтарымен кел iспей кетт i. Өйткен i Әлихан атамыз: «Мұстафа, б iз аман қалу үш iн кеңес өк iмет iн iң шатырының астында автономия бола тұрайық, қалғанын артынан көре жатармыз» дед i ғой. Мұстафа айтады, сөз iн iң өз iн қараңызшы: «Шатырының астына к iрд i деген сөз к iр iптар болды деген сөз! Қолға к iсен түст i деген сөз! Бүг iннен бастап қамданбасақ, большевик деген албасты басып қалады б iзд i. Сосын қуып шығара алмай қаламыз оны!» Қоқан үк iмет iн Шоқай өз i басқарып, ұстап отырды. Қоқанды большевиктер алған соң ол Батыс Қазақстан арқылы Стамбулға өт iп, одан әр i Парижге кетт i. — С iзд iң ойыңызша Мұстафа Шоқай мұндай шеш iм таңдауға эволюциялық жолмен келд i ме әлде революциялық жолмен келд i ме? — Санасында с iлк iн iс болған-ау деп ойлаймын. Өйткен i, 1916 жылғы қазақ даласын тұтас жайлаған ұлт-азаттық көтер iл iс iн санктпетербургте оқып жүрген студент арнайы кел iп көрд i ғой. Өз көз iмен бәр iн көрд i. Бұл отаршылдықтың шырқау шыңына жеткен кез i емес пе ед i. Ек iнш i жағынан, Мұстафа атамыз әлем бүг iн көз i жет iп отырған жаһандану процес iн сол кезд iң өз iнде-ақ сезд i деп ойлаймын. — Кеңес кез iнде Лениннен «. из всех доступных искусств для нас важнейшим является кино» деген үз iнд iн i «доступных» сөз iн алып тастап, қысқартып бер iп жүрд i. Кино өнер i шынында қолжет iмд i өнер ме? — Кино бұрын да арзан емес ед i, қаз iр миллиондаған долларға шығып кетт i. Ақшадан бөлек талай заттай дүние тағы керек. — Қымбат өнер болса, оның арзандау түр i — көп сериялы телефильмдерд i қолға алу жайы қалай? Әс iресе, алаш арыстарының қайсысының өм iр i болсын, бұған сұранып-ақ тұрған жоқ па? Өзбектер Хамза хакимзаде жайлы кеңес кез iнде-ақ көп сериялы фильм түс iр iп қойып ед i ғой. — Қазақтың тұлғалары жайлы кино түс iруге мен iң бар өм iр iм жетпейд i. Шүк iр, басқа да режиссерлар бар ғой, бәр iм iз жабыла, жұмыла көтерет iн жүк бұл. Тек жаңағы Ленинн iң сөз iн iң мән-мағынасын бүг iнг i б iзд iң шенеун iктер, үк iмет басында отырғандар онша түс iне бермейд i. Олар киноның қаншалықты сұмдық, сойқан, жойқын күш екен iн iң байыбына әл i бара алар емес. Қаз iр экранды к iм жаулап алды, не жаулап алды, бәр iм iз куәм iз, б iз соған қарсы амалайла қолдануымыз керек қой. Американың образын жасаған Голливуд. Идеология дегеннен қашпауымыз керек. Б iз ол сөзд iң қаз iр қад iр iн кет iр iп болдық. Ұлттық идея мен идеология ег iз ұғым, соларға қызмет етет iн құралды таңдай б iлу қажет. Оның ең бастысы — кино! Жаһандану болса кел iп қалды, б iзд i оған жұтылып кетуден сақтайтын да саланың б iр i кино. Сосын — музыка, сосын — әдебиет, сосын — театр. Бұлай ж iктеп отырғаным кино мен музыка көпш iл iкке тез жетед i. — Осы Мұстафа Шоқай жайлы фильмн iң кинолық та, телефильмд iк те ек i нұсқасын жасау ойда жоқ па? — Болған. Оның әдетте 8 немесе 12 сериялы жобалары жасалады. Б iрақ, мен қаржы жет iмс iзд iг iне байланысты 4 сериялық нұсқасын ғана ұсына аламын. — Кино әлем iне шығармашылық адам рет iнде өз iңiзд i мойындатып үлгерд iңiз. Тек жұрттың басын қосатын қайраткерл iк жағыңыз кемш iн соғып жатқан жоқ па? Б iзд iк i, Алаштың алыптары жайлы көп сериялы телефильмдер түс iруд i қолға алуға мұрындық болып, әр iптестер iңiзд i соған жұмылдырсаңыз деген ой ғой. — Мен үг iттеп, ұйымдастырмай-ақ түс iрет iн ж iг iттер толып жатыр. Дәл қаз iр дайын 27 режиссер бар. Б iрақ, қашаннан ақшаның жоқтығы қолбайлау. Олардың бәр i кезег iн күт iп отыр. Жылына бар-жоғы 5-6 ғана фильм түс iрем iз. Кеңес кез iнде 10-12 фильм түс iруш i ед iк. Әр режиссерд iң кем дегенде шаң басып жатқан 2-3 сценарий i бар. Мен өз iм осынша жасқа кел iп, 5-ақ фильм түс iр iпп iн. Неге? Ақшаны, кезект i күтумен өтт i өм iр iм. Сосын телеарналарға деген өкпем iзд i де айтаайта шаршадым. Кеңес кез iнде «Қазақтелефильм» мен Орталық теледидар жылына ек i-ек iден 4 фильмге ұсыныс берет iн. Осы үрд iс Ресейде сақталып қалды. ЦТВ, НТВ, Рен ТВ сек iлд i көптеген арналардан бер iл iп жатқан фильмдер, телесериалдар осы арналардың ақшасына түс iр iлген дүниелер. Кеңес кез iнде 45 фильм түс iрет iн Ресей қаз iр жылына 300 фильм түс iред i. Оларда «Кино туралы» Заң қабылданды, б iзде ол да жоқ! Заңымыз неше жылдан бер i Парламентте жатыр шаң басып. Грузиндер айтпақшы, «имею желание, не имею возможностей» болып тұр ғой. Елу жылдан соң Қазақстан емес Мәңгүртстан боламыз! — Жоғарыдағылар кинодан да маңызды мәселелерден мойын бұра алмай жатса, өз жоқтарыңызды өздер iңiз iздеп, төменнен б iр iг iп, жоғарыны мойын бұруға мәжбүрлемейс iздер ме? — Мәжбүрлеу үш iн не iстеу iм iз керек? Кино жайлы заңды қоя тұрып, темек i жайлы заң қабылдайды, не айтуға болады? Алдымен идеологияны ойлау керек емес пе? Мәдениет жайлы заң қабылдамай, кино жайлы заң қабылдамай, тарихымызды түгендемей осы бет iм iзбен кете берсек енд i б iр елу жылдан кей iн шала сауатты адам мәңгүртке айналмағанда к iм болады? Қазақстан емес, Мәңгүртстан боламыз б iз! Өнер адамдары бойкүйез келед i деп ойлайды жұрттың көб i. Жоқ, б iз бойкүйез емесп iз! Б iз, кер iс iнше, айтаайта шаршап, қалжыраған адамдармыз. Тым құрыса Абай атамыз айтқан жаңғырық та жоқ қой! Мен өз iм де осы күн i көп сөйлемейт iн адамға айналдым. «Бригада» кешег i «Молодая гвардияның» орнына келд i. «Брат-1», «Брат-2» дегендер iңiз бүг iнг iн iң Павел Корчагин i. — Иә, Ленин ескерткен, сақтандырған шовинизм бой көтер iп келед i. Соттары қайта-қайта адам өлт iрген скинхедтерд i ақтап алып жатқан соң не деуге болады? — Ал, б iзде идеология ұйқыда. 89 жылдары ел оянып ед i, өк iмет қайтадан ұйықтатып тастады. Бостандық келгел i өз iм iзд i таныпб iлуге тырысқан да жоқпыз. Абай атамыз өз iне мен к iмм iн деген сұрақ қоюдан бастайды әр қара сөз iн. Б iз де идеологияны осыдан бастауымыз қажет. Тағы да Мұстафа атамызға оралайық. Мен ол к iс iн i толық таныпб iлу iм үш iн әл i б iрнеше кино түс iру iм керек сияқты. Қазақ «сег iз қырлы, б iр сырлы» дейд i ғой, мен ол к iс iн iң сег iз қырын түс iнсем де, ол маған сырын ашпауы мүмк iн. Жұмбақ дүние ғой. Әрб iр жай адамның өз i жұмбақ, ұлы тұлғалар ұлы жұмбақ қой. «Абайдың жұмбағы» деп к iтап жазып жатқан жоқпыз ба бүг iнге дей iн. Мұстафа қаз iр сәнге айналған сөзбен айтсақ харизмалы адам. Мен оны қазақшаға Алланың нұры жауған адам деп аудардым. Пәленбай мың пайғамбар өтт i дейд i ғой, Алла-Тағалам өз i кеш iрс iн, Мұстафа атам мен үш iн сол пайғамбарлардан б iр де кем емес. Түрк i тектес халықтарға Аллам өз i ж iберген деп ойлаймын. Тек оны замандастары түс iне алмады, б iз де түс iне алмай келем iз. Түрл i п iк iрде жүрм iз. Мысалы, б iзд iң кейб iр газеттер күн i бүг iнге дей iн «Түрк iстан легионын» құрған Мұстафа Шоқай деп жазып жүр. Ал, құжаттарға қарасақ ол к iс i мұндай легионның ашылуына қарсы болған! Атамыз 1941 жылы 27 желтоқсанда қайтыс болса, легионды ұйымдастыру iс i 1942 жылы ақпан айында басталған. Бұны б iр деп қойыңыз. Ек iнш iден, Мұстафа атамыз да, легионда болғандар да әл i күнге дей iн ақталмапты ғой! Сұмдық қой бұл! Б iз тәуелс iзд iк алдық дед iк, б iрақ деколонизация, отарсыздандыру жүрг iз iлген жоқ б iзде! Б iз алдымен осындай еразаматтарымызды, ұлы тұлғаларымызды саяси түрде, заң арқылы, Президентт iң Жарлығы арқылы ресми түрде ақтап алуымыз қажет. Мен бұл фильмд i қолға алғандағы ең басты мақсатымның өз i сол ақтап алу! — Тарихта енд i қайталанбайтын, б iр мезг iлде өм iрге келген қазақтың сол асыл ұлдарының б iр iн-б iр i түс iнбеу i мен iң өз басым үш iн өлшеус iз қас iрет. — Қазақтың алауыздығы қашан да қас iрет. Қаз iр де парламентте қазақ т iл iне қарсы шығып жатқандар да қазақтар ғой. Сол сияқты «Алаш Орда» үк iмет i қазақ үш iн көп нәрсе iстед i, б iрақ Мұстафа атамыз олардан ары ойлады ғой: түрк i тектестерд i жасыл тудың астына жинамақ болды. Арада қанша уақыт өтсе де атамыздың сол идеясы өм iр талабы болып ес iкт i қағып тұр ғой. — Әрк iм өнер жолына әр түрл i жолмен келед i. С iз қалай келд iңiз? — Мен ешқашан киноға келем iн деп ойлаған жан емес ед iм. Музыкант болғым келет iн. Б iрақ, әке-шешем, әс iресе әкем өз i де домбыра тарта алатын адам болғанымен жұрттың көңiл iн көтеру арқылы күн көрет iн адам болуыма қарсы тұрды. Әкем атақты Сүг iрге мен iң тырнағымды алдырған екен. Б iрақ, б iр-ек i күй үйренген iм болмаса домбыра маған қона қоймады. Есес iне, мен баян, әс iресе аккардеон ойнауды жақсы көрд iм. Оны мен өнерд iң аристократиясы деп түс iнд iм. Сонымен қатар мектепте жүр iп өлең жаздым, мақалалар жаздым. Олар балалар газет iнде, аудандық газетте басылып тұрды. Сол бет iммен Қаз гуд iң филология факультет iне түст iм. Ек iнш i курста жүрген iмде Асқар Сүлейменов мен iң әңг iмемд i оқып шықты да «Ленинш iл жастың» әдебиет және өнер бөл iм iн iң меңгеруш iс i Әб iш Кек iлбаевқа жетектеп ерт iп барды. Әбекеңн iң батасымен Құрманғазы атам туралы «Тентек» деген тырнақалды әңг iмем жарық көрд i. Үш iнш i курсқа келгенде 4-5 әңг iмен iң авторы болдым. Жыл қорытындысы бойынша алғашқы бест iкке к iрмесем де жақын қалдым. Әңг iмелер жинағым шығайын деп жатыр. Көк iрект iң буына нан п iсе бастады осы кезде. Асқар ағама «Мәскеуге, Әдебиет институтына барайын» дед iм. Жалпы, мен iң жеке басымның тәрбиелен iп, қалыптасып шығуына Асекеңн iң септ iг i көп тид i. Ол к iс i 2-3 ай сайын шетел жазушыларының т iз iм iн беред i. Оларға мен iң т iс iм батпайды. Не ұққанымды сұрайды. Чехов, Бунин, Казаковтарды оқып қана қоймай, аударма жасататын. «Мектеб iн меңгеру iң үш iн» дейт iн. Мен осындай үлкен, қатал, мықты мектептен өтт iм. Сондықтан мен iң әдебиеттег i құбыланамам — Асқар Сүлейменов. Содан Зейнолла Қабдолов, Мырзатай Жолдасбеков, Тауман Амандосов ағаларымнан құжатымды зорға дегенде алып, Мәскеуге келсем, дәл сол жылы Әдебиет институты жабылып, оның тек сырттан оқытатын бөл iмшес i қалыпты. Не iстер iмд i б iлмей жүрген iмде вднхда, көрмеде одақтық Госкино деген мекемеге б iр киноны өтк iз iп, соны «жууға» келе жатқан Шәкен Айманов, Камал Смайылов ағаларыммен жолығып қалсам бола ма? Кәмекең мен i жақсы б iлет iн. Шәкеңе «жас, талантты жазушы» деп таныстырып жатыр. Не ғып жүрген iмд i сұрады болса да. Мөлд iрет iп айтып берд iм. Шәкең сылқ-сылқ күл iп «мынау таяқ тастам жерде ВГИК, кинематография институты тұр ғой, неге соның сценаристер дайындайтын факультет iне бармайсың?» дед i. Драматургия қиын, б iрақ қызық жанр дед i. Жолың болайын десе қиын емес екен, түст iм де кетт iм. Б iрақ, ек iнш i курстан режиссурамен ауыра бастадым. Ректорымызға арыз жазумен болдым. Соңғы курста ол «келес i жылы Сергей Герасимов шеберханасына бара қой» деп ед i, одан бас тарттым. «Онда ек i жылдық режиссерлар курсын кел iп оқисың» дед i. Сонымен елге кел iп, ек i жыл жұмыс iстеп қайтып бардым ғой. — Герасимовтай мэтрге неге сонша барғыңыз келмед i? — Ол б iз үш iн шашының әр б iр талының түб iне дей iн кеңест iк идеологиямен әбден нәрленген, майланған адам рет iнде белг iл i ед i. Ал, ол кезде, 65-жылдары зиялы қауым ояна бастаған, диссидентт iк құбылыс Мәскеуде кең тараған болатын. Солженицынды жаппай оқитынбыз, америкалық радиостансаларды тыңдайтынбыз. Герасимовты партияның қолшоқпары, дауылпазы деп қабылдап, онша ұнатпадық. Роммды, Чухрайды жақсы көрд iк. Б iрақ, ол к iс iн iң керемет ұстаз екен iн кей iн б iлд iк. Мен жоғарғы курста Георгий Данелияның класына тап келд iм. Ол мен iң өнердег i өк iл әкем. Францияда кассадан түскен қаржының 40 пайызы ұлттық киноны өркендетуге жұмсалады — Қазақ киносының шыңы қайсы деп сұрағанда аузымызға көб iнесе «Қыз Ж iбек» түсед i. Мен iң өз п iк iр iм басқаша. — Неге? — Ол үш iн фильмд i ең болмағанда Iлен iң емес, Ақ Жайықтың жағасында түс iру керек ед i. — М iне, б iз тағы да ақша деген мәселеге т iрелем iз. Госкино қазақ режиссерларын сол кезде шөм iштен қысумен болған. Бүг iн енд i өз шенеун iктер iм iз қысып отыр. Мысалы, Мұстафа жайлы фильмде Қоқанға шабуыл жасалатын жер i бар. Қоқанда ол кезде 63 мың халық тұрған екен. Қызыл Армия үш күнд iк шабуылда соның 40 мыңын қырып ж iберген. Мен көрпеме қарай көс iлген күнн iң өз iнде 300 атты әскер дайындауға ти iс ед iм, қаржының жеткен i 50 ғана жауынгер болды. Енд i мен монтаждық әд iспен осы аз нәрсен i көп ет iп көрсет iп, жұртты «алдауым» керек. Шетелде кинодан ақшаны аямайды. Себеб i, олар осы арқылы ел iн iң, халқының бейнес iн сомдайды. Қайталап айтайын, ең күшт i идеология құралы — кино! Ек iнш iден, кино — табыс көз i. Кеңес уақытында да мемлекетт iк бюджетке қаржыны ең көп құятын үш сала — арақ, темек i, кино болған. Кез келген ортаңқол туындының өз i шығынды үш-төрт есе ет iп қайтаратын. Киноның есеб iнен бүк iл студенттер тег iн оқитын. Тәуелс iзд iк алып бөл iнгел i б iзд iң кинопрокаттың аясы тарылып кетт i. Ел боламыз дейм iз, сөйте тұра ең керект i құралға келгенде тырықтық танытамыз. Әр қалада ең болмағанда 10 кинотеатр жұмыс iстеп тұрса. Б iз шетелде жүлде алып келген шығармаларымызды өз ел iм iзде көрсете алмай қор болып жүрген жоқпыз ба? Кинотеатр жекеменш iк, оның иес i боевиктарды көрсет iп күн iн көр iп отыр. Мен iң киномды көрсету үш iн ол өз пайдасынан бас тартуы ти iс. Оны мәжбүрлейт iн заң жоқ, бәр i осыған кел iп т iрел iп отыр ғой. Францияда кассадан түскен табыстың 40 пайызын ұлттық киноның өркендеу i үш iн жұмсайтын заң бар! Олардың режиссерлер i америкалық боевик келсе «ақша келд i» деп қуанады! Өк iмет тарапынан көмек өз алдына. Ал, б iзде ше? Осыны айтаайта мен iң даусым қарлықты. Мен киноның адвокаты емесп iн, б iрақ, б iз адамды адам ет iп қалыптастыратын киноға көңiл бөлмесек болашақ ұрпақтан айрылып қаламыз. Б iз қаз iр зомбиларды тәрбиелеп, жасап шығарып жатырмыз. Жанайқай деген осы. Мен әдей i төнд iр iп айтып отырмын. — Ешқандай да төнд iр iп отырған жоқсыз. Бәр i орынды. Зомбилықтың жеткен i емей немене, кешег i «Көшпенд iлерде» әлемд i мойындатқан, таң қалдырған «Абай жолындағы» ұлттық рухтың iз i де жоқ қой. — Ол фильмд i түс iрген ж iг iттер бар, олардың басшылары бар, олардың үст iнен қарайтын басшылар бар, мен тұтас қазақ кинематографиясы үш iн жауап бере алмаймын ғой. Мен өз ег iн iмд i баптайын, соған жауап берей iн. Әрк iм өз i үш iн жауап берген i дұрыс қой. Ол фильм өз миссиясын атқарды. Он төрт-он бес жасар балалар үш iн түс iр iлген кино болып шықты. Қалай айтқанда да, шетелге б iзд i таныстырды. Қазақстанның атын «Борат» екеу i шығарды. Б iз б iр сәйгүл iкт i қостық. Оның шыңғырған даусы ест iлд i ғой, енд iг i әңг iме сол жалғыз қараның артынан басқаларын да қаптатып, бәйгеге қоса бастау. — С iздер қаз iр аға буынның орнындасыздар. Орта буындағылар да танымал болып қалды. Ал, жаңа, жас буынның аяқ алысы қалай, оған зер салып, қарап отырасыздар ма? — Жас буынның аяқ алысы өте жақсы. Өте жақсы! 100-150 мың долларды құрайтын «аз бюджетт i фильм» дейт iн болады. Ек i жас ж iг iт, Сер iк Өтепберген, Абай Көлбаев толықметражды жақсы дебют жасады. Тем iрбек Жүргенов атындағы академияның кезег iн күт iп отырған бес-алты жас түлег i тағы бар. Қысқаметражды фильмдерден жыл сайын студенттерд iң фестивал iн өтк iзем iз, сол кезде таланттардың өздер i-ақ көзге түс iп қалады. Б iрақ, енд i көздер i бақырайып кезек күт iп отырады. Кезек күтк iлер i келмеген i клип түс iруге кет iп қалады. Олардың арасында астына қос-қос мәшине м iн iп жүрген i көп. Олар маған «сен сияқты айлап-жылдап күтет iн жағдайым жоқ, бала-шағамды бағуым керек» деп ашық айтады. — Оларда бар бала с iзде жоқ па?. — Бар ғой. Үш немере де бар. Б iрақ, мен б iр сүйген iн құлай сүйет iн адамдардың қатарынан болсам керек. Бағым да, сорым да осы кино шығар мен iң. — «Көз iмн iң қарасында» к iшкентай балалар үлкендерд iң жыныстық қатынасын жасырынып көрет iн жер i бар. Осы эпизодты к iрг iзгендег i ойыңыз не болды? — Қызығушылық деген нәрсе болады. Ол көп дүниеге қол жетк iзет iн, алға сүйрейт iн үлкен күш. Мен, әрине, ол эпизодты балалар дәл осыны қайталасын деп берген жоқпын, шынайы өм iрд iң б iр көр iн iс i рет iнде берд iм. «Қайта құру» кез iнде америкалықтармен теледидар арқылы п iк iрталас жүр iп жатқанда б iр әйелд iң «б iзде секс жоқ!» деген iн бәр iм iз ест iд iк. Ол сөз кей iн әлемге мәтел болып тарап кетт i. Б iзд i күлк iге ұшыратты, мазаққа айналдырды. Әңг iме қалай көрсетуде. Мен оны юмор арқылы көрсетт iм. Шетелдерде болсын, өз iм iзде болсын, фильмн iң жаңағы жер iне келгенде жұрттың бәр i мырс-мырс күлед i. Анайы түрде көрсеткен болсам мен енд iг i өз iме-өз iм тас атқан болар ед iм. — Ек iнш i жағынан киноның өм iрд iң алдында жүруге ти iс екенд iг i, жақсыға да, жаманға да тәрбиелейт iн i бар ғой. — Тәрбиелей алмайды кино! Тәрбиелейт iн — публицистика. Көсемсөз. — Неге тәрбиелей алмайды дейс iз? Адамды қалыптастыратын кино деп жаңа ғана өз iңiз айттыңыз. Және жаман жағынан қалыптастырып жатырмыз дед iңiз. Жаман тәрбиен iң жем iс i емес пе бұл? — Неге тәрбиелей алмайды? Өйткен i, өнерд iң, әдебиетт iң, мәдениетт iң мақсаты — сұрақ қою. —Сұраққа жауап iздеген адамға ой түсед i. Ой түсу i деген iм iз — тәрбие емес пе? —М iне, м iне, адамның өз iн-өз i тәрбиелеу i деген сөз. Жаңағы эпизодты тағы б iр еске түс iрей iкш i. Ондай оқиғаға куә болмадым деп ауылда өскен қай бала айта алады? Б iлг iңiз келсе, бұл б iзге ұнай ма, ұнамай ма, әр ауылдың өз iн iң б iр жындысы болады. Әр ауылдың өз iн iң б iр жүрг iш, зинақор әйел i болады. Ондайда ана адамның артынан жұрт сөз қылып айтып жатады. Кейде көз iне шұқып тұрып айтатын жағдай да кездесед i. Кинодан көрген адам бұл жайлы тағы б iр ойланбай ма? Ендеше, өм iрде бар мұндай кей iпкерлерд i көрсеткеннен ешк iмн iң ешнәрсес i бүл iн iп қалмайды. Мен Шоқай туралы фильмд i де Мұстафадай болыңдар деген ұран тастап, ақыл айту үш iн түс iр iп жатқан жоқпын. Неге, не үш iн құрбан болды ұлы тұлға? Не үш iн өз iн құрбандыққа шалды ол? Б iз үш iн бе? К iм үш iн? Мен сұрақ қоюды жақсы көрем iн. Сұрақ қою мен iң м iндет iм деп б iлем iн. Неге асылдарымыздың бәр iнен айрылып қалдық? Неге Әлиханнан, Ахаңнан, Жақаңнан, Сәкеннен, Бей iмбеттен айрылып қалдық? Неге? Неге? Осы көп «неге» мен iң жан-жағымда құмырсқаша қаптап жүр. Осы сұрақ мен iң көрермендер iме де жұқса. Менде басқа мақсат жоқ. — Ашық-жарқын әңг iмеңiз үш iн рахмет! Сұхбаттасқан Өм iрзақ АҚЖ IГ IТ, «ЕВРАЗИЯ-KZ»
