Шпинель — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мұндағы А – Mg, Zn, Mn2+, Fe2+, Co, Nі; В – Al, Mn3+, Fe3+, Tі4+,V3+, Cr3+. Басым келетін В катиондарына қарай Шпинельдер алюмошпинельдер, ферри- Шпинельдер, хром- Шпинельдер, титаншпинельдер, ванади- Шпинельдер болып бөлінеді. Шпинельдер кубтық, тетрагондық сингонияларда кристалданып, көбінесе октаэдр типтес кристалдар түзеді. Шпинельдер дегі оттек атомдары октаэдр қырларына параллель жазықтықтарда тығыз текшеленеді. Оттек атомдарының аса тығыз қаланған қуыстарында екі немесе үш валентті элементтердің атомдары октаэдрлік қуыстардың жартысын, тетраэдрлік қуыстардың 1/8-ін толтырады. Бұл элементтердің тетраэдрлік және октаэдрлік қуыстарда таралуына қарай Шпинельдер қалыпты, оралымды, аралас болып бөлінеді. Шпинельдерде жымдастық байқалмайды, сынымы шытынақ, оптикалық анизотропты, химикалық және терм. жағынан берік болып келеді. Тығыздығы 3,5 – 5,2 г/см 3, қатт. Бұлар темір, марганец, хром, бериллий, т. металл кентастарының құрамына кіреді. Сингониясы куб; гексаоктаэдрлік формада кристалданады. Қаттылығы 7—8, меншікті салмағы 3,5—3,7. Түcі ашық қызыл, кейде күлгін немесе сарғылт жасыл реңдес келеді. Қосындыларына қарай онын. кейде көк жасыл түрі де болады.Жылтырлығы шыны сияқты, жымдастығы нашар білінеді. Кристалдық ішкі құрылысы жағынан шпинель тобына жататын минералдар мыналар: шпинель MgAl2 О 4 , ганит ZnAI2 О 4 , герцинит Ғе А l2 О 4 , магнетит ҒеҒе 2 О 4 , хромит Ғе С r2 О 4 , гаусманит М nМ n2 О 4 , хризоберилл Ве А l2 О 4 тағы басқа. Шпинель тобының кристалдық құрылысы мынадай: оттегінің иондары октаэдр жақтарына сәйкес жазықтықтарда тығыз қиюласып орналасқан. Екі валентті металл иондары 4 оттек иондарының ортасына орналасып тетраэдр, ал үш валентті катиондардың айналасын 6 оттек иондары қоршап октаэдр құрады. Осылай орналасу нәтижесінде әрбір оттек ионы екі валентті бір катионмен, үш валентті үш катионмен байланысты болады. Сонымен, октаэдр мен тетраэдрдің кезектесіп қалануынан үздіксіз каркас құрылысы пайда болады. Әрбір түйінді нүктелерде бір тетраэдр мен үш октаэдрдің бұрыштары түйіндесіп отырады. Шпинельдің осы айтылған құрылысы күрделі қос тотықтардың көбісінде кездеседі. Минералдың көзге түсетін сырт белгісі — ең алдымен оның октаэдр формалас кристалл бейнесі, шыныдай жылтыр түсі және қаттылығы. Оптикалық изотроп; N = 1,718, —1,75. Жаратылысы көбінесе контактылық метасоматикалық , яғни ізбестасқа пневматикалық және гидротермалық әсермен жанасқан жапсарда пайда болады. Кейде магмалық немесе метаморфтық жыныстар арасында да кездеседі. Көбінесе шпинельмен бірге кездесетін минералдар мыналар: магнетит, анарлар, хондродит, везувиан, пироксендер тағы басқа. Шпинельдің түсі әдемі, мөлдір кристалдары асыл тас ретінде көркемдікке қолданылады. Шпинельдің ірі кендері де біздің жерде шамалы. Ол тек Оңтүстік Уралда, Ферғанада жәнс Байкал маңында аздап кездеседі. Шет елдердегі кені Цейлонда, Бирмада, Индонезияда , Ауғанстанда бар. Шпинель қатты және суға ерімейтін минерал болғандықтан, ол көп жерлерде үгілген жыныстардан шайылған құм ішінде шашыранды түрінде кездеседі. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
TITLE: Шпинель — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мұндағы А – Mg, Zn, Mn2+, Fe2+, Co, Nі; В – Al, Mn3+, Fe3+, Tі4+,V3+, Cr3+. Басым келетін В катиондарына қарай Шпинельдер алюмошпинельдер, ферри- Шпинельдер, хром- Шпинельдер, титаншпинельдер, ванади- Шпинельдер болып бөлінеді. Шпинельдер кубтық, тетрагондық сингонияларда кристалданып, көбінесе октаэдр типтес кристалдар түзеді. Шпинельдер дегі оттек атомдары октаэдр қырларына параллель жазықтықтарда тығыз текшеленеді. Оттек атомдарының аса тығыз қаланған қуыстарында екі немесе үш валентті элементтердің атомдары октаэдрлік қуыстардың жартысын, тетраэдрлік қуыстардың 1/8-ін толтырады. Бұл элементтердің тетраэдрлік және октаэдрлік қуыстарда таралуына қарай Шпинельдер қалыпты, оралымды, аралас болып бөлінеді. Шпинельдерде жымдастық байқалмайды, сынымы шытынақ, оптикалық анизотропты, химикалық және терм. жағынан берік болып келеді. Тығыздығы 3,5 – 5,2 г/см 3, қатт. Бұлар темір, марганец, хром, бериллий, т. металл кентастарының құрамына кіреді. Сингониясы куб; гексаоктаэдрлік формада кристалданады. Қаттылығы 7—8, меншікті салмағы 3,5—3,7. Түcі ашық қызыл, кейде күлгін немесе сарғылт жасыл реңдес келеді. Қосындыларына қарай онын. кейде көк жасыл түрі де болады.Жылтырлығы шыны сияқты, жымдастығы нашар білінеді. Кристалдық ішкі құрылысы жағынан шпинель тобына жататын минералдар мыналар: шпинель MgAl2 О 4 , ганит ZnAI2 О 4 , герцинит Ғе А l2 О 4 , магнетит ҒеҒе 2 О 4 , хромит Ғе С r2 О 4 , гаусманит М nМ n2 О 4 , хризоберилл Ве А l2 О 4 тағы басқа. Шпинель тобының кристалдық құрылысы мынадай: оттегінің иондары октаэдр жақтарына сәйкес жазықтықтарда тығыз қиюласып орналасқан. Екі валентті металл иондары 4 оттек иондарының ортасына орналасып тетраэдр, ал үш валентті катиондардың айналасын 6 оттек иондары қоршап октаэдр құрады. Осылай орналасу нәтижесінде әрбір оттек ионы екі валентті бір катионмен, үш валентті үш катионмен байланысты болады. Сонымен, октаэдр мен тетраэдрдің кезектесіп қалануынан үздіксіз каркас құрылысы пайда болады. Әрбір түйінді нүктелерде бір тетраэдр мен үш октаэдрдің бұрыштары түйіндесіп отырады. Шпинельдің осы айтылған құрылысы күрделі қос тотықтардың көбісінде кездеседі. Минералдың көзге түсетін сырт белгісі — ең алдымен оның октаэдр формалас кристалл бейнесі, шыныдай жылтыр түсі және қаттылығы. Оптикалық изотроп; N = 1,718, —1,75. Жаратылысы көбінесе контактылық метасоматикалық , яғни ізбестасқа пневматикалық және гидротермалық әсермен жанасқан жапсарда пайда болады. Кейде магмалық немесе метаморфтық жыныстар арасында да кездеседі. Көбінесе шпинельмен бірге кездесетін минералдар мыналар: магнетит, анарлар, хондродит, везувиан, пироксендер тағы басқа. Шпинельдің түсі әдемі, мөлдір кристалдары асыл тас ретінде көркемдікке қолданылады. Шпинельдің ірі кендері де біздің жерде шамалы. Ол тек Оңтүстік Уралда, Ферғанада жәнс Байкал маңында аздап кездеседі. Шет елдердегі кені Цейлонда, Бирмада, Индонезияда , Ауғанстанда бар. Шпинель қатты және суға ерімейтін минерал болғандықтан, ол көп жерлерде үгілген жыныстардан шайылған құм ішінде шашыранды түрінде кездеседі. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 