Қонақжайлық — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер қонақжайлық Қонақ; Қонақасы; Қонақ кәде. Қазақ энциклопедиясы Қонақ күту.Қазақ халқы – ежелден қонақ десе ішкен асын жерге қоятын халық. Үй иесі бұрын танысын, танымасын «Құдайы қонақпын» десе болды, жылы шыраймен қарсы алып отырған. Жол жүріп кеп жатқан жолаушы «бөлінбеген еншісін бар» деп, жалынбай ауылдың кез келген үйіне түсіп, қонақ берген. Оның үстіне қазақта «қырықтың бірі қыдыр», «қонақты қусаң – құт, ырыс, қашады», «Қонақпен еріп құт, ырыс келеді» деген мәтелдер бар. Сөйтіп, бөлінбейтін еншіге қиянат жасауға болмайды. Бір қызығы, алты аласы, бес бересі болмаса да қонақ үй иесі тойдырмаса, күтпесе, ашуланып жамандап кететін болған. Қазақ үшін мұны есту ұят, бетке шіркеу болған.Сондықтан халқымыз қонақты қарсы алу, шығарып салуға ерекше мән берген. Қонақты үй иесі, қарсы алып, есікті өзі ашып, үйге енгізіп, соңынан өзі кіріп есікті жабады. Бұл – қонақпен еріп келген «құт» бірге кірсін дегені Ал қонақты шығарып саларда, есікті қонақтарға аштырып, соңынан өзі жауып шығатын болған. Осы күнгідей қонақтарға есікті ашып, іштен жауап алу деген болған. Қазақ халқы қонақтарды «арнайы қонақ» «құдайы қонақ» «қыдырма қонақ» , «қылғыма қонақ» деп бөлген. Келген қонақтармен жөн сұрасқаннан кейін үй иесі қонағына ең жақсы тамақтарын беріп, риза етуге тырысады. Ең алдымен қонақтарға сусын, қымыз, шұбат, және т. беріледі. Содан кейін шай ішіледі.Әдетте шәйд i бойжеткен қызға құйдырады.Оның себеб i қыз бала келешек шаңырақ иес i, ас иес i болғандықтан жастайынан қонақ күтуд i үйрене берс iн деген ниет болған.Ек iнш iден бойжеткен қызға шәй құйғыза отырып қыздың аспазшылық өнер iн елге паш ету.Б iр үй толы қонаққа кесен i ауыстырмай, шәйд i қызыл күрен ет iп баптап беру үлкен өнер.Осыны көрген жолаушы, әс iресе қариялар ойына түй iп, барған жер iнде "бәленен iң үй iнде бәлен деген бойжеткен қыз бар екен, ш iрк iнн iң шәй құйысы, қонақ күт iс i-ай"-деп мақтайтын болған. Шайды дәмділеп құю, қонақтарға орнымен сыйсиапат көрсету сол үйдегі әйелдер мен бойжеткен қызға үлкен сын болған.Шайды дәмділеп құйып бере алмаған бойжеткен қыз тәрбиесіз саналып, әңгімеге ұшыраған. Шай ішілген соң асқа дейін қонақтардың көңілді отыруына, яғни олардың бабын табуға үй иесі бар жағдайын жасайды. Шәйд i сүт немесе қаймақ қатып қызыл күрең ет iп баптап беру, дастарқанға бауырсақ, өр iк мей iз, iр iмш iк, құрт, май, қант салып түрленд iру-үлкен аспазшылық.Шәй құйып, кел iншек ыдыс-аяқты, ожауды, салдырлатпай әдеппен беру i керек.Егер ыдыс-аяқты салдырлатып берсе қонақ "үй иелер i жақтырмай отыр" деп ойлау мүмк iн.Қонаққа шәй ек i қолдан алынып бер iлед i, немесе шыныны оң қолымен ұстап, сол қолдың алақанын жайып, шыны ұстаған қолдың б iлег iне тиг iз iп, еңкей iп ұсынады. Қазақ ел iнде кезкелген уақытта қонағына мал сойып бермеген, б iрақ қонаққа деп әрқашан сыбаға сақтаған.Жазды күн i қонаққа ең болмағанда марқа сойылса,қысты күн i соғым ет iнен тартылған мүшел i табаққа риза болады. Мал союдың да өз iнд iк жөн-жобасы бар.Арнайы қонақ шақырып, той жасағанда келүш i к iс iлер саны оннан аспасаб iр сем iз марқа, жиырма болса-тоқтылы қой не ек i үлкен ту қой, отыздан асса – б iр құлын не тай сойылған.Ал құдайы қонаққа қой баласынан "қоңыр тоқты" , ешк i баласынан "қара шұнақ лақ",жылқы баласынан "торысын" сойған.Келес iкезекте қонақ сыбағасында мал сойылған жағдайда қонақ алыстан келген аса сыйлы адам болса сойылатын.Мал ес iктен к iрг iз iл iп союшы малдың м iнер жағына б iр т iзерлеп отырып, ек i қолың қойдың мойнынан орай ұстап, алақаның жайып қонақтан "әумин" деп бата т iлейд i.Қонақ бата iстеуге ти iс, бата әр түрл i мазмұнда болады.Бата үй иес iн iң пиғылына ризалық б iлд iру,малжанның амандығын т iлеу сияқты болып келед i.Арнайы кел iп қонған сыйлы қонаққа мал соймай, өл i етпен жөнелту, немесе көже, құрт, май, шәй, айран-шалап беру үлкен айып саналған.Ондай сараң байларға ақындар өлең шығарып масқаралап жұртқа жайған.Ет жеуд iң алдында қонақтың қолына су құйылады.Су құюшы бала сол қолына леген, оң қолына құман ұстап, оң иығына сүлг i орамал алып, қонақтардың қолына жағалай су құйып шығады.Су құюшы балаға қонақ ықылас б iлд iр iп, рахмет iн, т iлег iн айтады.Қазақта сыйлы қонаққа бас тарту ежелг i ел дәстүр i.Ол – адам әлемд i баспен билейд i деген ұғымды б iлд iру. Әр қонақтың өз iнд iк сыйсыпаты, мүше ұстау рәс iмдер i бар.Мысалы бас жасы үлкен ақсақалға, алыстан келген ең сыйлы қонаққа ұсынылса, онан кей iнг i отырған қонаққа асықты ж iл iк ұстатады.Ал күйеу бала мен кел iнге төс тартады.Қонақ тамақ iш iп болған соң ауыл адамдары , "ауылдың алты ауызын" айтып, қонақтың көңiл iн көтеред i де, кезект i қонаққа беред i.Қонақ не өлең айтып, домбыра тартуы керек, немесе ертек айтуы керек.Мұны "қонақ кәде " дейд i.Ал өнерден құралақан адам болса, қонақты аспаға асып, есек болып айқайлатып, тауық болып шақыртып сайқы мазақ жасайды.Әрине өнерс iз қазақ болмайды.Ондай жаза сирек қолданылады. Кешт iң соңында үй иес i қонақты жайлы төсек-орынға жайғастырып: "Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз", "Жақсы түс көр iп жатыңыз" деп өз i де демалады. Қонағын аттандырар кезде, отағасы қонағынан "бұйымтай ." сұрайды. Қалыптасқан дәстүр бойынша қонақ үй иес iн iң атын,мылтығы мен ит iнен басқа кезкелген затты сұрауына болады.Үй иес i қонағының көн iл iн жықпай, қалауын бер iп, "көр iскенше күн жақсы,қош,сау болыңыз!" деп қоштасып, аттандырып салады. Қонақ күту – халқымыздың ең жауапты ісі.Сонымен, қазақ халқының қонақ күту дәстүр i ел-жұрт арасындағы iзг i қарым-қатынастарды нығайтуға, ағайын-туысқандарың, көрш i-қоландардың алысбер iс iне, үлкенд i-к iш i болып сыйласуына, өскелең ұрпақты жастайынан көпш iл, мей iр iмд i, үлкенд i құрметтеп, к iш iге қамқоршы болуды үйретуге өте зор ықпалын тиг iзген. Дастарқаны мол, пей iл i кең қазақ халқының қонақ жайлылығын бұрын-соңды қазақ даласында болған саяхатшылар, ғалымдар және қызмет бабымен келген адамдар жоғары бағаланған Сейдімбек А., Қазақ әлемі, этномәдени пайымдау, А., 1997; Қатран Д., Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті , А. } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Қонақжайлық — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер қонақжайлық Қонақ; Қонақасы; Қонақ кәде. Қазақ энциклопедиясы Қонақ күту.Қазақ халқы – ежелден қонақ десе ішкен асын жерге қоятын халық. Үй иесі бұрын танысын, танымасын «Құдайы қонақпын» десе болды, жылы шыраймен қарсы алып отырған. Жол жүріп кеп жатқан жолаушы «бөлінбеген еншісін бар» деп, жалынбай ауылдың кез келген үйіне түсіп, қонақ берген. Оның үстіне қазақта «қырықтың бірі қыдыр», «қонақты қусаң – құт, ырыс, қашады», «Қонақпен еріп құт, ырыс келеді» деген мәтелдер бар. Сөйтіп, бөлінбейтін еншіге қиянат жасауға болмайды. Бір қызығы, алты аласы, бес бересі болмаса да қонақ үй иесі тойдырмаса, күтпесе, ашуланып жамандап кететін болған. Қазақ үшін мұны есту ұят, бетке шіркеу болған.Сондықтан халқымыз қонақты қарсы алу, шығарып салуға ерекше мән берген. Қонақты үй иесі, қарсы алып, есікті өзі ашып, үйге енгізіп, соңынан өзі кіріп есікті жабады. Бұл – қонақпен еріп келген «құт» бірге кірсін дегені Ал қонақты шығарып саларда, есікті қонақтарға аштырып, соңынан өзі жауып шығатын болған. Осы күнгідей қонақтарға есікті ашып, іштен жауап алу деген болған. Қазақ халқы қонақтарды «арнайы қонақ» «құдайы қонақ» «қыдырма қонақ» , «қылғыма қонақ» деп бөлген. Келген қонақтармен жөн сұрасқаннан кейін үй иесі қонағына ең жақсы тамақтарын беріп, риза етуге тырысады. Ең алдымен қонақтарға сусын, қымыз, шұбат, және т. беріледі. Содан кейін шай ішіледі.Әдетте шәйд i бойжеткен қызға құйдырады.Оның себеб i қыз бала келешек шаңырақ иес i, ас иес i болғандықтан жастайынан қонақ күтуд i үйрене берс iн деген ниет болған.Ек iнш iден бойжеткен қызға шәй құйғыза отырып қыздың аспазшылық өнер iн елге паш ету.Б iр үй толы қонаққа кесен i ауыстырмай, шәйд i қызыл күрен ет iп баптап беру үлкен өнер.Осыны көрген жолаушы, әс iресе қариялар ойына түй iп, барған жер iнде "бәленен iң үй iнде бәлен деген бойжеткен қыз бар екен, ш iрк iнн iң шәй құйысы, қонақ күт iс i-ай"-деп мақтайтын болған. Шайды дәмділеп құю, қонақтарға орнымен сыйсиапат көрсету сол үйдегі әйелдер мен бойжеткен қызға үлкен сын болған.Шайды дәмділеп құйып бере алмаған бойжеткен қыз тәрбиесіз саналып, әңгімеге ұшыраған. Шай ішілген соң асқа дейін қонақтардың көңілді отыруына, яғни олардың бабын табуға үй иесі бар жағдайын жасайды. Шәйд i сүт немесе қаймақ қатып қызыл күрең ет iп баптап беру, дастарқанға бауырсақ, өр iк мей iз, iр iмш iк, құрт, май, қант салып түрленд iру-үлкен аспазшылық.Шәй құйып, кел iншек ыдыс-аяқты, ожауды, салдырлатпай әдеппен беру i керек.Егер ыдыс-аяқты салдырлатып берсе қонақ "үй иелер i жақтырмай отыр" деп ойлау мүмк iн.Қонаққа шәй ек i қолдан алынып бер iлед i, немесе шыныны оң қолымен ұстап, сол қолдың алақанын жайып, шыны ұстаған қолдың б iлег iне тиг iз iп, еңкей iп ұсынады. Қазақ ел iнде кезкелген уақытта қонағына мал сойып бермеген, б iрақ қонаққа деп әрқашан сыбаға сақтаған.Жазды күн i қонаққа ең болмағанда марқа сойылса,қысты күн i соғым ет iнен тартылған мүшел i табаққа риза болады. Мал союдың да өз iнд iк жөн-жобасы бар.Арнайы қонақ шақырып, той жасағанда келүш i к iс iлер саны оннан аспасаб iр сем iз марқа, жиырма болса-тоқтылы қой не ек i үлкен ту қой, отыздан асса – б iр құлын не тай сойылған.Ал құдайы қонаққа қой баласынан "қоңыр тоқты" , ешк i баласынан "қара шұнақ лақ",жылқы баласынан "торысын" сойған.Келес iкезекте қонақ сыбағасында мал сойылған жағдайда қонақ алыстан келген аса сыйлы адам болса сойылатын.Мал ес iктен к iрг iз iл iп союшы малдың м iнер жағына б iр т iзерлеп отырып, ек i қолың қойдың мойнынан орай ұстап, алақаның жайып қонақтан "әумин" деп бата т iлейд i.Қонақ бата iстеуге ти iс, бата әр түрл i мазмұнда болады.Бата үй иес iн iң пиғылына ризалық б iлд iру,малжанның амандығын т iлеу сияқты болып келед i.Арнайы кел iп қонған сыйлы қонаққа мал соймай, өл i етпен жөнелту, немесе көже, құрт, май, шәй, айран-шалап беру үлкен айып саналған.Ондай сараң байларға ақындар өлең шығарып масқаралап жұртқа жайған.Ет жеуд iң алдында қонақтың қолына су құйылады.Су құюшы бала сол қолына леген, оң қолына құман ұстап, оң иығына сүлг i орамал алып, қонақтардың қолына жағалай су құйып шығады.Су құюшы балаға қонақ ықылас б iлд iр iп, рахмет iн, т iлег iн айтады.Қазақта сыйлы қонаққа бас тарту ежелг i ел дәстүр i.Ол – адам әлемд i баспен билейд i деген ұғымды б iлд iру. Әр қонақтың өз iнд iк сыйсыпаты, мүше ұстау рәс iмдер i бар.Мысалы бас жасы үлкен ақсақалға, алыстан келген ең сыйлы қонаққа ұсынылса, онан кей iнг i отырған қонаққа асықты ж iл iк ұстатады.Ал күйеу бала мен кел iнге төс тартады.Қонақ тамақ iш iп болған соң ауыл адамдары , "ауылдың алты ауызын" айтып, қонақтың көңiл iн көтеред i де, кезект i қонаққа беред i.Қонақ не өлең айтып, домбыра тартуы керек, немесе ертек айтуы керек.Мұны "қонақ кәде " дейд i.Ал өнерден құралақан адам болса, қонақты аспаға асып, есек болып айқайлатып, тауық болып шақыртып сайқы мазақ жасайды.Әрине өнерс iз қазақ болмайды.Ондай жаза сирек қолданылады. Кешт iң соңында үй иес i қонақты жайлы төсек-орынға жайғастырып: "Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз", "Жақсы түс көр iп жатыңыз" деп өз i де демалады. Қонағын аттандырар кезде, отағасы қонағынан "бұйымтай ." сұрайды. Қалыптасқан дәстүр бойынша қонақ үй иес iн iң атын,мылтығы мен ит iнен басқа кезкелген затты сұрауына болады.Үй иес i қонағының көн iл iн жықпай, қалауын бер iп, "көр iскенше күн жақсы,қош,сау болыңыз!" деп қоштасып, аттандырып салады. Қонақ күту – халқымыздың ең жауапты ісі.Сонымен, қазақ халқының қонақ күту дәстүр i ел-жұрт арасындағы iзг i қарым-қатынастарды нығайтуға, ағайын-туысқандарың, көрш i-қоландардың алысбер iс iне, үлкенд i-к iш i болып сыйласуына, өскелең ұрпақты жастайынан көпш iл, мей iр iмд i, үлкенд i құрметтеп, к iш iге қамқоршы болуды үйретуге өте зор ықпалын тиг iзген. Дастарқаны мол, пей iл i кең қазақ халқының қонақ жайлылығын бұрын-соңды қазақ даласында болған саяхатшылар, ғалымдар және қызмет бабымен келген адамдар жоғары бағаланған Сейдімбек А., Қазақ әлемі, этномәдени пайымдау, А., 1997; Қатран Д., Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті , А. } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 