Сұрамақ — Қазақстан Энциклопедиясы
"Сұрамақ — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Сұрамақ — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Сұрамақ — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 504
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Сұрамақ – мазмұн, тақырып жағынан тақпақтармен үндескенмен, композициялық құрылымы, орындалу мәнер i жағынан олардан ерекшеленед i. Сұрамақтар диалогқа құрылып, ек i баланың кезектес iп айтуына ыңғайлы болып келед i, б iрақ кезектес iп орындау м iндетт i емес оны бала жеке де орындай беред i. Сұрамақтардың тағы б iр ерекшел iг i табиғат құбылыстарымен, жанжануарлармен адам рет iнде т iлдесу болып табылады. Бұған қарағанда сұрамақтардың шығу тег iн iң тым тереңде екенд iг iн байқаймыз. Оның түп нег iз i адамзаттың ерте дәу iрдег i әр заттың бойында өз iнше жан бар деген анимист iк ұғымға қарай тартады. Қарқ-қарқ қарғалар, Қар үст iнде жорғалар. – Жорғалар деп к iм айтар? – Аң аулаған аңшы айтар. – Аңшы айтар деп к iм айтар? – Мал қайырған малшы айтар, – Малшы айтар деп к iм айтар? – Сортаңдағы түйе айтар, – деп т iзбектеле айтылатын сұрамақтардың iшк i құрылымы да қызғылықты. Мұнда әрб iр жолдағы ең соңғы сөз, келес i жолдың басында қайталанып кел iп өзгеше б iр ассоциация құрайды. Сол сияқты б iр сөз i ғана өзгер iп кел iп отыратын қайталама сауалдар да өлеңге әр бер iп отырады. Сондай-ақ : – Ауылым қайда? – Асқар тауда. – Қойың қайда? – Қошқар тауда – Қойың не жейд i? – Жусан жейд i. – Не тышады? – Май тышады, – деген қарапайым түрлер i де бар. Сұрамақтардың өлең құрылысы да жалпы балалар өлеңдер iне лайық ойнақы, жеңiл, шымыр ұйқасқа құрылады. Мәселен, тақпақтардағы сияқты толымды ұйқастар сұрамақтарға да тән. Сондай-ақ «Аң аулаған аңшы айтар, мал қайырған малшы айтар» деп келет iн т iлдесулер алмакезек қайталанып кел iп шығармаға жан б iт iр iп отырады. Әрине «Асқар тауда», «Қошқар тауда» деп келет iн ұйқас үш iн қиыстырылатын жолдар да жоқ емес. Сонымен б iрге сұрамақтың айтыс түр iнде келет iн өзгеше қызық формасы да бар. Мысалы Ешк i : Мен iң жеген iм жантақ, Сен iң жеген iң жантақ, Сен iң құйрығың неден жалпақ? Қой: Мен iң жеген iм ошаған, Сен iң жеген iң ошаған, Сен iң құйрығың неден шошайған? «Сұрау – жауап түр iнде айтылатын балалар өлеңдер i түрк i халықтары фольклорының бәр iнде бар. Мұндайда баланы түлк i, қоян, мысық, күш iк деп ат қойып атау дәстүр i кең тараған», – деп жазады Б. Уақатов. Егер фольклорлық жинақтарға көз салсақ, бұл форманың тек түрк i тектес халықтарға ғана емес, жалпы әлем балаларының барлығына ортақ екенд iг iн байқаймыз. Бұл оның жалпы балалар психологиясына ортақ табиғи қажетт iл iк өтеу iнен туған өм iршең фольклорлық жанр екенд iг iн iң дәлел i. Сұрамақтар балалар репертуарына осындай дәстүрден кел iп дарыған болуы керек. Сұрамақтардың формалық ерекшел iктер i де сол ересектер фольклорындағы диалогтарға ұқсас кел iп отырады. Мысалы: – Бақа, бақа, балпақ, Басың неге жалпақ? Көз iң неге тостақ?, Бұтың неге талтақ – Тем iр-терсек көп ки iп, Басым содан жалпақ. Қырдан қарауыл көп қарап, Көз iм содан тостақ. Жайдақ атқа көп м iн iп, Бұтым содан талтақ, деген сияқты сұрақты түйдектете қойып барып, топтап жауап беру дәстүр i оған айқын мысал бола алады. Кенжехан Ісләмжанұлы
