Метаморфтық минералдардың құралуы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Метаморфтық минералдардың құралуы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Метаморфтық минералдардың құралуы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Метаморфтық минералдардың құралуы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 402
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Метаморфтық минералдардың құралуы Магмалық және шөгінді тау жыныстары жер астынан жаңадан көтерілген магма әсерінен және тау құрылу қозғалыстары әсерінен әр түрлі өзгерістерге ұшырайды, бір түрден екінші түрге айналады, соны метаморфизм деп атайды. Метаморфизм негізінде үш түрге белінеді: Магма мен оның айналасындағы тау жыныстары арасында зат алмасады. Мысалы, магмадан бөлінген ұшпалы заттар айналасындағы тау жыныстарының жарықтарына кіріп, әр түрлі химиялық өзгерістер жасайды. Ал тау жынысынан бөлінген заттар да магмамен араласып, оның құрамын өзгертеді. Осы сияқты молекулалар алмасу әсерінен де жаңа минералдар пайда болады. Мысалы, магма айналасында ізбестас болса, қызу әсерінен ол кальций тотығына және көмір қышқыл газға жіктеледі. Сонан шыққан кальций тотығы мен магмадан шыққан кремний тотығы қосылып, волластонит минералын құрайды: Са С 03 = Са 0 + С 02, Ca0 + Si02 = CaSi03. Сонымен, тау жыныстарының метаморфизмға ұшырауында үш түрлі басты себеп: бар екен. Бұл үш түрлі себептің үшеуі де бір ғана магмалық әсерден пайда бола алады. Сонымен қатар кейбір жағдайларда магмадан алыс жерлерде де, тау құрылу қозғалыстарының күшті қысым әсерінен және сол қозғалысқа байланысты жер қабатының кейбір бөлшектерінің төмен түсуінен метаморфизм болады. Мұндай метаморфизм көбінесе зор көлемді аймақтарға тарайды, сондықтан оны региондық метаморфизм деп атайды. Региондық метаморфизмның да магмаға байланысты болатын түрлері бар. Сонымен, тараған аймағы жағынан алғанда метаморфизм контактылық метаморфизм және региондық метаморфизм болып бөлінеді. Метаморфтық әрекеттердің барлық түрлерінде тау жыныстарының құрылысы мен құрамы өзгереді. Соған байланысты жаңадан минералдар түрлері пайда болады және кендер құрылады. Осыған бірнеше мысал келтірейік. Экзогендік жағдайда пайда болған сулы минералдар метаморфизмға ұшырағанда олардың суы азаяды немесе сусыз түрге айналады. Мысалы, темірдің сулы тотығы лимонит сусыз тотыққа — гематитке немесе магнетитке — айналады, кремнийдің сулы тотығы опал сусыз тотық — кварц — болып шығады. Кристалл емес заттар метаморфизм әсерінен кристалға айналады. Мысалы, органикалық ізбестастар кристалды мраморға айналады. Демек, мрамор метаморфтық тау жынысы болып табылады. Метаморфизм болатын жағдайда қысым күші он мыңдаған атмосфераға жетеді, төмпература 300 градустан 1100 градусқа дейін көтеріледі. Осындай термодинамикалық жағдайда болатын химиялық реакцияда өзі тығыз, көлемі кішкене минералдар құралады. Метаморфизмның термодинамикалық жағдайы оның болатын тереңдігіне байланысты. Ол неғұрлым тереңдеген сайын метаморфизм соғұрлым күшейе береді. Термодинамикалық жағдай аса үлкен тереңде болғанда тау жыныстары түгелдей балқып, магмаға айналып кетуі де мүмкін. Қысым күшті болған жерде сазтастар кристалды тақтатастарға, құмтастар, граниттер сияқты жыныстар кварцитке, слюдалы тақтатасқа, гнейске айналады. Тақталы шөгінді тау жыныстары сондай қысымға ұшыраса, ал қысым бағыты оның қатарының бағытына дәл келетін болса майда қатпарлар пайда болады. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
