Евклидтің Негіздері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ауыспалы мағынада — негізгі бастамалар) — ежелгі дүние математикасының: қарапайым геометрия, сандар теориясы, қатынастарды және аудандар мен көлемдерді анықтау әдістерінің жалпы теориялары қамтыған ғылыми еңбек. Мұны 2300 жылдай бұрын өмір сүрген ежелгі грек математигі Евклид жазған. Евклид өз еңбегінде ежелгі грек математикасының өзінің дәуіріне дейінгі дамуын қорытындылап, математиканың әрі қарай зерттелу ісіне іргетас қалаған. Евклидтің еңбегі өз заманының математикалық білімінің энциклопедиясы емес. Онда сол заманда ежелгі Грекияда әжептәуір дәрежеде зерттелген конустық қималар және жуықтап есептеу мәселелері назардан тыс қалған. Евклидтің "Негіздері" 13 кітап болған: геометрияға — I - IV кітаптар, планиметрияға —VI кітап, стереометрияға — XI - XIII кітаптар, ал арифметикаға — V және VII - X кітаптар арналған. Әр кітап анықтама тұжырымдаумен басталған, I кітапта бұған қоса постулаттар мен аксиомалар , бұлардан соң теоремалар және геометриялық салуға арналған есептер баяндалған. Бүкіл кітап біртұтас болып үйлестіріліп, өзара байланыстырылып жазылған. I кітапта 23 анықгама тұжырымдалған, мысалы: Анықтамадан соң 5 постулат баяндалған. I -III постулаттар циркуль мен сызғыш арқылы салынатын қарапайым салу жұмыстарын карастырған. IV-постулат түзудің жалғыз ғана тәсілмен ұзартылуын қамтамасыз еткен. V постулатты — ежелгі заманнан бастап-ақ өзге постулаттар мен аксиомаларға сүйеніп дәлелдеуге ұмтылыс жасалған параллелдік жайындағы әйгілі постулат. V постулатты 1826 орыс математигі Н. Лобачевский өзінің осы постулат туралы тұжырымын жария еткенге дейін әркім өз күдіктерін білдіріп келгенімен, оны теріске шығара алмады. Постулатгардан соң аксиома тұжырымдалған. Постулаттар мен аксиомалар дәлелдеусіз қабылданған ұғымдар болып табьлады. Евклидтің аталған еңбегі ежелгі заманнының өзінде-ақ жоғары бағаланған. Ежелгі грек ғалымдары Архимед , Перггік Апполоний және басқа ғалымдар өздерінің математика саласындағы зерттеулерінде осы еңбекке сүйенген. Біздің заманымыздың VIII — IX ғасырларында бұл еңбек араб тіліне тәржімеленген. XII ғасырда латын тілінде жарық көрген. Евклидтің "Негіздері" 1250 — 60 жылдары итальян математигі Джованни Кампаноның тәржімелеуімен алғаш рет баспалық әдіспен басылып шығарылған, орыс тіліне аударылып басылған. Соңғы рет 3 том болып 1948 - 50 жылдары жарық көрген. Евклидтің "Негіздері" осы күнгі оқулықтардың бәрі де ескеріп, ұмытылып әрі олардың орнына жаңа окулықтар шықса да өз мағынасын ескіртпейтін кітап болып қала бермек. XX ғасырдың ұлы ғалымы салыстырмалық теориясының негізін калаған Альберт Эйнштейн "Біз Батыс ғылымының бесігі деп ежелгі Грекияны құрметпен атаймыз. Ой-пікірдің ғажабы, қорытындыларының ешқайсысы күмән тудырмаған және бірінен-бірі дәл түрде өрбіп жатқан логикалық жүйе — Евклид геометриясы алғаш рет сонда жасалған. Ой-пікірдің бұл ғажайып шығармасы адам ақылында келешекте де кажет болатыны сенім тудырады" деген. "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Евклидтің Негіздері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ауыспалы мағынада — негізгі бастамалар) — ежелгі дүние математикасының: қарапайым геометрия, сандар теориясы, қатынастарды және аудандар мен көлемдерді анықтау әдістерінің жалпы теориялары қамтыған ғылыми еңбек. Мұны 2300 жылдай бұрын өмір сүрген ежелгі грек математигі Евклид жазған. Евклид өз еңбегінде ежелгі грек математикасының өзінің дәуіріне дейінгі дамуын қорытындылап, математиканың әрі қарай зерттелу ісіне іргетас қалаған. Евклидтің еңбегі өз заманының математикалық білімінің энциклопедиясы емес. Онда сол заманда ежелгі Грекияда әжептәуір дәрежеде зерттелген конустық қималар және жуықтап есептеу мәселелері назардан тыс қалған. Евклидтің "Негіздері" 13 кітап болған: геометрияға — I - IV кітаптар, планиметрияға —VI кітап, стереометрияға — XI - XIII кітаптар, ал арифметикаға — V және VII - X кітаптар арналған. Әр кітап анықтама тұжырымдаумен басталған, I кітапта бұған қоса постулаттар мен аксиомалар , бұлардан соң теоремалар және геометриялық салуға арналған есептер баяндалған. Бүкіл кітап біртұтас болып үйлестіріліп, өзара байланыстырылып жазылған. I кітапта 23 анықгама тұжырымдалған, мысалы: Анықтамадан соң 5 постулат баяндалған. I -III постулаттар циркуль мен сызғыш арқылы салынатын қарапайым салу жұмыстарын карастырған. IV-постулат түзудің жалғыз ғана тәсілмен ұзартылуын қамтамасыз еткен. V постулатты — ежелгі заманнан бастап-ақ өзге постулаттар мен аксиомаларға сүйеніп дәлелдеуге ұмтылыс жасалған параллелдік жайындағы әйгілі постулат. V постулатты 1826 орыс математигі Н. Лобачевский өзінің осы постулат туралы тұжырымын жария еткенге дейін әркім өз күдіктерін білдіріп келгенімен, оны теріске шығара алмады. Постулатгардан соң аксиома тұжырымдалған. Постулаттар мен аксиомалар дәлелдеусіз қабылданған ұғымдар болып табьлады. Евклидтің аталған еңбегі ежелгі заманнының өзінде-ақ жоғары бағаланған. Ежелгі грек ғалымдары Архимед , Перггік Апполоний және басқа ғалымдар өздерінің математика саласындағы зерттеулерінде осы еңбекке сүйенген. Біздің заманымыздың VIII — IX ғасырларында бұл еңбек араб тіліне тәржімеленген. XII ғасырда латын тілінде жарық көрген. Евклидтің "Негіздері" 1250 — 60 жылдары итальян математигі Джованни Кампаноның тәржімелеуімен алғаш рет баспалық әдіспен басылып шығарылған, орыс тіліне аударылып басылған. Соңғы рет 3 том болып 1948 - 50 жылдары жарық көрген. Евклидтің "Негіздері" осы күнгі оқулықтардың бәрі де ескеріп, ұмытылып әрі олардың орнына жаңа окулықтар шықса да өз мағынасын ескіртпейтін кітап болып қала бермек. XX ғасырдың ұлы ғалымы салыстырмалық теориясының негізін калаған Альберт Эйнштейн "Біз Батыс ғылымының бесігі деп ежелгі Грекияны құрметпен атаймыз. Ой-пікірдің ғажабы, қорытындыларының ешқайсысы күмән тудырмаған және бірінен-бірі дәл түрде өрбіп жатқан логикалық жүйе — Евклид геометриясы алғаш рет сонда жасалған. Ой-пікірдің бұл ғажайып шығармасы адам ақылында келешекте де кажет болатыны сенім тудырады" деген. "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 