Тәжікелесу — Қазақстан Энциклопедиясы
"Тәжікелесу — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Тәжікелесу — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Тәжікелесу — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 874
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Тәж iкелесу. Диалог арқылы балалардың б iр iн-б iр i қажап, күлк iге айналдыруы, сөзбен iл iп-қағуы, қай халықта болмасын бар. Қазақ балаларының сөзбен аңдысып, жеңiл күлк i туғызатын әз iл – оспақтары осы қағида аумағына дәл келед i. Олардың көлем i әртүрл i, көб iнесе, ұйқастырылған тақпақ түр iнде келед i. Тәж iкелесуд iң қимыл-әрекетке нег iзделген түрлер i де болады. Мысалы, тер iс қарап отырған құрбысы байқатпай кел iп көз iн баса қойып: – Айна ма, тарақ па? – деп сұрайды. Егер «айна» десе, «көз iң жайна» деп босатып ж iберед i. Тарақ десе, «тарақ тарайды» деп көз iн ауырта «тарап» босатады. Сафаров осыған ұқсас ойынның өзбек халқында да бар екенд iг iн жазады. Тек ойынның өзбекше нұсқасында «айна ма, тарақ па?» деуд iң орнына «Сүт пе, қаймақ па?» деген т iркес қолданылады екен. Ек i баланың диалогынан құрылатын тәж iкелесуд iң iшк i формалары сан алуан болып келед i. Орыс балалар тәж iкелесулер iн iштей саралай кел iп, М. Мельников поддевкизаманки, поддевки искусственного диалога, поддевкизагадки, поддевкишутки, поддевкиприсловья» деп алтыға бөлсе, өзбек балалар фольклорын О. Сафаров: жасанды диалогқа құрылған тәж iкелесу, шынайы диалогқа құрылған тәж iкелесу, қыстырма тәж iкелесу деп төртке бөлед i. Формалық жағынан зерделегенде осы аталған формалық түрлерд iң баршасы қазақ балаларының репертуарында бар. Б iз қолымызға жинақталған мәл iметтерд i «жасанды диалогқа нег iзделген тәж iкелесулер», «табиғи диалогқа нег iзделген тәж iкелесулер», «тәж iке-жұмбақтар», «тәж iке-сауалдар», «тәж iке-тұзақтар» деп беске бөлд iк. Жасанды диалогқа нег iзделген тәж iкелесулерде балалар арнайы ойын рет iнде алмакезек айтысады. Балалардың б iр i ек iнш iс iне әлдеб iр сөзд i айтуды өт iнед i де, мұның жасандылығы осында жолдасын мұқататын ұйқасты, әз iл сөзд i дайындап отырады. Мысалы: – Қасық деш i! – Қасық! – Аузың сасық. – Жәш iк деш i! – Жәш iк! – Сен iң әкең әжетханаға п iркәш iк. Бұл балалар арасында тәж iкелесуд iң ең көп тараған формасы. Және олар көб iнесе арнайы түрде айтылады. Оның психологиялық сыры да бар. Ол жөн iнде шетел психологтары арнайы зерттеу де жүрг iзген. Табиғи диалогқа нег iзделген тәж iкелесулер балалар арасындағы әңг iмеде, қарым-қатынас кез iнде кездейсоқ айтылады. Мәселен, өзара әңг iмелес iп отырған балалардың б iр i әлденен i ест iмей қалғанда: – Немене? – Тегене, төмен қарай дөңгеле, - немесе әңг iме арасында б iр-б iр iне оқыс сұрақ бер iп қалады. Мысалы, – Мынау қандай ағаш? – Қайың. – Сыбағаң дайын, – деп б iр қояды, немесе: – Төрт жерде бес қанша? – Жиырма, – Пәленше с iзд iң сиыр ма? Тәж iке-жұмбақтардың мазмұны басқалардан күрдел iрек. Мұнда бала жұмбақ арқылы өз iн iң сер iг iне керект i сөзд i айтқызуға тырысады. Яғни, тәж iкелесуд iң бұл түр iн iң композициялық құрылысы да күрдел i: ол – жұмбақтан, оның шешу iнен және соған ұйқастырылған сөзден, үш компоненттен құрылады. Мысалы: – Бел i бүк iр, алысқа түк iр. – Мылтық. – Аузыңа жүн тық. – Дауысы – тыраутырау, Денес i - құрау-сұрау – Тырна. Әрине, балалар үш iн қажетт i сөзге орайлас келет iн жұмбақ құрастыру оңайға түспейд i, сондықтан да балалар кей жағдайда жұмбақты қара сөзбен де жасырады. Яғни, жұмбақ жасанды диалогқа құрылған тәж iкелесудег i «пәлен деш i» деген өт iн iшт iң орнына жүред i. Мәселен, «шынжыр деш i» деуд iң орнына «ит мойнында сұр жылан» дейд i. – Шынжыр, – Жүре алмай шыңғыр. Тәж iке-сауалдар басталуы қаламаққа ұқсас. Балалар б iр-б iр iне әлденен i таңдауды ұсынады. Мысалы: – Ақ па, қара ма? – Ақ. – Бет iңе батпақ жақ. – Қара. – Басыңа шықсын жара. немесе: – Ат па, айғыр ма? – Ат. – Арам қат. – Айғыр. – М iне алмай қайғыр т. Алдамшы тәж iкелесулерде балалар б iр-б iр iн алдап алаңдатады. Мәселен: – Марат, ананы қарашы. Марат жалт қарайды. – Қарттым, қараттым, қарғаның саңғырығын жалаттым, – дейд i. Тәж iкелесуд iң бұл түр iнде бала өз қарсыласын алдап «сөз тұзағына» түс iруд i мақсат тұтады. Алданған баланы «алдадым, алдадым, қара суды жалдадым» деген сияқты ұйқасты т iркестермен келеке етед i. Кейде оны iс-әрекетпен де жасайды. Мысалы, «әне самолет ұшып барады» – деп айғайлайды балалардың б iреу i. Қалған балалар «қане, қане?» деп шуласады. Ал ол болса «м iне, м iне!» деп мұрнын көрсетед i, балалар оны жабыла қуады. Тәж iкелесуд iң сөзд iң мағынасын бұра сөйлеуге құрылған дәстүрл i формалары да бар. Мысалы, үлкен к iс iн iң сауалдарына бала мынандай қиқар жауаптар қайырады: К iс i: К iмн iң баласысың? Бала: Әкемн iң баласымын. К iс i: Әкеңн iң аты к iм? Бала: Әкемн iң аты жылқыда. Құла ат. К iс i: Ауылыңның үлкен i к iм? Бала: Түйе! К iс i: Ақсақалы? Бала: Теке. Осылайша жалғаса беред i. Бұл жерде тәж iкелесуд iң баланы тауып сөйлеуге, ой, т iл ұшқырлығын тәрбиелейт iн қуаты белең беред i. Мұндай тәж iкелесуд iң өт iр iкке құрылған қызғылықты формалары да кез iгед i. «Суайт бала мен қарттың» тәж iкелесу i осындай сипатты танытады. Түй iндей айтқанда, тәж iкелесу – формалық құрылымы алуан түрл i, балалардың күндел iкт i т iрл iг iнде өткен кең тараған ермек өлеңдерд iң б iр түр i. Олардың көлем i нег iз iнен шағын ұйқасқа құрылған ек i, төрт жолды шумақтардан тұрады. Мазмұнында балалардың б iр-б iр iн келекелеп, қағытқан әз iл жатады
