Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ол үш iн республикадағы геогр. зерттеулерд i кеңiнен және жан-жақты жүрг iзу керек болды. Бұл кезеңде экспедициялық зерттеулер кең етек алды. Республикада тұрақты ғыл. мекемелер iн iң және жерг iл iкт i ғыл. кадрлардың көбею iн iң нәтижес iнде Қазақстан жер iнде тұрақты бақылаулар жүрг iзу жолға қойылды. барлау жұмыстары түст i және сирек металдар, көм iр, т. кен байлықтарының қоры жөн iнен Кеңес Одағы бойынша Қазақстанды жетекш i орындардың б iр iне шығарды. Алтайдың, Орт. Қазақстанның кентастық кен орындарын және тяньшань, Жет iсу Алатауы, Арал маңы, Мұғалжар тауы, т. өңiрлерд iң геол. құрылысын зерттеу қарқынды түрде жүрг iз iлд i. Климаттық және гидрол. жұмыстар метеорол. және гидрометеорол. ст-лардың көбею iне нег iзделе жүрг iз iлд i. Су қорларын зерттеу өр iстед i. Өнд iр iс қажеттер iн өтеу және салынуға ти iст i гидротех. құрылыстардың геогр. жағдайларын анықтау үш iн кейб iр жеке алаптарға кешенд i зерттеулер жүрг iз iлд i. Бұлардың нәтижес iнде И. Фелимоновтың Жайық-Көш iм каналы, Орт. Қазақстанды суландыру перспективасы, Б. Терлецкийд iң Балқаш-Алакөл алабы жөн iнде, Солт. және Орт. Қазақстан туралы “КСРО су қорларының анықтамасы” жинағының 13-томы, т. еңбектер i жарық көрд i. мен Балқаш к-н жаңадан зерттеу басталды. бақылаулар жүрг iзд i. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында жалпы геогр. зерттеулер б iршама қысқарды, нег iз iнен майдан мен тыл мұқтажын өтеу ғана ескер iлд i. КСРО ғылым академиясының Геогр. ин-тының көпш iл iк қызметкерлер i Алматыға көш iр iл iп, Топырақ тану және Ботаника инттарымен және басқа жерг iл iкт i ғалымдармен б iрлесе отырып, а. ш-н өркендетуд iң қорларын табу және зерттеумен шұғылданды. Дәл геоморфол. карталар жасалды, су және топырақ жамылғысының қорлары түбегейл i зерттелд i. Солардың нәтижес iнде жерд i ти iмд i пайдалануға нақты ұсыныстар бер iлд i. Республика алғашқы рет табиғи мал азығының қоры бойынша аудандастырылды iр i қорытындылар шығарылды, топырақты зерттеуд iң геохим. тәс iл i жасалды құрастырылды. Бұл материалдарды қорытындылай келе А. Григорьев өз iн iң Қазақстан табиғаты туралы очерктер iн жариялады. Осы жылдары КСРО ҒА Қазақ бөл iмшес iн iң Геогр. секторын белг iл i ғалым Н. Баранский басқарды. Ол республика экономикасын мамандандыруды жет iлд iре түсу мақсатында Қазақстанды 5 экон. ауданға бөлд i. Соғыстан кей iнг i жылдары Қазақстандағы геогр. зерттеулерге баса көңiл бөл iнд i. Халық ш-н қалпына келт iру және одан әр i дамыту үш iн табиғи ресурстарды көптеп табу және оларды шұғыл шаруашылыққа пайдалану керек болды. Қаз КСР ҒА құрылды. Оның кұрамында б iрнеше экспедициялар ұйымдастырылып, Арал тндег i Барсакелмес аралының, Балқаш к-н iң оңт-ндег i шөлд iң, Жет iсудың геогр. жағдайлары зерттелд i. Республика аумағын физ. аудандастырудың алғашқы сұлбасы құрастырылды жарыққа шықты. Қазақ КСР ғылым академиясының Геогр. инты Қазақстан табиғатын зерттеуд i одан әр i жалғастыра берд i, “Қазақстан. Физика-географиялық сипаттама” жинақ к iтабын шығарды. КСРО ғылым академиясының өнд iрг iш күштерд i зерттеу кеңес i игер iлуге ти iст i жаңа аудандарда кешенд i экспедициялық зерттеулер ұйымдастырды. Осы мақсатпен Торғайдың шик iзат қоры, Солт. және Орт. Қазақстанның минералдық шик iзат, гидроэнергет. және ормандық қорларын зерттед i. тяньшаньда би iк таулық физ. құрылды. зерттеу, әс iресе геоморфол. картаға түс iру iс i өр iстед i. Жер қойнауын зерттеу тәс iлдер iн iң б iр i — геол. картаға түс iру жалпы зерттеу процестер iн iң құрамына енг iз iлд i. Сөйт iп геоморфол. карта табиғи аудандастыру мен ландшафтын зерттеуд iң нег iз iне айналды. Суландыру, орман алқаптарын отырғызу, тың және тыңайған жерд i игеру шараларына байланысты республиканың жеке аудандарының микроклиматы және жылу балансы зерттелд i. Аңызақ жел, атмосф. қуаңшылық, жел эрозиясы, топырақ борау, топырақ бет iн iң тоңдануы сияқты құбылыстар және климаттың өзгеру заңдылықтары зерттелд i. Осы зерттеулерд iң деректер i нег iз iнде “Қазақстан климаты” атты жинақ шықты. зерттеулерд iң iш iнде республика көлдер iн iң жете тексер iлген iн аңғаруға болады. Бұл жұмысты кей iннен КСРО ғылым академиясының Көлтану интына айналған көлтану лаб. мен Қазақ КСР ғылым академиясының геогр. секторының қызметкерлер i б iрлесе жүрг iзд i. Зерттеу жиынтығын А. Шнитников қорытындылады. Көлдерд iң физ. жағдайымен қоса олардың гидробиол. және экон. жақтары да зерттелд i. Көлдерд iң жалпы кадастры құрастырылды. Жер бет i суы қорларын зерттеу нәтижелер i тың және тыңайған жерлерд i игеруге байланысты б iршама толықтырылды. кешенд iк зерттеулер жүзеге асырылды және бұлардың деректер i “Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель” , “Ресурсы поверхностных вод СССР” жинақтарына енг iз iлд i. Топырақ жамылғысын зерттеген әр саланың ғыл. және өнд iр iст iк мекемелерд iң қорытындылары көп томдық “Почвы Казахской ССР” басылымында және б iрнеше жалпы шолулық карталарда жарияланды. және зоогеогр. зерттеулерд iң жиынтық деректер i жарық көрд i. КСРО ғылым академиясының аэротәс iлдер лаб. Қазақстанның табиғи жағдайын зерттеуд iң аэротәс iл iн белг iлед i. география саласында Қазақстанның табиғатын, халқын, экономикасын және мәдениет iн бейнелейт iн кешенд iк еңбектер , өнд iрг iш күштерд i ти iмд i орналастыруға, экон. аудандастыруға және экон. аудандарды мамандандыруға, аумақтық-өнд iр iст iк кешендерд iң қалыптасу мәселелер iне, еңбек және табиғи қорларға баға беруге арналған жұмыстар жарық көрд i. Республика жер iн жан-жақты зерттеу нәтижес iнде Қазақстанның және оның жеке аймақтарының кешенд iк атластары құрастырылды. Тың өлкес iн iң, Қарағанды, Қостанай, Солт. Қазақстан облыстарының б iрнеше ландшафтылық карталары шықты. Ландшафтылық зерттеулерд iң кеңiнен етек алуына ландшафт танушы ғалымдардың бүк iлодақтық 6-кеңес iн iң Алматыда өту i әсер етт i. Арал маңы мен Жезқазған өңiр iн iң, Алматы, Қарағанды, Маңғыстау обл-тарының ландшафтылық жағдайы зерттелд i. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл
TITLE: Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ол үш iн республикадағы геогр. зерттеулерд i кеңiнен және жан-жақты жүрг iзу керек болды. Бұл кезеңде экспедициялық зерттеулер кең етек алды. Республикада тұрақты ғыл. мекемелер iн iң және жерг iл iкт i ғыл. кадрлардың көбею iн iң нәтижес iнде Қазақстан жер iнде тұрақты бақылаулар жүрг iзу жолға қойылды. барлау жұмыстары түст i және сирек металдар, көм iр, т. кен байлықтарының қоры жөн iнен Кеңес Одағы бойынша Қазақстанды жетекш i орындардың б iр iне шығарды. Алтайдың, Орт. Қазақстанның кентастық кен орындарын және тяньшань, Жет iсу Алатауы, Арал маңы, Мұғалжар тауы, т. өңiрлерд iң геол. құрылысын зерттеу қарқынды түрде жүрг iз iлд i. Климаттық және гидрол. жұмыстар метеорол. және гидрометеорол. ст-лардың көбею iне нег iзделе жүрг iз iлд i. Су қорларын зерттеу өр iстед i. Өнд iр iс қажеттер iн өтеу және салынуға ти iст i гидротех. құрылыстардың геогр. жағдайларын анықтау үш iн кейб iр жеке алаптарға кешенд i зерттеулер жүрг iз iлд i. Бұлардың нәтижес iнде И. Фелимоновтың Жайық-Көш iм каналы, Орт. Қазақстанды суландыру перспективасы, Б. Терлецкийд iң Балқаш-Алакөл алабы жөн iнде, Солт. және Орт. Қазақстан туралы “КСРО су қорларының анықтамасы” жинағының 13-томы, т. еңбектер i жарық көрд i. мен Балқаш к-н жаңадан зерттеу басталды. бақылаулар жүрг iзд i. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында жалпы геогр. зерттеулер б iршама қысқарды, нег iз iнен майдан мен тыл мұқтажын өтеу ғана ескер iлд i. КСРО ғылым академиясының Геогр. ин-тының көпш iл iк қызметкерлер i Алматыға көш iр iл iп, Топырақ тану және Ботаника инттарымен және басқа жерг iл iкт i ғалымдармен б iрлесе отырып, а. ш-н өркендетуд iң қорларын табу және зерттеумен шұғылданды. Дәл геоморфол. карталар жасалды, су және топырақ жамылғысының қорлары түбегейл i зерттелд i. Солардың нәтижес iнде жерд i ти iмд i пайдалануға нақты ұсыныстар бер iлд i. Республика алғашқы рет табиғи мал азығының қоры бойынша аудандастырылды iр i қорытындылар шығарылды, топырақты зерттеуд iң геохим. тәс iл i жасалды құрастырылды. Бұл материалдарды қорытындылай келе А. Григорьев өз iн iң Қазақстан табиғаты туралы очерктер iн жариялады. Осы жылдары КСРО ҒА Қазақ бөл iмшес iн iң Геогр. секторын белг iл i ғалым Н. Баранский басқарды. Ол республика экономикасын мамандандыруды жет iлд iре түсу мақсатында Қазақстанды 5 экон. ауданға бөлд i. Соғыстан кей iнг i жылдары Қазақстандағы геогр. зерттеулерге баса көңiл бөл iнд i. Халық ш-н қалпына келт iру және одан әр i дамыту үш iн табиғи ресурстарды көптеп табу және оларды шұғыл шаруашылыққа пайдалану керек болды. Қаз КСР ҒА құрылды. Оның кұрамында б iрнеше экспедициялар ұйымдастырылып, Арал тндег i Барсакелмес аралының, Балқаш к-н iң оңт-ндег i шөлд iң, Жет iсудың геогр. жағдайлары зерттелд i. Республика аумағын физ. аудандастырудың алғашқы сұлбасы құрастырылды жарыққа шықты. Қазақ КСР ғылым академиясының Геогр. инты Қазақстан табиғатын зерттеуд i одан әр i жалғастыра берд i, “Қазақстан. Физика-географиялық сипаттама” жинақ к iтабын шығарды. КСРО ғылым академиясының өнд iрг iш күштерд i зерттеу кеңес i игер iлуге ти iст i жаңа аудандарда кешенд i экспедициялық зерттеулер ұйымдастырды. Осы мақсатпен Торғайдың шик iзат қоры, Солт. және Орт. Қазақстанның минералдық шик iзат, гидроэнергет. және ормандық қорларын зерттед i. тяньшаньда би iк таулық физ. құрылды. зерттеу, әс iресе геоморфол. картаға түс iру iс i өр iстед i. Жер қойнауын зерттеу тәс iлдер iн iң б iр i — геол. картаға түс iру жалпы зерттеу процестер iн iң құрамына енг iз iлд i. Сөйт iп геоморфол. карта табиғи аудандастыру мен ландшафтын зерттеуд iң нег iз iне айналды. Суландыру, орман алқаптарын отырғызу, тың және тыңайған жерд i игеру шараларына байланысты республиканың жеке аудандарының микроклиматы және жылу балансы зерттелд i. Аңызақ жел, атмосф. қуаңшылық, жел эрозиясы, топырақ борау, топырақ бет iн iң тоңдануы сияқты құбылыстар және климаттың өзгеру заңдылықтары зерттелд i. Осы зерттеулерд iң деректер i нег iз iнде “Қазақстан климаты” атты жинақ шықты. зерттеулерд iң iш iнде республика көлдер iн iң жете тексер iлген iн аңғаруға болады. Бұл жұмысты кей iннен КСРО ғылым академиясының Көлтану интына айналған көлтану лаб. мен Қазақ КСР ғылым академиясының геогр. секторының қызметкерлер i б iрлесе жүрг iзд i. Зерттеу жиынтығын А. Шнитников қорытындылады. Көлдерд iң физ. жағдайымен қоса олардың гидробиол. және экон. жақтары да зерттелд i. Көлдерд iң жалпы кадастры құрастырылды. Жер бет i суы қорларын зерттеу нәтижелер i тың және тыңайған жерлерд i игеруге байланысты б iршама толықтырылды. кешенд iк зерттеулер жүзеге асырылды және бұлардың деректер i “Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель” , “Ресурсы поверхностных вод СССР” жинақтарына енг iз iлд i. Топырақ жамылғысын зерттеген әр саланың ғыл. және өнд iр iст iк мекемелерд iң қорытындылары көп томдық “Почвы Казахской ССР” басылымында және б iрнеше жалпы шолулық карталарда жарияланды. және зоогеогр. зерттеулерд iң жиынтық деректер i жарық көрд i. КСРО ғылым академиясының аэротәс iлдер лаб. Қазақстанның табиғи жағдайын зерттеуд iң аэротәс iл iн белг iлед i. география саласында Қазақстанның табиғатын, халқын, экономикасын және мәдениет iн бейнелейт iн кешенд iк еңбектер , өнд iрг iш күштерд i ти iмд i орналастыруға, экон. аудандастыруға және экон. аудандарды мамандандыруға, аумақтық-өнд iр iст iк кешендерд iң қалыптасу мәселелер iне, еңбек және табиғи қорларға баға беруге арналған жұмыстар жарық көрд i. Республика жер iн жан-жақты зерттеу нәтижес iнде Қазақстанның және оның жеке аймақтарының кешенд iк атластары құрастырылды. Тың өлкес iн iң, Қарағанды, Қостанай, Солт. Қазақстан облыстарының б iрнеше ландшафтылық карталары шықты. Ландшафтылық зерттеулерд iң кеңiнен етек алуына ландшафт танушы ғалымдардың бүк iлодақтық 6-кеңес iн iң Алматыда өту i әсер етт i. Арал маңы мен Жезқазған өңiр iн iң, Алматы, Қарағанды, Маңғыстау обл-тарының ландшафтылық жағдайы зерттелд i. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 