Мемлекеттің ауыл шаруашылығындағы меншікке қатысты саясаты — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ТАЭИ қолжазба коры, инв. «Жаңа формацияның» шаруашылық мамандары оған онша назар аударған да жоқ. Өндірісті ұйымдастырудың қалыптасқан дәстүрі, оның шоғырлану принциптерімен және аралық қашықтығымен Масанов Н. бірге, бұзылды, ол технологиясы жағынан баламалы басқа әдіспен ұштастырылмады. Ақылсыз шешімнің сабағы көп күттірген жоқ. Колхозды-тауарлық қожалықтарда малдың шектен тыс шоғырлануы, ал бұған керісінше мал азығының жетімсіздігі олардың қырылуына әкеп соқтырды. Дайындау науқаны арқылы жиналған малға қарайтын бақташылардың болмағандығынан және міндеттерден мал көп қырылып, жолдарда өлген қойлардың терілері тау-тау болып үйіліп қалды. БК П ОК мен ХКК-нің 1932 жылғы 6 мамырдағы қаулысында құрғақшылыққа қарамастан,астық дайындаудың 1931 жылы 1928 жылға, яғни ұжымдастыруға дейінгі жылға қарағанда жақсы өткені атап көрсетілді. Мемлекет осы жылда 600 млн пұт астық «дайындады», 1928 жылы 300 млн пұт астық «дайындаған» еді. Шындығы сол, бұл арада «ұжымдастырудың» тигізген әсерін айту керек. Алайда бұл жетістік ауыл шаруашылығы өндірісінің тауарлылық серпінділігін қамтамасыз ету тұрғысынан емес, аграрлық сектордан азық-түлікті ешқандай кедергісіз және күш қолдану арқылы тартып алумен жүзеге асырылды. 1931 жылы елде барлығы 69 млн тонна дәнді дақыл жиналды, астық дайындау науқаны бойынша оның 22,8 млн тоннасын, яғни үштен бірін Коллективизация сельского хозяйства. 1932 жылы КСРО бойынша астық 1930 жылмен салыстырғанда 32,8%-ға көп жиналды, осыған қарамастан астықтың жалпы түсімі 1932 жылы әлдеқайда аз болды. Бұл цифрлар бір ғана жайтты білдіреді: мемлекет шаруаларды аса ауқымды көлемде тонады. Ауыл шаруашылығын тауарландырудың тұтас сала тұрғысынан алғанда қалай көтерілгенін осыдан-ақ байқауға болады. Тонаушылық ниеттің ұжым шарлардың қарсылығын тудырмай қоймайтыны түсінікті. Олардың басшылары ауыл шаруашылығы артельдері формасын жедел кеңейту жөніндегі шешім, ең алдымен қыстақтардағы өнімдерді индустрияландыру мұқтажына қолайлы және үзіліссіз жіберіп отыру міндетін қамтамсыз етумен айқындалатынын толық түсінбеді. Олар Отан қоймасына астық тапсыру колхоз экономикасын ұдайы ұлғайта дамыту және ауыл шаруашылығы артельдері мүшелерінің материалдық әл-ауқатын көтеру факторы, елді индустрияландыру үшін валюта алу мақсатында астық керуендерін жөнелтудін өзіндік транзиттік базасы деген ойдың қыспағынан шығып үлгермеді. Сондықтан алғашқы кезде анғалдықпен шағым айтуға тырысқан қызметкерлер аз болған жоқ. Мысалы, Мендіқара аудандық партия комитетінің бюросы БК П Өлкелік комитетінен дайындау науқаны бойынша түскен қатал тапсырмаларға ұзақ уақыт бойы келіспеді. Ал қысым күшейген кезде аудандық комитеттің хатшысы былай деді: «Енді не істейміз, бұлай болса, онда бүкіл жауапкершілікті өз мойныма аламын, колхоздарды тығырыққа тіреп күйзелтуге жеткіземіз, сосын олар жан-жаққа бытырап кететін болады». Басқа бір аудандық партия комитетінен : «Күшіміз жетпейтін жоспарлар аудан экономикасын әбден титықтатты. Колхозшылар, сондай-ақ кедейлер мен орташалар өмір сүруден үміттерін үзді. Біз колхоз мүшелерін өзімізден бездіріп алдық, олар бізден кетіп жатыр» деп хабарлады. Казолком дайындау науқанындағы террор жөніндегі сансыз дабылдарға біржақты қарады. 1931 жылғы тамызда Алматы қалалық партия активінде сөйлеген сөзінде Голощекин былай деді: «Кейбір аудандарда астықтың шығымдылығы төмен және біздегі қиындық осыдан туындап отыр. Қиындықтың сыры астық шығымдылығының төмендігінде емес, ондай жерлерде «кондратьевтік» көніл күй, дүрбелен, шарасыздықты тудырды. Егер аудандық атқару комитеггері, аудандық партия комитеттері, партия ұйымдары дүрбелеңге түссе, мүлдем ақылға қонбайтын «астық жем» баланстарын жасай бастаса , онда ұжымшарларды аса маңызды міндеттерді орындауға - астық дайындау жоспарын орындауға жұмылдыру қатері, сөз жоқ, іске қосылады». Одан әрі, барлық уақыттағыдай себеп пен салдардың орнын ауыстырып, Голощекин ауру бастың сақинасын сау басқа көшіріп, аудан деңгейіндегі партия жандайшаптарына: «Партия ұйымдарын дүрбелеңге салған мұндай аудандық партия комитеттерімен, мұндай хатшылармен айқасуымыз керек және мықтап, большевиктерше айқасамыз, мұндай әрбір дүрбелең салушыға социалистік құрылысқа сызатсалушы дүрбелеңші ретінде қарайтын боламыз» деп қатаң ескертті. «Большевикше айқасу» іле-шала колхоз басқармасы құрамының үштен бірін орнынан алуға ұласты. БК П аудандық партия комитеттері хатшыларының да бірқатары қызметтен қуылды. Мысалы, хатшы етіп жіберілгендердің бірі «мен арып-жүдеген колхоз мүшелерінен мемлекетке астық дайындауға бармаймын» Голоиіекин Ф. дегені үшін сол ауданға бара жатқан жолда партия қатарынан шығарылды. Және одан да қатал қуғын-сүргін қолданылды. 1932 жылғы 14 желтоқсанда БК П ОК мен ХКК «Украинада, Солтүстік Кавказ бен Батыс облыстарда астық дайындау туралы» қаулы қабылдады, онда «астық дайындаудағы ланкестердін партия билеттерін сыпырып алуға. 5—10 жылға бас бостандығынан айырып, айыптау лагерьлеріне отырғызуға, ал ерекше жағдайларда атуға» Большевик Казахстана, 1938, №1, 14-6. қатысты жазалар қолданылатыны көрсетілді. Жергілікті жерден түскен шағымдардың билік тарапынан «қиындыққа тізе бүккен оппортунизмнің қарсы жақты көндіру әрекеті» ретінде қарастырылатыны, теріс байламнан басқа ешқандай шара қолданылмайтыны айқындалған кезде мүмкін болған қулықтардың баршасы іске қосылды. Талға жау ету және өсірілген астықтан бір уыс болса да тұқымға қалдыру үшін ұжымшар мүшелері жолдардың, межелердің, арықтардың айналасындағы жолақтарды ормады, қырмандарды ақырына дейін тазартпады, дәнді топанға жіберді, алқаптарда масақтар қалдырды, сабанда бастырылмаған дән кетіру мақсатында әдейі бұзылған астық бастырғышты пайдаланды және т. Алайда біраздан соң қайтадан мемлекеттік террордың қанқұйлы тетігі іске қосылды және ол ерекше қатал шаралармен айтылғандардың жолын кесуге тиіс болды. 1932 жылғы 7 тамызда «Мемлекеттік кәсіпорындардың, колхоздар мен кооперативтердің және қоғамдық меншң жеңілдетілген жағдайда мүліктерін тәркілей отырып, 10 жылға түрмеге отырғызу белгіленді. БК П ОК-нің қаңтар айындағы Пленумында Әділет халық комиссары Н. Крыленко осы заң қолданысқа енгеніне бес айдын жүзі толмай жатып елде 54 645 адам сотталды, 2110 адамға ең жоғары жазаға үкім шығарылды, 1000 адамға қатысты үкім орындалды деп мәлімдеді. Ол шығарылған қаһарлы шешімге қол қоюдан шаршаған судьялардан қайсыбір «ыңғайға жығылу» көріністеріне жол бермеуді талап етті. Осы ұстанымды ұстана отырып, Жоғарғы Соттың Қазақ бөлімшесі өз соттарын: «. 1933 жылғы 5 мамыр мен 1 тамыз аралығында ату жазасына үкім шығарылғандар санының 44,5%-ға азаюын қалыпты жағдай деуге болмайды» деп кінәлады, сол арада «атуға сотталған 163 адамның 18-і ғана таптық жат элементтер» екендігі атап өтілді . Аяусыз жазалауға болмашы ғана кінәлар да жетіп жатты. Оның мысалдарын жүздеп келтіруге болады. Сол кезеңнің сот практикасынан бірнеше сипатты мысалдар келтірейік. Айталық, Қордай ауданының халық соты «қоғам жылқысын өзінің жеке ісіне» бір рет пайдаланғаны үшін колхоз мүшесін 10 жылға бас бостандығынан айыруға соттады, Өскемен соты келесі бір сорлыны оның баласының 6 кг тары «ұрлағаны» үшін, ал бір орташаны 17 кг астық «ұрлағаны» үшін нақ сол мерзімге соттау туралы үкім шығарды . Сталиндік халық соты колхоз жылқысын шөмелеге құлатып, онын көзін жарақаттап алғаны, яғни бақылау жасамағаны үшін колхозшыны түрмеге айдады, тап сол сот колхоздың ыныршағы шыққан түйесін күрекпен ұрғаны үшін бір ауылдасын ГУЛ АГ-тың жан шошырлық азабын тартқызуға үкім шығарды. Ұжымдастыру қазақ ауылдарын өртше жайпап өтті. Шаруашылықтардың негізгі тобы малдарынан айырылды. Ондай деректердің дені Оңтүстік Қазақстанға тән. Айталық, Түлкібас ауданында 1934 жылдың бірінші жартысында колхоз мүшелерінің 99,8%-ының және жеке иеліктегілердің 93,4%-ының бірде бір жылқысы, 74,9 және 82,1%-ының бірде бір сиыры қалмаған, Шаян ауданында колхозшылардың әр 100 шаруашылығына тек 36 ірі қара малдан , 28 жылқыдан , 163 қойдан , Созақ ауданында тиісінше 23 сиырдан , 29 жылқыдан , 444 қойдан келді. 1932 жылғы 7 тамызда қабылданған занға сәйкес қолданылған жазалау шаралары жайлы мәліметтер М. Хасановтың «Орта Азия мен Қазақстан республикаларындағы ұжымдастыру тарихы туралы аймақтық конференцияда» жасаған баяндамасынан алынды. Ұжымдастыру ауыл экономикасына ауылдың өндіргіш күштерін, сондай-ақ қызмет істейтін құрылымдарын түбірімен жоқ қылған соңғы соққы болып тиді. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
TITLE: Мемлекеттің ауыл шаруашылығындағы меншікке қатысты саясаты — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ТАЭИ қолжазба коры, инв. «Жаңа формацияның» шаруашылық мамандары оған онша назар аударған да жоқ. Өндірісті ұйымдастырудың қалыптасқан дәстүрі, оның шоғырлану принциптерімен және аралық қашықтығымен Масанов Н. бірге, бұзылды, ол технологиясы жағынан баламалы басқа әдіспен ұштастырылмады. Ақылсыз шешімнің сабағы көп күттірген жоқ. Колхозды-тауарлық қожалықтарда малдың шектен тыс шоғырлануы, ал бұған керісінше мал азығының жетімсіздігі олардың қырылуына әкеп соқтырды. Дайындау науқаны арқылы жиналған малға қарайтын бақташылардың болмағандығынан және міндеттерден мал көп қырылып, жолдарда өлген қойлардың терілері тау-тау болып үйіліп қалды. БК П ОК мен ХКК-нің 1932 жылғы 6 мамырдағы қаулысында құрғақшылыққа қарамастан,астық дайындаудың 1931 жылы 1928 жылға, яғни ұжымдастыруға дейінгі жылға қарағанда жақсы өткені атап көрсетілді. Мемлекет осы жылда 600 млн пұт астық «дайындады», 1928 жылы 300 млн пұт астық «дайындаған» еді. Шындығы сол, бұл арада «ұжымдастырудың» тигізген әсерін айту керек. Алайда бұл жетістік ауыл шаруашылығы өндірісінің тауарлылық серпінділігін қамтамасыз ету тұрғысынан емес, аграрлық сектордан азық-түлікті ешқандай кедергісіз және күш қолдану арқылы тартып алумен жүзеге асырылды. 1931 жылы елде барлығы 69 млн тонна дәнді дақыл жиналды, астық дайындау науқаны бойынша оның 22,8 млн тоннасын, яғни үштен бірін Коллективизация сельского хозяйства. 1932 жылы КСРО бойынша астық 1930 жылмен салыстырғанда 32,8%-ға көп жиналды, осыған қарамастан астықтың жалпы түсімі 1932 жылы әлдеқайда аз болды. Бұл цифрлар бір ғана жайтты білдіреді: мемлекет шаруаларды аса ауқымды көлемде тонады. Ауыл шаруашылығын тауарландырудың тұтас сала тұрғысынан алғанда қалай көтерілгенін осыдан-ақ байқауға болады. Тонаушылық ниеттің ұжым шарлардың қарсылығын тудырмай қоймайтыны түсінікті. Олардың басшылары ауыл шаруашылығы артельдері формасын жедел кеңейту жөніндегі шешім, ең алдымен қыстақтардағы өнімдерді индустрияландыру мұқтажына қолайлы және үзіліссіз жіберіп отыру міндетін қамтамсыз етумен айқындалатынын толық түсінбеді. Олар Отан қоймасына астық тапсыру колхоз экономикасын ұдайы ұлғайта дамыту және ауыл шаруашылығы артельдері мүшелерінің материалдық әл-ауқатын көтеру факторы, елді индустрияландыру үшін валюта алу мақсатында астық керуендерін жөнелтудін өзіндік транзиттік базасы деген ойдың қыспағынан шығып үлгермеді. Сондықтан алғашқы кезде анғалдықпен шағым айтуға тырысқан қызметкерлер аз болған жоқ. Мысалы, Мендіқара аудандық партия комитетінің бюросы БК П Өлкелік комитетінен дайындау науқаны бойынша түскен қатал тапсырмаларға ұзақ уақыт бойы келіспеді. Ал қысым күшейген кезде аудандық комитеттің хатшысы былай деді: «Енді не істейміз, бұлай болса, онда бүкіл жауапкершілікті өз мойныма аламын, колхоздарды тығырыққа тіреп күйзелтуге жеткіземіз, сосын олар жан-жаққа бытырап кететін болады». Басқа бір аудандық партия комитетінен : «Күшіміз жетпейтін жоспарлар аудан экономикасын әбден титықтатты. Колхозшылар, сондай-ақ кедейлер мен орташалар өмір сүруден үміттерін үзді. Біз колхоз мүшелерін өзімізден бездіріп алдық, олар бізден кетіп жатыр» деп хабарлады. Казолком дайындау науқанындағы террор жөніндегі сансыз дабылдарға біржақты қарады. 1931 жылғы тамызда Алматы қалалық партия активінде сөйлеген сөзінде Голощекин былай деді: «Кейбір аудандарда астықтың шығымдылығы төмен және біздегі қиындық осыдан туындап отыр. Қиындықтың сыры астық шығымдылығының төмендігінде емес, ондай жерлерде «кондратьевтік» көніл күй, дүрбелен, шарасыздықты тудырды. Егер аудандық атқару комитеггері, аудандық партия комитеттері, партия ұйымдары дүрбелеңге түссе, мүлдем ақылға қонбайтын «астық жем» баланстарын жасай бастаса , онда ұжымшарларды аса маңызды міндеттерді орындауға - астық дайындау жоспарын орындауға жұмылдыру қатері, сөз жоқ, іске қосылады». Одан әрі, барлық уақыттағыдай себеп пен салдардың орнын ауыстырып, Голощекин ауру бастың сақинасын сау басқа көшіріп, аудан деңгейіндегі партия жандайшаптарына: «Партия ұйымдарын дүрбелеңге салған мұндай аудандық партия комитеттерімен, мұндай хатшылармен айқасуымыз керек және мықтап, большевиктерше айқасамыз, мұндай әрбір дүрбелең салушыға социалистік құрылысқа сызатсалушы дүрбелеңші ретінде қарайтын боламыз» деп қатаң ескертті. «Большевикше айқасу» іле-шала колхоз басқармасы құрамының үштен бірін орнынан алуға ұласты. БК П аудандық партия комитеттері хатшыларының да бірқатары қызметтен қуылды. Мысалы, хатшы етіп жіберілгендердің бірі «мен арып-жүдеген колхоз мүшелерінен мемлекетке астық дайындауға бармаймын» Голоиіекин Ф. дегені үшін сол ауданға бара жатқан жолда партия қатарынан шығарылды. Және одан да қатал қуғын-сүргін қолданылды. 1932 жылғы 14 желтоқсанда БК П ОК мен ХКК «Украинада, Солтүстік Кавказ бен Батыс облыстарда астық дайындау туралы» қаулы қабылдады, онда «астық дайындаудағы ланкестердін партия билеттерін сыпырып алуға. 5—10 жылға бас бостандығынан айырып, айыптау лагерьлеріне отырғызуға, ал ерекше жағдайларда атуға» Большевик Казахстана, 1938, №1, 14-6. қатысты жазалар қолданылатыны көрсетілді. Жергілікті жерден түскен шағымдардың билік тарапынан «қиындыққа тізе бүккен оппортунизмнің қарсы жақты көндіру әрекеті» ретінде қарастырылатыны, теріс байламнан басқа ешқандай шара қолданылмайтыны айқындалған кезде мүмкін болған қулықтардың баршасы іске қосылды. Талға жау ету және өсірілген астықтан бір уыс болса да тұқымға қалдыру үшін ұжымшар мүшелері жолдардың, межелердің, арықтардың айналасындағы жолақтарды ормады, қырмандарды ақырына дейін тазартпады, дәнді топанға жіберді, алқаптарда масақтар қалдырды, сабанда бастырылмаған дән кетіру мақсатында әдейі бұзылған астық бастырғышты пайдаланды және т. Алайда біраздан соң қайтадан мемлекеттік террордың қанқұйлы тетігі іске қосылды және ол ерекше қатал шаралармен айтылғандардың жолын кесуге тиіс болды. 1932 жылғы 7 тамызда «Мемлекеттік кәсіпорындардың, колхоздар мен кооперативтердің және қоғамдық меншң жеңілдетілген жағдайда мүліктерін тәркілей отырып, 10 жылға түрмеге отырғызу белгіленді. БК П ОК-нің қаңтар айындағы Пленумында Әділет халық комиссары Н. Крыленко осы заң қолданысқа енгеніне бес айдын жүзі толмай жатып елде 54 645 адам сотталды, 2110 адамға ең жоғары жазаға үкім шығарылды, 1000 адамға қатысты үкім орындалды деп мәлімдеді. Ол шығарылған қаһарлы шешімге қол қоюдан шаршаған судьялардан қайсыбір «ыңғайға жығылу» көріністеріне жол бермеуді талап етті. Осы ұстанымды ұстана отырып, Жоғарғы Соттың Қазақ бөлімшесі өз соттарын: «. 1933 жылғы 5 мамыр мен 1 тамыз аралығында ату жазасына үкім шығарылғандар санының 44,5%-ға азаюын қалыпты жағдай деуге болмайды» деп кінәлады, сол арада «атуға сотталған 163 адамның 18-і ғана таптық жат элементтер» екендігі атап өтілді . Аяусыз жазалауға болмашы ғана кінәлар да жетіп жатты. Оның мысалдарын жүздеп келтіруге болады. Сол кезеңнің сот практикасынан бірнеше сипатты мысалдар келтірейік. Айталық, Қордай ауданының халық соты «қоғам жылқысын өзінің жеке ісіне» бір рет пайдаланғаны үшін колхоз мүшесін 10 жылға бас бостандығынан айыруға соттады, Өскемен соты келесі бір сорлыны оның баласының 6 кг тары «ұрлағаны» үшін, ал бір орташаны 17 кг астық «ұрлағаны» үшін нақ сол мерзімге соттау туралы үкім шығарды . Сталиндік халық соты колхоз жылқысын шөмелеге құлатып, онын көзін жарақаттап алғаны, яғни бақылау жасамағаны үшін колхозшыны түрмеге айдады, тап сол сот колхоздың ыныршағы шыққан түйесін күрекпен ұрғаны үшін бір ауылдасын ГУЛ АГ-тың жан шошырлық азабын тартқызуға үкім шығарды. Ұжымдастыру қазақ ауылдарын өртше жайпап өтті. Шаруашылықтардың негізгі тобы малдарынан айырылды. Ондай деректердің дені Оңтүстік Қазақстанға тән. Айталық, Түлкібас ауданында 1934 жылдың бірінші жартысында колхоз мүшелерінің 99,8%-ының және жеке иеліктегілердің 93,4%-ының бірде бір жылқысы, 74,9 және 82,1%-ының бірде бір сиыры қалмаған, Шаян ауданында колхозшылардың әр 100 шаруашылығына тек 36 ірі қара малдан , 28 жылқыдан , 163 қойдан , Созақ ауданында тиісінше 23 сиырдан , 29 жылқыдан , 444 қойдан келді. 1932 жылғы 7 тамызда қабылданған занға сәйкес қолданылған жазалау шаралары жайлы мәліметтер М. Хасановтың «Орта Азия мен Қазақстан республикаларындағы ұжымдастыру тарихы туралы аймақтық конференцияда» жасаған баяндамасынан алынды. Ұжымдастыру ауыл экономикасына ауылдың өндіргіш күштерін, сондай-ақ қызмет істейтін құрылымдарын түбірімен жоқ қылған соңғы соққы болып тиді. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 