Уату-алдарқату жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
"Уату-алдарқату жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Уату-алдарқату жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Уату-алдарқату жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1510
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Балалар фольклорын зерттеуш iлер уату-алдарқату жырларын әлпештеу жырларымен б iр жанрлық арнада қарастырып келд i. Шындығында да, бұл топтағы жырлар әлпештеу жырларына да, бес iк жыры мен сәбил iк ғұрып жырларына да өте жақын келед i. Оның өз i тектес жырлардан ерекшеленет iн тұсы атқаратын қызмет i мен орындалу мәнер iнде. Бес iк жырының нег iзг i қызмет i – баланы тыныштандырып ұйықтату және ол бес iкке жататын уақытта айтылады, ал уату-алдарқату жырларының м iндет i оған кер iс iнше – тынышсызданған баланы алдандырып, серг iт iп, көңiл iн басқа жаққа аудару, оның орындалуы бес iктен тыс, көп жағдайда ойын түр iнде келед i. Ал сәбил iк ғұрып жырлары м iндетт i түрде әлдеқандай халықтық ырыммен қабаттасып келет iн болса, уату-алдарқату жырларына ол шарт емес. Әлпештеу жырларының нег iзг i қызмет i бала денес iн дамытуға байланысты жаттығуларды сүйемелдеу болса, уату-алдарқату жырларының басты м iндет i – баланы алдандыру, көңiл iн серг iту, алдарқату, ойнату болып келед i. Жылап отырған балаға к iмн iң болмасын мей iр iм i түс iп, асты-үст iне түск iс i келет iн i табиғи нәрсе. Т iл i әл i толық шығып, ес i к iре қоймаған сәбиге атаанасы: Ой, ой, жаным, ой, жаным, Мойнымдағы маржаным. Садақа саған малжаным! Жас алыпсың көз iңе, Не болды екен өз iңе?! Саған тиген к iс iн iң Қолы сынсын таң ата, Көз i шықсын күн бата, – деп өз iн iң iшк i эмоциясын, жәб iрлеген адамға деген рен iш iмен қоса қабат әз iл өлеңмен б iлд iред i. Т iл i шығып сөз мән iн ұғына бастаған бөбектерд i қолына алып: Бөпем мен iң қайда екен? Асқар-асқар тауда екен. Тауда неғып жүр екен? Алма тер iп жүр екен. Қызыл алма қолында Қыздар оның соңында, – деп әндетед i. Қарғам соққан пышағы, Қызыл қырғыш десед i. Ашуына тисеңдер Құлағыңды кесед i, – деген тәр iзд i мадақ-алдарқату өлеңдер iмен де жұбатады. Сәби сәл қара тұяқ болып, аяғы, т iл i шығып, өз бет iмен ойынға айнала бастаған уақытта баланың белг iл i б iр дене мүшес iн пайдалана отырып, алдарқататын ермекойын өлеңдер басым бола бастайды. Қазақ фольклорының терең б iлг iр i Ә. Диваев өз iн iң «Қазақтар балаларын қалай алдандырады» атты мақаласында қазақ халқы арасында кең таралған саусақ ойындарының б iр түр iн келт iред i. «Бақыра жылап отырған балаларды шебер алдандырып, көз жасын тыюдың жолы мынандай. Бүлд iрш iнн iң сұқ саусағын шап бер iп: «Сойсақ сояйық», Ортан қолды ұстап: Құдайды қайтем iз? Аты жоқ қолды ұстап: Құдай қайтед i дейс iң», Шынашақты ұстап: «Әкел бер i, соямыз», – дейд i. Одан әр i келес i қолдың саусақтарын алып, дәл сол ретпен саусақтарды санамалап шығады және әрб iр санамалауды б iрлән, ш iрлән, отыз, қатыз, отыз сөздер iмен аяқтайды». Автор қазақ халқының мұндай ойындарға кенде емес екенд iг iн көрсете кел iп, саусақ ойындарының көп халыққа тән екенд iг iн ескертед i. Шынында да, саусақ ойындары барша халықтарға ортақ, кең таралған ойын. Олардың айырмашылығы халық педагогикасымен жымдаса өр iлген ел өм iр iн iң, шаруа тұрмысының, халық дүниетанымының көр iн iстер iнде. Мәселен, жоғарыда Ә. Диваев келт iрген саусақ ойынының нег iз iнде саусақтардың неге ұзынды-қысқалы болып жаратылғандығы жөн iндег i көне миф жатыр. «Алғашқыда адам саусақтарының ұзындығы б iрдей болыптымыс. «Ұрлық iстей iк, - деп жамандыққа бастағаны үш iн құдай басбармақты ортасынан кес iп тастапты. «Iстесек iстей iк», – деп қостағаны үш iн сұқ саусақты да қысқарта кес iпт i. «Құдайдан қорықпайсыңдар ма?» – деген i үш iн ортан қолға ти iспепт i. «Құдай не iстейд i» деген i үш iн аты жоқ қолды да қысқартыпты. «Ұрлайық та, сояйық» деген i үш iн шынашақты одан да қысқартыпты» – дейд i ежелг i қазақ миф i. Астарында үлкен тәрбиел iк мән жататын уату-алдарқату жырларының әрқайсысының мазмұнынан халық тұрмысының өз iнд iк ерекшел iктер i танылады. Қазақ халқы арасында кең таралған сондай уату жырының б iр түр i – «Қуырмаш». Жылап отырған баланың алақанын алып: «Қуыр-қуыр, қуырмаш, тауықтарға бидай шаш», – деп бидай қуырғандай ет iп қытықтайды да: Бас бармақ, Балалы үйрек Ортан терек Шылдыр шүмек К iшкентай бөбек деп әр саусаққа ат қойып, бүг iп шығады. Содан соң: к iшкентай бөбектен бастап: Сен тұр – қозыңа бар Сен тұр – қойыңа бар, Сен тұр – жылқыңа бар, Сен тұр –түйеңе бар. Сен – қария Қазан түб iн жалап, Үйде жат, – деп әрқайсысына м iндет жүктейд i. Орыс балалар фольклорында бұл ойын: Большаку дрова рубит А тебе воды носить А тебе печку топить А малышке песенки петь деп келед i. Бұдан «Әлем халықтарының барлығына ортақ бұл ойындардың тек типологиялық жақындықты ғана емес, әр елд iң тұрмыс-т iрш iл iг iнен туындаған ұлттық ерекшел iктерд i де анық танимыз», - деген Э. Литвин п iк iр iн iң дұрыстығына көз жетк iзе түсем iз. Өлеңде төрт түл iкт i күндел iкт i т iрш iл iг iн iң өзег i еткен қазақ халқының ата кәс iб i көр iн iс табады. Көшпенд i өм iрде «шылдыр шүмект iң» – баланың қолынан келер iс – қозы-лақ бағу. Бұл орайда М. Мельниковтың: «. бұл ойында көп балалы отбасы мүшелер iн iң шама-шарқына лайық еңбек бөл iн iс i көр iнед i, - деген көңiлге қонымды пайымдауы ойға оралады. «Қария» адамды үйде отырғызып құрмет көрсету де халық ұғымында әбден қалыптасқан түс iн iк. Демек, уату-алдарқату жырларының бала көңiл iн аулайтын ермек қана емес, үлкен тәрбие құралы екенд iг iне көз жетк iзе түсем iз. Сондай-ақ саусақтарды рет iмен жұмып, рет iмен ашу да бала ұғымын жүйеліл iкке тәрбиелейд i. Осылайша сәби б iрте-б iрте санауға үйренед i. Бұл процесс те осы саусақ ойындары арқылы жүзеге асады. Қазақ баласының өм iр iндег i есепке үйренуд iң алғашқы қадамы да саусақ ойындары арқылы жүзеге асады. Оның б iр үлг iс i мынадай: Б iр iм – б iр, Ек iм – ек i, Үш iм – үш деп онға дей iн баланың саусақтарын жұма кел iп: Он б iр iм – Оны тапшы, ай-күн iм! деп сұрайды да: Б iр деген iм – б iлеу, Ек i деген iм – егеу, Үш деген iм – үск i Төрт деген iм – төсек, Бес деген iм – бес iк, Алты деген iм – асық, Жет i деген iм – желке, Сег iз деген iм – серке, Тоғыз деген iм – торқа Он деген iм – оймақ Он б iр деген iм – қара жұмбақ, – деп б iт iред i. Мұндағы дыбыстық үйлес iмге құрылған ұйқасты сөздер баланы қызықтырып қана қоймайды, санды жаттауға да жеңiлд iк туғызады және санға тел iнген балама сөздер де баланың күнде көр iп, қолына ұстап жүрген таныс дүниелер i. Бұл б iр жағынан т iл дамытушылық рол iн де қоса атқарады, баланың танымдық қаб iлет iн өс iред i. Баланы алдарқата отырып санауға үйретуд iң мұндай тәс iл i көп халықтарда бар. Әлем халықтарының өте көп тараған саусақ ойындарының табиғаты туралы айта кел iп Э. Тэйлор: «Б iз санау өнер iн iң көне даму тег iн зерттеген кезде бағзы тайпалардың б iр iнен кей iн б iр iн iң алғашқы қауымдық саусақ санау тәс iл iнен өте отырып есепке қалай үйренгенд iг iне қанығамыз, көне ретт iл iкт iң шығу табиғатын танытатын бұл мағлұматтар б iзд iң белг iл i этнографиялық қызығушылығымызды оятады, – деп жазады. Санауға үйренуд iң қоғамдағы бұл көне тәс iл i бала тәрбиес iнде әл i күнге жем iст i қызмет атқарып келед i. Және бұл ойындардың iшк i құрылымдарының тым ұқсастығы, мағыналық жағынан үндес iп келет iнд iг i кейде таң қалдырады. Мәселен, эвенк iлер фольклорындағы сан ойынның үлг iс i мынандай: Б iр – жұмыртқа ек i – өрмекш i үш – балапан төрт – шыбын бес – қоян алты – шаш жет i – тер i сег iз – қайық тоғыз – мүк. он – құну. Эвенк iлерде де бұл ойын қазақтың «б iр деген iм – б iлеу, ек i деген iм егеу. » деген i сияқты ұйқасып келед i. Фольклорлық жанрларға тән көп нұсқалық – уату жырларына да ортақ. Әс iресе, саусақ ойындарының аяқталуы түрл iше болып келед i. Бұл жырлардың iш iнде басқа жанрлық түрлерден ауысқан шумақтар да жи i кездесед i. Сан үйрету жырларының кей iннен санамаққа нег iз болғандығы да айқын. Оның себеб i де бар. Өйткен i екеу iн iң өлең жүйелер i де санға нег iзделген. Жалпы, қазақы есепт iң көне тег i ғылымда әл i толық зерттелген жоқ. Басқаны айтпағандағы қазақы ұғымдағы үш, жет i, қырық, сияқты киел i сандардың сырсипаты да өз iнше қызғылықты мәселе. Осы орайда, Ғ. Ақпанбект iң «Қазақтардың дүниетанымы» еңбег iнде де саусақ санау ойынына қатысты жаңа ойға жетелейт iн пайымдардың бар екен iн айтқан жөн. Мұның өз i аталмыш мәселен i кешенд i түрде зерттеуд i қажет етет iнд iг iн танытады. Жалпы халықтың көне нанымсен iмдер i iз iн iң фольклордың басқа жанрларынан гөр i балалар ойындарында ұзақ сақталатындығын әлем этнографтары айтып жүр. Өйткен i балалар көне мифт iк ұғымдарды шынайы қабылдап, өз ермектер iне айналдыра беред i, оған өзгер iс енд iруге тырыспайды, көп өңдеус iз өз iнен кей iнг i буынға үйрет iп, есей iп кете беред i. Дереккөздер: Кенжехан Ісләмжанұлы
