Арнау-тілек өлеңдер — Қазақстан Энциклопедиясы
"Арнау-тілек өлеңдер — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Арнау-тілек өлеңдер — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Арнау-тілек өлеңдер — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1143
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы арнаут iлек өлеңдерд iң шығу тег iн iң күнт iзбел iк әдет-ғұрыптардан күнге, айға табыну тағы басқа түрл i құбылыстарды киел i деп есептеген анимист iк ұғымнан туындағанын фольклористер сен iмд i дәлелдеп жүр. Қазақ арнаут iлек өлеңдер iн iң табиғатынан да мұны айқын көруге болады. Мәселен, күнге, айға табынудың сонау Хунн дәу iр iнен бер i бар екенд iг i белг iл i. Бұл дәстүр кей iннен тәңiрге, жерге табынуға ұласып, әртүрл i жануарларды төтемге айналдыру, түрл i құбылыстардың иес i бар деген тәр iзд i ұғымдарда өр iс алды, осы көне түс iн iкт iң қай-қайсысы болмасын халық санасында өз iз iн қалдырып отырады. М iне, ел тұрмысындағы осындай ұғым-түс iн iктер, әртүрл i жолдармен балалар репертуарына да көшкен. Мысалы, қазақ арасында шаман д iн iнен қалған жаңа ай туған кезде оған бата жасау, т iлек т iлеу дәстүр i ертеден бар. М iне, осы салттың елес i балалар айтатын арнаут iлек өлеңдерден де байқалады. Мәселен, алғаш ай туған сәтте балалар: Айдың көңiл i жай болсын Балалардың м iнген i Жорға-жорға тай болсын Қырдан берс iн, ойдан берс iн, Қызыл шұнақ қойдан берс iн. Немесе сүйел, жара шыққан балалар ата-ананың кеңес iмен айға қолын көрсет iп: ай-ау, ай, Әйей iмд i алып, Қолымды бер, Әйей iмд i алып, Қолымды бер, – деп айғайлайды. арнаут iлек өлеңдер iн орыс фольклортану ғылымында оларды б iр жанр рет iнде қарастыруды ұсынады. Аникин бұлардың айырмашылығы бағышталған обьект iс iнде ғана емес, орындалу формасында да, яғни «. Бұл п iк iрд i Э. Литвин де қолдайды. Кей iнг i зерттеуш iлер де осы п iк iрд i жандандырып жүр. Қазақ балаларының репертуарында арнаут iлек өлеңдерін iң айға, күнге, табиғат құбылыстарына да, жан-жануарларға арналғандары да мол. Мәселен, бұлт арасынан жасырынған күнге балалар: Май берей iн, құрт берей iн, Күнн iң көз i, шық, шық! – деп с iрк iреп жауа бастаған жаңбырға: Жау, жаңбыр жау, жау, Көк биеңд i сау, сау, – Деп айғайласа, қарақұрттың iн iн көргенде: Белең, белең белең құрт! Бел i жуан белең құрт! Шандырыңды созармын, Тас төбеңнен ұрамын, Уытыңды жаймай шық! – деп тепс iнед i. Егер осы көп құрамды арнаут iлек өлеңдер iн iң iшк i мазмұнына тереңiрек үңiлсек, күнге, айға, табиғат құбылыстарына арналған жырлардан жалбарынудың, өт iне сұранудың нышанын байқаймыз. Ал жан-жануарларға арналған жырларда өт iн iштен гөр i бұйыра айту сарыны басымдау. Оның себеб i арнаут iлек өлеңдер iн iң үлкендер репертуарындағы алғашқы ерекшел iктер iнде жатыр. Қазақ халқында тәңiр д iн iн iң қалдығы әл iкүнге дей iн өм iр сүр iп келед i. Тәңiрд i п iр тұтқан адам Күнд i көрсе де, Айды көрсе де, қайран қала табынды, ол табиғатқа табынды, онда өз i көк, көк тәңiр i деп атаған уақыт сияқты мәңг iл iк тылсым күшт iң құд iрет i бар деп сенед i. Тәңiр д iн iн iң шығу тег i жалпы табиғат пен оның құбылыстарын құд iрет тұтуда жатыр, – деп жазады Шоқан. Осы ұғым-түс iн iкке байланысты арбау, жалбарыну өлеңдер iн iң табиғатын саралай кел iп профессор М. Ғабдуллин, әс iресе, табиғат құбылыстарына арналған өлеңдерде: Жандай долым, ақ бұлт, Омыраудан соқ, бұлт! Ескен желд i, сұр бұлт, Ел iкт iрмей жете көр! – деген сияқты жалбарыну, өт iну сарынының басым екенд iг iн айтады. Сондай-ақ, – деп жалғастырады одан әр i ғалым өз ойын, – ертедег i адамдар малды немесе адамды жылан, бүй i, қарақұрт, бәленг i шаққанда әртүрл i ырым жасап арбау өлеңдер iн шығарған. Қай арбауды алсақ та, улы жәнд iктерге зек iру, қорқыту, бұйыра сөйлеу басым келет iн i байқалады. М iне, арбау өлеңдер iнде осы ек i сарын балалар репертуарына да көшкен. Арбау жанры, сөз жоқ, қазақтың көне нанымсен iмдер iне қатысты ғұрып фольклорының арналы саласы. Ол жөн iнде Б. Әб iлқасымов еңбег iнде жете айтылған. Б iз жанр ұшқынының балалар репртуарына көшкен элементтер iне ғана назар аудардық. Жалпы халық тұрмысында әлдеқашан ұмыт болған арбау жырларының балалар ортасында сақталып қалуының өз iнд iк себептер i бар. Мұндай құбылыс қазақ қана емес басқа халықтар фольклорына да ортақ. Мәселен, Б. Шермұхамедов тәж iк арбау өлеңдер iн түгелге жуық балалар репертуарына қосады. Адамзат санасының балаң дәу iр iнде туған арбау жырларын сәби жүрег i шынайы қабылдайды. Сол әдет-ғұрыптарға сене отырып, өлеңдерд i де бер iле орындайды. Табиғатқа, жан-жануарларға арналған арнаут iлек өлеңдер i арқылы бала олармен т iлдесед i, өз iндей көр iп ұғынысуға тырысады. Бала табиғаты қоршаған ортаға қаншалықты етене болса, арнаут iлек өлеңдер i сол жақындықтың б iрден-б iр дәнекер i. Бала өз iн iң iшк i эмоциясын, арман-мақсатын, қалауын, өлең жырлармен б iлд iруге тырысады. Ол т iлектерд iң барлығында дәстүрл i тәрбиен iң, халықтық салт-сананың, ұғым-түс iн iкт iң iздер i жатады. Арбау өлеңдер iн iң балалар репертуарына б iрт iндеп көшу iне оның өлеңдер iн iң құрылымы да, орындалу мәнер i де әсер еткен. Ғабдуллин атап көрсеткендей арбау өлеңдер iн iң мәтіндерінде мағынасы түс iн iкс iз жұмбақ сөздер көп қолданылады. Және олар дыбыс үйлес iмдер i арқылы ұйқасып кел iп отырады. Т iпт i, түс iн iкт i сөздерден құралғанның өз iнде: Тас төбеңнен ұрармын, Тәңiр ұрғандай қылармын, Танауыңды т iлерм iн, – деген тәр iзд i жаттап алуға да жеңiл, тақпақтай айтуға да ыңғайлы бала м iнез iне де үйлес iмд i болып келед i. Көне жырлардың балалар репертуарында бер iк орнығуына олардың өлең құрылысы, түр ерекшел iктер i де көп септ iг iн тиг iзген. Сондай-ақ арнаут iлек өлеңдер iн iң көпш iл iг i бала өм iр iмен, күндел iкт i т iрш iл iкпен тығыз байланысты болып келед i. Мәселен, алғаш түскен т iс iн нанға бала орап итке тастап «Жасық т iс iм саған, пышақ т iс iң маған» деп күб iрлейд i. Немесе «Ш iлде қоңызды қолына қондырып алып «Ел қалай көшер? Ел қалай көшер?» деп әндет iп отырады. Дәстүрл i түс iн iк бойынша ш iлдеқоңыз қалай қарай ұшып кетсе, қоныс аударған ауыл да солай қарай көшед i, балалар оған имандай сенед i. Қазақ балалар репертуарындағы мұндай өлеңдер тобы осы уақытқа дей iн толық жиналған да, сараланған да емес. Тек 1988 жылы «Ақ сандық, көк сандық» жинағында бұл өлеңдер жеке топталып, «арнаут iлек» өлеңдер деген айдар тағылды және ғалым Ш. Ибраевтың алғы сөз iнде олардың өз iнд iк ерекшел iктер i де б iраз ашылды. Қолымызға жинақталған мәл iметтерд iң табиғаты мен оның қазақ балалар репертуарындағы өм iр сүру формасы оларды б iртұтас жанрлық түр рет iнде топтап қарастыруға мәжбүр етед i. арнаут iлек өлеңдер деген термин де бұл шағын жанрлық түрд iң табиғатын толық аша алады деген ойда емесп iз. Бұл әл i де ойлана түсуд i, ел iш iндег i жиналмаған тың мәл iметтерд i ауқымдап, жанрлық түрд iң iшк i ерекшел iктер iн тереңiрек саралап, термин мән iн нақтылай түсет iн мәселе. Жалпы, балалар шығармашылығы дәстүрл i дүниетаным сырларын ұзағырақ сақтайтын алтын қойма. Ыждағатпен көңiл бөлсек, балалар ойынымен аралас жүрген осы шағын шығармалардан да талай қызық сыр тартуға болар ед i. Дереккөздер: Кенжехан Ісләмжанұлы
