Ислам дініндегі хош көрушілік — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мисалға, өлім қаупінен қорқып, шошқа етін жеген мұсылманға күнә жоқ Исламның имани негіздері осында жатыр. Сондықтан, Ислам діні басқа сенім-нанымдағы адамдардың зорлықпен, күшпен дінге кіргізілуін жақтамайды, ижазат бермейді. Исламмен танысқан адамдар оны қабылдап-қабылдамау мәселесінде толық еркіндікке ие болады. Үйткені, тағы да бір рет айталық-кім, дін дегеніміз жүректің мәселесі, жүректің сенуі, ұжданның қабылдауы. Демек, адам баласы егер шын жүрегімен қаласа ғана сенеді, керегін жасайды; шын жүректен сенбесе, онда зорлықпен жасағаны мағнасыз болады. Зорлықпен жасалған мойындатпалар сүреңді болмайды, жемістері аурулы болады, гүлденіп өспейді. Өз еркімен болса онда басқа, ондай адам иманы үшін жанын береді, барлық қиыншылықтарға шыдайды. Ислам хұқұғында басқа дін өкілдері мұсылман билігін мойындап, “жизя” және “хараж” төлеген жағдайда мұсылман мемлекеті олардың бас амандығын, қорғанысын қамсыздандыру міндетін өз мойнына алады. Олар ешқашан да Исламды күштеп қабылдауға зорланбайды. Дінде зорлау жоқ деген сөзден дінде тәртіп жоқ, әркім өз ойына келген нәрсені істей береді деген мағна шықпауы керек. Зорлау иман етуде, сенімде жоқ, бірақ әр қоғамда әр заң жүйесінде болғанындай, қоғамдық тәртіпті, елдің тыныштығын, азаматтардың малжан амандығын сақтау секілді мәселелерде, әрине, санкциялық шаралар қолданылады; мәселен, мұсылман қыздардың намысына дақ келтіретін әрекеттерге рұқсат етілмейді т. Сахабалар мен олардан кейінгі мұсылмандардың хақ дін Исламның шартарапқа мәлім болуында, адамзаттың жүрегінің тағына қонуында орасан зор еңбегі болды. Олардың адамгершілігі, парасаттылығы, сабырлылығы, көрегенділігі, тазалығы, мархаматтылығы, ибалылығы т. бәрі де Ұлық Пайғамбардың тәрбиесінің жемісі еді. Олар мың кісінің ішінен жекеленіп, дараланып тұратын жарық жұлдыздар еді. Олардың жүрген жерінде бейбітшілік, құт-береке дарушы еді. Егер олай болмағанда, Исламға дейін Арабыстанның ұшы-қиыры жоқ шөлдерінде ауып-көшіп жүрген бір уыс арабтың қолынан мыңдаған жылдар бойы жалғасып келе жатқан осы ұлы өркениет келмес еді. Тарих беттері тасқын судай ағып келіп, сіңіп, жоғалып кеткен ағымдарды айтып тауыса алмайды. Исламды зорлықшыл деп танытушылардың шын мақсаты өз зорлықшылығын жасыру ғана. Алайда, нағыз зұлымдыққа душар болғандар мұсылмандардың өздері; шармық жорықтарынан бастап , кешегі Ауғаныстан, Палестина, Босниа және оты жалындап тұрған Чешеністан трагедияларын айтсақ жеткілікті. Құдұсты жаулап алған соң шармық жендеттері Ақса мен Омар мешіттерінде 70 000 мұсылманды қырып, йаһұдилерді синагогаларға қамап, тірідей өртеген. Исламият бейб iтш iл iк, татулық, тыныштық д iн i болғандықтан, асқан кеш iр iмш iл iк пен хошкөруш iл iкті уағыздаған д iн. Жер шарының түкп iр-түкп iр iнде, барлық ұлт пен д iн мансұбтарының хақ д iн Исламды жаппай қабылдауының нег iз iнде осы хошкөруш iл iкт iң әсер i тым айырықша. Исламның қоғам өм iр iндег i барлық қатынас түр iн ретке келт iр iп, Жаратушы Аллаһ Тағаланың төрел iг iне тапсыруы, көңіл тыныштығын аңсаған, руханиятқа шөлдеген жиындарды өз iне тартқаны, сондай-ақ, балқытқаны да белг iл i. Мұсылмандардың басқа д iн мансұбтарына берген кеңш iл iг i және хошкөруш iл iг i туралы жиһан қаламгерлер i жазып тауыса алмай жүр. Жер шарының барлық құрлықтарындағы халықтар мұсылмандардың билеу iнде болсақ-ау деген кездер көп болған. Мисалы, Осман патшалығының тұсында Бизантияның тепк iс iнен әбден шалдыққан тұрғындардың, Балқан халықтарының Осман бил iг iн аңсағаны және қуана-қуана қауышқаны тарихтан мәл iм. Хош көру, жылы шырай таныту мұсылмандардың басты сипаттарынан болғанымен, мұсылмандарды қатыгез, зорлықшыл етіп көрсетуге тырысушылар бар. Мәселен, бағзы шығыс бұрмалаушылар түрік қағанаты дәуірінен қалған қабірлердің үстіндегі тас мүс iндерд iң кейбірінің басын мұсылмандар шапқан деп жалақорлық жасаған-ды. Ынсабы бар ғалымдар болса, мұның дұрыс емес екен iн, тас мүс iндерд iң басын мұсылмандар емес, мұңғұлдардың шапқанын анықтады. Үйткен i, мұңғұл нанымы бойынша ертеректе өм iр сүрген адамдардың бейнес i т iр i адамдарға зиян тиг iзу i мүмк iн еді, сондықтан мұңғұлдар мүсіндердің басын шауып ж iберген / /. Жә, енд i, тағы да айта кетет iн б iр қызық жиһәт; Орталық Азияда б iр кездер i жаппай миссионерл iк айла-шарғылар жасап, кең тарап кеткен ек i д iн: манихей мен христиандық алтын дәу iр iн Орталық Азияда мұсылман бил iг i орнағаннан кей iн жасаған. Бартольдтың айтуынша манихейл iк пен христиандықтың ең үлкен табыстарға жеткен кез i VII-ғасырдың аяғы және VIII-ғасырдың бас шен i, яғни мұсылмандардың саяси бил iг i орнағаннан кей iнг i жылдар / /. Бұл факт мұсылмандардың басқа д iндерге қаншалықты хошкөруш iл iк танытқанының нағыз айғағы болса керек. Ұзақ ғасырлар бойы христиандық сен iмде болған кейб iр халықтардың Исламды өз ерк iмен қабылдауы да осы кеңш iл iк пен хош көруд iң белг iс i / /. Көптеген христиан және йаһұди ғалымдар мұсылмандардың аталмыш ек i д iнн iң өк iлдер iне ерекше кеңш iл iк берген iн еңбектер iнде миннаттарлық сезіммен атайды / /. Мұсылман елдеріндегі христиандарға берілген ерекше бостандық пен кеңш iл iктің мысалын көбейтуге болады / /. Мұның айғағы ретінде академик Бартольд Ислам Халифалығы дәуірінде күншығыстағы Самарқандтан күнбатыстағы Портұғалияға дейінгі кеңістікте жеке меншік хұқұғы сақталған, аса бай христиан қоғамдарының қалыптасқанын атап көрсетеді / /. Халифалықтың хакімиятындағы христандар басқа мемлекеттердегі дін қарындастарымен, діни ұйымдармен емін-еркін қарым-қатынаста болып тұрған, олардың қаржылай көмегін ешқандай қысымсыз, тергеусіз алып тұрған. Константинополь қаласында болған мәжіліске Құдұс қаласының өкілі де қатысқан. Бұл мұсылмандардың өз билігіндегі ғайри-мұслимдердің діндестерімен мұғамалада болуына толық бостандық бергенін көрсетеді. Мұсылмандар жергілікті басқарушыларды бұрынғы орнында қалдырған. Мәселен, Сұрия, Филистин аймақтарында мұсылман билігі орнатылғанда, жергілікті христиан әміршілер, бюрократтар бұрынғы қызметінде қалдырылған / /. Орта Азияда да жағдай солай болды, жергілікті әулеттер, ханадандар, дін басылары т. бәрі де бұрынғы мансабын сақтады. Мұның бәрі Исламияттың мейірімділігін, мұсылмандардың хошкөрушілігін баян ететін фактілер. Дилорам Ибраһим мұсылмандықтың Орталық Азияда таралуы кез iндег i хошкөруш iл iкт i былай суреттейд i; “Мұсылмандардың фәт iх жорықтары кез iнде Мауера-ән-Нәһір халықтары өз мәдениет iн, әл iппес iн және д iн iн ерк iн ұстанды. Сондай-ақ, Мауера-ән-Нәһірдің шұрайлы топырағына келген Ислам иманы жылдам дами бастады уә жерг iл iкт i дәулеттерд iң мемлекетт iл iг iн нығайту арқалы олардың өтпел i кезеңiн реттед i. Исламды қабылдаған жандардың өм iр i одан ары жақсарды. Жаңа иман арқалы өз мәдениеттер iн көркемдеген олар, д iни қасиет i жоғары алтын өркениетті қалыптастырды. Орталық Азия халықтарын Исламның кеңш iл iг i, жерг iл iкт i халықтардың мәдениет iн дұрыс ескере отырып, олардың нәс iлд iк, милли ерекшел iктер iн хош көре б iлу i және оларды түс iн iкс iз догматтармен қоршамауы өз iне тартты. Исламдағы рәс iмдерд iң қолайлылығы және Аллаһ Тағалаға иманды әрб iр жекелеген адамның өз жүрег iн iң мәселес i деп қарауы, Орталық Азияда үлкен қызығушылықпен қарсы алынды. Арабтар жерг iл iкт i халықтарды қырып, олардың жерін һәм мәдениет iн құртуды көздеген емес. Олар кер iс iнше өздер i ашқан қалаларды сақтай отырып, бұрынғы сауда-саттық байланыстарын, атап айтатын болсақ қалалар мен ауылдар арасындағы қатынастарды одан ары дамытты. Исламның дала халықтарына таралуы Самарқанд, Бұхара сек iлд i Мауера-ән-Нәһір қалаларынан басқаша болды. Ислам дала халықтарына жорықсыз-ақ, мисалы, мұсылман сауда керуендер i арқалы жайылды. Х-ғасырдың бұлақтары даладағы елд i мекендерд iң көб iнде меш iттер бар екен iн жазады. Осы мұсылман саудагерлер мен қалалықтар сол кездег i ұлан-байтақ мұсылман өңiрлер iн iң ең үзд iк ғылыми жет iст iктер iн далалықтарға әкелд i. Далалықтардың Исламды қабылдауында осы жет iст iктерд iң атқарған м iндет i өте жоғары болды” / /. Ислам д iн iндег i кеңш iл iкт iң, хошкөруш iл iкт iң теңдес i ешқайда жоқ. Ислам, басқа д iндерд iң, басқа ұлттардың пайдалы, хақ нәрселер iн алуды, қабылдауды шектемейд i. Олай болмағанда Пайғамбарымыз Әз Мұхаммед ; “Ғылым қытайда да болса, барып алыңдар!” немесе; “Ғылым деген iм iз мұсылманның жоғалтқан дүниес i сек iлд i, оны әр жерде iздеп табуы ләз iм” демес ед i. Мұсылмандарда ешқашанда көрсоқырлық, дұрыс екен iн көре тұра менс iнбеу деген қылықтар болмаған, болмауы керек. Тек, соңғы ғасырларда шын ғылым мен Исламның асаси байлықтарынан алшақтап кеткен соң, ондайға барып жатқан шала моллалар, д iн көсемдер i , д iн иелер i шығуда. Өзін дін иесі, діннің патшасы, діннің көсемі деп жүргендер, Исламияттан бұрынғы отқақұлдық, бұтқақұлдық, манихейзм т. қатарлы нанымдардағы рұһбан сыныпының формасы өзгерген сарқыншағы ғана. Васильев, Исламның Орта Азиядан Испанияға дей iнг i ғаламат аумақта өте қысқа уақытта һәм түбегейл i таралуының ер iкт i түрде болғанын дәлелдеп жазады / /. Ол, сондай-ақ, хақ д iнн iң жайылуы барысында ғайри-мұслимдердің қудаланбағанын яки д iнд i қабылдауға зорланбағанын көрсетед i. Мәскеуге телм iруге үйренген кейб iр тарихшыларымыз осыдан ғибрат алса екен дейм iз. Алман ғалым, профессор Хаұссиг мұсылмандардың хошкөрушілігі туралы былай деп жазады өзінің “Жібек жолы және Орта Азияның мәдениет тарихы” атты кітабында; “Дивастич деп аталатұғын Самарқанд билеушілерінің Пенжикенттегі сарай тамтықтарынан анықталғанындай, осы қаладағы ғибадатхана мен сарайдың құрылысы VIII-ғасырдың басында, яғни араб билігі кезінде ғана бітірілген екен. Біздің бұнан ұққанымыз; саяси және әскери жаулаушылықтың жағып-өртеу, құлату мен қирату түрінде болмағаны. Ислами емес ғимараттар мен Орта Азияның Исламнан бұрынғы мәдениетінің IX-ғасырдың алғашқы жартысына дейін хошкөрілгенін жазба деректерге қоса мазарларда жасалған қазба жұмыстарынан табылған материалдар да растайды” / /. Міне, нағыз ғылым жолын қуған ғалымның тұжырымы! Мұсылмандар Самарқандты билеп алған күннің өзінде, қалада бұтхана, отхана т. жасалуына рұқсат еткен екен. Мұны бүкіл өмірін Орталық Азия мәдениет тарихын зерттеуге бағыштаған алман ғалым, профессор Хаұссиг айтып отыр. Мұсылмандарға жабылған жаланың енді бірі, олардың суретті тыйып, суретшілерді қор көргені сықылды мантыққа муафық емес қылықтар. Мисалы, Иранда билік орнатқан Тахирилер әулеті Нишабұр қаласындағы сарайының суреттермен безендірілуіне қарсылық көрсетпеген. Бұдан басқа Ауғаныстандағы Лешкер базарында және Ғазна сұлтандарының жазғы сарайының дуалдарында суреттер табуға болады. Самарқандтағы Регистандағы атақты Ширдар медресесінің алдыңғы қасбетінде арыстан бейнелері, Тәжікістандаға Хульбук билеушісі Хұтталян әулетінің сарайында , Тірміз билеушісінің қала сыртындағы мәлікханасында , Түрікменістандағы Анау қаласындағы мешіттің дарбазасындағы айдаһар бейнесі және көптеген медреселерде аң-жануар суреттерін көруге болады / /. Бұдан басқа, тағы да Ирандағы көптеген ғимараттарда, Түркиядағы Селжүктерден қалған кейбір медресе-мешіттердің қабырғаларында суреттер бар. Тағы да, шыныкерамикадан жасалған ыдыстарда, миниатуралар мен көптеген кітаптардың қолжазбаларында әр түрлі тақырыптағы суреттерді кездестіруге болады. Әрине, сурет салғандағы мақсат, ниет өте маңызды. Білім беру мақсатымен , ғибрат алу мақсатымен жасалған суреттердің оқасы жоқ деп саналған. Бірақ, табыну, нәпсіні азғыру, өзімшілдігін қандыру, кібірлік жасау, сиыну үшін сурет салуға рұқсат етілмеген. Бұдан басқа ғайри-мұслимдер құсап періштелерді тыр жалаңаш әйелдер, ал әулие-пайғамбарларды тыр жалаңаш еркектер етіп суреттеуге мүлде рұқсат етілмеген. Исламды көшпел i өм iр мен көшпенд iлерге қарсы етіп көрсету Кеңес дәуірінен келе жатқан үрд iс / /. Алайда, оның шындыққа саймайтынын мына уақиға дәлелдейд i; Хорасан мен Хорез iмд i өз бил iг iне қаратып б iр iкт iрген Бұхара ханы Өзбек әулетінен Абдұллаһ, 1583 ж. хан боп жарияланғанда, ежелгі мұңғұл салты сақталып, ақ киг iзбен көтер iлген-д i. Ұбайдұллаһ хан сек iлд i мұсылмандыққа қатты бер iлген Абдұллаһ ханның бұл әрекет i, мұсылман мемлекет iн iң ең жоғарғы салтанатты да ресми мұрасымында мұңғұл жолын қолдануы, мұсамаха мен кеңш iл iкт iң нағыз дәлел i / /. Исламның басқа діндегілерге мәлім болып, олардың қошеметіне бөленуінде мұсылман мемлекет қайраткерлері мен ғұламалар ұстанған позиция да маңызды рөл атқарды; мәселен, Әмәуи уә Аббаси қосындарында әскер болған түрік-иран халықтарының өз дінін ұстануына рұқсат етілген. Бұған дәлел ретінде қолбасы Афшинның бұтын өзімен ала жүргенін көрсетуге болады / /. Фыранса Ғылыми Зерттеу Орталығының ұстаздарынан, белгілі ғалым Мұхаммед Хамидұллаһ: “Осы арада, иман еткен кейбір ирандықтардың өтініші бойынша Пайғамбардың рұқсатын алған Салман әл-Фарси фатиха сүресін парсы тіліне аударған. Әлгі парсы мұсылмандар фатиханың арабшасын түсініп, жаттағанша парсыша тәржімесін құлшылықта пайдаланған” дейді / /. Тегі иран халқынан шыққан Имам Ағзам Әбу Ханифа мен оның жолын ұстанған шәкірттерінен Имам Мұхаммед пен Имам Жүсіп арабша білмейтін адамдардың ғибадат кезінде парсы тілін қолдануына рұқсат еткен. Имам Омар әл-Нәсәфи кейбір сүрелерді парсышаға аударған / /. Осы арада, Ислам ғылымдары мен иғтиқадтың негізгі бұлақтарын ғылыми түрде реттеп, тұжырымдаған Әбу Ханифа , Имам Бұхари , Имам Тирмизи , әл-Матұриди қатарлы көптеген ғалымдардың түрік-парсы жұртынан шыққанын және Орта Азиялық екенін айтқанымыз жөн. Ұкраина жері 1475 ж. Одесса Осман патшалығына қаратылғаннан бастап 1699 ж. Карлофча / / келісім шартына дейін тура 224 жыл мұсылман билігінде болған ел. Осман хакімияты кезінде ұқраиналықтар өз тілі мен дінін еркін ұстанды һәм әдет-салтын жалғастырды. шведтерді жеңген соң, Ұқраинаны Ресей патшалығына қосқанын жария етті. Осыдан бастап ұкраиналықтар үшін азалы күндер басталады да ақырында олар көтеріліс жасауға мәжбүр болды. Қатын патша II Екатерина ұкраиналықтардың ұлттық мәжілісі “Запорожская Сйечті” 1775 ж. Ресей өкіметі ұкраин тілінің қолданылуына тыйым салады / /. Міне, осы тарихи фактілер мұсылмандардың басқа халықтардың мәдениетін қаншалықты сыйлағанын және хош көргенін көрсетеді. Тарихи хақиқаттар айдан анық болып тұрғанымен “аузы қисық болса да байдың баласы сөйлесін” дегендей, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының иелері мен әлемдік қанаушы топтарының атқосшылары ылғи да мұсылмандықты қатал, экстремист, мархаматсыз дін етіп көрсетуге тырысуда. Олар туралы белгілі ғалым Р. Бердібай былай деп жазған; “Мұсылмандарға деген айрықша өштік тек өткен дәуірдің ауыр шындығы болып қалса бір сәрі ғой. Бұл көзқарастың толастамай, жалғасып келе жатқаны қорқынышты. Өркениет үлгісін көрсетеміз деп кеуде қағатын батыс насихатшыларының арасында мәселенің дұрыс, бұрысын анықтап жатпай, Ислам атына қара күйе жағуды әдетке айналдырғандар аз емес. Әлемнің әрбір түкпірінде етек алған экстремистік, террористік, бандиттікке Исламды “қосақтай” салу дағдыға айналып бара жатыр. Бұған алыстан мысал іздемей-ақ әлемнің көп тілдерінде беріліп тұратын “Свобода” радиосының күн сайынғы хабарларын мысалға алсақ та жеткілікті. Лондон, Парис, ньюйорк, Мәскеу экстремистері жай ғана қылмыстылар, ал мұсылман шығысында бой көрсеткен бұзықтықтар міндетті түрде Ислам экстремистері деп айта берушілік арам пиғылдың көрінісі демеске болмайды. Мұның аты жалпы Исламды жамандау болып шығады. Біз бұл арада батыс елдерінен шыққан қылмыстыларды христиан немесе иудей экстремистері деп атауды ұсынғалы отырған жоқпыз. Теріс жолға түскен, заңды бұзғандар үшін исламның да, христианның да діні айыпты емес. Ал белгілі бір дінді бөліп алып, жаппай қаралай беру, сыпайылап айтқанда, діндер арасында от тастаумен барабар. Исламды мансұқтау сарыны Ресей баспасөзінде жиі кездесетіні бұрыннан мәлім. Мұның себебі түсінікті. Үйткені, Ислам дәстүрі күшті сақталған елдерде еуроцентризм өріс таба алмайды, тәуелсіздік қамалы мықты болады. Мұндай жағдай басқаларды – құл, өздерін өктем санап үйренгендерге әсте ұнамайды. Исламның батыс экспансионистеріне жақпайтын жері осы. Тағы бір өкінерлік жері – біздің кейбір зыялыларымыз ислам жөнінде бұрмаланған пікірлерге имандай сеніп, оның жауларымен қосарлана шаба жөнеледі” / /. Рахаңның имандай сенеді дегенінің жаны бар; үйткені, біздегі екінші баспа шығыс бұрмалаушылар қамданып жатқан соң, олардың батыстағы әріптестері құрметті демалысқа шықса да болғаны. Хақ дін Исламның бейбіт таралғанын, мұсылмандардың бағынышты халықтарға әділетті болғанын Т. Карлайл, Гұстав ле Бон, Томас Арнолд және А. Тойнби секілді ынсабын жоғалтпаған батыс авторлары да мойындауда. Кейб iр деректерде медресе иснтитутының тұңғыш рет Бұхарада пайда болғаны, Исламнан бұрын Бұхараның бұддашылдықтың маңызды д iни орталығының б iр i болғаны, мұнда көптеген вихаралардың болғаны, т iпт i, Бұхара атауының сол вихарадан шыққаны айтылады. Бартольдтың п iк iр iнше, бұддашылдық Орта Азиядан кеткен iмен, iз iн қалдырып кеткен, яғни сол вихаралардың нег iз iнде медреселер пайда болған / /. Б iзд iңше, бұл әбден табиғи һәм рационалдық құбылыс, дамудың нақты сатысы. Егер бұддашылардың кейб iр жүйелер i, әд iстер i адамзатқа пайдалы болса, оны неге алмасқа? Мұсылмандар қадими грект iң фәлсәфәсін, Персияның кейб iр экономикалық һәм әкімшілік заңдылықтарын, Сұрияның медициналық жетістіктерін, Қытайдың дамыған ілімдері мен технологияларын қабылдаған жоқ па? Ислам тарихы осындай уақиғалардың, дамулардың мысалдарына өте бай. Үйткен i, ғылымның, технологияның д iн i де ұлты да болмайды. Дәл бүг iнг i ғылыми-технологиялық даму сәуиесінде соған көз iм iз жеткендей. Мұсылмандардың басқа д iн мансұбтарының жет iст iктер iн меңгер iп алғаны сондықтан таң қаларлық жағдай емес. Б iрақ, мұсылмандар пәленнен ананы алған, мынаны алған деуш iлерд iң осы арада б iр комплекс i бар сек iлд i! Тағы да айта кетет iн б iр маңызды жәһiт; Орталық Азия өңiр i мен мұсылман әлем iн iң басқа өлкелер iнде Ислам д iн iн iң таралуына, жерг iл iкт i халықтарға лайығынша түс iнд iр iлу iне, Ислами ғылымдардың өркен жаюына, фәлсәфә, тыб, математика, ғарыштану сықылды көптеген ғылым салаларының дамуына үлкен үлес қосқан осы медреселер ед i. хх I ғғ. басталған медреселер толқыны мың жылға тарта керемет жет iст iктерд i мұралатқанымен, соңғы б iрнеше ғасырда схоластиканың құрбаны болып, тек жаттанды қайталамаларды ғана уағыздайтын оқу орнына айналғаны жан ашырлық шындық екен iн де айта кеткен iм iз жөн. Бұрын медресе институты аталмыш пәндердің жетекші локомотиви болған, ал кейінірек бұл құрылым өзінің асаси қасиеттерінен жұрдай болып, бірнеше молданың, дін көсемінің жиналған ортасына айналған. Біз осы арада медресе кімнен шыққан деген сауалға дауласайық деп тұрған жоқпыз. Кейбір ғалымдар медресенің прототиптерінің ертеректе мұсылмандарда болғанын дәлелдеп жатыр, кейбірі болса жоғарыда айтылғандай бұддашылдардың вихарасы үлгі болды дейді. Қай қайсысы болса да Исламның басқа мәдениеттерге есігінің ашық болғанын көрсетеді. Демек, Исламият хайырлы нәрселерді кері қақпайды, керісінше қабылдайды, дамытады. Белгілі ғалым Баймырза Хайыттың пікірінше медреселер ең алғашқы мешіттердің жанында, Құран оқуды үйрететін дәрісханалар ретінде пайда болған / /. Медреселердің оқу бағдарламалары толығып, IX-X ғғ. олар барлық пән салалары бойынша білім беретін ғылым ұяларына айналады. Медресе деп унтверситетті айтады, ал, біздегі қалыптасқан ұғымда медресе десе әптиек пен хатым дұғасын үйрететін молдахана еске түседі. Бұл әсте дұрыс емес! Орта Азиялық мұсылмандар мақтаныш ететін факті, тұңғыш медресенің Бұхарада пайда болғаны. Мәселен, Фаражек медресесі Бұхарада 937 ж. ашылып, білім бере бастаған. Медреселер бірте-бірте күллі Ислам әлеміне жайылған, мисалы, Қаһирадағы әл-Әзһер дәрісханасына 976-996 жж. медресе статусы берілген / /. Қарахан билеушісі Арслан Ғазы Тафғач Хан, Х-ғасырда Мәру қаласында медресе ашқан, ол уафат болған соң, медресенің жанына жерленген. Ғазналық Махмұд Ғазнаны медреселер қаласына айналдырып үлгерген! Нишабұр билеушісі Насыр Себұктегінұлы 1033 ж. Нишабұр қаласында керемет медресе ашқан / /. Селжүк билеушісі Тұғрұл Бек 1046 ж. Нишабұрда өзінің атымен аталған медресені салған. Уәзір Низам әл-Мүлік атақты Бағдад медресесін 1066-1067 жж. салады, осы алып бинаның құрылыс жұмыстарында 100 000 динар жұмсалған-ды / /. Ғалым уәзір бұдан басқа Балх, Нишабұр, Һерат, Исфахан, Басра, Мәру, Мұсұл, Табаристан медреселерін ашқан. Қыруар қаржы жұмсалған үшбұ медреселерде барлық пәндер оқытылушы еді. Әсіресе, тыб , астрономия, математика, табиғаттану, әдебиет, фәлсәфә және мантиқ салаларына қатты көңіл бөлінуші еді. Ислам елдеріндегі медреселерде біртуар ғалымдар тәлім-тәрбие алды, мәшһүр еңбектерін жазды. Олардың басты ерекшеліктері; олар өздері шұғылданған ғылым салаларын өте терең меңгерген ғалымдар, сонымен қатар Исламиятты да жақсы білетін иманды мұминдер еді. Заманымызда бұл жағдай тым басқаша; ғалым атағын алғандардың көбі атеист, ал молда атағын алғандардың көбі ғылымсыз! Батыс елдерінде ең алғашқы университеттердің медреселерден 2-3 ғасырдан кейін ғана ашылғанын байқаймыз. Тұңғыш университеттердің өзі мұсылман билігінде болған Оңтүстік Италия мен Әндүлүстен әсер алған Фырансада пайда болған. Мәселен, Парис университеті , Кэмбридж , Падұа , Рим , Вена т. Орыстардың университетке қол жеткізуі тым бертінде яғни Бұхарадағы алғашқы медреседен 800 жылдан кейін ғана мүмкін болды. Жоғарыда келтірілген ғылыми һәм тарихи фактілер мұсылмандардың басқа діндердің өкілдеріне, олардың мәдениеттеріне асқан хошкөрушілік танытқандарын растайды. Қазіргі уақытта мұсылмандарды тарихи шындықтан басқаша етіп көрсетуге тырысушылар бар. Елін, жерін, ата-бабасының мәдениетін сүйетін оқымыстыларымыздың міндеті бұрмалаушылардың уағызынан асып түсетін түрде хақиқатты, ізгілікті насихаттау болмақ. Ислам хұқұғы профессоры Хамза Актаң, халифа Әділетті Омардың жұт болған жылы ұрлық жасағандарды «һәд» жазасына тартпағанын мысал етеді. Қараңыз: Prof. Мысыр билеуш iс i Бейбарыстың әйел i Берке ханның қызы ед i., Религии Мира, 281-бетте былай деп жазған: “Мусульмане, в свою очередь, считают христиан и иудеев «людьми Книги», «людьми Писания» и отличают их от последователей других религий-«язычников». Известно, что «христиане во владениях караханидов не подвергались притеснению” деп жазған., История востока, Высшая школа, Москва, 1998, 1-том, 256-бет: “Резуьтаты не замедлили сказаться; завоеванные территории, от Испании до Средней Азии, энергично исламизировались, причем исламизация шла фактически добровольно, во всяком случае без активного принуждения, без преследования немусульман” деп, тарихи шындықты паш еткен. Көшпенділердің мұсылмандығы турасында көбірек мәлімет алу үшін, Егемен Қазақыстан гәзетінің 28.2000 күнгі санында, Назира Нұртазина тарапынан жазылған «Далалық Ислам және оның имандылық діңгегі туралы дәйектеме» атты мақаланы оқыңыз. Мұсамаха – хош көру, кешіріммен қарау, кеңшілікпен қарау 15. Карлофча келісім шарты Осман патшалығының тоқырау және құлдырау кезеңінің басталуы боп саналады. Аталмыш шарт арқалы Османия дәулеті бірінші реті бағзы аразилерінен айырылған. Бердібай, Рахманқұл., Байқалдан Балқанға дейін, Қазақстан баспасы, Алматы, 1996, 116-117 беттер 22
TITLE: Ислам дініндегі хош көрушілік — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мисалға, өлім қаупінен қорқып, шошқа етін жеген мұсылманға күнә жоқ Исламның имани негіздері осында жатыр. Сондықтан, Ислам діні басқа сенім-нанымдағы адамдардың зорлықпен, күшпен дінге кіргізілуін жақтамайды, ижазат бермейді. Исламмен танысқан адамдар оны қабылдап-қабылдамау мәселесінде толық еркіндікке ие болады. Үйткені, тағы да бір рет айталық-кім, дін дегеніміз жүректің мәселесі, жүректің сенуі, ұжданның қабылдауы. Демек, адам баласы егер шын жүрегімен қаласа ғана сенеді, керегін жасайды; шын жүректен сенбесе, онда зорлықпен жасағаны мағнасыз болады. Зорлықпен жасалған мойындатпалар сүреңді болмайды, жемістері аурулы болады, гүлденіп өспейді. Өз еркімен болса онда басқа, ондай адам иманы үшін жанын береді, барлық қиыншылықтарға шыдайды. Ислам хұқұғында басқа дін өкілдері мұсылман билігін мойындап, “жизя” және “хараж” төлеген жағдайда мұсылман мемлекеті олардың бас амандығын, қорғанысын қамсыздандыру міндетін өз мойнына алады. Олар ешқашан да Исламды күштеп қабылдауға зорланбайды. Дінде зорлау жоқ деген сөзден дінде тәртіп жоқ, әркім өз ойына келген нәрсені істей береді деген мағна шықпауы керек. Зорлау иман етуде, сенімде жоқ, бірақ әр қоғамда әр заң жүйесінде болғанындай, қоғамдық тәртіпті, елдің тыныштығын, азаматтардың малжан амандығын сақтау секілді мәселелерде, әрине, санкциялық шаралар қолданылады; мәселен, мұсылман қыздардың намысына дақ келтіретін әрекеттерге рұқсат етілмейді т. Сахабалар мен олардан кейінгі мұсылмандардың хақ дін Исламның шартарапқа мәлім болуында, адамзаттың жүрегінің тағына қонуында орасан зор еңбегі болды. Олардың адамгершілігі, парасаттылығы, сабырлылығы, көрегенділігі, тазалығы, мархаматтылығы, ибалылығы т. бәрі де Ұлық Пайғамбардың тәрбиесінің жемісі еді. Олар мың кісінің ішінен жекеленіп, дараланып тұратын жарық жұлдыздар еді. Олардың жүрген жерінде бейбітшілік, құт-береке дарушы еді. Егер олай болмағанда, Исламға дейін Арабыстанның ұшы-қиыры жоқ шөлдерінде ауып-көшіп жүрген бір уыс арабтың қолынан мыңдаған жылдар бойы жалғасып келе жатқан осы ұлы өркениет келмес еді. Тарих беттері тасқын судай ағып келіп, сіңіп, жоғалып кеткен ағымдарды айтып тауыса алмайды. Исламды зорлықшыл деп танытушылардың шын мақсаты өз зорлықшылығын жасыру ғана. Алайда, нағыз зұлымдыққа душар болғандар мұсылмандардың өздері; шармық жорықтарынан бастап , кешегі Ауғаныстан, Палестина, Босниа және оты жалындап тұрған Чешеністан трагедияларын айтсақ жеткілікті. Құдұсты жаулап алған соң шармық жендеттері Ақса мен Омар мешіттерінде 70 000 мұсылманды қырып, йаһұдилерді синагогаларға қамап, тірідей өртеген. Исламият бейб iтш iл iк, татулық, тыныштық д iн i болғандықтан, асқан кеш iр iмш iл iк пен хошкөруш iл iкті уағыздаған д iн. Жер шарының түкп iр-түкп iр iнде, барлық ұлт пен д iн мансұбтарының хақ д iн Исламды жаппай қабылдауының нег iз iнде осы хошкөруш iл iкт iң әсер i тым айырықша. Исламның қоғам өм iр iндег i барлық қатынас түр iн ретке келт iр iп, Жаратушы Аллаһ Тағаланың төрел iг iне тапсыруы, көңіл тыныштығын аңсаған, руханиятқа шөлдеген жиындарды өз iне тартқаны, сондай-ақ, балқытқаны да белг iл i. Мұсылмандардың басқа д iн мансұбтарына берген кеңш iл iг i және хошкөруш iл iг i туралы жиһан қаламгерлер i жазып тауыса алмай жүр. Жер шарының барлық құрлықтарындағы халықтар мұсылмандардың билеу iнде болсақ-ау деген кездер көп болған. Мисалы, Осман патшалығының тұсында Бизантияның тепк iс iнен әбден шалдыққан тұрғындардың, Балқан халықтарының Осман бил iг iн аңсағаны және қуана-қуана қауышқаны тарихтан мәл iм. Хош көру, жылы шырай таныту мұсылмандардың басты сипаттарынан болғанымен, мұсылмандарды қатыгез, зорлықшыл етіп көрсетуге тырысушылар бар. Мәселен, бағзы шығыс бұрмалаушылар түрік қағанаты дәуірінен қалған қабірлердің үстіндегі тас мүс iндерд iң кейбірінің басын мұсылмандар шапқан деп жалақорлық жасаған-ды. Ынсабы бар ғалымдар болса, мұның дұрыс емес екен iн, тас мүс iндерд iң басын мұсылмандар емес, мұңғұлдардың шапқанын анықтады. Үйткен i, мұңғұл нанымы бойынша ертеректе өм iр сүрген адамдардың бейнес i т iр i адамдарға зиян тиг iзу i мүмк iн еді, сондықтан мұңғұлдар мүсіндердің басын шауып ж iберген / /. Жә, енд i, тағы да айта кетет iн б iр қызық жиһәт; Орталық Азияда б iр кездер i жаппай миссионерл iк айла-шарғылар жасап, кең тарап кеткен ек i д iн: манихей мен христиандық алтын дәу iр iн Орталық Азияда мұсылман бил iг i орнағаннан кей iн жасаған. Бартольдтың айтуынша манихейл iк пен христиандықтың ең үлкен табыстарға жеткен кез i VII-ғасырдың аяғы және VIII-ғасырдың бас шен i, яғни мұсылмандардың саяси бил iг i орнағаннан кей iнг i жылдар / /. Бұл факт мұсылмандардың басқа д iндерге қаншалықты хошкөруш iл iк танытқанының нағыз айғағы болса керек. Ұзақ ғасырлар бойы христиандық сен iмде болған кейб iр халықтардың Исламды өз ерк iмен қабылдауы да осы кеңш iл iк пен хош көруд iң белг iс i / /. Көптеген христиан және йаһұди ғалымдар мұсылмандардың аталмыш ек i д iнн iң өк iлдер iне ерекше кеңш iл iк берген iн еңбектер iнде миннаттарлық сезіммен атайды / /. Мұсылман елдеріндегі христиандарға берілген ерекше бостандық пен кеңш iл iктің мысалын көбейтуге болады / /. Мұның айғағы ретінде академик Бартольд Ислам Халифалығы дәуірінде күншығыстағы Самарқандтан күнбатыстағы Портұғалияға дейінгі кеңістікте жеке меншік хұқұғы сақталған, аса бай христиан қоғамдарының қалыптасқанын атап көрсетеді / /. Халифалықтың хакімиятындағы христандар басқа мемлекеттердегі дін қарындастарымен, діни ұйымдармен емін-еркін қарым-қатынаста болып тұрған, олардың қаржылай көмегін ешқандай қысымсыз, тергеусіз алып тұрған. Константинополь қаласында болған мәжіліске Құдұс қаласының өкілі де қатысқан. Бұл мұсылмандардың өз билігіндегі ғайри-мұслимдердің діндестерімен мұғамалада болуына толық бостандық бергенін көрсетеді. Мұсылмандар жергілікті басқарушыларды бұрынғы орнында қалдырған. Мәселен, Сұрия, Филистин аймақтарында мұсылман билігі орнатылғанда, жергілікті христиан әміршілер, бюрократтар бұрынғы қызметінде қалдырылған / /. Орта Азияда да жағдай солай болды, жергілікті әулеттер, ханадандар, дін басылары т. бәрі де бұрынғы мансабын сақтады. Мұның бәрі Исламияттың мейірімділігін, мұсылмандардың хошкөрушілігін баян ететін фактілер. Дилорам Ибраһим мұсылмандықтың Орталық Азияда таралуы кез iндег i хошкөруш iл iкт i былай суреттейд i; “Мұсылмандардың фәт iх жорықтары кез iнде Мауера-ән-Нәһір халықтары өз мәдениет iн, әл iппес iн және д iн iн ерк iн ұстанды. Сондай-ақ, Мауера-ән-Нәһірдің шұрайлы топырағына келген Ислам иманы жылдам дами бастады уә жерг iл iкт i дәулеттерд iң мемлекетт iл iг iн нығайту арқалы олардың өтпел i кезеңiн реттед i. Исламды қабылдаған жандардың өм iр i одан ары жақсарды. Жаңа иман арқалы өз мәдениеттер iн көркемдеген олар, д iни қасиет i жоғары алтын өркениетті қалыптастырды. Орталық Азия халықтарын Исламның кеңш iл iг i, жерг iл iкт i халықтардың мәдениет iн дұрыс ескере отырып, олардың нәс iлд iк, милли ерекшел iктер iн хош көре б iлу i және оларды түс iн iкс iз догматтармен қоршамауы өз iне тартты. Исламдағы рәс iмдерд iң қолайлылығы және Аллаһ Тағалаға иманды әрб iр жекелеген адамның өз жүрег iн iң мәселес i деп қарауы, Орталық Азияда үлкен қызығушылықпен қарсы алынды. Арабтар жерг iл iкт i халықтарды қырып, олардың жерін һәм мәдениет iн құртуды көздеген емес. Олар кер iс iнше өздер i ашқан қалаларды сақтай отырып, бұрынғы сауда-саттық байланыстарын, атап айтатын болсақ қалалар мен ауылдар арасындағы қатынастарды одан ары дамытты. Исламның дала халықтарына таралуы Самарқанд, Бұхара сек iлд i Мауера-ән-Нәһір қалаларынан басқаша болды. Ислам дала халықтарына жорықсыз-ақ, мисалы, мұсылман сауда керуендер i арқалы жайылды. Х-ғасырдың бұлақтары даладағы елд i мекендерд iң көб iнде меш iттер бар екен iн жазады. Осы мұсылман саудагерлер мен қалалықтар сол кездег i ұлан-байтақ мұсылман өңiрлер iн iң ең үзд iк ғылыми жет iст iктер iн далалықтарға әкелд i. Далалықтардың Исламды қабылдауында осы жет iст iктерд iң атқарған м iндет i өте жоғары болды” / /. Ислам д iн iндег i кеңш iл iкт iң, хошкөруш iл iкт iң теңдес i ешқайда жоқ. Ислам, басқа д iндерд iң, басқа ұлттардың пайдалы, хақ нәрселер iн алуды, қабылдауды шектемейд i. Олай болмағанда Пайғамбарымыз Әз Мұхаммед ; “Ғылым қытайда да болса, барып алыңдар!” немесе; “Ғылым деген iм iз мұсылманның жоғалтқан дүниес i сек iлд i, оны әр жерде iздеп табуы ләз iм” демес ед i. Мұсылмандарда ешқашанда көрсоқырлық, дұрыс екен iн көре тұра менс iнбеу деген қылықтар болмаған, болмауы керек. Тек, соңғы ғасырларда шын ғылым мен Исламның асаси байлықтарынан алшақтап кеткен соң, ондайға барып жатқан шала моллалар, д iн көсемдер i , д iн иелер i шығуда. Өзін дін иесі, діннің патшасы, діннің көсемі деп жүргендер, Исламияттан бұрынғы отқақұлдық, бұтқақұлдық, манихейзм т. қатарлы нанымдардағы рұһбан сыныпының формасы өзгерген сарқыншағы ғана. Васильев, Исламның Орта Азиядан Испанияға дей iнг i ғаламат аумақта өте қысқа уақытта һәм түбегейл i таралуының ер iкт i түрде болғанын дәлелдеп жазады / /. Ол, сондай-ақ, хақ д iнн iң жайылуы барысында ғайри-мұслимдердің қудаланбағанын яки д iнд i қабылдауға зорланбағанын көрсетед i. Мәскеуге телм iруге үйренген кейб iр тарихшыларымыз осыдан ғибрат алса екен дейм iз. Алман ғалым, профессор Хаұссиг мұсылмандардың хошкөрушілігі туралы былай деп жазады өзінің “Жібек жолы және Орта Азияның мәдениет тарихы” атты кітабында; “Дивастич деп аталатұғын Самарқанд билеушілерінің Пенжикенттегі сарай тамтықтарынан анықталғанындай, осы қаладағы ғибадатхана мен сарайдың құрылысы VIII-ғасырдың басында, яғни араб билігі кезінде ғана бітірілген екен. Біздің бұнан ұққанымыз; саяси және әскери жаулаушылықтың жағып-өртеу, құлату мен қирату түрінде болмағаны. Ислами емес ғимараттар мен Орта Азияның Исламнан бұрынғы мәдениетінің IX-ғасырдың алғашқы жартысына дейін хошкөрілгенін жазба деректерге қоса мазарларда жасалған қазба жұмыстарынан табылған материалдар да растайды” / /. Міне, нағыз ғылым жолын қуған ғалымның тұжырымы! Мұсылмандар Самарқандты билеп алған күннің өзінде, қалада бұтхана, отхана т. жасалуына рұқсат еткен екен. Мұны бүкіл өмірін Орталық Азия мәдениет тарихын зерттеуге бағыштаған алман ғалым, профессор Хаұссиг айтып отыр. Мұсылмандарға жабылған жаланың енді бірі, олардың суретті тыйып, суретшілерді қор көргені сықылды мантыққа муафық емес қылықтар. Мисалы, Иранда билік орнатқан Тахирилер әулеті Нишабұр қаласындағы сарайының суреттермен безендірілуіне қарсылық көрсетпеген. Бұдан басқа Ауғаныстандағы Лешкер базарында және Ғазна сұлтандарының жазғы сарайының дуалдарында суреттер табуға болады. Самарқандтағы Регистандағы атақты Ширдар медресесінің алдыңғы қасбетінде арыстан бейнелері, Тәжікістандаға Хульбук билеушісі Хұтталян әулетінің сарайында , Тірміз билеушісінің қала сыртындағы мәлікханасында , Түрікменістандағы Анау қаласындағы мешіттің дарбазасындағы айдаһар бейнесі және көптеген медреселерде аң-жануар суреттерін көруге болады / /. Бұдан басқа, тағы да Ирандағы көптеген ғимараттарда, Түркиядағы Селжүктерден қалған кейбір медресе-мешіттердің қабырғаларында суреттер бар. Тағы да, шыныкерамикадан жасалған ыдыстарда, миниатуралар мен көптеген кітаптардың қолжазбаларында әр түрлі тақырыптағы суреттерді кездестіруге болады. Әрине, сурет салғандағы мақсат, ниет өте маңызды. Білім беру мақсатымен , ғибрат алу мақсатымен жасалған суреттердің оқасы жоқ деп саналған. Бірақ, табыну, нәпсіні азғыру, өзімшілдігін қандыру, кібірлік жасау, сиыну үшін сурет салуға рұқсат етілмеген. Бұдан басқа ғайри-мұслимдер құсап періштелерді тыр жалаңаш әйелдер, ал әулие-пайғамбарларды тыр жалаңаш еркектер етіп суреттеуге мүлде рұқсат етілмеген. Исламды көшпел i өм iр мен көшпенд iлерге қарсы етіп көрсету Кеңес дәуірінен келе жатқан үрд iс / /. Алайда, оның шындыққа саймайтынын мына уақиға дәлелдейд i; Хорасан мен Хорез iмд i өз бил iг iне қаратып б iр iкт iрген Бұхара ханы Өзбек әулетінен Абдұллаһ, 1583 ж. хан боп жарияланғанда, ежелгі мұңғұл салты сақталып, ақ киг iзбен көтер iлген-д i. Ұбайдұллаһ хан сек iлд i мұсылмандыққа қатты бер iлген Абдұллаһ ханның бұл әрекет i, мұсылман мемлекет iн iң ең жоғарғы салтанатты да ресми мұрасымында мұңғұл жолын қолдануы, мұсамаха мен кеңш iл iкт iң нағыз дәлел i / /. Исламның басқа діндегілерге мәлім болып, олардың қошеметіне бөленуінде мұсылман мемлекет қайраткерлері мен ғұламалар ұстанған позиция да маңызды рөл атқарды; мәселен, Әмәуи уә Аббаси қосындарында әскер болған түрік-иран халықтарының өз дінін ұстануына рұқсат етілген. Бұған дәлел ретінде қолбасы Афшинның бұтын өзімен ала жүргенін көрсетуге болады / /. Фыранса Ғылыми Зерттеу Орталығының ұстаздарынан, белгілі ғалым Мұхаммед Хамидұллаһ: “Осы арада, иман еткен кейбір ирандықтардың өтініші бойынша Пайғамбардың рұқсатын алған Салман әл-Фарси фатиха сүресін парсы тіліне аударған. Әлгі парсы мұсылмандар фатиханың арабшасын түсініп, жаттағанша парсыша тәржімесін құлшылықта пайдаланған” дейді / /. Тегі иран халқынан шыққан Имам Ағзам Әбу Ханифа мен оның жолын ұстанған шәкірттерінен Имам Мұхаммед пен Имам Жүсіп арабша білмейтін адамдардың ғибадат кезінде парсы тілін қолдануына рұқсат еткен. Имам Омар әл-Нәсәфи кейбір сүрелерді парсышаға аударған / /. Осы арада, Ислам ғылымдары мен иғтиқадтың негізгі бұлақтарын ғылыми түрде реттеп, тұжырымдаған Әбу Ханифа , Имам Бұхари , Имам Тирмизи , әл-Матұриди қатарлы көптеген ғалымдардың түрік-парсы жұртынан шыққанын және Орта Азиялық екенін айтқанымыз жөн. Ұкраина жері 1475 ж. Одесса Осман патшалығына қаратылғаннан бастап 1699 ж. Карлофча / / келісім шартына дейін тура 224 жыл мұсылман билігінде болған ел. Осман хакімияты кезінде ұқраиналықтар өз тілі мен дінін еркін ұстанды һәм әдет-салтын жалғастырды. шведтерді жеңген соң, Ұқраинаны Ресей патшалығына қосқанын жария етті. Осыдан бастап ұкраиналықтар үшін азалы күндер басталады да ақырында олар көтеріліс жасауға мәжбүр болды. Қатын патша II Екатерина ұкраиналықтардың ұлттық мәжілісі “Запорожская Сйечті” 1775 ж. Ресей өкіметі ұкраин тілінің қолданылуына тыйым салады / /. Міне, осы тарихи фактілер мұсылмандардың басқа халықтардың мәдениетін қаншалықты сыйлағанын және хош көргенін көрсетеді. Тарихи хақиқаттар айдан анық болып тұрғанымен “аузы қисық болса да байдың баласы сөйлесін” дегендей, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының иелері мен әлемдік қанаушы топтарының атқосшылары ылғи да мұсылмандықты қатал, экстремист, мархаматсыз дін етіп көрсетуге тырысуда. Олар туралы белгілі ғалым Р. Бердібай былай деп жазған; “Мұсылмандарға деген айрықша өштік тек өткен дәуірдің ауыр шындығы болып қалса бір сәрі ғой. Бұл көзқарастың толастамай, жалғасып келе жатқаны қорқынышты. Өркениет үлгісін көрсетеміз деп кеуде қағатын батыс насихатшыларының арасында мәселенің дұрыс, бұрысын анықтап жатпай, Ислам атына қара күйе жағуды әдетке айналдырғандар аз емес. Әлемнің әрбір түкпірінде етек алған экстремистік, террористік, бандиттікке Исламды “қосақтай” салу дағдыға айналып бара жатыр. Бұған алыстан мысал іздемей-ақ әлемнің көп тілдерінде беріліп тұратын “Свобода” радиосының күн сайынғы хабарларын мысалға алсақ та жеткілікті. Лондон, Парис, ньюйорк, Мәскеу экстремистері жай ғана қылмыстылар, ал мұсылман шығысында бой көрсеткен бұзықтықтар міндетті түрде Ислам экстремистері деп айта берушілік арам пиғылдың көрінісі демеске болмайды. Мұның аты жалпы Исламды жамандау болып шығады. Біз бұл арада батыс елдерінен шыққан қылмыстыларды христиан немесе иудей экстремистері деп атауды ұсынғалы отырған жоқпыз. Теріс жолға түскен, заңды бұзғандар үшін исламның да, христианның да діні айыпты емес. Ал белгілі бір дінді бөліп алып, жаппай қаралай беру, сыпайылап айтқанда, діндер арасында от тастаумен барабар. Исламды мансұқтау сарыны Ресей баспасөзінде жиі кездесетіні бұрыннан мәлім. Мұның себебі түсінікті. Үйткені, Ислам дәстүрі күшті сақталған елдерде еуроцентризм өріс таба алмайды, тәуелсіздік қамалы мықты болады. Мұндай жағдай басқаларды – құл, өздерін өктем санап үйренгендерге әсте ұнамайды. Исламның батыс экспансионистеріне жақпайтын жері осы. Тағы бір өкінерлік жері – біздің кейбір зыялыларымыз ислам жөнінде бұрмаланған пікірлерге имандай сеніп, оның жауларымен қосарлана шаба жөнеледі” / /. Рахаңның имандай сенеді дегенінің жаны бар; үйткені, біздегі екінші баспа шығыс бұрмалаушылар қамданып жатқан соң, олардың батыстағы әріптестері құрметті демалысқа шықса да болғаны. Хақ дін Исламның бейбіт таралғанын, мұсылмандардың бағынышты халықтарға әділетті болғанын Т. Карлайл, Гұстав ле Бон, Томас Арнолд және А. Тойнби секілді ынсабын жоғалтпаған батыс авторлары да мойындауда. Кейб iр деректерде медресе иснтитутының тұңғыш рет Бұхарада пайда болғаны, Исламнан бұрын Бұхараның бұддашылдықтың маңызды д iни орталығының б iр i болғаны, мұнда көптеген вихаралардың болғаны, т iпт i, Бұхара атауының сол вихарадан шыққаны айтылады. Бартольдтың п iк iр iнше, бұддашылдық Орта Азиядан кеткен iмен, iз iн қалдырып кеткен, яғни сол вихаралардың нег iз iнде медреселер пайда болған / /. Б iзд iңше, бұл әбден табиғи һәм рационалдық құбылыс, дамудың нақты сатысы. Егер бұддашылардың кейб iр жүйелер i, әд iстер i адамзатқа пайдалы болса, оны неге алмасқа? Мұсылмандар қадими грект iң фәлсәфәсін, Персияның кейб iр экономикалық һәм әкімшілік заңдылықтарын, Сұрияның медициналық жетістіктерін, Қытайдың дамыған ілімдері мен технологияларын қабылдаған жоқ па? Ислам тарихы осындай уақиғалардың, дамулардың мысалдарына өте бай. Үйткен i, ғылымның, технологияның д iн i де ұлты да болмайды. Дәл бүг iнг i ғылыми-технологиялық даму сәуиесінде соған көз iм iз жеткендей. Мұсылмандардың басқа д iн мансұбтарының жет iст iктер iн меңгер iп алғаны сондықтан таң қаларлық жағдай емес. Б iрақ, мұсылмандар пәленнен ананы алған, мынаны алған деуш iлерд iң осы арада б iр комплекс i бар сек iлд i! Тағы да айта кетет iн б iр маңызды жәһiт; Орталық Азия өңiр i мен мұсылман әлем iн iң басқа өлкелер iнде Ислам д iн iн iң таралуына, жерг iл iкт i халықтарға лайығынша түс iнд iр iлу iне, Ислами ғылымдардың өркен жаюына, фәлсәфә, тыб, математика, ғарыштану сықылды көптеген ғылым салаларының дамуына үлкен үлес қосқан осы медреселер ед i. хх I ғғ. басталған медреселер толқыны мың жылға тарта керемет жет iст iктерд i мұралатқанымен, соңғы б iрнеше ғасырда схоластиканың құрбаны болып, тек жаттанды қайталамаларды ғана уағыздайтын оқу орнына айналғаны жан ашырлық шындық екен iн де айта кеткен iм iз жөн. Бұрын медресе институты аталмыш пәндердің жетекші локомотиви болған, ал кейінірек бұл құрылым өзінің асаси қасиеттерінен жұрдай болып, бірнеше молданың, дін көсемінің жиналған ортасына айналған. Біз осы арада медресе кімнен шыққан деген сауалға дауласайық деп тұрған жоқпыз. Кейбір ғалымдар медресенің прототиптерінің ертеректе мұсылмандарда болғанын дәлелдеп жатыр, кейбірі болса жоғарыда айтылғандай бұддашылдардың вихарасы үлгі болды дейді. Қай қайсысы болса да Исламның басқа мәдениеттерге есігінің ашық болғанын көрсетеді. Демек, Исламият хайырлы нәрселерді кері қақпайды, керісінше қабылдайды, дамытады. Белгілі ғалым Баймырза Хайыттың пікірінше медреселер ең алғашқы мешіттердің жанында, Құран оқуды үйрететін дәрісханалар ретінде пайда болған / /. Медреселердің оқу бағдарламалары толығып, IX-X ғғ. олар барлық пән салалары бойынша білім беретін ғылым ұяларына айналады. Медресе деп унтверситетті айтады, ал, біздегі қалыптасқан ұғымда медресе десе әптиек пен хатым дұғасын үйрететін молдахана еске түседі. Бұл әсте дұрыс емес! Орта Азиялық мұсылмандар мақтаныш ететін факті, тұңғыш медресенің Бұхарада пайда болғаны. Мәселен, Фаражек медресесі Бұхарада 937 ж. ашылып, білім бере бастаған. Медреселер бірте-бірте күллі Ислам әлеміне жайылған, мисалы, Қаһирадағы әл-Әзһер дәрісханасына 976-996 жж. медресе статусы берілген / /. Қарахан билеушісі Арслан Ғазы Тафғач Хан, Х-ғасырда Мәру қаласында медресе ашқан, ол уафат болған соң, медресенің жанына жерленген. Ғазналық Махмұд Ғазнаны медреселер қаласына айналдырып үлгерген! Нишабұр билеушісі Насыр Себұктегінұлы 1033 ж. Нишабұр қаласында керемет медресе ашқан / /. Селжүк билеушісі Тұғрұл Бек 1046 ж. Нишабұрда өзінің атымен аталған медресені салған. Уәзір Низам әл-Мүлік атақты Бағдад медресесін 1066-1067 жж. салады, осы алып бинаның құрылыс жұмыстарында 100 000 динар жұмсалған-ды / /. Ғалым уәзір бұдан басқа Балх, Нишабұр, Һерат, Исфахан, Басра, Мәру, Мұсұл, Табаристан медреселерін ашқан. Қыруар қаржы жұмсалған үшбұ медреселерде барлық пәндер оқытылушы еді. Әсіресе, тыб , астрономия, математика, табиғаттану, әдебиет, фәлсәфә және мантиқ салаларына қатты көңіл бөлінуші еді. Ислам елдеріндегі медреселерде біртуар ғалымдар тәлім-тәрбие алды, мәшһүр еңбектерін жазды. Олардың басты ерекшеліктері; олар өздері шұғылданған ғылым салаларын өте терең меңгерген ғалымдар, сонымен қатар Исламиятты да жақсы білетін иманды мұминдер еді. Заманымызда бұл жағдай тым басқаша; ғалым атағын алғандардың көбі атеист, ал молда атағын алғандардың көбі ғылымсыз! Батыс елдерінде ең алғашқы университеттердің медреселерден 2-3 ғасырдан кейін ғана ашылғанын байқаймыз. Тұңғыш университеттердің өзі мұсылман билігінде болған Оңтүстік Италия мен Әндүлүстен әсер алған Фырансада пайда болған. Мәселен, Парис университеті , Кэмбридж , Падұа , Рим , Вена т. Орыстардың университетке қол жеткізуі тым бертінде яғни Бұхарадағы алғашқы медреседен 800 жылдан кейін ғана мүмкін болды. Жоғарыда келтірілген ғылыми һәм тарихи фактілер мұсылмандардың басқа діндердің өкілдеріне, олардың мәдениеттеріне асқан хошкөрушілік танытқандарын растайды. Қазіргі уақытта мұсылмандарды тарихи шындықтан басқаша етіп көрсетуге тырысушылар бар. Елін, жерін, ата-бабасының мәдениетін сүйетін оқымыстыларымыздың міндеті бұрмалаушылардың уағызынан асып түсетін түрде хақиқатты, ізгілікті насихаттау болмақ. Ислам хұқұғы профессоры Хамза Актаң, халифа Әділетті Омардың жұт болған жылы ұрлық жасағандарды «һәд» жазасына тартпағанын мысал етеді. Қараңыз: Prof. Мысыр билеуш iс i Бейбарыстың әйел i Берке ханның қызы ед i., Религии Мира, 281-бетте былай деп жазған: “Мусульмане, в свою очередь, считают христиан и иудеев «людьми Книги», «людьми Писания» и отличают их от последователей других религий-«язычников». Известно, что «христиане во владениях караханидов не подвергались притеснению” деп жазған., История востока, Высшая школа, Москва, 1998, 1-том, 256-бет: “Резуьтаты не замедлили сказаться; завоеванные территории, от Испании до Средней Азии, энергично исламизировались, причем исламизация шла фактически добровольно, во всяком случае без активного принуждения, без преследования немусульман” деп, тарихи шындықты паш еткен. Көшпенділердің мұсылмандығы турасында көбірек мәлімет алу үшін, Егемен Қазақыстан гәзетінің 28.2000 күнгі санында, Назира Нұртазина тарапынан жазылған «Далалық Ислам және оның имандылық діңгегі туралы дәйектеме» атты мақаланы оқыңыз. Мұсамаха – хош көру, кешіріммен қарау, кеңшілікпен қарау 15. Карлофча келісім шарты Осман патшалығының тоқырау және құлдырау кезеңінің басталуы боп саналады. Аталмыш шарт арқалы Османия дәулеті бірінші реті бағзы аразилерінен айырылған. Бердібай, Рахманқұл., Байқалдан Балқанға дейін, Қазақстан баспасы, Алматы, 1996, 116-117 беттер 22
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 