Жеткіншектер фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы
"Жеткіншектер фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Жеткіншектер фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Жеткіншектер фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 662
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Бес жаста без iп үйден тал ат м iн iп, Он жаста жарға ойнаған лақтайсың. Халық өлеңiнен Халық ұғымында бала бес жастан бастап өз iнше дәурен кешед i. Бұл жастағы баланы «ойын баласы» дейд i, яғни бала өз тұрғыластарымен т iл табысып, ересектер өм iр iнен «азат» әлемге к iред i. Барша халық 5 пен 7 жас мөлшер iне ерекше мән беред i. Бұл кезеңде атааналар оларға к iш i балаларды бағып-қағуды, мал-жанға қарауды, басқа да үй iш iл iк жұмыстарды сен iп тапсыра бастаса, балалар бұл тараптағы м iндеттерд i өз мойнына жауапкерш iл iкпен алады. Бес, жет i жаста бала естияр болады деп есептелед i де, жаңа әлеуметт iк жүк арқалай алатындай орнықты м iнезге ие болады» – деп жазады И. Әрине, бұл жердег i баланың сәбил iк шақтан өт iп балалық кезеңге ену iн iң дәл бес жастан басталуы өте шартты ұғым. Ол б iрт iндеп болатын, одан ертерек те басталып, кейде кеш iрек те толысатын құбылыс. Яғни бала күн санап өскен сайын айтылатын жырдың мазмұны да өзгер iп күрделене түсед i. келе-келе ол өлеңдерд i балалардың өздер i де жаттап алып айтып жүред i. Ал ересектер күндел iкт i тұрмыста балаларға өз репертуарындағы күрдел i фольклордың үлг iлер iн де үйретед i. Сондай-ақ түрл i әдет-ғұрып, жиын тойларға да балалар жай ғана тамашалаушы емес, шама-шарқынша белсене араласады. Сондықтан да ересектер фольклорындағы кейб iр жырлардың ек i ортада қабат өм iр сүрет iн iне таң қалуға болмайды. Б iр жағынан қарағанда балалар фольклоры деген терминн iң тым шартты көр iнет iн себеб i де осында. Бұл орайда Э. Литвинн iң «Б iзд iң ойымызша, балалар әдебиет iн кезкелген елд iң әдебиет iн iң тұтас даму процес iнен бөл iп қарай алмайтынымыз сияқты, балалар фольклорын да халықтың жалпы халық шығармашылығынан бөле-жара, оқшаулаудың жөн i жоқ. Балалар әдебиет iн iң классикасына айналған көптеген шығармалардың бастапқыда балаларға арналып жазылмағаны баршаға мәл iм. Пушкин ертег iлер iн iң, Свифт сатирасының, Диккенс пен Марк Твен романдарының тағдыры дәл осындай. Халық шығармашылығының өм iршең тәж iрибес i тек қана балалар аудиториясына әдей i арналып айтылатын шығармалардың ғана орасан көркемд iк әсерге ие емес екенд iг iн көз жетк iзе дәлелдеп келед i, – деген дұрыс тұжырымына ден қоюға тура келед i. Әрине, үлкендер жырларының барлығын балалар өз репертуарына қабылдай бермейт iн i сөзс iз. Халық шығармашылығы тарихына барлай қарасақ, түрл i жырлардың балалар репертуарына өту процес iнде үлкен танымдық екшеуд iң, таңдаудың болатындығын байқаймыз. Балалар поэзиясына тек олардың бала табиғатына, психикасына сай, халық педогогикасының талаптарына сәйкес келет iндер i ғана ауысып сол ортаға сай өзгер iстерге ұшырап өм iр сүрет iн iн көрем iз. Балалар ана т iл iн iң нәр iн түс iн iп, толық игере бастаған, ересектерд iң басшылығымен күндел iкт i шаруаға, түрл i әдет-ғұрыптарды атқаруға араласа бастаған сәттен бастап халық фольклорының да сырына ден қойып, игере бастайды. Алғашында олар жәй ғана тамашалаушылар ғана болса, б iрте-б iрте оның кейб iр үз iнд iлер iн жаттап, ұққан-б iлгендер iн қаб iлет iн iң жеткен жер iне дей iн б iр-б iр iне айтып, күндел iкт i ойын үст iнде қайталап отырады. Мағжан сөз iмен айтсақ, «Айналасындағы тұрмыста нен i көрсе, соны iстейд i». Мәселен, үйленуге байланысты жиынтойларда көрген-б iлгендер iн балалар өз iнше ойынға айналдырып, б iреулер i жаржардан үз iнд iлер айтса, енд i б iреулер i ұзатылған қыздың сыңсуын келт iр iп, ойын-күлк iге айналдырып жүрет iндер i бар. Сол сияқты балалардың әр жиынтойда болатын айтысқа да қатты ел iктейт iн iн байқауға болады. Сондықтан да арғы дәу iрдег i айтыс ақындарынан Жамбылға дей iнг i жыр дүлд iлдер iн iң барлығы да айтыскерл iк жолдарын тым ерте, 9-10 жастарында бастағанын көрем iз. Мұның барлығы да балалар шығармашылығы күндел iкт i өм iрмен өте тығыз байланыста жатқандығының дәлел i. Бұл орайда балалардың қандай шығармаларға ден қоятынына М. Жұмабаев та көңiл аударды. Демек, жеткіншектер фольклорының қатарына жас балалардың репертуарына әбден сіңісіп кеткен Наурыз жырын, Жарапазанды, Маусымдық өлең-жырларды, Арнау- тілек өлеңдерді, Тақпақтар мен Сұрамақты, Қызықтаманы, Өтірік өлеңді, Мазақтаманы жатқызуға болады
