ЮНИСЕФ Қазақстандағы мектеп және балабақшалардағы тамақтандыру жүйесіне сараптама жүргізеді
DATE: 17:49, 16 Қазан 2022 | GMT +5
TITLE: ЮНИСЕФ Қазақстандағы мектеп және балабақшалардағы тамақтандыру жүйесіне сараптама жүргізеді
URL: https://kaz.inform.kz/news/yunisef-kazakstandagy-mektep-zhane-balabakshalardagy-tamaktandyru-zhuyesine-saraptama-zhurgizedi_a3991083/
META: DATE: 17:49, 16 Қазан 2022 | GMT +5
TOTAL WORDS: 1227
AUTHOR(S):
TEXT: Мектептерде тамақтандыруды жергілікті бюджет есебінен әкімдіктер ұйымдастырады, жеткізуші конкурстық негізде таңдалады. Болашақ мәзірді білім беру органдары бекітеді, онда бірінші және екінші тағамдар, салаттар, шырындар, сусындар қарастырылады. «Әр мектепте тамақтану сапасының мониторингі жөніндегі комиссиялар жұмыс істейді, олардың құрамына атааналар қоғамының, Қамқоршылық кеңестердің өкілдері, мектептің медицина қызметкері кіреді. Білім беру органдарының жанынан ведомствоаралық сараптамалық топтар құрылды, олар сондай-ақ тамақтандыруды, бракераждық комиссияларды ұйымдастыру жөніндегі қызметке мониторинг жүргізеді. Ережелерде пайдаланылатын өнімдердің сапасы туралы, мектеп директорының шығарылатын өнімдердің ассортименттік тізбесін бекітуі туралы тұрақты есептілігі бойынша нормалар бекітілген», - деп атап өтті ҚР Білім министрлігінің бала құқықтарын қорғау комитетінде. Жергілікті атқарушы органдардың мәліметтері бойынша жалпы білім беретін мектептердің 96, 5%-ы тамақпен қамтылған. 900 мыңнан астам білім алушы тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етілген. Бастауыш сынып оқушылары жергілікті атқарушы органдардың шешімі бойынша Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Ұлытау облыстарында, Астана, Шымкент және Алматыда тегін тамақтана алады. Ақмола және Маңғыстау облыстарының бірінші сынып оқушылары да жергілікті әкімдіктердің шешімі бойынша төлемсіз тамақтанады. Сондай-ақ, білім министрлігі мектептерде фастфуд, қант, газдалған сусындар, тәттілер, кондитерлік өнімдерді өнеркәсіптік қаптамада сатуға тыйым салынғанын еске салды. Қант мөлшері ДДҰ стандарттарынан 2 есе жоғары. Диетолог Марина Те ҚазАқпарат тілшісімен мектептегі тамақтың сапасы туралы пікірімен бөлісті. Оның айтуынша, мектеп асханаларындағы қант мөлшері ДДҰ стандарттарынан 2 есе жоғары. «Біз балабақшалар мен мектептерде тамақтануға талдау жасадық. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ересектерге күніне 30 грамм қант, ал балаларға 20 граммға дейін тұтынуды ұсынады. Балабақшада қант мөлшері бойынша норматив шамамен 50-55 граммды құрайды, бұл ДДҰ нормасынан екі есе көп. Балабақшаларда бір балаға берілетін 47 грамм. Алайда, бала тек балабақшада ғана емес, күні бойы ол құрамында қант бар тағамдарды тұтынады. Осылайша, баланың диетасында шамамен 60-70 грамм қант бар. Сондықтан тамақтану саласындағы нормативтерді қайта қарауды бастау керек. Айталық, бала «ортақ үстелге» ауыса бастағанда, шайға бірден қант қосылады. Біріншіден, балаға шай қажет емес. Оған кофеин мүлдем қажет емес. Біз балаға қант қосылған шай береміз және сол қантты ботқаға қосамыз. Сонымен, бала тәтті дәмге үйренеді, ал балабақшада ол енді қантсыз шай ішпейді және қантсыз ботқа жемейді», - деп түсіндірді нутрициолог Марина Те. Сайып келгенде, спикердің айтуынша, балалар мәзірі қант қосылған жарма ботқасынан, тәтті шайдан және мармелад қосылған наннан тұрады. Сонымен, таңғы астан бала қанттан басқа бірде-бір құнды дәруменді алмайды. Сондықтан диетолог балаға жеткілікті мөлшерде ақуыз, көкөністер мен жемістердің алуан түрі бар пайдалы диета қажет деп санайды. «Тамақтану артық калориялы болмауы керек. Яғни, бәрін атааналар жеке таңдауы керек. Ата - аналардың басты мақсаты - баланың әртүрлі көкөністерді, жемістерді, жидектерді жеуі және тамақтануы мүмкіндігінше әртүрлі болуы үшін баланың тағамдық қызығушылығын дамыту», - деп атап өтті Марина Те. Мектеп рационы неден тұрады?. Диетолог баланың мектептегі тамақтануын қайта қарау керек деп санайды. Спикердің айтуынша, мектеп рационында қарапайым көмірсулар, ақ нан, жарма ботқасы, құрамында талшықтары аз нан және макарон өнімдері, көкөністер, жемістер жоқ дерлік, бірақ қант мөлшері жоғары. «Балалар тамақ ішпейді, өйткені бұл көбінесе дәмді емес. Менің ұлым мектепте жиі тамақтанбайды делік, өйткені тамақ дәмсіз. Нәтижесінде балалар жүйелі түрде тамақтанбайды. Мектеп рационы ұнамайды, бала тіпті жемейді. Бірде маған бір әйел келді. Оның баласының мектеп рационында қант қосылған шай, балық котлеті, джем қосылған нан, печенье, ботқа болды. Бала ботқа мен балық котлетін жемейді. Нәтижесінде мектепте ол джем, печенье, шай немесе үш тілім нан жейді. Балалардың көпшілігі осылай тамақтанады. Мұндай аспен олар күні бойы жүреді. Аштық сезімі жоғарылағандықтан, бала кешке шамадан тыс тамақтануы мүмкін. Біздің стандарттар Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының нормаларына сәйкес келмейді. Мүмкін олар нормаларға сәйкес келеді, бірақ бұл дұрыс тамақтану ұғымынан алыс», - деді нутрициолог Марина Те. Диетолог Лаура Актуреева балабақшалар мен мектептердегі тамақтану деңгейінде проблема бар деген пікірмен келісті. «Ұсыныстар, санитарлық-гигиеналық нормалар бар, бірақ қандай да бір себептермен тамақтан алатын килокалорияға баса назар аударылады. Мектептерде қант, желе, компот қосылған шай береді. Балабақшада немесе мектепте тамақтанатын бала белгілі бір мөлшерде килокалория алады, бірақ даму үшін қажетті ақуыз, дұрыс майлар жеткіліксіз. Көбінесе балалар қаныққан майларды қабылдамайтын ақуыз алмасуының төмендігімен бізге келеді, бұл бүкіл даму процесіне тікелей әсер етеді. Таңғы асқа біз балаға ботқа ғана емес, сонымен қатар құрамында май мен ақуызы бар тағамдарды беруіміз керек. Қант қосылған кәдімгі ботқа - таңертең асқазанға үлкен жүктеме. Бұл бізге қажет ингредиенттер емес. Бұл килокалорияларды ақуыздардың, майлардың, көмірсулардың қатынасымен салыстыру керек. Толық болу үшін денеге жеткілікті мөлшерде килокалория түсуі үшін жас балалардың, мектеп оқушыларының тамақтануы бойынша ұсыныстар хаттамасын қайта қарау қажет «, - деп түсіндірді диетолог. ЮНИСЕФ не дейді?. ЮНИСЕФ теңдестірілген, сау диетада ақуыздардың үлесі оның калориясының 10 – нан 15% – на дейін, майлар15-тен 30%-ға дейін, көмірсулар 55-тен 75%-ға дейін қамтамасыз етуі керек екенін атап өтті. Бұл дегеніміз, әр түрлі тағамдарды дұрыс пропорцияда, дене салмағына жету және оны сақтау үшін қажетті мөлшерде тұтыну керек. Балалар мен ата-аналарға тамақтану туралы білім беруді енгізу керек. «Ең қарапайым мысал – қант. Олар бұл стандарттарға мүлдем сәйкес келмейді. Біз кем дегенде осыдан бастауымыз керек - оқу орындарындағы тамақтануға қойылатын мемлекеттік талаптарды өзгерту», - деді Марина Че. Екінші қадам-атааналар мен балаларға тамақ немесе диеталық білім беру. Яғни, балабақша деңгейінде жүктілікке дайындық кезінде атааналар мен олардың балаларына теңдестірілген тамақтануды үйрету керек. Үшінші қадам-балалардың тағамдық білімін енгізу. Маманның айтуынша, мектеп бағдарламасында әрдайым іс жүзінде қолданылмайтын көптеген пәндер бар. Оның орнына, баланы сау тамақтану және осы тақырыпта практикалық тапсырмалар беруге, тағамдық қызығушылықты дамытуға үйрету керек. «Мен дұрыс тамақтану курстарын өткіземін. Көптеген аналар балалар мен ата-аналарға баланың тағамдық қызығушылығын қалай дамыту керектігін үйрету керек дейді. Тамақтану-бұл бүкіл жүйе. Баланы тамақ туралы білуге үйрету керек. Егер адам ешқашан авокадо жемесе, онда ол бұл өнімді бірден қабылдай алмайды. Алдымен ол оны бақылайды, содан кейін иіскеп, дәмін тата алады. Егер біз әртүрлі тағамдарды ұсына берсек, баланың тамақтануы әр түрлі болады. Тамақтану әрдайым монотонды болған кезде, сіз одан да дәмді тағам жегіңіз келеді. Неғұрлым дәмді тағам-бұл тәтті, тұзды дәмі бар тағам. Бұл қытырлақ, айқын дәмі бар нәрсе. Бұл дұрыс тамақтанбау әдеттерін тудырады», - деп түсіндірді Марина Те. Салауатты тамақтану қалай қалыптасуы керек?. ЮНИСЕФ Гарвард қоғамдық денсаулық мектебінің тамақтану жөніндегі сарапшылары әзірлеген «Салауатты тамақтану тақтасы» қысқаша суреттелген нұсқаулық салауатты, теңдестірілген тамақтанудың тамаша үлгісі екенін атап өтті. «Балалар мен жасөспірімдер маркетингтің көптеген түрлеріне ұшырағандықтан, мектептерде құрамында тұз, қант, май көп зиянды тағамдарды жарнамалауды алып тастау керек. Мектептерде салауатты азық-түлік маркетингінің заманауи әдістерін қолдану балалардың дұрыс тамақтану тәртібін ынталандырады», - деп санайды ЮНИСЕФ. Оқу жылының басталуымен ЮНИСЕФ Қазақстандағы мектеп тағамдарын бағалауды және кешенді талдауды бастайды. Ұйым бағалау нәтижелері мектептегі тамақтану жүйесін, балалардың тамақтану жағдайы мен денсаулығын жақсарту жоспарын, сондай-ақ салауатты тамақтануды, физикалық белсенділікті және салауатты өмір салтын насихаттау мен ұстанудағы оң өзгерістерге ықпал ететін қоршаған ортаны жақсарту жөніндегі іс-шараларды әзірлеуге және енгізуге мүмкіндік беретінін атап өтті. «Бағалау нәтижелері сонымен қатар оқушыларды тамақтандырумен және дұрыс тамақтану принциптерін қамтамасыз етумен айналысатын мектеп қызметкерлерінің әлеуетін күшейтуге, оқушылар мен мектеп қызметкерлерінің жаңа және өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беруді жақсартуға мүмкіндік береді. Алынған мәліметтер мектептегі тамақтануды ұйымдастыру жүйесін жақсарту, НҚА - ны үйлестіру, мектептегі тамақтануды реттейтін стандарттар мен нормаларды өзектендіру, оқушылардың, олардың атааналары мен мектеп қызметкерлерінің салауатты тамақтану және балалардың денсаулығын жақсарту мәселелері бойынша хабардарлық деңгейін арттыру жөніндегі іс-шараларды жетілдіру бойынша ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік береді», - деп толықтырды ЮНИСЕФ. Оқушылардың дұрыс тамақтану критерийлері туралы. 1. Заттар мен энергияға физиологиялық қажеттілік нормаларына сәйкес келеді. Өсімдік және жануар текті өнімдердің алуан түрлілігімен сипатталады. Тәулік ішінде тағамның көлемі мен түрлерін дұрыс бөлу арқылы белгілі бір режимде тұтынылады. Организмнің ас қорыту және ферментативті мүмкіндіктеріне сәйкес келеді. Бұл жоғары сапалы және қауіпсіз. Оңтайлы өсу мен дамуды қамтамасыз етеді, денсаулық пен еңбекке қабілеттілікті жақсартады, тамақтануға байланысты аурулардың дамуын болдырмайды. Тәуліктік рациондағы қоректік заттардың мөлшері бойынша тепе-теңдік талаптарын қанағаттандырады;. 7. Дұрыс тамақтану ережелерін сақтау, тұрақты жаттығулармен үйлескенде, семіздік, жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабеті, жоғары қан қысымы, қатерлі ісік, витамин тапшылығы, гипоэлементоз және басқалар сияқты созылмалы аурулар мен бұзылулардың даму қаупін азайтады
