Қорытынды — Қазақстан Энциклопедиясы
"Қорытынды — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Қорытынды — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Қорытынды — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 858
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Қорытынды Ғаламшарымыздағы бүкіл тірі ағзалар сияқты адам да жасушалардан тұрады. Жасуша дегеніміз - тыныс ала алатын, қоректене алатын, көбейе алатын т. тірі ағзаның ең кішкене бөлшегі. Жасушада үш бөлік: қабық, ядро және цитоплазма болады. Жануарлар және адам жасушаларында жасуша қабығы тек қана сыртқы жарғақшадан тұрады, ал өсімдіктерде жарғақша үстінде қатты «жасуша қабырғасы» болады. Цитоплазма - жасушаның тұтқыр, сұйық бөлігі, онда органоидтар жүзіп жүреді. Органоидтардың әрқай-сысының өзіндік ерекше құрылысы болады және белгілі кызмет атқарады. Плазмалық жарғақша жасушаны қорғау қызметін атқарады және оны қоршаған ортадан бөліп тұрады. Жарғақшаның өзі аркылы тек қана белгілі заттарды өткізуі «талғамды өткізгіштік» деп аталады. Бұл - оның пайдалыларды өткізіп, зиянды немесе қажетсіз заттарды айырып ала алу қасиеті. Ядро - жасуша тіршілігін басқарады. Оны қос жарғақша цитоплазмадан бөліп тұрады, ал ішіне ядро сұйықтығы толы болады. Ядрода ядрошықтар және хромосомалар жүзіп жүреді. Хромосомалар ДНҢ-дан тұрады, хромосомалардың шағын үлескілері гендер деп аталады. Тендер мен хромосомаларда ұрпақтарына атабабаларынан берілетін тұқымқуалау белгілері «жазылады». Адамның ядросы жоқ жасушалары ұрпақ жаңғырта және еншілес жасушалар түзе алады. Центроилдар дегеніміз - еншілес жасушаларға бөлінген хромосомалардың біркелкі бөлініп таралуына жауапты органоид. Бұл органоид тек қана жануарларда болады. Рибосомалар дегеніміз - нәруыздарды синтездейтін кішкене органоидтар. Рибосом цитоплазмада және «будырлы ЭПТ» жарғақшасында өте көп. ЭПТ дегеніміз - бұл цитоплазмадан бір жарғакшамен бөлінген түтік түріндегі органоид. ЭПТ жасуишішілік тасымалды және заттар синтезін жүзеге асырады. Оның екі түрі болады. Егер ішінде рибосомалар болмаса - ол «тегіс ЭПТ». Оның ішінде майлар мен көмірсулар түзіледі. Егер оның ішінде жарғақшаға рибосомалар бекінсе, онда бүл «бүдырлы ЭПТ» болады, мүнда нәруыздар түзіледі. Гольджи жиынтығы құрылысы және атқаратын қызметі бойынша тегіс эптга ұқсас. Ол ядро және центриолға жақын орналасады. Атқаратын қызметтері: заттарды тасымалдау және бөліп шығару, күрделі заттарды өзгерту. Лизосомалар - цитоплазмадан бір жарғақшамен бөлінген сақ көпіршіктер. Олар тағамды, микробтарды немесе зиянды заттарды қайтадан қорытады. Митохондриялар - жасушаның энергетикалық «стансасы». Олар екі жарғақшадан тұрады. Мұнда өттегінің көмегімен нәруыздардан, тағам майлары мен көмірсуларынан энергия өндіреді. Бұл - тынысалу және асқорытудың соңғы кезеңі. Адам жасушаларының өсімдіктерден айырмашылығы жасушасында вакуоль, пластидтер жәнө жасушалық қатты қабырға болмайды. Жасушалардың барлығы қажетті заттарды сіндре және қажетсіз заттарды бөліп шығара алады. Бұл қасиет «зат алмасу» деп аталады. Жасуша нәруыздардан, майлардан және көмірсулардан энергия алып, өзіндік зат түзеді. Біздің әрбір жасуша және бүкіл дене өзіндік нәруыздардан, майлардан және көмірсулардан құралады. Адам ағзасының өсуі дегеніміз - бұл оның жасушаларының өсуі және көбеюінің және соларда синтезделген нәруыздар, майлар және көмірсулар массасының арту нәтижесі. Еншілес жасушалардың саны кемімеу үшін жасуша көбейген сайын хромосомалар екі еселенеді. Жасушалардың және ағзалардың ортақ қасиетінің қор-шаған орта өзгерісін ажыратуы және соларға орай әрекет етуі тітіркенгіштік деп аталады. Құрылысы, атқаратын қызметі және шығу тегі бойынша ұқсас жасушалар туптектерге бірігеді. Адамда (және жануарларда түптектер төрт типке: эпителийлік, бұлшықеттік, жүйкелік және дәнекерлік типтерге бөлінеді. Түптек типтерінің барлығы жасушалардан және соларды қоршаған жасуша аралық заттардан тұрады. Түптектер типінің өрқай-сысының өзіне төн ерекшеліктері бар. Жүйкелік типтен басқа типтер тармақтарға бөлінеді. Эпителийлік түптектің жасушааралық заты онша көп емес, сондықтан жасушалар біріне-бірі тығыз қысылып жабысады да, зақымза дану соңынан тез көбейе алады. Эпителий атқаратын қызметі бойынша үш тип тармағына: жабындық, безді және кірпікшелі тип тармақтарға бөлінеді. Жабындық эпителий дегеніміз — бұл тері және сілемейлі қабықшалар: көз, мұрын, қарын мен ішек қуыстарының және т. үстіңгі қабаты. Оның көпқабатты немесе бірқабатты болуы мүмкін. Оның негізгі атқаратын қызметі қандай да бір заттарды белу және биосинтез. Кірпікшелі эпителийдің кірпікшелі кебісшедегідей кірпікшелер түрінде өскіндері болады. Кірпікшелер қимылдап, тынысалу мүшелерінен қатты бөлшектерді аластайды. Бұлшықеттік түптек созылған жасушалардан — миоциттерден тұрады. Миоциттер өседі, бірақ тек қана зақымдану соңынан көбейеді. Бұл жасушалар жиырыла алады. Бұлшықеттердің жиырылуы арқасында қозғалысты қамтамасыз етеді. Жиырылу соңынан бұлшықеттік жасушалар қажиды. Бұлшықеттер жасушаларының құрылысы біркелкі емес, олардың екі: тегіс салалы және көлденеңжолақты тип тармақтары болады. Тегіс салалы бұлшықеттер ішкі қуыс мүшелер: қарын, ішек, куық, ірі тамырлардың және т. жиырылуын қамтамасыз етеді. Олардың жасушалары біркелкі, едәуір өлсіз, бірақ ұзақ мерзімде қажымайды. Көлде-неңжолақты қаңқа бүлшықеттері сүйектерге бекініп, дене қимылын қамтамасыз етеді. Жүрек ерекше көлденеңжолақты бұлшықеттерден тұрады, оның жасушалары біріне-бірі тұтасып кеткендей болып байқалады. Жүйке түптегінде тип тармақтар болмайды. Жүлын және ми, сондай-ақ ағзадағы барлық жүйкелер жүйке түптегінен құралады. Жүйке түптегінің екі түрлі жасушасы бар. Нейрондар - жүйке түптегінің ерекше жасушалары. Нейроглияның қосалқы жасушалары едәуір көбірек. Желімді жасушалар нейрондарды қорғайды, оған демеу болып, қоректендіреді. Нейрондар «жүйкелік қозу толқындарды» туғызып, оның әсеріне жауап бере алады. Олар сондай-ақ жүйкелік қозу толқындарын - өткізгіштікті табыстай алады. Нейрондардың өрқайсысы денеден және өсінділерден тұрады. Тармақталған қысқа өсінділер - дендриттер козу толқынын, жасуша денесіне өткізеді. Ал кабықшадағы бір ұзын жасуша денесінен ақ зат құралады, ал аксондар - ақ зат. Жүйке жасушалары көбеймейді, алайда өседі және «тармақтала» алады. Жасушалардьщ өзгерістер әсеріне жауап бере алу қасиеті қозғыштық деп аталады. Безді эпителий, жүйкелік және бұлшықет түптектері қозғыш болып келеді. Дәнекер түптегі - ең алуан түрлі түптек. Дәнекер түптектің тип тармақтарының жасушааралық заттары өте көп болады. Осы заттың қасиеттеріне байланысты түптек сұйық болып келеді. Мысалы, қан және лимфа. Сүйек түптегі - қатты дәнекер түптек, оның тірі жасушалары остеоциттер деп аталады. Май түптегі - кеуекті дөнекер түптек. Байламдар, сіңірлер, қантарату тамырла-рының негізі және өзектер - тығыз дәнекер түптек. Түптектерден мүшелер түзіледі. Мүше дегеніміз - бұл өз орны, құрылысы және қандай да болса қызмет атқаратын ағза бөлігі. Мүшелердің көпшілігі түптектердің әр түрлі типтерінен тұрады, дегенмен олардың біреуі басым болады. Мүшелер атқаратын қызметі бойынша жүйелерге бірігеді. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008
