Қара құрдым — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Dhurandhar, Sanjeev Dadhich, Naresh "Energetics of the Kerr-Newman Black Hole by the Penrose Process" қаңтар 10, 1985 Айналған Қара құрдымның энергия ағыту шамасына қарай ауырлық күштің тарқалу ауқымын аңғарып, сол арқылы айналуға кеткен шығынды мөлшерлеуге болады. Дегенмен, бұл тәсілді тек екіден артық өзара айналу нысаны бар Қосаржұлдыздық жүйені зерттегенде ғана қолдануға болады. Қара құрдымның төңірегіндегі кеңістікте тартылыс күш кеңістікті иетіндіктен, "уақыттың бөгделігі" құбылысы туады. Бұл төңірегіндегі санасушы нысаның және оқиға көкжиегінің әсерін де қамтиды. Дегенмен, уақыт физикасы пәні әлі толық даму жолына түсе қоймағандықтан, Қара құрдымдағыға ұқсап кететін жағдайда уақыт мәнін жоғалтып, бұзылып, ұзарып, қысқарып, бөтен, бөгде мінез танытқанына қарата қазіргі теориялық физика әлі толық жүйелі жауап бере алмай отыр! Қара құрдымның бірігуі күшті тартылыс күш толқынын туғызады, жаңа Қара құрдым әуелгі галактикалық орталық өзектегі орнын ауыстырады. Егер жылдамдық тым жоғары болса, тіпті ол Галактика денесінен ажырап кетуі мүмкін. Түрге бөлудің бірінші тәсілі: Түрге бөлудің екінші тәсілі: Қара құрдымның өз физикалық ерекшелігі бойынша арқылы түрге бөлу. Әуелгі қара құрдым — Қара құрдым туралы жорамалдардың бірі болып, әлі күнге дейін оның бар екендігі нақты дәлелденбеді. Жорамал бойынша, әлем Үлкен жарылыстың алғашқы кезеңінде тұрған кезде, әлемнің алғашқы дүмпуі қарсаңында кейбір өңірлердің тығыздығы өте зор болып, әлемде жойқын жарылыс болған соң да бұл өңірдің тығыздығы айырықша жоғары болып, тіке қара үңгір пайда болады, бұл қара үңгір Әуелгі қара құрдым деп аталады. Әуелгі қара құрдымның массасы біркелкі өлшемде болмайтын тығыздыққа байланысты. Сондықтан, Әуелгі қара құрдымның массасы жұлдыздардың тартылыс күші жеміруімен пайда болған қара құрдымдардың массасынан кішірек болады. Хокинг теориясы бойынша, Қара құрдымның массасы кіші болған сайын оның булануы да артады. Массасы кіші Әуелгі қара құрдым әлдеқашан "буланып" кеткен енді "булана" бастайтын болады. Ал, Тұрақты жұлдыздар мен ғаламат жұлдыздардың тартылыс күш әсерінде өз-өзіне кеусеп жемірілуінен пайда болған қара құрдымның булануы әлемнің бүгінге дейінгі уақытынан әлдеқайда ұзақ. Астрономдар кейбір Әуелгі қара құрдымның "буланған" сәтінде сыртына бүріккен жоғары гамма сәулесін ұстап алуға үміттенеді. web Қара құрдым қалыптасқан соң оның айналасындағылары Қара құрдымға жұтылып, ал Қара құрдым еш байқалмай, оның тіпті өмір сүретінін де дәлелдеу қиынға соғады. Дегенмен, қосаржұлдыздың бірі қара құрдым болғанда, екінші жұлдыздың тұмандықтары қара құрдымға құйылып, темпратурасы күрт артып, Рентген сәулесінің жарқырауы үдеп, қара құрдым өмір сүретінінен жанама ақпарат береді. Қара құрдымның өмір сүруін бақылау мен өлшеудің нақты қиындығына байланысты, кейбір галактикалардың құрамында қара құрдым бар деп түсіндіргенімен, Қара құрдым болуының көптеген шарты қанағаттанбай, шындап оның қара құрдым ба, емес пе екені айқындалмайды да, оларды Қара құрдымға үміткер деп атайды. Адамзат қара құрдымды дәлелдеу үшін үздіксіз ізденгенімен, нәтиже соншылық мол емес. Тек ХХғ. 70 жылдары бар болғаны 4 Қара құрдымға үміткер байқалды. 90 жылдардан кейін 6 рентген сәулесін шашатын қосаржұлдызды Қара құрдымға үміткер етіп белгіледі. Олардың екеуі Магеллан галактикасына орналасқан. 8 қара құрдымға үміткер құс жолы жүйесі ішіне жайласқан. 2000 жылдардан кейін 7 сондай үміткер тіркелді. Кейбіреулердің есептеуі бойынша, өткен 10 млрд жылда Құс жолы жүйесі ішінде 100 жыл сайын бір Ғаламатжұлдыз жарылып, олардың 100 інің бірі Қара құрдым болып қалыптасса, онда Құс жолы галактикасы ішінде шамамен 1 миллион Жұлдыз салмақты қара құрдым бар болуға тиіс екен. Дегенмен 2007 жылға дейін бар болғаны 17 Қара құрдым үміткері ғана тіркеліпті. Ең әйгілі Қара құрдымға үміткерлер: Әлемдік аспантанушылар Галактика кіндігіндегі қара құрдымның фотосын түсіру үшін бірігу үстінде. Бұл үшін Event Horizon Telescope жобасы әзірленіп, ол бойынша Жердің әр түкпірінде жайғасқан 50 радиотелескопты біріктіру қолға алынбақ. «Галатика құрдымы аса қашықта. Оны көру үшін өлшемі Жердей қондырғы қажет. Ондай қондырғыны құрудың жалғыз жолы - ғаламшардың өзін телескопқа айналдыру», - дейді зерттеушілер. Қазір сарапшылар алдағы үш жылдық жоспарын талқылап жатыр. «Біз қатты толқудамыз. Екі жыл бұрын бұндай ой қиял сияқты болып көрінген болар еді, енді шынайы іске айналып жатыр», - деген Аризона университеті обсерваториясының қызметкері Димитриос Псалтистің қуанышында шек жоқ. Құрдымды Жер бетінен көру мүмкін емес. Оны қоршаған гравитациялық өрістің тығыздығынан жарықтың өзі оралмайтын көрінеді. Сондықтан шетелдік астрономдар «оқиғалар көкжиегі» аталатын қара құрдымның шекарасынан тыс бақылауды қолға алмақ. Құрдым әлдебір жұтқыншаққа сорылып жатқан шаң мен газдан тұрады, оған қараудың мүмкіндігі жоқ. Ал, қолдағы физика заңдары онда не болып жатқанын сипаттай алмайды. Аса тығыз үйкелістен шаң мен газдың қызуы миллиардттаған градусқа көтеріліп, одан жарық бөлінеді. Сондықтан да құрдымның сақинасы көрінетіндей жағдайда. «Біз материяның жұтылу үдерісін болып жатқан күйінде түсіруді ойластырудамыз.Құрдымның қалай қоректенетінін ұғуға мүмкіндік алармыз деген үміттеміз», - дейді Псалтис. Оның айтуынша, 26 мың жарық жылдамдығындай қашықтағы оқиғалар көкжиегін фотолау, - Айдан алма іздеумен парапар. Дегенмен, зерттеушілердің құлшынысында шек жоқ, оның үстіне Аризона обсерваториясында өткізілген алғашқы тәжірибелер сәтті шыққан. Бұдан басқа, оқымыстылар Эйнштейннің Салыстырмалықтың жалпы теориясын тексерумен де жұмыстанбақ. Аңыз-ғалым алғаш рет уақыт пен кеңістіктің өз кіндігін айнала майысуы турасында айта келіп, қара құрдымды сипаттаған болатын. Егер де оқиғалар көкжиегі барынша дөңгелек келсе, онда - Эйнштейннің қателеспегені. Басқа жағдайда қалыптасқан тұжырымды түзетуге тура келмек. Ғалымдар бұл жобаның сәттілігіне сеніп отыр, себебі, бірнеше күн бұрын әлемді біріктіріп тұрған сусымалы жұмбақ субстанцияның түсірімін алу жүзеге асқан.Ол түсірімдерден ғалымдар ғарыштағы күңгірт материаның таралу панорамасын түзіп жатыр. Бұл астрофизика саласындағы адам сенбес алға басу, өйткені, күңгірт материя туралы бұрынғы мәлім нәрселер бар болғаны компьютерлік үлгілерге ғана негізделіп келген еді. Енді зерттеушілер қолында шынайы түсірілімдер бар. Құпия субстанция физиктер үшін әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр. Әзір көзбен көру болмаса, оның неден тұратынын білу ешкімге мүмкін болмай тұр. Бар жорамал бойынша, бұл материя жұлдыздардың шоғырлануын біріктіре ұстап тұрады да, Ғаламның шашылуын болдырмайтын көрінеді. Оның бар екендігін тартылыс әсерінен байқауға болады. Көрінбейтін нәрселер шалғайдағы галактикалардан келетін жарықты майыстырады. Жуырда алынған түсірілімдерде жарықтың осы майысымдары әсерленген болатын. Бұл түсірім үшін ғалымдар Гавай аралында орналасқан CFHC Telescope телескопқа 340-мегапикселдік MegaCam камерасын орнатыпты. Түсірім бес жыл бойы жүргізілген. Нәтижесінде енапат панорамалық түсірім алынған. Онда біздің Жерден 6 млрд жарық жылындай қашықтағы шамамен 10 млн галактика түсіріліпті. Олардың әрқайсысы жарық шығарады да, оның барлығын күңгірт материя ғарыш кеңістігінен өтерде майыстырады. Осылайша, ғалымдар жарық сәулесінің Ғаламның қай нүктелерінде сынуы басталатынын, яғни, құпия материя ғарыш кеңісінде қалай таралатынын көре алды.kz/node/12343 Қара құрдым Бұған дей iн ғылымда ғарышта Қара құрдымның бар екен i белг iл i болса, енд i ғалымдар оған антипод Ақ құрдым да бар екенін анықтапты. Қара құрдым – ғарыштағы гравитациялық тартылысы күшт i кеңiст iк аумағы. Ондағы тартылыстың күшт iл iг i сонша, ешб iр нәрсе, т iпт i сәуле бұл құрдымнан шыға алмайды. Қара құрдымдағы денелер үш iн ғарыштық жылдамдық жарық жылдамдығынан да жоғары болса, ол денелер құрдымнан шыға алар ед i. Алайда жарық жылдамдығынан асатын жылдамдықтың болуы мүмк iн емес. Қара құрдымнан дене түг iл, жарықтың да шықпайтыны сондықтан. Қара құрдым қайда және неден пайда болатынына қатысты ғылымда түрл i болжам айтылған-ды. Ақыры ғалымдар Қара құрдым алып салмақты жұлдыз ядросының коллапсы нәтижес iнде пайда болады дескен. Жұлдыз қойнауында ядролық отын таусылмайынша, онда термоядролық реакция жүред i. Алайда уақыт өте келе ядролық отын таусылып, жұлдыз сығылады. Осыдан кей iн термоядролық реакция аяқталып, жұлдыз сөне бастайды. Қысқасы, Қара құрдым – бұл жұлдыздың соңғы эволюциясы. Қара ойықтан ешб iр дене шыға алмаса, ақ құрдым кер iс iнше, ештеңе ене алмайды. Егер бұрын ақ құрдым теория жүз iнде ғана айтылып келсе, енд i ғалымдар оның шын мән iнде ғарышта бар екен iне көз жетк iзген. Израильд iк астрофизиктер Алон Реттер мен Шломо Хеллер 2006 жылғы GRB 060614 гамма-жарқылы ақ құрдым әсер iнен пайда болды деп есептейд i. GRB 060614 Жерден 1,6 мил­лион жыл қашықтықтағы Үнд iс шоқжұлдызында орналасқан. 2006 жылдың 14 маусымында жарқ еткен жарқыл ұзақ уақыт бойы жарық шығарып тұрған. Сондықтан астономдар жарқылдың нақты қайда пайда болғанын дәл анықтаған. Ғалымдар гамма-жарқылдың ек i-ақ түр iн б iлед i: ұзақ және қысқа. Сөйтсе, әлг i жарқыл осы ек i түр iне де ұқсас болмай шыққан. Бұған дей iн ғалымдар ұзақ гамма-жарқылдар алып жұлдыздардың коллапсы нәтижес iнде туып, Қара құрдым айналады, ал қысқа гамма-жарқылдар ек i нейтрон жұлдыз немесе нейтрон жұлдыздары мен Қара құрдым қосылуы нәтижес iнде туа­ды да, тағы да Қара құрдымға айналады деп келген. Б iрақ бұл жол­ғы жарқыл бақандай 102 секундқа созылған. Әдетте мұндай ұзақ жар­қылдың арқасында жаңа материя пайда болуы ти iс. Алайда GRB 060614 нәтижес iнде ештеңе пайда болмаған. Ғалымдар осы кезде бәлк iм, жарқылдың нәтижес iнде Қара құрдым туған шығар дед i де қойды. Б iрақ б iраз уақыт өткен соң Реттер мен Хеллер мұның қыр-сырын ашыпты. Астрофизиктер Қара құрдым заттардың атқылап шығуы нәтижес iнде Ақ құрдым пайда болады деген қорытынды шығарды. Алайда сол Қара құрдым басқа уақыт өлшем iнде болуы ти iс. Сөйт iп, бос кеңiст iкте аймақ пайда болады. Сәлден соң осы аймақ жарылады да, оның бүк iл денелер i мен сәулелер i сыртқа атылады. Қара құрдым өз iне бүк iл заттарды тартып алса, Ақ құрдым кер iс iнше, бәр iн сырт­қа шығарады. Реттер мен Хеллер GRB 060614-т i ақ құрдымның к iш i жарылысы деген болжам айтты. Ғалымдар бос кеңiст iкте жоқ жерден пайда болған Ақ құрдым сол мезетте жарқылмен б iрге ыдырап кеткен дейд i. Бұл процесс Жойқын жарылыс тәр iзд i. Дәл осындай жарылыс нәтижес iнде б iзд iң Ғалам пайда болған. Алайда жарылыс орнында ештеңе тумағандықтан, израильд iк астрофизиктер оны К iш i жарылыс деп атады. Қайсыб iр болжамдарға қарағанда, Ақ құрдым – Қара құрдымның тер iс жағы. Ақ және қара құрдымдар бұл туннельге к iр iп-шығатын ес iктер. Туннельд iң б iр басы шаңсорғыш тәр iзд i материяның барлық бөлшег iн өз iне тартып алады да, ек iнш i жағы оны сыртқа шығарады. Ойықтар Ғаламда б iр-б iр iнен алшақ жатқан бөл iктерд i жалғастыруы мүмк iн. Кейб iр ғалымдар осы құрдым ойықтары арқылы миллиондаған жылдарға созылған қашықтықтарға немесе өзге уақыт өлшем iне оп-оңай өтуге болады деп есептейд i. Егер бұлай болатын болса, онда өркениет i б iзден көш iлгер i бөгде ғаламшарлықтар әлемде жүр iп-тұру үш iн осы туннельдерд i пайдалануы мүмк iн деп пайымдауға болар. 1986 жылы американдық астроном Харрис гамма-жарқылдар антиматерияда қозғалып жүрген ғарыштық ұшу аппараттарының қозғалысы нәтижес iнде пайда болады деген болжам айтқан. Ұшу аппараты қозғалысқа қажетт i энергияны алған кезде осындай жар­қылдар шығарады дегенд i алға тартқан. Харрис б iр бағытта жатқан гамма-жарқылдардың траекторияларын зерттеп, бұл бөгде ғаламшарлықтар кемес iн iң қозғалу траекториясы деп түйген. Ғалымдар ақ ойықты анықтады: Жас Алаш №46 14 маусым, сейсенбі 2011 http://zhasalash.html , кей ұғымдар ауыстырылды
TITLE: Қара құрдым — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Dhurandhar, Sanjeev Dadhich, Naresh "Energetics of the Kerr-Newman Black Hole by the Penrose Process" қаңтар 10, 1985 Айналған Қара құрдымның энергия ағыту шамасына қарай ауырлық күштің тарқалу ауқымын аңғарып, сол арқылы айналуға кеткен шығынды мөлшерлеуге болады. Дегенмен, бұл тәсілді тек екіден артық өзара айналу нысаны бар Қосаржұлдыздық жүйені зерттегенде ғана қолдануға болады. Қара құрдымның төңірегіндегі кеңістікте тартылыс күш кеңістікті иетіндіктен, "уақыттың бөгделігі" құбылысы туады. Бұл төңірегіндегі санасушы нысаның және оқиға көкжиегінің әсерін де қамтиды. Дегенмен, уақыт физикасы пәні әлі толық даму жолына түсе қоймағандықтан, Қара құрдымдағыға ұқсап кететін жағдайда уақыт мәнін жоғалтып, бұзылып, ұзарып, қысқарып, бөтен, бөгде мінез танытқанына қарата қазіргі теориялық физика әлі толық жүйелі жауап бере алмай отыр! Қара құрдымның бірігуі күшті тартылыс күш толқынын туғызады, жаңа Қара құрдым әуелгі галактикалық орталық өзектегі орнын ауыстырады. Егер жылдамдық тым жоғары болса, тіпті ол Галактика денесінен ажырап кетуі мүмкін. Түрге бөлудің бірінші тәсілі: Түрге бөлудің екінші тәсілі: Қара құрдымның өз физикалық ерекшелігі бойынша арқылы түрге бөлу. Әуелгі қара құрдым — Қара құрдым туралы жорамалдардың бірі болып, әлі күнге дейін оның бар екендігі нақты дәлелденбеді. Жорамал бойынша, әлем Үлкен жарылыстың алғашқы кезеңінде тұрған кезде, әлемнің алғашқы дүмпуі қарсаңында кейбір өңірлердің тығыздығы өте зор болып, әлемде жойқын жарылыс болған соң да бұл өңірдің тығыздығы айырықша жоғары болып, тіке қара үңгір пайда болады, бұл қара үңгір Әуелгі қара құрдым деп аталады. Әуелгі қара құрдымның массасы біркелкі өлшемде болмайтын тығыздыққа байланысты. Сондықтан, Әуелгі қара құрдымның массасы жұлдыздардың тартылыс күші жеміруімен пайда болған қара құрдымдардың массасынан кішірек болады. Хокинг теориясы бойынша, Қара құрдымның массасы кіші болған сайын оның булануы да артады. Массасы кіші Әуелгі қара құрдым әлдеқашан "буланып" кеткен енді "булана" бастайтын болады. Ал, Тұрақты жұлдыздар мен ғаламат жұлдыздардың тартылыс күш әсерінде өз-өзіне кеусеп жемірілуінен пайда болған қара құрдымның булануы әлемнің бүгінге дейінгі уақытынан әлдеқайда ұзақ. Астрономдар кейбір Әуелгі қара құрдымның "буланған" сәтінде сыртына бүріккен жоғары гамма сәулесін ұстап алуға үміттенеді. web Қара құрдым қалыптасқан соң оның айналасындағылары Қара құрдымға жұтылып, ал Қара құрдым еш байқалмай, оның тіпті өмір сүретінін де дәлелдеу қиынға соғады. Дегенмен, қосаржұлдыздың бірі қара құрдым болғанда, екінші жұлдыздың тұмандықтары қара құрдымға құйылып, темпратурасы күрт артып, Рентген сәулесінің жарқырауы үдеп, қара құрдым өмір сүретінінен жанама ақпарат береді. Қара құрдымның өмір сүруін бақылау мен өлшеудің нақты қиындығына байланысты, кейбір галактикалардың құрамында қара құрдым бар деп түсіндіргенімен, Қара құрдым болуының көптеген шарты қанағаттанбай, шындап оның қара құрдым ба, емес пе екені айқындалмайды да, оларды Қара құрдымға үміткер деп атайды. Адамзат қара құрдымды дәлелдеу үшін үздіксіз ізденгенімен, нәтиже соншылық мол емес. Тек ХХғ. 70 жылдары бар болғаны 4 Қара құрдымға үміткер байқалды. 90 жылдардан кейін 6 рентген сәулесін шашатын қосаржұлдызды Қара құрдымға үміткер етіп белгіледі. Олардың екеуі Магеллан галактикасына орналасқан. 8 қара құрдымға үміткер құс жолы жүйесі ішіне жайласқан. 2000 жылдардан кейін 7 сондай үміткер тіркелді. Кейбіреулердің есептеуі бойынша, өткен 10 млрд жылда Құс жолы жүйесі ішінде 100 жыл сайын бір Ғаламатжұлдыз жарылып, олардың 100 інің бірі Қара құрдым болып қалыптасса, онда Құс жолы галактикасы ішінде шамамен 1 миллион Жұлдыз салмақты қара құрдым бар болуға тиіс екен. Дегенмен 2007 жылға дейін бар болғаны 17 Қара құрдым үміткері ғана тіркеліпті. Ең әйгілі Қара құрдымға үміткерлер: Әлемдік аспантанушылар Галактика кіндігіндегі қара құрдымның фотосын түсіру үшін бірігу үстінде. Бұл үшін Event Horizon Telescope жобасы әзірленіп, ол бойынша Жердің әр түкпірінде жайғасқан 50 радиотелескопты біріктіру қолға алынбақ. «Галатика құрдымы аса қашықта. Оны көру үшін өлшемі Жердей қондырғы қажет. Ондай қондырғыны құрудың жалғыз жолы - ғаламшардың өзін телескопқа айналдыру», - дейді зерттеушілер. Қазір сарапшылар алдағы үш жылдық жоспарын талқылап жатыр. «Біз қатты толқудамыз. Екі жыл бұрын бұндай ой қиял сияқты болып көрінген болар еді, енді шынайы іске айналып жатыр», - деген Аризона университеті обсерваториясының қызметкері Димитриос Псалтистің қуанышында шек жоқ. Құрдымды Жер бетінен көру мүмкін емес. Оны қоршаған гравитациялық өрістің тығыздығынан жарықтың өзі оралмайтын көрінеді. Сондықтан шетелдік астрономдар «оқиғалар көкжиегі» аталатын қара құрдымның шекарасынан тыс бақылауды қолға алмақ. Құрдым әлдебір жұтқыншаққа сорылып жатқан шаң мен газдан тұрады, оған қараудың мүмкіндігі жоқ. Ал, қолдағы физика заңдары онда не болып жатқанын сипаттай алмайды. Аса тығыз үйкелістен шаң мен газдың қызуы миллиардттаған градусқа көтеріліп, одан жарық бөлінеді. Сондықтан да құрдымның сақинасы көрінетіндей жағдайда. «Біз материяның жұтылу үдерісін болып жатқан күйінде түсіруді ойластырудамыз.Құрдымның қалай қоректенетінін ұғуға мүмкіндік алармыз деген үміттеміз», - дейді Псалтис. Оның айтуынша, 26 мың жарық жылдамдығындай қашықтағы оқиғалар көкжиегін фотолау, - Айдан алма іздеумен парапар. Дегенмен, зерттеушілердің құлшынысында шек жоқ, оның үстіне Аризона обсерваториясында өткізілген алғашқы тәжірибелер сәтті шыққан. Бұдан басқа, оқымыстылар Эйнштейннің Салыстырмалықтың жалпы теориясын тексерумен де жұмыстанбақ. Аңыз-ғалым алғаш рет уақыт пен кеңістіктің өз кіндігін айнала майысуы турасында айта келіп, қара құрдымды сипаттаған болатын. Егер де оқиғалар көкжиегі барынша дөңгелек келсе, онда - Эйнштейннің қателеспегені. Басқа жағдайда қалыптасқан тұжырымды түзетуге тура келмек. Ғалымдар бұл жобаның сәттілігіне сеніп отыр, себебі, бірнеше күн бұрын әлемді біріктіріп тұрған сусымалы жұмбақ субстанцияның түсірімін алу жүзеге асқан.Ол түсірімдерден ғалымдар ғарыштағы күңгірт материаның таралу панорамасын түзіп жатыр. Бұл астрофизика саласындағы адам сенбес алға басу, өйткені, күңгірт материя туралы бұрынғы мәлім нәрселер бар болғаны компьютерлік үлгілерге ғана негізделіп келген еді. Енді зерттеушілер қолында шынайы түсірілімдер бар. Құпия субстанция физиктер үшін әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр. Әзір көзбен көру болмаса, оның неден тұратынын білу ешкімге мүмкін болмай тұр. Бар жорамал бойынша, бұл материя жұлдыздардың шоғырлануын біріктіре ұстап тұрады да, Ғаламның шашылуын болдырмайтын көрінеді. Оның бар екендігін тартылыс әсерінен байқауға болады. Көрінбейтін нәрселер шалғайдағы галактикалардан келетін жарықты майыстырады. Жуырда алынған түсірілімдерде жарықтың осы майысымдары әсерленген болатын. Бұл түсірім үшін ғалымдар Гавай аралында орналасқан CFHC Telescope телескопқа 340-мегапикселдік MegaCam камерасын орнатыпты. Түсірім бес жыл бойы жүргізілген. Нәтижесінде енапат панорамалық түсірім алынған. Онда біздің Жерден 6 млрд жарық жылындай қашықтағы шамамен 10 млн галактика түсіріліпті. Олардың әрқайсысы жарық шығарады да, оның барлығын күңгірт материя ғарыш кеңістігінен өтерде майыстырады. Осылайша, ғалымдар жарық сәулесінің Ғаламның қай нүктелерінде сынуы басталатынын, яғни, құпия материя ғарыш кеңісінде қалай таралатынын көре алды.kz/node/12343 Қара құрдым Бұған дей iн ғылымда ғарышта Қара құрдымның бар екен i белг iл i болса, енд i ғалымдар оған антипод Ақ құрдым да бар екенін анықтапты. Қара құрдым – ғарыштағы гравитациялық тартылысы күшт i кеңiст iк аумағы. Ондағы тартылыстың күшт iл iг i сонша, ешб iр нәрсе, т iпт i сәуле бұл құрдымнан шыға алмайды. Қара құрдымдағы денелер үш iн ғарыштық жылдамдық жарық жылдамдығынан да жоғары болса, ол денелер құрдымнан шыға алар ед i. Алайда жарық жылдамдығынан асатын жылдамдықтың болуы мүмк iн емес. Қара құрдымнан дене түг iл, жарықтың да шықпайтыны сондықтан. Қара құрдым қайда және неден пайда болатынына қатысты ғылымда түрл i болжам айтылған-ды. Ақыры ғалымдар Қара құрдым алып салмақты жұлдыз ядросының коллапсы нәтижес iнде пайда болады дескен. Жұлдыз қойнауында ядролық отын таусылмайынша, онда термоядролық реакция жүред i. Алайда уақыт өте келе ядролық отын таусылып, жұлдыз сығылады. Осыдан кей iн термоядролық реакция аяқталып, жұлдыз сөне бастайды. Қысқасы, Қара құрдым – бұл жұлдыздың соңғы эволюциясы. Қара ойықтан ешб iр дене шыға алмаса, ақ құрдым кер iс iнше, ештеңе ене алмайды. Егер бұрын ақ құрдым теория жүз iнде ғана айтылып келсе, енд i ғалымдар оның шын мән iнде ғарышта бар екен iне көз жетк iзген. Израильд iк астрофизиктер Алон Реттер мен Шломо Хеллер 2006 жылғы GRB 060614 гамма-жарқылы ақ құрдым әсер iнен пайда болды деп есептейд i. GRB 060614 Жерден 1,6 мил­лион жыл қашықтықтағы Үнд iс шоқжұлдызында орналасқан. 2006 жылдың 14 маусымында жарқ еткен жарқыл ұзақ уақыт бойы жарық шығарып тұрған. Сондықтан астономдар жарқылдың нақты қайда пайда болғанын дәл анықтаған. Ғалымдар гамма-жарқылдың ек i-ақ түр iн б iлед i: ұзақ және қысқа. Сөйтсе, әлг i жарқыл осы ек i түр iне де ұқсас болмай шыққан. Бұған дей iн ғалымдар ұзақ гамма-жарқылдар алып жұлдыздардың коллапсы нәтижес iнде туып, Қара құрдым айналады, ал қысқа гамма-жарқылдар ек i нейтрон жұлдыз немесе нейтрон жұлдыздары мен Қара құрдым қосылуы нәтижес iнде туа­ды да, тағы да Қара құрдымға айналады деп келген. Б iрақ бұл жол­ғы жарқыл бақандай 102 секундқа созылған. Әдетте мұндай ұзақ жар­қылдың арқасында жаңа материя пайда болуы ти iс. Алайда GRB 060614 нәтижес iнде ештеңе пайда болмаған. Ғалымдар осы кезде бәлк iм, жарқылдың нәтижес iнде Қара құрдым туған шығар дед i де қойды. Б iрақ б iраз уақыт өткен соң Реттер мен Хеллер мұның қыр-сырын ашыпты. Астрофизиктер Қара құрдым заттардың атқылап шығуы нәтижес iнде Ақ құрдым пайда болады деген қорытынды шығарды. Алайда сол Қара құрдым басқа уақыт өлшем iнде болуы ти iс. Сөйт iп, бос кеңiст iкте аймақ пайда болады. Сәлден соң осы аймақ жарылады да, оның бүк iл денелер i мен сәулелер i сыртқа атылады. Қара құрдым өз iне бүк iл заттарды тартып алса, Ақ құрдым кер iс iнше, бәр iн сырт­қа шығарады. Реттер мен Хеллер GRB 060614-т i ақ құрдымның к iш i жарылысы деген болжам айтты. Ғалымдар бос кеңiст iкте жоқ жерден пайда болған Ақ құрдым сол мезетте жарқылмен б iрге ыдырап кеткен дейд i. Бұл процесс Жойқын жарылыс тәр iзд i. Дәл осындай жарылыс нәтижес iнде б iзд iң Ғалам пайда болған. Алайда жарылыс орнында ештеңе тумағандықтан, израильд iк астрофизиктер оны К iш i жарылыс деп атады. Қайсыб iр болжамдарға қарағанда, Ақ құрдым – Қара құрдымның тер iс жағы. Ақ және қара құрдымдар бұл туннельге к iр iп-шығатын ес iктер. Туннельд iң б iр басы шаңсорғыш тәр iзд i материяның барлық бөлшег iн өз iне тартып алады да, ек iнш i жағы оны сыртқа шығарады. Ойықтар Ғаламда б iр-б iр iнен алшақ жатқан бөл iктерд i жалғастыруы мүмк iн. Кейб iр ғалымдар осы құрдым ойықтары арқылы миллиондаған жылдарға созылған қашықтықтарға немесе өзге уақыт өлшем iне оп-оңай өтуге болады деп есептейд i. Егер бұлай болатын болса, онда өркениет i б iзден көш iлгер i бөгде ғаламшарлықтар әлемде жүр iп-тұру үш iн осы туннельдерд i пайдалануы мүмк iн деп пайымдауға болар. 1986 жылы американдық астроном Харрис гамма-жарқылдар антиматерияда қозғалып жүрген ғарыштық ұшу аппараттарының қозғалысы нәтижес iнде пайда болады деген болжам айтқан. Ұшу аппараты қозғалысқа қажетт i энергияны алған кезде осындай жар­қылдар шығарады дегенд i алға тартқан. Харрис б iр бағытта жатқан гамма-жарқылдардың траекторияларын зерттеп, бұл бөгде ғаламшарлықтар кемес iн iң қозғалу траекториясы деп түйген. Ғалымдар ақ ойықты анықтады: Жас Алаш №46 14 маусым, сейсенбі 2011 http://zhasalash.html , кей ұғымдар ауыстырылды
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 