Мәпелеу жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
"Мәпелеу жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Мәпелеу жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Мәпелеу жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1189
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Мәпелеу жырлары. Нәрестен iң ден i сау, ауыру-сырқаудан аман, әбден шыныққан, ел армандаған мықты азамат болып өсу i үш iн туған сағаттан бастап-ақ қам жейт iн атаана халық тәж iрибес iнде әбден қалыптасқан дәстүрл i әрекеттерд i бұлжытпай орындайды: суға шомылдырады, майлап, сылайды, денес iн жазып, түрл i жаттығулар жасатады, кеудес iне отырғызып, мойнына, т iзес iне м iнг iз iп ойнатып жүр iп буынын бек iтед i. Бұл әрекеттер қай халықтың болмасын өм iрл iк тәж iрибес iнде әбден дәлелденген, жылдар бойы мысқалдап жинақталған халық педагогикасының жем iс i. Бала тәрбиес iндег i осы әрекеттерд iң барлығының да әнмен, жырмен, сөзбен сүйемелдене отырып жасалатынын байқау қиын емес. атаана баланың дене құрылысын дамытуға арналған жаттығу әрекеттер iн жасай отырып, өлең ұйқасы, ән сазы арқылы олардың көңiл iн де аулайды және оның iшк i сез iм iн, т iлег iн де сыртқа шығарады. Фольклортану ғылымында мұндай өлеңдерд i мәпелеу жырлары деп топтастыру қалыптасқан. Қазақ ұғымындағы «мәпелеу» сөз i де осы түс iн iкке жақын. Сондықтан да бұған дей iн жеке жанр рет iнде сараланбаған бұл өлеңдерд i б iз мәпелеу өлеңдер i деп атадық. Мельников «Шығармаға тән барша жанрлық белг iлер i бар мәпелеу жырларының шоғыры белг iл i тұрмыстық функцияға ие, олар халық педагогикасында қалыптасқан дене қимылдарының жүйес iмен тұтасып жатады. Олар баланың жас ерекшел iг iне қарай қажетт i шағын дене жаттығуларының сипатымен үндес келет iн өз iнд iк құрылымға тәуелд i», – деп анықтай түсед i. Мәпелеу жырларының нег iз iндег i дене жаттығулары өм iрл iк қажетт iліктен туған. Қазақ баласының алғашқы жылдары көп уақытын бес iкте өтк iзет iн i белг iл i. Егер баланы бес iктен шеш iп алып, серг iтпесе, дене құрылысы дұрыс өспейд i, кейде жауырыны жабысып қалатын сәттер i де болады. Жұмабаев та қатты сынға алады. М iне, осындай жағдайлар болмас үш iн, сәби денес iн iң дұрыс жет iлу iне қолайлы жағдай туғызу мақсатынан баланың аяқ- қолын созып, әртүрл i жаттығулар жасату практикалық қажетт iл iкке айналған. Ол сәби денес iн iң құрыс-тырысын жазып, серг iт iп қана қоймайды, жанын да жадыратады. Ана бала құлағына жағымды сөзбен жаттығу әрекеттер iн сүйемелдей өлеңдетед i. Бұл өлеңдерд iң ырғағы жаттығу әрекет iне лайық болса, мазмұны: Өс, өс, балам, өсе бер, Батыр бол балуан б iлект i. Батыл бол таймас жүрект i! Аяғыңды созайық, Саусағыңды жазайық Етт i болсын балтырың, Епт i боп өс, жарқыным! Өс, өс, өс, – деген сияқты балаға жақсы тілектер т iлеу сипатында болып келед i. Бұл сияқты өлеңдер баланы шомылдырған кезде де айтылады. Баланы шомылдырып болған соң, денес iн майлап, сылап жатқызады. Бұл бала денес iне сылау жасаумен б iрдей. Бұл уақытта: Бисмиллаһир рахманир рахим, Сыламақ менен, Қатып қалмақ сенен. Мен iң қолым емес, Биб i Фатима, Биб i Зухра қолы, Ұмай ана қолы, Қамбар ана қолы! Тастай қыл Тем iрдей қыл Сүттей ақ қыл!. деген сияқты ырым өлеңдер айтылады. Бұл өлеңн iң мазмұнынан түп-тамыры тым әр iге, арбау өлеңдер iне қарай кетет iн мәпелеу жырының көне сипатын байқау қиын емес. Мәпелеу жырларында халықтың әр кезеңдег i ұғым-түс iн iктер i, д iни сен iмдер iн iң iз i анық байқалады. Мәселен, Ұмай ана түрк i тектес халықтардың көне ұғымында әйелдерд iң, балалардың, от басы, ошақ қасының қамқоры рет iнде танылатыны белг iл i. Бұл бейне қазақ фольклорының басқа жанрларында да кездесед i. Ал Биб i Фатима, Биб i Зухра – ислам д iн iн iң п iрлер i. Мұндай арбау сарынындағы көне т iркестер қаз iр көп айтылмайды. Әлпештеу жырлары соңғы кезеңде д iни ұғымнан арылып, таза практикалақ мәнге ие болған. Олар көп жағдайда:. Сыламақ менен, Мықты болмақ сенен! Жауырының жабыспасын, Қабырғаң қабыспасын Өс, өс, өс, – деген сияқты т iлектерге құрылады. Сәбид i суға құйындырып жатқан ана оны алдандыру үш iн: Шылдыр, шылдыр, шылдырақ, Су ағады сылдырап, Балам мен iң тап-таза, Шыға келд i жалтырап, – деп әндетед i, құйындырып болған баланы қолынан ұстап с iлк iлеп: Суы сарқылып, Өз i қалсын. К iр i кет iп, Иманы қалсын! – деп, б iрнеше рет қайталайды. Мұндай өлеңдер жөргег iнде бос жатқан баланың денес iн созу кез iнде де мол айтылады. Олардың үлг iс i мынадай: Ек i қолын ек i жаққа жая созып: Қаздың қанатын берс iн, Ек i аяғын төмен қарай созып: Тырнаның аяғын берс iн! Аяқ қолын с iлк iлеп: Серп iн iң сұңқардай болсын, Мен iң бөпем аппақ, Күл iп, ойнап жатпақ. Көз i улының көз iне – тер iскен, Т iл i улының т iл iне – тер iскен, Өс, өс, – деген сияқты өлеңдер айтады. Әрине, мәпелеу жырларының барлығы да төрт аяғынан тең тұрған көркем поэзия емес. Олардың iш iнде прозалық текстер де мол. Өлең құрылымы, ұйқас, тармақ жағынан да бұл жырлар бата-т iлек, уату жырларынан ерекшеленбейд i. Бұлардың iш iнде б iр-б iр iне ауысып жүрген шумақтар да жоқ емес. Қазақ әлпештеу жырлары мазмұндық, өлеңд iк құрылысы жағынан туысқан халықтар поэзиясымен iштей тұтасып жатады. Әс iресе, түрк i тектес халықтар поэзиясында түпк i тамыры б iр шумақтар өте көп ұшырасады. Мәселен, татар әлпештеу жырларындағы: Ус, ус, ус, ибә, Балам усәп тә житә, Булчыл, булчыл, булчыл, бул, Будәнедей тулчыл бул! Адам тоймас сөзле бул!. деп келет iн өлеңдег i соңғы төрт жол, немесе: Қазлар қанат бирсен, Тырналар аяк бирсен, Буденәлер май бирсен, Яболаклар йон бирсен, Балам зур уссен, Ус, ус, ус, – с – с! дегендег i алғашқы ек i жол қазақ халық поэзиясында да өзгер iсс iз қайталанады. Қазақ әлпештеу жырларының iш iнде көркемд iк деңгей i жоғарысы да, халық арасына кең тарағаны да «Ақ б iлек» өлеңi. Бұл өлеңд i халық баланың б iлег iн ұстай отырып айтады. Өлеңн iң алғашқы шығу тег i баланың б iлег iн салалап, сылай отырып iстейт iн әрекетке байланысты болғанымен, өлеңн iң соңғы мәтінінде ғибраттық сарын, ақылгөйл iк тым басым. Өлеңн iң эстетикалық қуаты да жоғары, жыраулық поэзияның әсер i мол. Өлең баланың жеке дене мүшес iне бағышталғанмен сол арқылы жалпы идея айтылады. Ал, б iлек, ал б iлек, Балбыраған бал, б iлек. Аулың толы мал, б iлек, Атқа тоқым сал, б iлек, Атаңның т iл iн ал, б iлек, Мал iш iне бар, б iлек, – дей отырып, атаана балаға деген т iлег iн, арман-мақсатын өлең жолымен б iлд iред i. Баланың мойыны бек iп, буыны қатайып, денес i шымырлана бастаған сәтте, оны қолға алып, әлпештеп, әуеге лақтырып, т iзес iне, мойынына м iнг iз iп ойнатады. Мәселен, бала бағушы ересек адамдар б iр аяғын ек iнш i аяғының т iзес iн iң үст iне қойып, баланы оған атша м iнг iз iп: Батыр балам, батыр балам, Шауып келе жатыр балам. Отыз қызды олжалап Алып келе жатыр балам. «Олжа, олжа» дегенге, Әрб iр iне б iр қыздан Бер iп келе жатыр балам. Шауып келед i, шауып келед i, – деп әндетед i. Өсе келе бала бос тұрған ер тоқымға т. ыңғайлы заттарға м iн iп, сол әрекетт i қайталайды. Бұл баланың бұлшық еттер iн iң қалыпты дамуына, батыл болып өсу iне ықпал етед i. Түй iп айтсақ, мәпелеу жырлары халықтың баланы бағып-қағуға байланысты өм iрл iк тәж iрибес iнен туындаған. Бұл өлеңдерде халықтың дәстүрл i дүниетанымының алғашқы айшығы анық аңғарылады. Өлеңн iң ұйқасы мен ырғағы, көркемд iк құрылысы дене жаттығуларын сүйемелдеуге ыңғайланған, сол әрекеттермен үндес шығып отырады. Дереккөздер: Кенжехан Ісләмжанұлы
