Таиланд өнері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мұнда ява өнері формаларын да пайдаланған мон және Шривиджая өнерлерінің кейбір элементтері ортақ сипат алғанын айтуға болады. Жоғарылаған сайын сатыланып сүйірлене түсетін, кірпіштен салынған бұл храм Орталық Явада сақталып қалған көне ғимараттар сияқты. Алайда, мұнда шағын дагобалар мен мүсіндер бірдей мөлшерлерде орналаспаған және олар жеке-жеке тұр. Ал оның биіктігін ұшар басына ұзын шпиль орнатылған аса зор мөлшерлі жоғарғы дагоба онан сайын айқындай түседі. Сырт пішіні символикалық күмбезді еске түсіреді; символикалық күмбез бен мұнараның өзара үндесуі арқылы өзіндік форма жасалған. Осыған ұқсас құрылысты Бирмадағы Паган ғимараттары арасынан кездестіруге болады. Мәселен, Шривиджая құрылыстары мен тьямдардың кейбір ескерткіштерін салыстыруға болады. Бұл ретте Шривиджаяның теңіз державасы болғанын ескеретін болсақ, оның өз төңірегіне кең ықпал жасауы мүмкін екендігін ұмытпаған жөн. Бұл өнердің синкретикалық белгілері қайран қалдырмауы тиіс. Бұл өнерде буддалық та, үнділік те элементтер кездеседі. , Шривиджая өнері үнді мүсіншілерінің тәжірибесінен көп нәрсені бойына дарытқан. Сонымен қатар мұның өзі Таиландтың мондар өнеріне жаңа серпін берді. Шривиджаяның күшті ықпалы Таиландтағы Донг Си Маха пот мектебініц барлығына да күшті әсер етті. , Шривиджаяның елеулі мүсіндеріне өте ертедегі кезеңге, шамамен VIII ғасырға жататын Будда Мучх,илинда деп аталатын, көп басты нагтың қорғауындағы Будданы жатқызуға болады. Бұл екі бейне де VIII ғасырларда Шривиджаяға қараған Чайяда табылған. Сонымен бірге, Авалокитешвара мүсіндері үнді үлгілерін, нагқа мінген Будданы еске түсіреді, ал кхмер жазбалары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы синкретикалық тенденциялар белгілерін білдіреді. Нагтың өзі кхмер үлгілерін еске түсіреді. XI—XIII ғасырларда шығыс мондарының мемлекетіне кхмер әскерлері шабуыл жасады; соған орай мұнда кхмер өнерінің жергілікті мән-сипатқа ие түрі пайда болды. Кхмер губернаторының резиденциясы Лопбури қаласында орналасты. Соған байланысты бұл кезең Лопбури кезеңі деп аталады. Таиландтың одан әрі дамуында кхмердің діни ықпалы ерекше зор маңызға ие болды. Мондар хинаяна ілімін ұстанып қала берді. Алайда, Таиландқа бұдан былай индуизм мен махаяна буддизмі енді. Жаңа және ескі діннің бірбірімен араласқан сипатқа ие болуы Будда мүсіншелері басым келетін Лопбури мүсіндерінде айқын байқалады. Жіті көз салсақ, оларда жаңа белгілер де айқын көрінеді. Мәселен, нагтағы Будданы немесе кхмерлердің махаяна өнеріне жататын князьдік әшекейлердегі Будда мүсінінің жаңа түрін алуға болады. Таиландта табылған осы кездегі көптеген мүсіндердің осы тектес камбоджалық мүсіндерден жалпы стиль жөніндегі айырмашылығы шамалы. Кхмерлер өнерінің ықпалымен бой көтерген көптеген ғимараттардың кей бөліктері кейін келе тайлар стилінде қайтадан салынған. Ал мондар мекендеген ең шалғай шеттегі солтүстік облыстарда кхмерлік ықпал мүлде болған жоқ. 1287 жылы қуатты тайлардың үш тайпасы өзара одақ құрып, мондар елінің солтүстік және орталық облыстарын өздеріне қаратып алуға күш салды. Жаңа тайлар мемлекетінің негізгі орталықтары үш қала болды: олар — Орталық Таиландта Менам өзенінің шығысындағы Сукатаи және Саванкхалок қалалары, сонымен қатар солтүстіктегі Чиенгмай қаласы болды. Тай тайпалары Бирмаға да еніп, оның қиыр солтүстігінде ірге теуіп орнығып алды. Сөйтіп, бұлар үлкен тайлар, кейінірек шандар деген атқа ие болды. Ал, негізінен алғанда, кейін келе XIII ғасырдың соңында ғана тай- лар өнерінің тарихы басталады. Оның діни негізі ерекше назар аударарлықтай. Ол кез Үндістанның солтүстігі мен Деканның бір бөлегі исламның тірегіне айналған, ал тай тайпалары Юньнаньда тұрған кезден буддизмнің ықпалында болып, мондармен алғаш араласа бастаған тұс еді. Енді қазір тайлықтар буддизм іліміне барынша берілген Цейлон сияқты елге ниет түзеп бағыт ұстағаны қолымызға келіп жеткен көптеген деректерден белгілі болып отыр. Сукотаидың алғашқы әйгілі билеушісі, жаңа мемлекеттің негізін салушының ұлы, қолбасшы Рама Камхенг Малакка жарты аралының оңтүстік бөлегіне дейінгі Оңтүстік Шығыс Азияның үлкен аудандарын өзіне қаратып алды. Оның ұлы Лутай шын берілген буддашы болды және буддалық билеушіге лайық Дхармараджи атағын иеленді. Ол билеген тұста Цейлонмен байланыс нығайды. Таиландтың солтүстігін билеуші Чиенгмая Ку Ha XIV ғасырда Цейлонда дәреже алған Суман атты монахтың көмегімен сингал буддизмін енгізді. 1369 жылы Лампунға жақын Ват Пра Юн храмының негізін салушы осы Суман сияқты. Суманның тапсырмасымен салынған ондағы Будданың төрт мүсіні ғасырлар бойына Сукотаи ықпалымен айрықша өркен жайған Солтүстік Таиланд өнері үшін үлгіге айналды. Тай князьдіктері мен Цейлон арасындағы қатынастардың ұзаққа созылғанын және берік болғанын айта кеткен жөн. Соның нәтижесінде 1750 жылы Цейлоннан Таиландқа отарлық билеп-төстеушілік жылдарында әбден азып-тозған цейлон буддизмін қайта жаңғыртып нығайту үшін тай монахтарын шақыруға елшілік жіберілген., Шри Ланкада осы күнге дейін «Сиам никайя» деген монахтар ордені сақталған. Бұл ат олардың тайлардан шыққанын еске салады. Саванкхалоктағы Ват Махатхат храмында соңғы кезде табылған XIII ғасырдағы кірпіш Будда сингалдық Будда мүсініне, мәселен, Полоннарувадағы галвихарадан табылған, малдасын құрып отырған Буддаға қатты ұқсайды. Сол кездерде Цейлонда да Будданың зор мүсіндері күйдірілген кірпіштен жасалынатын болған. Бірақ, олардың тек қалдықтары ғана сақталған. Ват Махатхаттағы отырған мүсіннің биіктігі тоғыз метрге жетеді. Киімнің өңірі Будданың кеудесін жауып тұр. Жасалу қолтаңбасының, сабырлы салқынқандылығы, Будданың терең ойға беріліп отырғанының сәтті берілгендігі мүсіннің сингал үлгілерімен байланысы бар екендігін көрсетеді. Бірақ осынау бирмалық ықпалға қарамастан Сукотаи өнеріне өзіндік сипаттар тән болып келеді. Бұл өнер Оңтүстікг Шығыс Азияда кең тараған жаңа үлгілерге бастау болды. Мәселен, «жүріп келе жатқан Будданы» алайық. Бұл мүсін шиыршық атқан ширығуымен, нәзіктігімен, бейне пішінінің бипаз жұмсақтығымен ерекшеленеді. Таиланд сәулеті көне дәуірдегімен салыстырғанда көп өзгерістерге ұшыраған. Ең алдымен кхмерлік ықпал әлсіреген. Бірқатар үлкен ғимараттар, мәселен, жоғарыда айтылып өткен XIV ғасырдың бірінші жартысында Лутай патша салдырған Сукотаидағы Ват Махатхат храмы мұнара-храм мен символикалық күмбездің мәнді қосындысы есепті. Таиландтағы осы сияқты мұнара-храм мен ішінде діни қызметке арналған кұжыралары, кішкентай ғана бөлмесі бар символикалық күмбез шын мәнісіндегі символикалық күмбезден өзгеше болып келеді. Оның мұндай түрі «пранг» деп аталады. Өкінішке орай, осы тамаша өнер туындылары көп өзгертілген. Символикалық күмбездермен қоршалған орталық ғймарат олармен бір террасаға орналасқан. Төрт бұрышты ғимараттың орталық бөлегі жоғары өрлеп барып, дөңгелек формаға енеді де, символикалық күмбездің кішірейген түрін қай- талап барып, ұшар басы одан әрі үшкірленген шпильмен бітеді. Кейінірек кезде салынған мұндай ғимараттардың ірге табаны да дөңгелек болып келгенін көреміз. Ват Махатхат ғимаратының орталық бөлігінің кертпе қуыстары гипстен жасалған бедерлі суреттермен әшекейленген. Бұл ғимаратты қайта жөндеуге сингал суретшілері мен қолөнершілері қатысып, олар Полоннарувадағы гипстік әшекейлерге тән цейлондық стильді пайдаланған тәрізді. 1296 жылы солтүстік тайлар мемлекетінің астанасы Чиенгмай болды. Жаңа мемлекет Ланна деп аталды. Мұнда, сірә, алғашқы кезде мондық стиль дамыған болуы керек. Ланнаның әйгілі билеушісі Тилокарат патшаның тұсында XV ғасырдың ортасына таман Чет Йот монастырь салынған. Монастырьдың көптеген құрылыстары, атап айтқанда, монахтар жиналысына арналған зал осал материалдардан салынғандықтан сақталмаған. Бірақ, аса маңызды ғимарат — Бодх- Гайдағы әйгілі Махабодха храмының кішірейтілген көшірмесі сақталған. Іргетасқа орналасқан бұл ғимараттың орталық бөлегінің сырты бағандар арасында орналасқан екі қатардан гипс бейнелермен әшекейленген. Тилокарат патша монахтарды Бодх-Гайға жіберіп, одан Будда мұсіндерінің көшірмелерін алдырған деп топшылауға да болады. XV ғасырдың екінші жартысынан бастап аяқтарын астына алып, өкшелері жоғары қараған күйдегі бұл Будда тайлар өнерінің туындылары ұшін үлгіге айналған. 1461 жылы Тилокарат патша Сукотаи қаласын аз мерзімге ғана өзіне қаратып алды. Содан бастап Ланна өнерінде бірқатар бейнелеу өнері туындыларының жаңа типтері пайда болды. Мәселен, князьдік әшекейлердегі Будда мен төбесіндегі жалын тілін ұстаған Будда бейнелерін алайық. Осылардың соңғы түрі Таиландтың кейініректегі өнерінде, сондай-ақ Цейлонның сонымен тұстас өнерінде де кең тараған. XIV ғасырда-ақ Менама өзенінің төменгі ағысында бұған дейін Сукотаиға бағынып келген Утонг князі жаңа астана — Аютияның негізін салды. Утонг князьдігі үлкен болмағанымен, үзақ өмір сүрді, алғашында оның зор маңызы бола қойған жоқ. Кешікпей Аютия мемлекеттің орталығы болды да, өз ықпалын Орталық Таиландқа және оңтүстікте Малакка жарты аралының бір бөлегіне жүргізді. XV ғасырдың екінші жарты сында ғана кхмер империясы Камбуджадеш жеңіліп, Аютия қаласы астана болған тайлар мемлекеті Оңтустікг Шығыс Азиядағы ең белді мемлекеттердің біріне айналды. Тайлардың ұзак уақытқа созылған саяси өктемдігі 1767 жылы бирмалықтар Аютияны түбегейлі талқандауымен шектелді, бирмалықтар бұдан бұрын 1469 жылы да басып кірген еді. Аютия кезеңі стилі бойынша бірнеше фазаға бөлінеді. Мон, кхмер және сукотаи элементтерін бойына сіңірген ертедегі Утонг кезеңі XIII—XV ғасырларды қамтиды; сайып келгенде, ол Аютия пайда болғанға дейінгі уақыттан басталады. Екінші фаза — Ломбури кезеңі, бұл Аютияның ұлттық стилін бойына жинақтаған кезең. Мұнда кхмер немесе Ломбури элементтері дәстүрлі тайлар өнерімен астасып жаңа стильді құрады. Ал бұл стиль XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін өмір сүрді. Тайлар өнерінің соңғы стилі —1782 жылы жаңа астана болған Бангкок қаласының атымен аталатын стиль. Сәулет өнерінде Аютия кезеңіндегі көне прангпен қатар символикалық күмбез де өз орнын алған. Оның бірден-бір үлгісі — XV ғасырда салынған Ват Сри Санпет монастыры. 1424 жылы салынған Ват Рат Буран прангысы қос қабат іргетасқа орналасқан мұнара-храмның белгілі формасын бейнелейді. Кішкентай символикалық күмбезден әсем қиюласып көмкерілген вестибюль ішкі целлаға енетін қақпа ролін атқарады. Осының нәтижесінде төрт жағының бірі, атап айтқанда, қақпа орналасқан шығыс жағы, шаршы көлемнен алысқа едәуір ұзара түседі де, храмның жалпы алып жатқан көлем-келбеті ашамай тәрізді болып көрінеді. Мұнарасы бірнеше бөлікке бөлінген: цокольды бөлік; сыртындағы куыстарда орналасқан Будданың аумақты бейнелерімен әшекейленген целласы бар орта бөлігі; ең соңында прангтың өзіне ғана тән төбесі. Салыстырып қарағанда осы биік, жоғарылаған сайын дөңгелене беретін үстіңгі жағы ғимараттың жалпы дөңгелек кейпін бұзбайды. Қайта пирамидасы және сатылы төбесі бар көне ғимараттарға қарағанда пранг символикалық күмбезді көргендей әсер етеді. Тайлар өнерін сипаттағанда өзіндік стильді айшықтайтын Сукотаи кезеңіндегі толып жатқан қола мүсіндер туралы айтпай кету мүмкін емес. Оның көпшілігі шет елдердегі қорлар мен музейлерден орын алып отыр. Жерге жабысқан қалыпта отырған Будда , адымдап келе жатқан Будда, князьдік әшекейлер тағынған Будда, мүсіндерінен бөлектенген Будданың бастары көп ретте Таиланд өнерін ерекшелей түседі. Осы сияқты оңтүстік үнділік қола мүсін Европа елдеріндегі қорларда көпке дейін үнді өнерін танытатын ескерткіш ретінде бағаланып келді. Осы тай мүсіндерінің ішіндегі ең тамашалары мон және кхмер дәуірлеріндегі көне мүсіндерден өзгешелеу болып келеді, ол өзгешелік сүйірлене біткен бет пішінінің мәнерлілігімен ерекшеленеді, өте көркем жасалынған көне тас мүсіндердің өзінде бастарындағы шаштың бірнеше қатар етіп бұйраланған қалпак тәрізді өте мәнерлі етілуі ерекше көзге тұседі. Будданың төбесіндегі жалын тілі сүйірленіп, жоғарылай береді де, князь әшекейіндегі Будда тәжіне ұқсап кетеді. Бангкок кезеңі қазіргі кезге дейін созылады. Бирмалықтардың жаугершілігінен кейін XVIII ғасырдың аяғында Таиландты осы уақытқа дейін билеп отырған жаңа әулет ұкімет басына келді. Өнердегі көне дәстүрлер одан әрі жалғасын тауып дами түсуде. Ол дәстүрлер әр кездегідей европалықтар мен американ ықпалына беріле қоймай, өз дәстүрін ұстануда. Бұл, әсіресе, Таиланд жерінде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін айрықша сезілуде. Таиланд отарлық езгіге ұшырамағанымен , басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне қарағанда мұнда ұлт-азаттық қозғалысы бәсең болды. Таиланд өнерінің тарихы осы елдің тарихын да бейнелейді. Бұл ел Оңтүстік-Шығыс Азиядағы сауданың тоғыз жолы тоғысқан торабы болды және өз көршілерінің: батыста бирмалықтардың, оңтұстікте индонезиялық Шривиджая әулетінің, шығыста кезінде құдіретті болған кхмер патшалығының бітіспес даулы объектісіне де айналды. Бейнелеу өнері саласында кхмерлік ықпал неғұрлым күшті болған. Таиландтағы және Бирмадағы туыстас мон халықтары тайлар мәдениетінің қалыптасуына үлес қосқанымен, Бирма мондары Таиландқа ерекше ықпал етерлік дәрежеде болмағанын айтқан жөн. Қысқа кезеңдерді есепке алмағанда, тірегі Шри Ланка мен Бирма болған буддизмнен Таиланд кол үзбеген, оның сенімді орталығына айналған. Осындай шын берілгендік пен табандылық алайда оңайға түскен жоқ. Кезіндегі творчестволық, өзіндік ерекше қызметтің орнына тоқыраушылық, консерватизм, бір кездерде табылған формалардан танбаушылық, көркемдік киялдан жұрдай болу сияқты келеңсіз жайлар орын тепті. Өнер туындыларының саны кемімегенімен, сапасы құлдырап кетті: тоқырап қалған қағидалар мен дәстүрлер үстемдік алды. Мұндай дамудың тиімді және тиімсіз жақтарын қарастырғанда пайымды болған жөн. Таиландта не Ангкор немесе Байон да, не Боробудур да жоқ. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық жердегідей, тайлар цивилизациясының түп негізінде де үнді мәдениеті жатыр. Бірақ Бирмадағыдай Таиландта да бұл ықпал Үндістанның тікелей өзінен ғана келіп жеткен жоқ. Барлық жағдайда, ең алдымен, тхверавада өнері мен Цейлон мәдениетінің, сондай-ақ мондар мен кхмер өнерлерінің байланыстырушы роль атқарғанын есте ұстаған абзал. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990
TITLE: Таиланд өнері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер мұнда ява өнері формаларын да пайдаланған мон және Шривиджая өнерлерінің кейбір элементтері ортақ сипат алғанын айтуға болады. Жоғарылаған сайын сатыланып сүйірлене түсетін, кірпіштен салынған бұл храм Орталық Явада сақталып қалған көне ғимараттар сияқты. Алайда, мұнда шағын дагобалар мен мүсіндер бірдей мөлшерлерде орналаспаған және олар жеке-жеке тұр. Ал оның биіктігін ұшар басына ұзын шпиль орнатылған аса зор мөлшерлі жоғарғы дагоба онан сайын айқындай түседі. Сырт пішіні символикалық күмбезді еске түсіреді; символикалық күмбез бен мұнараның өзара үндесуі арқылы өзіндік форма жасалған. Осыған ұқсас құрылысты Бирмадағы Паган ғимараттары арасынан кездестіруге болады. Мәселен, Шривиджая құрылыстары мен тьямдардың кейбір ескерткіштерін салыстыруға болады. Бұл ретте Шривиджаяның теңіз державасы болғанын ескеретін болсақ, оның өз төңірегіне кең ықпал жасауы мүмкін екендігін ұмытпаған жөн. Бұл өнердің синкретикалық белгілері қайран қалдырмауы тиіс. Бұл өнерде буддалық та, үнділік те элементтер кездеседі. , Шривиджая өнері үнді мүсіншілерінің тәжірибесінен көп нәрсені бойына дарытқан. Сонымен қатар мұның өзі Таиландтың мондар өнеріне жаңа серпін берді. Шривиджаяның күшті ықпалы Таиландтағы Донг Си Маха пот мектебініц барлығына да күшті әсер етті. , Шривиджаяның елеулі мүсіндеріне өте ертедегі кезеңге, шамамен VIII ғасырға жататын Будда Мучх,илинда деп аталатын, көп басты нагтың қорғауындағы Будданы жатқызуға болады. Бұл екі бейне де VIII ғасырларда Шривиджаяға қараған Чайяда табылған. Сонымен бірге, Авалокитешвара мүсіндері үнді үлгілерін, нагқа мінген Будданы еске түсіреді, ал кхмер жазбалары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы синкретикалық тенденциялар белгілерін білдіреді. Нагтың өзі кхмер үлгілерін еске түсіреді. XI—XIII ғасырларда шығыс мондарының мемлекетіне кхмер әскерлері шабуыл жасады; соған орай мұнда кхмер өнерінің жергілікті мән-сипатқа ие түрі пайда болды. Кхмер губернаторының резиденциясы Лопбури қаласында орналасты. Соған байланысты бұл кезең Лопбури кезеңі деп аталады. Таиландтың одан әрі дамуында кхмердің діни ықпалы ерекше зор маңызға ие болды. Мондар хинаяна ілімін ұстанып қала берді. Алайда, Таиландқа бұдан былай индуизм мен махаяна буддизмі енді. Жаңа және ескі діннің бірбірімен араласқан сипатқа ие болуы Будда мүсіншелері басым келетін Лопбури мүсіндерінде айқын байқалады. Жіті көз салсақ, оларда жаңа белгілер де айқын көрінеді. Мәселен, нагтағы Будданы немесе кхмерлердің махаяна өнеріне жататын князьдік әшекейлердегі Будда мүсінінің жаңа түрін алуға болады. Таиландта табылған осы кездегі көптеген мүсіндердің осы тектес камбоджалық мүсіндерден жалпы стиль жөніндегі айырмашылығы шамалы. Кхмерлер өнерінің ықпалымен бой көтерген көптеген ғимараттардың кей бөліктері кейін келе тайлар стилінде қайтадан салынған. Ал мондар мекендеген ең шалғай шеттегі солтүстік облыстарда кхмерлік ықпал мүлде болған жоқ. 1287 жылы қуатты тайлардың үш тайпасы өзара одақ құрып, мондар елінің солтүстік және орталық облыстарын өздеріне қаратып алуға күш салды. Жаңа тайлар мемлекетінің негізгі орталықтары үш қала болды: олар — Орталық Таиландта Менам өзенінің шығысындағы Сукатаи және Саванкхалок қалалары, сонымен қатар солтүстіктегі Чиенгмай қаласы болды. Тай тайпалары Бирмаға да еніп, оның қиыр солтүстігінде ірге теуіп орнығып алды. Сөйтіп, бұлар үлкен тайлар, кейінірек шандар деген атқа ие болды. Ал, негізінен алғанда, кейін келе XIII ғасырдың соңында ғана тай- лар өнерінің тарихы басталады. Оның діни негізі ерекше назар аударарлықтай. Ол кез Үндістанның солтүстігі мен Деканның бір бөлегі исламның тірегіне айналған, ал тай тайпалары Юньнаньда тұрған кезден буддизмнің ықпалында болып, мондармен алғаш араласа бастаған тұс еді. Енді қазір тайлықтар буддизм іліміне барынша берілген Цейлон сияқты елге ниет түзеп бағыт ұстағаны қолымызға келіп жеткен көптеген деректерден белгілі болып отыр. Сукотаидың алғашқы әйгілі билеушісі, жаңа мемлекеттің негізін салушының ұлы, қолбасшы Рама Камхенг Малакка жарты аралының оңтүстік бөлегіне дейінгі Оңтүстік Шығыс Азияның үлкен аудандарын өзіне қаратып алды. Оның ұлы Лутай шын берілген буддашы болды және буддалық билеушіге лайық Дхармараджи атағын иеленді. Ол билеген тұста Цейлонмен байланыс нығайды. Таиландтың солтүстігін билеуші Чиенгмая Ку Ha XIV ғасырда Цейлонда дәреже алған Суман атты монахтың көмегімен сингал буддизмін енгізді. 1369 жылы Лампунға жақын Ват Пра Юн храмының негізін салушы осы Суман сияқты. Суманның тапсырмасымен салынған ондағы Будданың төрт мүсіні ғасырлар бойына Сукотаи ықпалымен айрықша өркен жайған Солтүстік Таиланд өнері үшін үлгіге айналды. Тай князьдіктері мен Цейлон арасындағы қатынастардың ұзаққа созылғанын және берік болғанын айта кеткен жөн. Соның нәтижесінде 1750 жылы Цейлоннан Таиландқа отарлық билеп-төстеушілік жылдарында әбден азып-тозған цейлон буддизмін қайта жаңғыртып нығайту үшін тай монахтарын шақыруға елшілік жіберілген., Шри Ланкада осы күнге дейін «Сиам никайя» деген монахтар ордені сақталған. Бұл ат олардың тайлардан шыққанын еске салады. Саванкхалоктағы Ват Махатхат храмында соңғы кезде табылған XIII ғасырдағы кірпіш Будда сингалдық Будда мүсініне, мәселен, Полоннарувадағы галвихарадан табылған, малдасын құрып отырған Буддаға қатты ұқсайды. Сол кездерде Цейлонда да Будданың зор мүсіндері күйдірілген кірпіштен жасалынатын болған. Бірақ, олардың тек қалдықтары ғана сақталған. Ват Махатхаттағы отырған мүсіннің биіктігі тоғыз метрге жетеді. Киімнің өңірі Будданың кеудесін жауып тұр. Жасалу қолтаңбасының, сабырлы салқынқандылығы, Будданың терең ойға беріліп отырғанының сәтті берілгендігі мүсіннің сингал үлгілерімен байланысы бар екендігін көрсетеді. Бірақ осынау бирмалық ықпалға қарамастан Сукотаи өнеріне өзіндік сипаттар тән болып келеді. Бұл өнер Оңтүстікг Шығыс Азияда кең тараған жаңа үлгілерге бастау болды. Мәселен, «жүріп келе жатқан Будданы» алайық. Бұл мүсін шиыршық атқан ширығуымен, нәзіктігімен, бейне пішінінің бипаз жұмсақтығымен ерекшеленеді. Таиланд сәулеті көне дәуірдегімен салыстырғанда көп өзгерістерге ұшыраған. Ең алдымен кхмерлік ықпал әлсіреген. Бірқатар үлкен ғимараттар, мәселен, жоғарыда айтылып өткен XIV ғасырдың бірінші жартысында Лутай патша салдырған Сукотаидағы Ват Махатхат храмы мұнара-храм мен символикалық күмбездің мәнді қосындысы есепті. Таиландтағы осы сияқты мұнара-храм мен ішінде діни қызметке арналған кұжыралары, кішкентай ғана бөлмесі бар символикалық күмбез шын мәнісіндегі символикалық күмбезден өзгеше болып келеді. Оның мұндай түрі «пранг» деп аталады. Өкінішке орай, осы тамаша өнер туындылары көп өзгертілген. Символикалық күмбездермен қоршалған орталық ғймарат олармен бір террасаға орналасқан. Төрт бұрышты ғимараттың орталық бөлегі жоғары өрлеп барып, дөңгелек формаға енеді де, символикалық күмбездің кішірейген түрін қай- талап барып, ұшар басы одан әрі үшкірленген шпильмен бітеді. Кейінірек кезде салынған мұндай ғимараттардың ірге табаны да дөңгелек болып келгенін көреміз. Ват Махатхат ғимаратының орталық бөлігінің кертпе қуыстары гипстен жасалған бедерлі суреттермен әшекейленген. Бұл ғимаратты қайта жөндеуге сингал суретшілері мен қолөнершілері қатысып, олар Полоннарувадағы гипстік әшекейлерге тән цейлондық стильді пайдаланған тәрізді. 1296 жылы солтүстік тайлар мемлекетінің астанасы Чиенгмай болды. Жаңа мемлекет Ланна деп аталды. Мұнда, сірә, алғашқы кезде мондық стиль дамыған болуы керек. Ланнаның әйгілі билеушісі Тилокарат патшаның тұсында XV ғасырдың ортасына таман Чет Йот монастырь салынған. Монастырьдың көптеген құрылыстары, атап айтқанда, монахтар жиналысына арналған зал осал материалдардан салынғандықтан сақталмаған. Бірақ, аса маңызды ғимарат — Бодх- Гайдағы әйгілі Махабодха храмының кішірейтілген көшірмесі сақталған. Іргетасқа орналасқан бұл ғимараттың орталық бөлегінің сырты бағандар арасында орналасқан екі қатардан гипс бейнелермен әшекейленген. Тилокарат патша монахтарды Бодх-Гайға жіберіп, одан Будда мұсіндерінің көшірмелерін алдырған деп топшылауға да болады. XV ғасырдың екінші жартысынан бастап аяқтарын астына алып, өкшелері жоғары қараған күйдегі бұл Будда тайлар өнерінің туындылары ұшін үлгіге айналған. 1461 жылы Тилокарат патша Сукотаи қаласын аз мерзімге ғана өзіне қаратып алды. Содан бастап Ланна өнерінде бірқатар бейнелеу өнері туындыларының жаңа типтері пайда болды. Мәселен, князьдік әшекейлердегі Будда мен төбесіндегі жалын тілін ұстаған Будда бейнелерін алайық. Осылардың соңғы түрі Таиландтың кейініректегі өнерінде, сондай-ақ Цейлонның сонымен тұстас өнерінде де кең тараған. XIV ғасырда-ақ Менама өзенінің төменгі ағысында бұған дейін Сукотаиға бағынып келген Утонг князі жаңа астана — Аютияның негізін салды. Утонг князьдігі үлкен болмағанымен, үзақ өмір сүрді, алғашында оның зор маңызы бола қойған жоқ. Кешікпей Аютия мемлекеттің орталығы болды да, өз ықпалын Орталық Таиландқа және оңтүстікте Малакка жарты аралының бір бөлегіне жүргізді. XV ғасырдың екінші жарты сында ғана кхмер империясы Камбуджадеш жеңіліп, Аютия қаласы астана болған тайлар мемлекеті Оңтустікг Шығыс Азиядағы ең белді мемлекеттердің біріне айналды. Тайлардың ұзак уақытқа созылған саяси өктемдігі 1767 жылы бирмалықтар Аютияны түбегейлі талқандауымен шектелді, бирмалықтар бұдан бұрын 1469 жылы да басып кірген еді. Аютия кезеңі стилі бойынша бірнеше фазаға бөлінеді. Мон, кхмер және сукотаи элементтерін бойына сіңірген ертедегі Утонг кезеңі XIII—XV ғасырларды қамтиды; сайып келгенде, ол Аютия пайда болғанға дейінгі уақыттан басталады. Екінші фаза — Ломбури кезеңі, бұл Аютияның ұлттық стилін бойына жинақтаған кезең. Мұнда кхмер немесе Ломбури элементтері дәстүрлі тайлар өнерімен астасып жаңа стильді құрады. Ал бұл стиль XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін өмір сүрді. Тайлар өнерінің соңғы стилі —1782 жылы жаңа астана болған Бангкок қаласының атымен аталатын стиль. Сәулет өнерінде Аютия кезеңіндегі көне прангпен қатар символикалық күмбез де өз орнын алған. Оның бірден-бір үлгісі — XV ғасырда салынған Ват Сри Санпет монастыры. 1424 жылы салынған Ват Рат Буран прангысы қос қабат іргетасқа орналасқан мұнара-храмның белгілі формасын бейнелейді. Кішкентай символикалық күмбезден әсем қиюласып көмкерілген вестибюль ішкі целлаға енетін қақпа ролін атқарады. Осының нәтижесінде төрт жағының бірі, атап айтқанда, қақпа орналасқан шығыс жағы, шаршы көлемнен алысқа едәуір ұзара түседі де, храмның жалпы алып жатқан көлем-келбеті ашамай тәрізді болып көрінеді. Мұнарасы бірнеше бөлікке бөлінген: цокольды бөлік; сыртындағы куыстарда орналасқан Будданың аумақты бейнелерімен әшекейленген целласы бар орта бөлігі; ең соңында прангтың өзіне ғана тән төбесі. Салыстырып қарағанда осы биік, жоғарылаған сайын дөңгелене беретін үстіңгі жағы ғимараттың жалпы дөңгелек кейпін бұзбайды. Қайта пирамидасы және сатылы төбесі бар көне ғимараттарға қарағанда пранг символикалық күмбезді көргендей әсер етеді. Тайлар өнерін сипаттағанда өзіндік стильді айшықтайтын Сукотаи кезеңіндегі толып жатқан қола мүсіндер туралы айтпай кету мүмкін емес. Оның көпшілігі шет елдердегі қорлар мен музейлерден орын алып отыр. Жерге жабысқан қалыпта отырған Будда , адымдап келе жатқан Будда, князьдік әшекейлер тағынған Будда, мүсіндерінен бөлектенген Будданың бастары көп ретте Таиланд өнерін ерекшелей түседі. Осы сияқты оңтүстік үнділік қола мүсін Европа елдеріндегі қорларда көпке дейін үнді өнерін танытатын ескерткіш ретінде бағаланып келді. Осы тай мүсіндерінің ішіндегі ең тамашалары мон және кхмер дәуірлеріндегі көне мүсіндерден өзгешелеу болып келеді, ол өзгешелік сүйірлене біткен бет пішінінің мәнерлілігімен ерекшеленеді, өте көркем жасалынған көне тас мүсіндердің өзінде бастарындағы шаштың бірнеше қатар етіп бұйраланған қалпак тәрізді өте мәнерлі етілуі ерекше көзге тұседі. Будданың төбесіндегі жалын тілі сүйірленіп, жоғарылай береді де, князь әшекейіндегі Будда тәжіне ұқсап кетеді. Бангкок кезеңі қазіргі кезге дейін созылады. Бирмалықтардың жаугершілігінен кейін XVIII ғасырдың аяғында Таиландты осы уақытқа дейін билеп отырған жаңа әулет ұкімет басына келді. Өнердегі көне дәстүрлер одан әрі жалғасын тауып дами түсуде. Ол дәстүрлер әр кездегідей европалықтар мен американ ықпалына беріле қоймай, өз дәстүрін ұстануда. Бұл, әсіресе, Таиланд жерінде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін айрықша сезілуде. Таиланд отарлық езгіге ұшырамағанымен , басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне қарағанда мұнда ұлт-азаттық қозғалысы бәсең болды. Таиланд өнерінің тарихы осы елдің тарихын да бейнелейді. Бұл ел Оңтүстік-Шығыс Азиядағы сауданың тоғыз жолы тоғысқан торабы болды және өз көршілерінің: батыста бирмалықтардың, оңтұстікте индонезиялық Шривиджая әулетінің, шығыста кезінде құдіретті болған кхмер патшалығының бітіспес даулы объектісіне де айналды. Бейнелеу өнері саласында кхмерлік ықпал неғұрлым күшті болған. Таиландтағы және Бирмадағы туыстас мон халықтары тайлар мәдениетінің қалыптасуына үлес қосқанымен, Бирма мондары Таиландқа ерекше ықпал етерлік дәрежеде болмағанын айтқан жөн. Қысқа кезеңдерді есепке алмағанда, тірегі Шри Ланка мен Бирма болған буддизмнен Таиланд кол үзбеген, оның сенімді орталығына айналған. Осындай шын берілгендік пен табандылық алайда оңайға түскен жоқ. Кезіндегі творчестволық, өзіндік ерекше қызметтің орнына тоқыраушылық, консерватизм, бір кездерде табылған формалардан танбаушылық, көркемдік киялдан жұрдай болу сияқты келеңсіз жайлар орын тепті. Өнер туындыларының саны кемімегенімен, сапасы құлдырап кетті: тоқырап қалған қағидалар мен дәстүрлер үстемдік алды. Мұндай дамудың тиімді және тиімсіз жақтарын қарастырғанда пайымды болған жөн. Таиландта не Ангкор немесе Байон да, не Боробудур да жоқ. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық жердегідей, тайлар цивилизациясының түп негізінде де үнді мәдениеті жатыр. Бірақ Бирмадағыдай Таиландта да бұл ықпал Үндістанның тікелей өзінен ғана келіп жеткен жоқ. Барлық жағдайда, ең алдымен, тхверавада өнері мен Цейлон мәдениетінің, сондай-ақ мондар мен кхмер өнерлерінің байланыстырушы роль атқарғанын есте ұстаған абзал. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 