«ҚАЗАҚ ҚАҒАНДАРЫ» - ӘЛЕМ БИЛЕУШІЛЕРІ
"«ҚАЗАҚ ҚАҒАНДАРЫ» - ӘЛЕМ БИЛЕУШІЛЕРІ"|"https://qamshy.kz/kz/article/18074-qazaq-qaghandary-alem-bileushileri"
TITLE: «ҚАЗАҚ ҚАҒАНДАРЫ» - ӘЛЕМ БИЛЕУШІЛЕРІ
URL: https://qamshy.kz/kz/article/18074-qazaq-qaghandary-alem-bileushileri
META: "«ҚАЗАҚ ҚАҒАНДАРЫ» - ӘЛЕМ БИЛЕУШІЛЕРІ"|"https://qamshy.kz/kz/article/18074-qazaq-qaghandary-alem-bileushileri"
TOTAL WORDS: 1983
DATE: 14:10, 08 желтоқсан 2016
AUTHOR(S): Zhazira Baidaly
TEXT: &nbsp;. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Тарихқа үңілсек, бүкіл әлемге билігін жүргізген ұлы билеушілердің бәрі &laquo; Қаған&raquo; деген лауазым атауын иемденген екен. Мысалы, Қазақ қаған, Алаш қаған, Мөде қаған, Оғыз қаған, Еділ қаған, Бумын қаған, Естеми қаған, Білге қаған, Қадыр қаған, Шыңғыс қаған т. болып кете береді. Бұл жерде аса көңіл аударатын жағдай, осы қағандардың ғұмыр кешкен дәуірлерінің араларын бірнеше мыңжылдықтардың бөліп жатқандығы. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &laquo; Моңғолдың қираған Қарабаласағұн қаласынан терістікке қарай қырық шақырым жерде Орхон өзенінің бойындағы Эрдени Цзу монастрының жанындағы құлпы тастағы жазу-&laquo; Күлтегін&raquo; әдеби-тарихы мұра аталады. Түркі тектес халықтың ескерткіші, әсіресе, мұны жаздырған Күлтегіннің туған атасы Білге қаған Табғаш елінен бәдізшілер алдырып, тас қашатқан. Оның сөзін заманындағы атақты жырау Йоллық тегін құрастырған. Ескеркіш Құтлық қағанның кенже ұлы, әскер басшысы Күлтегінге орнатылған. Жазудың екінші тараудағы қырқыншы жолында былай делінеді: &laquo; Жоғарыда аспан, төменде қара жер пайда болған шақта, екеуі арасында адам баласы жаралды. Оларды басқару үшін, біздің ата-бабамыз Бұмын қаған мен Естеми қаған жаралды. Дүниенің төрт бұрышындағылар бізге&nbsp; бағынған. Бағынбағандарының бастарын идіріп, тізелерін бүктірді&raquo;. Қағанға &laquo; дүниенің төрт бұрышы&raquo; , яғни бүкіл жер шарындағы әлем елдерінің барлығы түгелдей&nbsp; бағынған деп отыр. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &laquo; Туұлы Бумын қаған - түркілердің өздері &laquo; Мәңгі ел&raquo; деп атаған әйгілі Бірінші Түрік қағанатының негізін қалаушы тарихи ұлы тұлғалардың бірі. Мұрагері Қара-Еске қаған. Дүниеге келуі:&nbsp; &nbsp; белгісіз. Қайтыс болуы: 552 жыл, Суяб. Балалары Қара-Еске қаған және Мұқан қаған. Діні &ndash; Тәңіршілік, Династиясы &ndash; Ашина, Әкесі &ndash; Ту&raquo;. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қазақтардың, сонымен қатар бүкіл әлем елдерінің желбіреткен &laquo; мемлекеттік Туларының&raquo; дүниеге келу тарихының сыры осы. Бірінші Түрік қағанатының негізін қалаған Бумын қағанның әкесінің атын Ту етіп күні бүгінде де көтеріп жүрміз. Ата сыйлаудың, әке сыйлаудың осыдан артық үлгісі болуы мүмкін бе?. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &laquo; Сол заманда бүкіл халықта, әсіресе түркі халықтарының басында отырған қағандарында бұлжымас, өзіне өзі сенген және дәстүрге айналған ел билеу тәртібі болды. Мысалы, Күлтегін мен Білге қағанның ескерткіш тасындағы жазуға қарайық. &laquo; Жер мен көктің арасында адамзат пайда болғалы соны билеуге менің ата-бабаларым Бумын қаған мен Естеми қаған отырған екен. Елді көбейтіп, басқарып, бақытты қылған. Енді мен сол дәстүрді жалғастырып, ел билеп отырмын&raquo; , &ndash; дейді. Онда ғұн заманында Мете қағанның баласы Лаушаң тәңірқұттың қытайға жазған хатында былай дейді: &laquo; Аспан мен жердегі жаралған, күн мен ай өзі таққа отырғызған, ғұндардың ұлы қағаны қытай билеушісіне сәлем жолдайды&raquo; , &ndash; дейді. Бұлар жазған хаттарының басын осылай бастайды. Демек аспан асты, жер үстіндегі бүкіл халықты билеуге тәңірі бізге осындай құт берген, осындай мүмкіндік берген дегені. Біз қай жерге барсақ, сол жерді билеуіміз керек деген ұғым ата-бабаларымыздың қанына сіңіп кеткен. Басқаны қойыңыз, кешегі қашып кеткен Мұхаммед Қайдар Дулатиді алыңыз, кешегі Бабырды, Бейбарысты алыңыз, біреуі құл болып барады, екінші біреуі мына жақтан әбден таяқты жеп тұра алмағаннан кейін барады. Сол жерді барып билейді. Басқыншылық, шауып алу дегендер олардың санасына кіріп шыққан жоқ. Сондықтан бұған сол адамдардың тұрғысынан қараған жөн. Сол адамдардың санасы бойынша, сол кезде қалыптасқан мемлекеттік ұғым тұрғысынан қарасақ, адам шошитындай жексұрын ештеңесі жоқ. Осы тұрғыда әрине, қан төгіледі, қала қирайды. Мейлі моңғол болсын, мейлі қазақтардың болсын, ту тіккен, қаған көтерген жері &ndash; орда болып есептеледі. Киіз үйдің немесе шатырдың үстіндегі ту мемлекеттің символы. Ол ту қайда тұрса, қаған сонда тұр. Қаған сол жерде тұрса, сол жерде мемлекет бар деген сөз. Ол мына жерден жеңілсе шегініп, тағы да туды көтере береді. Құрып кеткенге дейін ол ту жығылмайды. Ал отырықшы елде ше? Қолдан кетті, мемлекет жоқ&raquo;. Сол қағанаттардың қарашаңырағында отырған қазақ халқының &laquo; мың өліп, мың тіріліп&raquo; жүріп сол туды желбірете жалаулатып, бүгінгі күнге жеткізгеніне қандай дау бар?. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Тарих тағлымы: Ежелгі Аталарымыз бен Аналарымыз ұрпақ алдындағы өз міндеттерін барынша &nbsp; адал атқарды. Осы жолда &nbsp; жандарын шүберекке түйіп, қасық қандары қалғанша, жан аямай шайқасты. Сан миллиондағаны құрбан болды. &laquo; Көк тудың желбірегені&raquo; енді Сіздерге аманат Жас ұрпақ. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &laquo; Қарлықтардың өз ішінен шыққан &laquo; хандардың қағаны&raquo; бар, ол барлық түркі тайпаларына үкімін жүргізеді, ал оның арғы атасы Афрасияб, Шана еді. Осы Қадыр қаған &ndash; Қараханилер әулетінің негізін қалап &ndash; қаған деп жарияланып, оған Арыстан Қарақаған деген жаңа есім берді. Тараз қаласы кіші орда атанып, онда Боғда Қара-Қахан отырды. Кейін кіші сарай Орда кентіне көшірілді. Таразда кіші Орда, демек ұлы Орданың болғаны ғой. Ол Орда Маңғыстауда болатын. Қар мен Ақ &nbsp; синоним. &nbsp; Қар, Қарлық, Қарақаған &ndash; шыққан тегі Маңғыстаудағы Түпқараған, яғни сол Қаралардың түбі. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қаған деген сөз дүниенің төрт бұрышындағылардың бәріне, яғни бүкіл әлемге билік жүргізетін ең ұлы хан, яғни ең жоғарғы әмірші дегенді білдірген. Бұл жөнінде Әбілғазы: &laquo; Қағанның мәнісі мынау. Кім де кімнің ғиззаты және дәулеті хандық мәртебесінен артық болса, әмірлер мен халық оны қақан&nbsp; дер және кімнің мәртебесі қақаннан&nbsp; жоғары болса оны қаған дер. Қағаннан жоғары мәртебе, құрмет болмас&raquo; дейді. Демек, Адам - Адам болғалы бері Қағаннан жоғары лауазым атауы болмаған. Күні бүгінге дейін Әбілғазы Атамыздың шежіресі шындығына бүкіл әлем елдерінің бірде-бір ғалымы күмән келтірген емес. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қаған таза қазақ сөзі &ndash; сөз түбірі Аға, ары қарай Қа, Ағ, Аға және Ан деген біріккен сөздерден тұрады. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қаған - барлық хандардың ағасы, яғни әлемді билеген ең ұлы хан. Сөз құрамындағы Аға деген&nbsp; түбір сөздің, Хан деген сөздің қақ ортасында айшықталып тұруы тек қана осыны білдіреді. Бас таңбасы &laquo; тіл&raquo; , өзгелер Қас би деп атаған Қазақ қағанатының сөздік қорында&nbsp; дәл осындай &laquo; құпия&raquo; мағынасы бар сөздер баршылық. Мысалы, Садақ &ndash; Сақ ата, Санақ &ndash; Сақ ана, Сабақ&nbsp; - Сақ апа, Сенек &ndash; Сақ ене, Сағақ &ndash; Сақ аға, , &nbsp; &nbsp; Қ-аға-з&nbsp; , Қабар Қардың апасы, К-өлең-ке т. болып жалғасып кете береді. Бұл жерде авторлық құқық сақталып тұр. Сөз жасасаң осылай жаса. Тарих жазсаң осылай жаз. Бұдан асқан даналық болуы мүмкін бе?. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қаған атауы өз бастауын Маңғыстаудың Қара ойындағы Түпқараған түбегіндегі Қаңға бабадан алады. Қаңға бабаның түп атауы Хан аға. Бүткіл жер бетіндегі ең алғашқы хандық құрылған жер осы. Қазақтың сөз жасау қағидасында екі сөзден бір сөз жасағанда, дыбыс үндестігіне сәйкес екінші сөздің бірінші дыбысы, немесе бірінші сөздің соңғы дыбысы түсіп қалып, қосылып айтылады. Мысалы, Би Адай &ndash; Бидай, Қу Адай әке &ndash; Құдайке, Үстіңгі жұрт &ndash; Үстірт, Атамыздың жұрты &ndash; Атажұрт, Сары аға &ndash; Сарға, Торы айғыр &ndash; Торайғыр, Торы ат &ndash; Торат, Ман әке &ndash; Меке, Қара Балықшы Сақ Ғұн &ndash; Қарабаласағұн, Сақ аға &ndash; Саға, Сақ Ана &ndash; Сана, Қазық жұрт &ndash; Қазығұрт, Ар апа &ndash; Арап, Қаз бір &ndash; Қазір, Оқ қыз &ndash; Оғыз, Ада мен Ай &ndash; Адай, Төрдегі ін &ndash; Төркін, Қожа Ахмет &ndash; Қожахмет, От Ман &ndash; Отан, Қыз Ман &ndash; Қызан, Жеті ру &ndash; Жетру, Барын ауыл &ndash; Барнаул, Жары бұлақ &ndash; Жарбұлақ, Жары кент &ndash; Жаркент, Жары тас &ndash; Жартас, Жары құм &ndash; Жарқұм, Мандардың қыстауы &ndash; Манқыстау т. болып кете береді. Демек, хан елдің ағасы болса, Қаған ел мен бірге барлық хандардың ағасы. Қазақ халқының өз хандары мен қағандарына Құдайындай сеніп, айтқандарын мүлтіксіз орындайтындарының және олардың алдында &laquo; Хан аға&raquo; деп қолын кеудесіне қойып, бас иіп тұратындарының сыры осы. Атам қазақтың өз ханы мен қағандарын құрмет тұтқандары соншалық олар отыратын орын тақты, алтын тақ деп атап, бастарына &laquo; тақия&raquo; етіп киіп жүрген. Ал, олар өз кезегінде Әз әулие атасының есімін басына көтеріп, &nbsp; Тәз әкені деп атап бастарына киген. &nbsp; Қазақтың ата-бабаларынан қалған ежелгі қағида да&nbsp; інілері ағасына қарсы шығып, беттерінен алып, жағасына жармаспаған. Қазақта Аллатағала деген ең ұлы да, аса қастерлі ұғым бар. Осы сөздің құрамы Алла, Ата және Аға деген үш біріккен сөзден тұрады және Ал сөзі осы сөз құрамында төрт рет қайталанып, осы үш ұғымның үшеуінде ортаға алып тұр. Сол үшін де оларды Қас би, Бас би, Тау би деп атаған. &nbsp; Бүткіл жер бетінде Адам-адам болғалы&nbsp; мұндай сөз жасау мәдениетіне еш бір ел жете алмаған. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Бір қызығы Европалық бағытты ұстанған қазіргі жазба тарих сол қағандардың тегі, үрім-бұтағы, яғни ата-бабалары мен ұрпақтары кімдер деген сұрақты сан ғасырлар бойы&nbsp; жауапсыз қалдырып келеді. Егер біз тарихи шындықтың бетіне тура қарап, әділ бағасын беретін болсақ, біз &laquo; ашинаның&raquo; &nbsp; қазақтың кіші жүзі &laquo; алшын&raquo; тайпасының балама атауы екендігін көреміз. Көптеген тарихи деректерде Алшын атамыздың аты тек қана Ашина деп емес, оданда басқа Шина, Шана, Сина т. болып жазылған. Мысалы, бүкіл әлемге әйгілі Абу-али ибн Синаны алайық. Атамыздың шын аты Абуғали Алшын. Мұның себебі, &laquo; Алшын&raquo; атауы Аталық текпен, &laquo; Ашина&raquo; Аналық текпен берілген. &nbsp; Мына солтүстіктегі көршілеріміздің &laquo; мужской, женской родтарының&raquo; бастау алатын жері осы. Сол сияқты, соңғы екі мыңжылдықтың ең әйгілі&nbsp; қолбасшысы Шыңғыс қағанның тегін алсақ та, Алшыннан &ndash; он екі ата Байұлы, Байұлыдан &ndash; Адай, Адайдан &ndash; Мұңал болып табылады. Шыңғыс ханда Алшын &ndash; Көкбөрінің ұрпағы. Оның бұлтартпас айғағы &laquo; Мұңалдың құпия шежіресінде&raquo; айқын көрсетілген. Шыңғыс қағанның тегі. Тәңірі бақытты етіп жаратқан Бөрте Бөрі зайыбы Марал сұлумен бірге талай теңіз-дарияны кешіп келіп, Онын өзені бас алған Бұрхан-қалдұн тауын тұрақ еткен кезде, Батшаған деген бір ұл туады&raquo;. Сонда Бөрте Бөрі дегеніміз, Алшын-Көкбөрінің ұрпағы Бөрте деген мағына да қолданылған. &nbsp; Бөрте өз аты, Бөрі тегі болып табылады. Ал, &laquo; талай теңіз-дарияны кешіп келіп&raquo; дегенінен, олардың ол жерге Каспий-Арал өңірінен қоныс аударып барғанын да бағамдауға болады. &nbsp; Барлық тарихшылардың қаперлеріне берерім, егер кімде &ndash; кім&nbsp; өзін шын тарихшымын деп есептер болса бұл жағдайға әділ бағасын беріп мойындауға тиіс. Түріктің&nbsp; түп қазығы, яғни қарашаңырағының иесі Қазақ, Алшын &ndash; Көкбөрі екендігін Сүйінбай Аронұлы атамыз:. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &laquo; Бөрілі менің байрағым,. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Бөрілі &ndash; байрақ көтерсе,. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қозады қай &ndash; қайдағым, -&raquo; деп жырлаған. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Нұқ пайғамбарға дейінгілерде, соған сәйкес оның кемесіндегі жандардың бәрі де осы біз сөйлеп жүрген Қазақтың Ана тілінде сөйлеген. Нұқ пайғамбардың кемесі тоқтаған Қазығұрт тауының айналасындағы жұрттың тілі еш бір елдің тілімен будандаспаған. Осыған сәйкес кезінде бүкіл әлемді&nbsp; Қаған билеген қағанаттардың барлығының да мемлекеттік тілдері Қазақтың Ана тілі болған. Себебі, Қаған деген лауазым атауының өзі таза қазақ сөзі болып табылады. &nbsp;. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Бізге жеткен ұлы шежіреде тек қана қазақтан шығып әлемді билеген көсемдер ғана қаған атын иемденген. &nbsp; Бүкіл әлем тарихының бірде-бір елінде, қазақтан басқа билеушісін қаған деп атаған мемлекет болып көрген емес. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қорытынды: Соңғы екі мыңжылдықтың ең ұлы тұлғасы делініп бүкіл әлем елдерімен толықтай мойындалған Шыңғыс қаған атамыздың да, оның алдындағы барлық қағандардың да тегі қазақ екендігі дауға да, күмәнға да жатпайды. Егер біз осыны мойындай алмасақ, біздерге өзімізді де қазақпыз деп атауға құқығымыз жоқ. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Тарих тағлымы: &laquo; Қаған&raquo; - осы бір ауыз сөз ежелгі Қазақтар өз тарихын бір ауыз сөзбен жазған деген ұлы қағидасына толықтай сай болып тұр. Сол үшінде оларды Тау би, Бас би, Қас би деп атаған. &nbsp;. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Осы айтқанымыздың бұлтартпас айғағын да бір ауыз сөзбен бере кетейін:. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қазақта &laquo; Қаз-қатар&raquo; деген сөз тіркестері бар. Қаз-қатар. Бұл күнделікті өмірде қолданыста жүргені. Ал, бұл сөздің негізгі мағынасы ең бірінші болып дүниеге Қазақ елі келді дегенді білдіреді. &nbsp; Қатардың алдында ең бірінші болып Орыс, Қытай, Өзбек, Қырғыз, Түрікпен, Ебрей не т. емес, Қаз сөзінің тұруы тек қана осыны білдіреді. Өзгеше мағынасы болуы еш мүмкін емес. &nbsp; &nbsp; Осы сөз тіркестері сөз түсінген адамға бүткіл әлем елдерінің қазақтан кейін тіркесіп, бірінен кейін бірінің дүниеге келгеніне толықтай дәлел бола алады. Қаз қатардың тағы бір мағынасы бар. Қатар - Ақиқаттың&nbsp; атасы, Қаз қатар &ndash; Қазақ ақиқаттың атасы деген сөз. &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Қаз-қалпында - айнымай алғашқы бейнесінде қалу. Бұл ең алғашқы мемлекет қазақ мемлекеті болды деген сөз. Барлық әлем елдерінің мемлекеттік құрылымы басында қалай болды, күні бүгінде де ештеңе өзгермей сол күйінде қалды, яғни бүкіл әлем елдері мемлекет құруды бізден үйренді деген сөз. Қазақ елінің &laquo; Мәңгілік ел&raquo; деп аталатынының сыры осы. Егер кімде-кімнің осыны түсініп, мойындауға шамасы жетпесе, онда ол адамның басының ішіндегі мидың орнында, ми емес, су болғаны. Аталарымыздың орынды сөзге түсінбеген жандарды &laquo; Өй, Су ми!&raquo; деп ұрысатындарының сыры осы. &nbsp;. Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау
