Олигополия — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер рынокқа билік жүргізу – рынок пен бағаны бағалау қабілетіне ие болу; баға мен өндіріс көлемін айқындау кезінде бәсекелестердің іс-әрекетін мұқият ескеру. Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9 Олигополия бірнеше фирмалардың бәсекелестігнен құрылған нарық формасы. Олигополияның сандық сипаттамасын беру үшін “four-firm” концентрациялық қатынасы қолданылады. “Four-firm” өлшемі төрт ең ірі компанияның өнеркәсіптегі нарықтық үлесін пайыз түрінде анықтайды. Мысалы, 2008 жылдың төртінші тоқсанында Америка Құрама Штаттарының ұялы телефондар нарығының 97 пайызы Verizon, AT T, Sprint және T-Mobile компанияларымен бақыланған. Олигополиялық бәсекелестігінен көптеген әртүрлі нәтижелер пайда болған. Кейбір кезде тауарлардың бағаларын өсіру және өндіру деңгейін монополиядағыдай шектеу үшін, фирмалар шектеу сауда түрлерін қолданады. Егер осындай келісулер ресми түрінде құпталса, ол картель деп аталады. Картельдің ең басқы мысалы – халықаралық мұнай бағаларына терең әсер еткен МЭЕҰ . Жиі фирмалар тұрақсыз нарықты тұрақтандыру үшін және осындай нарық түрлеріне сай инвестициялық, өнім даму тәуекелдерін азайту үшін бір-бірімен келісімдер орнатады. Алайда елдердің көбісінде осындай келісмдерге ресми шектеулер қойылады. Бірақ осындай келісімдерге келу үшін, міндетті түрде ресми келісімге келу қажет емес. Мысалы кейбір өнеркәсіптерде бағаларды бейресми түрде анықтайтын, танылған нарық көшбасшысы болса, басқа өндірушілер қойылған бағаларға сүйеніп өз бағаларын анықтайды . Басқа кездерде фирмалар арасындағы бәсекелестік қатал болып бағалардың төмендеуіне және өндіріс деңгейінің көтерілуіне әкелуі мүмкін. Осындай бәсекелестіктің нәтижесі кемшіліксіз бәсекелестік деп аталады және ол өте әсерлі бола алады. Олигополиялық бәсекелестігінің деңгейі өндірістегі фирмаларының саны өсе келе көтеріледі. Мысалы, егер фирмалар тек облыстық деңгейде орналасып бір-бірімен тура бәсекелеспесе, бәсекелестік деңгейі төмен болады. Сондықтан олигополиялардың әл-ауқаттық анализдері нарық құрылымын анықтайтын параметрлердің құнына тәуелді. Өнімдер дифференциациялау оқуы олигополиялардың бәсекелестігің басу үшін олар көптеген дифференциацилық деңгейлерге бөлілуі мүмкін деп ұсынады. Олигополия теориясы олигополияның тәртіп үлгілерін жасау үшін ойын теориясымен жиі қолданады: Мінсіз білім туралы жасалған болжамдар айрықша, бірақ турлі экономикалық факторлардың білімі әдетте селективті деп аталады. Олигополиялардың өздерінің бағалары және сұраныс функциялары туралы білімі мінсіз болғанымен фирма-ішілік ақпарат толық емес болып табылады. Олигополияның ерекшелітерінің бірі – өзара тәуелділік. Әдетте олигополиялар бірнеше ірі компаниялардан тұрады. Фирмалардың ірілігі сонша, олардың іс-әрекеттері нарықтық шарттарға әсер етеді. Сондықтан бәсекелес компаниялар бір-бірінің нарықтық іс-әрекеттері туралы әрқашан хабардар болып тиісті жауап беруге тырысады. Нарықтық әрекет жасауға ниеттенген фирма бәсекелес фирмалардың бәрінің кертартпалықтарын және кері әрекеттерін ескеруі қажет. Бұл шахмат ойнына ұқсас: жеңіске жетіп қойған талаптарына жету үшін, ойыншы ықтимал қимылдардың және кері әрекеттердің реттілігін болжауы тиіс. Жоғарыда талқаланған идея ойын теориясының бас идеясы болып табылады. Мысалы бағаларды төмендеуге жоспралап жатқан компания бәсекелес компаниялардың да бағаларын төмендету және жойғыш баға соғысын бастау сомүмкіндігін болжағаны дұрыс болады. Әлде комания бағаларды көтеруді жоспарлап жатса бәсекелес копманиялардың бағаларын көтеру туралы жоспарларын білуі қажет. Фирмалар бағаларын нарықтық лидерінің бағаларына сәйкес қылып өзгерткенінен, осындай болжамдардың нәтижесінде тұрақты бағалар тап болады. Олигополиялар бағадан басқа себептерден бәсекелеседі. Бағадан тыс бәсекелестіктің мысалдарына адалдық тәсімі, өнім дифференциациясы және жарияламалар жатады. Олигополиялар тек бірлескен пайданы көбейтіп өз пайдасын көбейте алғанда ғана «жетілген» болып саналады. Мәжбүрлі бәсекелестік заңдары бар мемлекеттерде әрекет еткендігтен олигополисттер өзара келісім орнатып пайданы көбейтуге тырысады. Бәсекелес компаниялардың бағалары көтерілсе, басқа компаниялардың да бағалары көтеріліп пайдалары өседі. Мемлекеттік органдар бәсекелестік заңдарың бұзылғанын дәлеледей алмайды. Олигополиялық нарықты толық сипаттайтын бірде-бір модель жоқ. Көптеген фирмалар баға, мөлшер, техникалық инновациялар, маркетинг және бедел үшін бәсекелескендіктен, сипаттама модельдері өте күрделі және өзгеше болады. Бақытына орай, оңайлытылған модельдер сериясы белгілі шарттарды ескеріп, нарық жүйесін сипаттауға талпынады. Әйгілі модельдердің тізіміне үстем фирма моделі, курнонэш моделі, Бертранд моделі және икемді сұранымның сынық ауытқымасы моделі кіреді. курнонэш моделі олигополия модельдерінің ең қарапайымы болып табылады. Модель «екі тең позициялы» фирма бар деп бағамдайды. Фирмалар бағадан гөрі басқа мөлшер негізінде бәсекелеседі және әр фирма «басқа фирмалардың әрекеттері тұрақты деп болжамдап шешім жасайды». Нарықтық сұраныс ауытқымасы сызықты, ал маргиналдық бағалар тұрақты болып табылады. курнонэш тепе-теңдігін табу үшін әр фирманың басқа фирмалардың шешімдерінің өзгерістеріне реакциясын анықтау қажет. Тепе-теңдікке жеткізетін жол әрекеттер мен реакциялардан тұрады. Жоғарыдағы жол фирмалардың ешқайсысы басқа фирмалардың реацияларын біліп, өз әрекеттерің өзгертуге қаламағанда тоқталады. Тепе-теңдік екі фирманың реакция функияларының қиылысуы болып табылады. Реакция функциясы бір фирмаға басқа фирманың шешімдері қалай әсер ететінің көрсетеді. Бертранд моделінің курнонэш моделінен бір ғана айырмашылығы: стратегиялық белгісіз ретінде мөлшердің орнына баға қолданылады. Модельдің болжамдары: Модель бойынша, әр фирма қазіргі бағада сынатын ауытқымаға тап болады. Модельдің болжамдарының бірі: егер фирма бағаларын қазіргі бағадан жоғары көтерсе, басқа фирмалар оған ермегеннен, ол нарық үлесінең айрылады. Екіншісі: егер фирма бағаларын қазіргі бағадан төменірек түсірсе, басқа фирмалар нарық үлестерін сақтау үшін оған ергеннен, фирманың жасаған өнімдері тек маргиналды түрде өседі. Өнеркәсіпті экономикаларда салаға кіруге тосқауылдардың нәтижесінде көптген секторларда, айтқысыз бәсекелестік деңгейлерімен, олигополиялар құрылған. Австралияда бұқаралық ақпарат құралдарының көбісінің иегерлері News Corporation, Time Warner немесе Fairfax Media копаниялары болып табылады. Азық-түлік саласының иегерлері Coles Group және Woolworths компаниялары. ANZ, Westpac, NAB және Commonwealth Bank компаниялардың меншігі – банк индустриясы. Австралияның телекоммуникациялық өнімдері көбінесе Telstra, Optus немесе NBN Co компанияларына бағынады. Басқа брендттер виртуалды ғаламтор операторлары деп аталады. Ұялы нарықтын үш бас операторы бар: Telstra, Optus және Vodafone Hutchison Australia компаниялары. Ал қалған ұялы виртуалды ғаламтор операторлары қолжетімділіктерің осы үш операторға сатады. } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Олигополия — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер рынокқа билік жүргізу – рынок пен бағаны бағалау қабілетіне ие болу; баға мен өндіріс көлемін айқындау кезінде бәсекелестердің іс-әрекетін мұқият ескеру. Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9 Олигополия бірнеше фирмалардың бәсекелестігнен құрылған нарық формасы. Олигополияның сандық сипаттамасын беру үшін “four-firm” концентрациялық қатынасы қолданылады. “Four-firm” өлшемі төрт ең ірі компанияның өнеркәсіптегі нарықтық үлесін пайыз түрінде анықтайды. Мысалы, 2008 жылдың төртінші тоқсанында Америка Құрама Штаттарының ұялы телефондар нарығының 97 пайызы Verizon, AT T, Sprint және T-Mobile компанияларымен бақыланған. Олигополиялық бәсекелестігінен көптеген әртүрлі нәтижелер пайда болған. Кейбір кезде тауарлардың бағаларын өсіру және өндіру деңгейін монополиядағыдай шектеу үшін, фирмалар шектеу сауда түрлерін қолданады. Егер осындай келісулер ресми түрінде құпталса, ол картель деп аталады. Картельдің ең басқы мысалы – халықаралық мұнай бағаларына терең әсер еткен МЭЕҰ . Жиі фирмалар тұрақсыз нарықты тұрақтандыру үшін және осындай нарық түрлеріне сай инвестициялық, өнім даму тәуекелдерін азайту үшін бір-бірімен келісімдер орнатады. Алайда елдердің көбісінде осындай келісмдерге ресми шектеулер қойылады. Бірақ осындай келісімдерге келу үшін, міндетті түрде ресми келісімге келу қажет емес. Мысалы кейбір өнеркәсіптерде бағаларды бейресми түрде анықтайтын, танылған нарық көшбасшысы болса, басқа өндірушілер қойылған бағаларға сүйеніп өз бағаларын анықтайды . Басқа кездерде фирмалар арасындағы бәсекелестік қатал болып бағалардың төмендеуіне және өндіріс деңгейінің көтерілуіне әкелуі мүмкін. Осындай бәсекелестіктің нәтижесі кемшіліксіз бәсекелестік деп аталады және ол өте әсерлі бола алады. Олигополиялық бәсекелестігінің деңгейі өндірістегі фирмаларының саны өсе келе көтеріледі. Мысалы, егер фирмалар тек облыстық деңгейде орналасып бір-бірімен тура бәсекелеспесе, бәсекелестік деңгейі төмен болады. Сондықтан олигополиялардың әл-ауқаттық анализдері нарық құрылымын анықтайтын параметрлердің құнына тәуелді. Өнімдер дифференциациялау оқуы олигополиялардың бәсекелестігің басу үшін олар көптеген дифференциацилық деңгейлерге бөлілуі мүмкін деп ұсынады. Олигополия теориясы олигополияның тәртіп үлгілерін жасау үшін ойын теориясымен жиі қолданады: Мінсіз білім туралы жасалған болжамдар айрықша, бірақ турлі экономикалық факторлардың білімі әдетте селективті деп аталады. Олигополиялардың өздерінің бағалары және сұраныс функциялары туралы білімі мінсіз болғанымен фирма-ішілік ақпарат толық емес болып табылады. Олигополияның ерекшелітерінің бірі – өзара тәуелділік. Әдетте олигополиялар бірнеше ірі компаниялардан тұрады. Фирмалардың ірілігі сонша, олардың іс-әрекеттері нарықтық шарттарға әсер етеді. Сондықтан бәсекелес компаниялар бір-бірінің нарықтық іс-әрекеттері туралы әрқашан хабардар болып тиісті жауап беруге тырысады. Нарықтық әрекет жасауға ниеттенген фирма бәсекелес фирмалардың бәрінің кертартпалықтарын және кері әрекеттерін ескеруі қажет. Бұл шахмат ойнына ұқсас: жеңіске жетіп қойған талаптарына жету үшін, ойыншы ықтимал қимылдардың және кері әрекеттердің реттілігін болжауы тиіс. Жоғарыда талқаланған идея ойын теориясының бас идеясы болып табылады. Мысалы бағаларды төмендеуге жоспралап жатқан компания бәсекелес компаниялардың да бағаларын төмендету және жойғыш баға соғысын бастау сомүмкіндігін болжағаны дұрыс болады. Әлде комания бағаларды көтеруді жоспарлап жатса бәсекелес копманиялардың бағаларын көтеру туралы жоспарларын білуі қажет. Фирмалар бағаларын нарықтық лидерінің бағаларына сәйкес қылып өзгерткенінен, осындай болжамдардың нәтижесінде тұрақты бағалар тап болады. Олигополиялар бағадан басқа себептерден бәсекелеседі. Бағадан тыс бәсекелестіктің мысалдарына адалдық тәсімі, өнім дифференциациясы және жарияламалар жатады. Олигополиялар тек бірлескен пайданы көбейтіп өз пайдасын көбейте алғанда ғана «жетілген» болып саналады. Мәжбүрлі бәсекелестік заңдары бар мемлекеттерде әрекет еткендігтен олигополисттер өзара келісім орнатып пайданы көбейтуге тырысады. Бәсекелес компаниялардың бағалары көтерілсе, басқа компаниялардың да бағалары көтеріліп пайдалары өседі. Мемлекеттік органдар бәсекелестік заңдарың бұзылғанын дәлеледей алмайды. Олигополиялық нарықты толық сипаттайтын бірде-бір модель жоқ. Көптеген фирмалар баға, мөлшер, техникалық инновациялар, маркетинг және бедел үшін бәсекелескендіктен, сипаттама модельдері өте күрделі және өзгеше болады. Бақытына орай, оңайлытылған модельдер сериясы белгілі шарттарды ескеріп, нарық жүйесін сипаттауға талпынады. Әйгілі модельдердің тізіміне үстем фирма моделі, курнонэш моделі, Бертранд моделі және икемді сұранымның сынық ауытқымасы моделі кіреді. курнонэш моделі олигополия модельдерінің ең қарапайымы болып табылады. Модель «екі тең позициялы» фирма бар деп бағамдайды. Фирмалар бағадан гөрі басқа мөлшер негізінде бәсекелеседі және әр фирма «басқа фирмалардың әрекеттері тұрақты деп болжамдап шешім жасайды». Нарықтық сұраныс ауытқымасы сызықты, ал маргиналдық бағалар тұрақты болып табылады. курнонэш тепе-теңдігін табу үшін әр фирманың басқа фирмалардың шешімдерінің өзгерістеріне реакциясын анықтау қажет. Тепе-теңдікке жеткізетін жол әрекеттер мен реакциялардан тұрады. Жоғарыдағы жол фирмалардың ешқайсысы басқа фирмалардың реацияларын біліп, өз әрекеттерің өзгертуге қаламағанда тоқталады. Тепе-теңдік екі фирманың реакция функияларының қиылысуы болып табылады. Реакция функциясы бір фирмаға басқа фирманың шешімдері қалай әсер ететінің көрсетеді. Бертранд моделінің курнонэш моделінен бір ғана айырмашылығы: стратегиялық белгісіз ретінде мөлшердің орнына баға қолданылады. Модельдің болжамдары: Модель бойынша, әр фирма қазіргі бағада сынатын ауытқымаға тап болады. Модельдің болжамдарының бірі: егер фирма бағаларын қазіргі бағадан жоғары көтерсе, басқа фирмалар оған ермегеннен, ол нарық үлесінең айрылады. Екіншісі: егер фирма бағаларын қазіргі бағадан төменірек түсірсе, басқа фирмалар нарық үлестерін сақтау үшін оған ергеннен, фирманың жасаған өнімдері тек маргиналды түрде өседі. Өнеркәсіпті экономикаларда салаға кіруге тосқауылдардың нәтижесінде көптген секторларда, айтқысыз бәсекелестік деңгейлерімен, олигополиялар құрылған. Австралияда бұқаралық ақпарат құралдарының көбісінің иегерлері News Corporation, Time Warner немесе Fairfax Media копаниялары болып табылады. Азық-түлік саласының иегерлері Coles Group және Woolworths компаниялары. ANZ, Westpac, NAB және Commonwealth Bank компаниялардың меншігі – банк индустриясы. Австралияның телекоммуникациялық өнімдері көбінесе Telstra, Optus немесе NBN Co компанияларына бағынады. Басқа брендттер виртуалды ғаламтор операторлары деп аталады. Ұялы нарықтын үш бас операторы бар: Telstra, Optus және Vodafone Hutchison Australia компаниялары. Ал қалған ұялы виртуалды ғаламтор операторлары қолжетімділіктерің осы үш операторға сатады. } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 