Түлек — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер жас талдың қабығын аршып жұмырлап тұжырып, бір ұшын ойыс, екінші ұшын сүйірлеп ағаш қоя істейді. Таза ақ шүберектен ұзыншақ қалта тігіп, оған қояны нығыздап салып, аузын тігеді. Күл, ағаш қояны саларда шүберектің сыртын сумен шылап, сүйір жағын қаратып жұтқызып, қолмен сырғытып, бөтегесіне түсіреді. Ілешала жем береді. Мұндай қоялар еті көтеріңкі және бұзылып, айнымалы болған құстардың ішіндегі, денесіндегі бөлінген майларды бойынан сорып алып, қызуын басып, ішін тазалап, шабыт күйіне келтіреді. Ал шөп қояны жұмсақ қу шөптен немесе қамыстың үлдірігінен буып, жіпке байлап жасаса, киіз қояны ақ киізден жұмырлап тігіп істейді. Бұл қоялар бүркіттің ішіндегі қылқыбырды, жалқақты, лас нәрселерін алып түседі. Егер киіз қояның түсі сол қалпында түссе іші тазарғандығы, ал сарғайып, көгеріп кетсе, әлі де таза еместігінің көрсеткіші. Мұзды сүйірлеп жонып, мұз қоя жасап, суға шылап, соны қылғытып жібереді. Бұған ұқсас су тамызған сығылған қарды да береді. Оны томыртқа деп атайды. Бұлар денесі қызған құсқа жасалатын шаралар болып табылады. Қоя тастарда бүркіт иықтарын қомдап, ауық-ауық мойының созып талпына береді. Осындайда томағасын сыпырып алып тастаса, қоя алқымынан тығылмай оңай түседі. Ал тұзды түйе шудасына орап салатын түрін зерде деп атайды. Ол жем сіңбей бөгіп аңға ұшпай қалған кезде табанда құстырып ішін, тазартатын әдіс. Құстың ішін тазалап, арытудың басқадай тәсілдері де бар: қант қосқан қара шайды , суға ерітілген мүсәтір, күшала, қызыл түз ерітіндісін түтік арқылы құс аузына құяды. Тойып тұрған құсты шұғыл түрде аңға салу қажеттігі туса, кұшаланы тарыдай ғылып ұнтақтап, суға араластырып, құстың жемсауына түтікпен үрлеп жіберсе, құс бар ішкен-жегенін құсып тастайды. Ішінен жем арылмаған тоқ бүркіттің шабытын келтіру үшін түзде де ішін шаю тәсілдері қолданылады. Соның әсерімен қарны ашып, жүрегі қарайып, аңға түседі. Бірақ бұл тәсіл уақытша ғана, кездейсоқ шабыт беріп, бірер жарым түлкі ұстауға ғана ықпал етеді, түбегейлі әсер аз. Құстың семіз-арықтығы мен бабына келген-келмегендігін төс және сан еттеріне қарап шамалайды. Құс семіз болса, сан, төс еттері саусақ батпастай, тығыз, сыртқа қарай теуіп тұрады. Ал орта етіне келе бастаған болса, құстың сан еті мен төс еті былқылдап босайды. Бабына келген құстың саңғырығы аппақ түске енеді. Ал қайырылуы жетілмесе, көгілдірленіп тұрады. Саңғырығы тазарып , ат үстіне келетін құсты құсбегілер тілімен айтқанда "талпынды" деп атайды, яғни құс төңіректі шарлап бағып, жиі сілкініп, қауырсындарын сылдырлатып отырады. Мұндайда талпынды құсты далбайға түсіріп байқайды. Бүркіт бабына келген соң саятқа шығу қамы жасалады. Бүркіт алғаш бау ашып, түлкі алған сон-ақ, тұмсығын қырып түзеп, тұяқтарын өткірлеп, ұштап, безеп қою керек. Ол аң ұстаған кезде аңның денесіне біздей қадалып, босатпайтын болады. Ұсақ құстарды қайыруға небәрі жарты айдай ғана уақыт қажет. Құсбегі даусын қаттылау шығара, көбірек сипалап, дудабырға үйретіп, қолда көбірек ұстайды. Қайыру басталғаннан 2-3 күн өткенде қоянның табан терісін сыдырып, жуып тазалап қоя ретінде жұтқызады. Егер қоя көкшіл, сарғыш түске енсе, құсқа бір ұрттам қызыл шай береді. Онан кейін сары бөртпе беріп отырады, шөліркемес үшін салқын су, қар беріп отырады. Бір апта өткен соң қолға алған сайын аузына қант бүркіп отыру керек және тамағы "ақ жемге" ауыстырылады, ат үстінде алып жүреді. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Хинаят, Қ
TITLE: Түлек — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер жас талдың қабығын аршып жұмырлап тұжырып, бір ұшын ойыс, екінші ұшын сүйірлеп ағаш қоя істейді. Таза ақ шүберектен ұзыншақ қалта тігіп, оған қояны нығыздап салып, аузын тігеді. Күл, ағаш қояны саларда шүберектің сыртын сумен шылап, сүйір жағын қаратып жұтқызып, қолмен сырғытып, бөтегесіне түсіреді. Ілешала жем береді. Мұндай қоялар еті көтеріңкі және бұзылып, айнымалы болған құстардың ішіндегі, денесіндегі бөлінген майларды бойынан сорып алып, қызуын басып, ішін тазалап, шабыт күйіне келтіреді. Ал шөп қояны жұмсақ қу шөптен немесе қамыстың үлдірігінен буып, жіпке байлап жасаса, киіз қояны ақ киізден жұмырлап тігіп істейді. Бұл қоялар бүркіттің ішіндегі қылқыбырды, жалқақты, лас нәрселерін алып түседі. Егер киіз қояның түсі сол қалпында түссе іші тазарғандығы, ал сарғайып, көгеріп кетсе, әлі де таза еместігінің көрсеткіші. Мұзды сүйірлеп жонып, мұз қоя жасап, суға шылап, соны қылғытып жібереді. Бұған ұқсас су тамызған сығылған қарды да береді. Оны томыртқа деп атайды. Бұлар денесі қызған құсқа жасалатын шаралар болып табылады. Қоя тастарда бүркіт иықтарын қомдап, ауық-ауық мойының созып талпына береді. Осындайда томағасын сыпырып алып тастаса, қоя алқымынан тығылмай оңай түседі. Ал тұзды түйе шудасына орап салатын түрін зерде деп атайды. Ол жем сіңбей бөгіп аңға ұшпай қалған кезде табанда құстырып ішін, тазартатын әдіс. Құстың ішін тазалап, арытудың басқадай тәсілдері де бар: қант қосқан қара шайды , суға ерітілген мүсәтір, күшала, қызыл түз ерітіндісін түтік арқылы құс аузына құяды. Тойып тұрған құсты шұғыл түрде аңға салу қажеттігі туса, кұшаланы тарыдай ғылып ұнтақтап, суға араластырып, құстың жемсауына түтікпен үрлеп жіберсе, құс бар ішкен-жегенін құсып тастайды. Ішінен жем арылмаған тоқ бүркіттің шабытын келтіру үшін түзде де ішін шаю тәсілдері қолданылады. Соның әсерімен қарны ашып, жүрегі қарайып, аңға түседі. Бірақ бұл тәсіл уақытша ғана, кездейсоқ шабыт беріп, бірер жарым түлкі ұстауға ғана ықпал етеді, түбегейлі әсер аз. Құстың семіз-арықтығы мен бабына келген-келмегендігін төс және сан еттеріне қарап шамалайды. Құс семіз болса, сан, төс еттері саусақ батпастай, тығыз, сыртқа қарай теуіп тұрады. Ал орта етіне келе бастаған болса, құстың сан еті мен төс еті былқылдап босайды. Бабына келген құстың саңғырығы аппақ түске енеді. Ал қайырылуы жетілмесе, көгілдірленіп тұрады. Саңғырығы тазарып , ат үстіне келетін құсты құсбегілер тілімен айтқанда "талпынды" деп атайды, яғни құс төңіректі шарлап бағып, жиі сілкініп, қауырсындарын сылдырлатып отырады. Мұндайда талпынды құсты далбайға түсіріп байқайды. Бүркіт бабына келген соң саятқа шығу қамы жасалады. Бүркіт алғаш бау ашып, түлкі алған сон-ақ, тұмсығын қырып түзеп, тұяқтарын өткірлеп, ұштап, безеп қою керек. Ол аң ұстаған кезде аңның денесіне біздей қадалып, босатпайтын болады. Ұсақ құстарды қайыруға небәрі жарты айдай ғана уақыт қажет. Құсбегі даусын қаттылау шығара, көбірек сипалап, дудабырға үйретіп, қолда көбірек ұстайды. Қайыру басталғаннан 2-3 күн өткенде қоянның табан терісін сыдырып, жуып тазалап қоя ретінде жұтқызады. Егер қоя көкшіл, сарғыш түске енсе, құсқа бір ұрттам қызыл шай береді. Онан кейін сары бөртпе беріп отырады, шөліркемес үшін салқын су, қар беріп отырады. Бір апта өткен соң қолға алған сайын аузына қант бүркіп отыру керек және тамағы "ақ жемге" ауыстырылады, ат үстінде алып жүреді. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Хинаят, Қ
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 