Науру — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер босқындардың басым бөлігі Ауғанстаннан, Ираннан және Ирактан. 1968 жылы, тәуелсіздікті жариялаған кезде, халық саны құрады. Наурудағы туу көрсеткіші өлім — халық санының табиғи өсуі — 1,781 %. web Нәресте өлімі көрсеткіші 2007 жылы 1000 жаңа туғандарға 9,6 өлім. 2007 жылы жетпеген балалар үлесі 37,8 % құрады, 15 жастан 60 жасқа дейінгі ересектер саны — 59,3 % , 60 жастан жоғары — 2,9 % . Ерлердің орташа өмір сүру көрсеткіші 2011 жылы құрады, ал әйелдер — Аралдың ресми астанасы және қалалары жоқ. Президенттің резиденциясы Мененг округінде орналасқан, ал үкімет мекемелері және парламент — Ярен округінде. Арал тұрғындарының барлығы теңіз жағасының бойында немесе Буада көлінің айналасында тұрады. Науру тұрғындарының шамамен 91 % республиканың байырғы халқы — наурулықтар болып табылады. Науру тұрғындарының жалпы санынан Тынық мұхитындағы аралдардан шыққандар 4 % құрайды, еуропалықтар — 1,6 % , қытайлар — 1,5 % . Тұрғындардың ішіндегі шет елдер азаматтарының үлесі жоғары. Тілдің негізінде наурандықтарды микронезиялық халықтар тобына жатқызылады, бірақ бұл этностың қалыптасуына микронезиялықтар ғана емес, сонымен қатар полинезиялықтар және меланезиялықтар да қатысты. Наурулықтар микронезия тілі — науру тілінде сөйлейді. 1968 жылға дейін Науру Республикасы Австралияның, Ұлыбританияның және Жаңа Зеландияның бірлескен меншігі болған, сондықтан ағылшын тілі, науру тілімен қатар, мемлекеттік болып табылады. Науру жазуы латын алфавитінің негізінде құрылып, тұрған. Кейін, басқа тілдердің елеулі ықпалынан, ең алдымен неміс, токписин және кирибати, алфавит дейін кеңейді. Бұл микронезиялық тілінің зерттеуіне науру тілінде оқулық жазған католиктік миссионер Алоиз Кайзер зор үлес қосты, сонымен қатар американдық протестанттық миссионері Филипп Делапорт . Бүгінгі таңда Науруда негізінде христиандықтар тұрады. Наурулықтардың көбісі протестанттық шіркеулердің өкілдері болып табылады, соның ішінде 35,2 % — Науру конгрегационалисттік шіркеуінің өкілдері. Бұл шіркеудің Мененг, Буада, Анабар және Нибок округтерінде өзінің кішкентай шіркеулері орналасқан, ал басты шіркеуі Айво округінде. Құдай Ассамблеясынан сенушілер — 12,8 % , Наурудың тәуелсіз шіркеуінен — 9,4 % . Елде адвентисттер, баптисттер және Иегова куәгерлерінің шағын топтары бар. Науру тұрғындарының шамамен 32,5 % католиктік шіркеудің өкілдері болып табылады, оның Ярен округінде өз шағын шіркеуі, сонымен қатар Ева округінде мектебі бар. Тұрғындардың шамамен 5 % буддизм және даосизм діндеріне мойынсұнады, 2 % — баһаи. Наурундақтардың шағын тобы дәстүрлі сенімдерді әйел құдайна және Буитани аралдың рухына табыну) ұстанады. Үкімет кейбір конфессиялардың қызметін шектейді, мысалы, Иса Мәсіхтің заманауи шіркеуі және Иегова куәгерлері . 2007 1979 жылы Науруға Маршалл аралдарынан келген Иегова куәгерлерінің миссионері елге қайта жіберілді. 1995 жылы шектеулердің бөлігі алынып тасталды. Науру Республикасының мемлекеттік байрағы, елтаңбасы, әнұраны және конституциясы 1968 жылы қабылданды және бекітілді. Науру — тәуелсіз республика. Конституция Науру Часть I 1968 жылдың 29 қаңтарында қабылданған конституциясы Республика Науру Из Мировой энциклопедии политических систем, 3-е издание, ньюйорк бойынша Науру парламентаризмның Вестминстер жүйесіндегі республикалық басқару формасы бар мемлекет, Правительство Австралии. Республика Науру: справка по стране — март 2007 года сонымен қатар президенттік басқару формасының кейбір ерекшеліктері де кездеседі. 7 Заң шығарушы биліктің жоғары органы — 19 депутаттан тұратын бір палаталы парламент. Конституция Науру Часть IV 2013 жылға дейін депутаттар саны 18 адам болған. Парламент мүшелерінің сайлау реті Науру Конституциясымен анықталады. Жалпыұлттық сайлау; депутат ретінде тек қана жеткен Науру азаматы бола алады. Парламент депутаты қызметіне кірісер алдында ант беріледі. Парламент мүшелерінің өкілеттік мерзімі — Ел президентімен кеңесуінен кейін парламенттің спикермен таратылуы жағдайында өкілеттік мерзімнің өтуіне дейін тоқтатылуы мүмкін. Алғашқы отырыста парламент мүшелері парламент спикерін және оның орынбасарын таңайындайды, кейін өз құрамынан ел президентін сайлау процессіне кіріседі. қараңыз Науруның мемлекет және үкімет басшысы — президент. 2013 жылдың 11 маусымынан бастап эксперимент ретінде ел парламенті президенттің және премьер-министрдің қызметін бөлу туралы шешім қабылдады. Барон Вака избран новым президентом Науру Президенттің және премьер-министрдің сайлау реті Науру Конституциясымен белгіленген. Президент ретінде парламент мүшесі ғана сайлана алады. Президент парламент сайлауынан кейін парламент отырысында сайланады. Президент орнына үміткер жай көпшіліктің басым дауысын жинағаннан кейін сайланған болып саналады. Президенттің өкілеттік мерзімі — және бір адам бір уақытта ел президенті және парламент мүшесі ретінде бола алмайды. Президенттің өкілеттік мерзімінің өтуіне дейін өз еркімен орнынан түсуі жағдайында, денсаулықпен байланысты тұрақты жарамсыздық жағыдайнда өз міндеттерін атқармауы немесе қызметтен кетіру жағыдайында тоқтатылуы мүмкін. Президентті қызметтен кеттіру үшін парламент депутаттарының жартысынан кем емес дауыс беруі тиіс. Президент импичментінен кейін президент сайлауы басталады. Егер президенті қызметтен кеттіру шешіміне келген парламент мүшелері жеті күн ішінде жаңа президентті сайламаса, онда парламент автоматты түрде таратылады. Наурудағы сот билігі толығымен тәуелсіз. Республикада ортақ құқық әрекет етуде — құқық көзі ретінде үлгілі сот ісі болып саналатын құқықтық жүйе. 1971 жылғы ортақ құқық және қабылданған заңдар Актісі бойынша, науру дәстүрлері, тәжірибелері, және институттары Науруның құқықтық жүйесін құрайды. Наурудағы сот органдарының жүйесіне Жоғарғы сот, апелляциялық сот, аймақтық сот және отбасы істері бойынша соттар кіреді. Республикадағы жер комитетінің жарлығы бойынша, елде жер дауларын және Науруның Жоғары сотына апелляцияларды беруге құқығы бар жер комитеті қызмет атқарады. Науру конституциясының 48 бабы бойынша жоғарғы судьядан және судьялар тобынан тұратын Жоғарғы сот негізделді. Жоғарғы судья, Жоғарғы соттың басқа да судьялары секілді Науру президентімен тағайындалады. Көптеген мәселелерде жоғарғы сот инстанциясы ретінде Австралияның Жоғарғы соты болып табылады. Науру Республикасы 1968 жылы тәуелсізлідкті алғаннан кейін Ұлттар достастығына мүше болған кезіннен бастап арнайы жағдайға ие. 1999 жылдың мамырынан бастап 2006 жылдың қаңтарына дейін Науру бұл ұйымның толық құқықты мүшесі болған. Сайт Содружества наций 1999 жылдың 14 қырқүйегінен бастап ол Біріккен Ұлттар Ұйымының 187-ші мүшесі болды. Сонымен қатар мемлекет Тынық мұхит аралдарының форумы, Азия даму банкі , Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхит аймағының елдері және де басқа халықаралық ұйымдарының мүшесі болып табылады. Науру Республикасы көптеген әлем мемлекеттерімен дипломатиялық қатынастарды сақтайды. Оның басты серіктестері Австралия, Ұлыбритания, Үндістан, Қытай Республикасы, Корея Республикасы, Жаңа Зеландия, АҚШ, Таиланд, Филиппиндер және Жапония болып табылады. Науру Республикасының әкімшілік-аймақтық бөлінуі 14 ауданнан тұрады: Жер қойнауы фосфориттерге бай болған Науру Республикасы 1970‑1980-ші жылдар аралығында жан басына шаққандағы 13 мың АҚШ долларды құраған әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарында болған. 1986 жылы ЖҰӨ жан басына шаққандағы 20 мың АҚШ долларды құрады. Сол кезде арал экономикасы көбінесе жұмыс күшінің шеттен кіруінен тәуелді болды, негізінде, көршілес аралды мемлекеттерден — Кирибати және Тувалу. Сол уақытта фосфориттер экспортының бағасы импорт бағасынан төрт есе асты, негізгі сырттық сауда серіктестері Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және Ұлыбритания болған . Жақын арада валюттық түсімдердің жалғыз көзінің жабылуын болжаған үкімет, экспорттық түсімінің елеулі бөлігін шет елдердегі қозғалмайтын мүлікке және арнайы жинақтаушы қорларға салды. Бірақ, пайдалы қазбалар қорларының түгелге жуығы таусылған кезде, мемлекет ел болашағын жеткіліксіз ойластырғаны туралы белгілі болды. // Новая Газета, № 145 от 24 желтоқсан 2010 г. Фосфориттерді өңдеу Науруның жер бедеріне және аралдың орталық аймағындағы үстірттің өсімдік жабынына жойқын әсер етті. 1989 жылға қарай елдің 75 % аумағында белсенді кен шығару жұмыстары жүргізілді және орманның 90 % жойылды . Жердің рекультивация жұмыстары жүргізілген жоқ, сондықтан XX-шы ғасырдың соңына қарай құрғақ жердің 80 % «ай пейзажына» ұқсайтын тақыршаққа айналды. — Новая Каледония, Нумеа: Южнотихоокеанская комиссия, 1989 1989 жылы Науру Республикасы БҰҰ-ның халықаралық сотына Австралияның аралды басқарған кездегі әрекеттері туралы қуыным берді — әсіресе фосфориттерді игерудің нәтижесінде ауыр экологиялық зардаптары туралы. Австралия өтемақыны төлеуге міндетті болды. Кен орындарының таусылуы саяси тұрақсыздыққа себеп болды, 1989 жылдан 2003 жылға дейін елде үкімет 17 рет ауысты. 1990-шы жылдары Науру аралы офшорлық аймаққа айналды. Аралда бірнеше жүздеген банктер тіркелді. ФАТФ қысуымен және АҚШ жағынан санкциялар салу қаупі пайда болғаннан кейін, 2001 жылы Науру Республикасы шектеуді, ал 2003 жылы — офшорлық банктердің әрекеттерін тыйым салуға және ақшаның ағылуына қарсы шараларды қолдануға мәжбүр болды. 2002 Науру Республикасы шетел азаматтарына паспорттарды сатуымен айналысқан , бірақ соңғы жылдары осындай тәжірибеден бас тартты. 2007 2003 жылдың басында Науруда қатты саяси дағдарыс орын алды. Президент орнына бірден екі үміткер болды: Рене Харрис және Бернард Довийого. Қақтығыстар кезінде президенттік резиденция жанып кетті және телефон байланысы ажыратылды. Сыртқы дүниемен байланыс бірнеше апта ішінде тек қана портқа жерсеріктестік телефоны бар кеме кірген кезде ғана жүзеге асырылды. 2003 Соңғы жылдары елге келетін кірістің басым бөлігі австралиялық көмек болып табылады. Австралияға жетуді көздейтін босқындарға өз аумағында уақытша баспана беруді Австралия Науруға демеушілік етеді, бұл демеушілік елдің маңызды табыс көзі. Аралдың жағалаудағы белдеуде, негізінде, жергілікті нарыққа жеткізілетін банандар, ананастар, папайя, манго, астық ағашы, кокос пальмалары өсіріліп жатыр. Алғашқы пошта маркалары Науруда 1916 жылы шығарылды. Наурудағы жалғыз радиостансасы үкіметке ие және негізінде «Австралия радиосы» және бибиси бағдарламаларын хабар таратады. Сонымен қатар аралда үкіметтік «Nauru TV» телевидениесі бар. Науруда тұрақты баспа БАҚ-тары жоқ. Кейде «Nauru Bulletin» және «The Visionary» газеттері шығарылады. Екі аптада бір рет «Central Star News» және «Nauru Chronicle» газеттері жарық көреді. 2004 Аралдағы фосфориттерді өңдеуден кейін қоршаған ортаның ластануы кесірінен туризм шектелуде. Елден кететін барлық жолаушылардан әуежайда тікелей төленетін 25 Австралия доллары көлемінде әуежай алымы алынады. Алымдардан жетпеген балалар, экипаж мүшелері, транзиттық жолаушылар және қолында Науру Республикасы Әділет министрлігінің арнайы жазбаша рұқсат хаты бар адамдар ғана босатылған. 2004 XXI ғасырдың басынша Науру үкіметі қаржы саласында көптеген мәселелерге тап болды, ең алдымен, фосфориттер экспортының төмендеуінен. Нәтижесінде, 2002 жылы мемлекет кейбір кредиторлардың алдында қарыздарын уақытылы төлей алмады. Үкімет Науру Банкінің ресурстарына сене отырып, банк арқасында бюджет тапшылығынның проблемаларын шешуді және роялтиді төлеуге тырысуда. Наурудың ақша бірлігі Австралия доллары болып табылады. Аралдағы инфляции деңгейі айтарлықтай жоғары — 2001 жылы 4 % құрады ООН. 2000 жылы бюджет тапшылығы 10 млн австралиялық долл. құрады немесе елдің шамамен 18 % ЖІӨ. Мемлекеттік борыш жоғарлады — 2000 жылы ол 280 млн австралиялық долл. құрады. Науруда сатудан салық алынбайды, бірақ бірқатар тауарларға салық өндіру ережелері мерзімді өзгеріп тұратын баж салықтары салынады. Темекі өнімдеріне және алкогольге салық салынбайды. Дүкендердің жұмыс кестесі: дүйсенбіден жұмаға дейін — сағат 09:00 - 17:00-ге дейін, сенбі күндері — сағат 09:00 - 13:00-ге дейін, бірақ көптеген жеке меншікті дүкендер өз кестелері бойынша жұмыс істейді. 2004 Науру аралының ерте мәдениеті туралы деректер өте аз: Батыстың қатты ықпалынан көптеген салт-дәстірлері жергілікті тұрғындарымен ұмытылды. Көне наурулықтарда жазуы болмағандықтан, елдің мәдени байлығын зерттеуді бастаған ғалымдар қиындықтарға тап болды. Наурулықтардың ерте мәдениеті аралды мекендеген 12 тайпаның мәдениетінде негізденді. Науруда ортақ көсем болған жоқ, және әр тайпаның тарихы бөлек. дәстүрл бойынша тайпалар руларға бөлініп, және рулардағы әрбір адам белгілі бір таптарға қатысты болған: темонибе , эмо , амененгаме және энгаме . Екі ауқатсыз тап итсио және итиора деген атауларға ие болған. Адамның қай тапқа жататындығын анықтау үшін басты фактор — анасының шығу тегі болған. Артықшылықты жағдайға темонибе табының адамдары ие болған. Олар балық аулаумен айналысқан және теңіздегі жеке телімдерін иеленді. Сол кезде қоныстардың басым бөлігі теңіз жағасында орналасқан, бірақ кейбіреулер Буада көлінің жаныңда тұрған. Арал тұрғындары екі-үш үйден тұратын шағын «қоныстарда» өмір сүрген. Олардың көбісі кейін ауылдарға біріккен. Науруда барлығы 14 облысқа біріккен 168 ауыл болған. Қазіргі кезде олар аралдың 14 облысын құрайтын әкімшілік округтері болып табылады. Наурудағы әрбір отбасыға телім тиесілі болған, кейбіреулері — Буада көлінің жағасындағы балық тоғандарына ие болған. Наурудағы ұлттық спорт түрі Австралия футболы болып табылады. Өзінің футболдан ұлттық құрама командасы бар, бірақ елдегі кәсіби спортшылардың және үлкен стадиондардың жоқ болғанына байланысты фифамен және Океанияның футбол конфедерациясымен танылған жоқ. Ойыншылар формасының түсі — көк түсті, көлденең сары жолағы бар. Ұлттық құраманың басқа ел командасымен алғашқы ойыны 1994 жылдың 2 қазанында өтті. Сол ойында науру командасы Соломон аралдарының құрамасын 2:1 есебімен жеңді. Науру құрамасы үшін бұл үлкен жеңіс болған, өйткені Соломон аралдары жеңіске жетеін басты үміткер ретінде саналған . Аралда бірнеше спорттық алаңдар және стадиондар бар: «Линкбелт Овал» , Мененг стадионы және Дениг стадионы. Сонымен қатар ауыр атлетика, софтбол, баскетбол және теннис секілді спорт түрлері кең тараған. Ел үкіметі көбінесе ауыр атлетикаға назар аударады: дәл осы спорт түрінен Науру үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылғы Ынтымақтастық ойындары кезінде ауыр атлетші Маркус Стивеннің таңғаларлық жеңісінен кейін Науруда Науру ұлттық Олимпиада комитеті құрылды. 1992 жылы Маркус Барселонада өткен Олимпиада ойындарында алғашқы науру спортшысы болған. Ресми түрде Олимпиада қозғалысына Науру 1996 жылы қабылданды. Науруның алғашқы ресми атлеттері Маркус Стивен, Джерард Гарабван және Куинси Детенамо болған. Науруның ең табысты теннисистері Дэвид Детудамо және Ангелита Детудамо болып табылады. Халықты сумен қамтамасыз етудің жағыдайын жақсарту және тұрақты санитарлық-профилактикалық іс-шараларды өткізуді негізгі мақсат ретінде көздейтін денсаулық сақтау мәселелерін тиімді шешу бойынша мемлекеттік бағдарламаның нәтижесінде, соңғы жылдары аралда жұқпалы ауруларының таралуын болдырмауына қол жеткізді. Осыған қарамастан, жұқпалы емес аурулар, диабет, гипертония, жүрек-қан тамыр аурулары және қатерлі ісік, сонымен қатар респираторлық аурулар, адамдар өлімінің негізгі себебі болып тұр. Доклад Всемирной организации здравоохранения Науру халқы семіздіктен қатты азап шегіп жатыр. Mean age-standardized body mass index , kg/m2 Males aged 20 and over, 2008 БҰҰ мәліметтері бойынша, Науру семіздікпен ауыратын адамадар саны бойынша әлемде бірініші орында. 2003 жылы ересек адамдар арасындағы диабет тарауының көрсеткіші әлемдегі ең жоғары деңгейде болған. Наурудағы семіздіктің негізгі себебін арзан мол калориялы азықпен, бірінші кезекте ет консервілерімен байланыстырады. Spam at heart of South Pacific obesity crisis — Telegraph Науру денсаулық сақтау саласындағы ең басты мәселе кадрлардың жетіспеушілігі болып табылады, сондықтан ел үкіметі осы салаға мүмкін болғанша көбірек мамандарды тартуға талпынып отыр. Аралдағы медициналық қызмет көрсетуі тегін. 1999 жылдың шілдесінде Науру жалпы ауруханасы және Ұлттық фосфат корпарациясының ауруханасы бес дәрігер қызмет ететін Науру Республикасының ауруханасына біріктірілді. Ауыр сырқаттармен ауыратын науқастарды емделуге негізінде Австралияға жібереді. 1995—1996 жылдары аралығында денсаулық сақтау саласына жұмсалған шығын 8,9 млн австралиялық долларды, немесе елдегі барлық бюджеттің 8,9 %-ын құрады . Кәсіби дәрігерлердің басым бөлігі экспатрианттар болып табылады. Наурудағы білім беру 6 жастан 15 жасқа дейін міндетті болып табылады. Сонымен қатар білім беру системсына ерте жастағы балаларға арналған 2 саты: мектепке дейінгі және даярлық сатылары кіреді. Бастауыш білім беру 6 жастан 11 жасқа дейінгі балаларға оқудың алғашқы бойы беріледі. Окудың алғашқы екі жылы Ярен округінің бастауыш мектебінде беріледі, үшінші және төртінші — Айво округінің бастауыш мектебінде , ал бесінші жылдан бастап — Науру колледжінде . Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін экзамендер тапсырылып, бастауыш мектепті бітіргені туралы Сертификат беріледі. Келесі саты — орта мектеп . 10 сыныптан кейін орта білім Сертификатын алу үшін экзамендер тапсырылады. Оқушы білім алуды жалғастырған жағыдайда 12 сыныптан кейін толық орта білім Сертификатына ие болу үшін экзаменнен өтеді. Жоғары білімді арал тұрғындары шекарадан тыс елдерде алады, негізінде Австралияда. Сонымен қатар Науруда Оңтүстік Тынық мұхит университетінің бөлімшесі орналасқан, онда сырттай оқу курстары өткізіледі. Наурудағы білім беру тегін
TITLE: Науру — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер босқындардың басым бөлігі Ауғанстаннан, Ираннан және Ирактан. 1968 жылы, тәуелсіздікті жариялаған кезде, халық саны құрады. Наурудағы туу көрсеткіші өлім — халық санының табиғи өсуі — 1,781 %. web Нәресте өлімі көрсеткіші 2007 жылы 1000 жаңа туғандарға 9,6 өлім. 2007 жылы жетпеген балалар үлесі 37,8 % құрады, 15 жастан 60 жасқа дейінгі ересектер саны — 59,3 % , 60 жастан жоғары — 2,9 % . Ерлердің орташа өмір сүру көрсеткіші 2011 жылы құрады, ал әйелдер — Аралдың ресми астанасы және қалалары жоқ. Президенттің резиденциясы Мененг округінде орналасқан, ал үкімет мекемелері және парламент — Ярен округінде. Арал тұрғындарының барлығы теңіз жағасының бойында немесе Буада көлінің айналасында тұрады. Науру тұрғындарының шамамен 91 % республиканың байырғы халқы — наурулықтар болып табылады. Науру тұрғындарының жалпы санынан Тынық мұхитындағы аралдардан шыққандар 4 % құрайды, еуропалықтар — 1,6 % , қытайлар — 1,5 % . Тұрғындардың ішіндегі шет елдер азаматтарының үлесі жоғары. Тілдің негізінде наурандықтарды микронезиялық халықтар тобына жатқызылады, бірақ бұл этностың қалыптасуына микронезиялықтар ғана емес, сонымен қатар полинезиялықтар және меланезиялықтар да қатысты. Наурулықтар микронезия тілі — науру тілінде сөйлейді. 1968 жылға дейін Науру Республикасы Австралияның, Ұлыбританияның және Жаңа Зеландияның бірлескен меншігі болған, сондықтан ағылшын тілі, науру тілімен қатар, мемлекеттік болып табылады. Науру жазуы латын алфавитінің негізінде құрылып, тұрған. Кейін, басқа тілдердің елеулі ықпалынан, ең алдымен неміс, токписин және кирибати, алфавит дейін кеңейді. Бұл микронезиялық тілінің зерттеуіне науру тілінде оқулық жазған католиктік миссионер Алоиз Кайзер зор үлес қосты, сонымен қатар американдық протестанттық миссионері Филипп Делапорт . Бүгінгі таңда Науруда негізінде христиандықтар тұрады. Наурулықтардың көбісі протестанттық шіркеулердің өкілдері болып табылады, соның ішінде 35,2 % — Науру конгрегационалисттік шіркеуінің өкілдері. Бұл шіркеудің Мененг, Буада, Анабар және Нибок округтерінде өзінің кішкентай шіркеулері орналасқан, ал басты шіркеуі Айво округінде. Құдай Ассамблеясынан сенушілер — 12,8 % , Наурудың тәуелсіз шіркеуінен — 9,4 % . Елде адвентисттер, баптисттер және Иегова куәгерлерінің шағын топтары бар. Науру тұрғындарының шамамен 32,5 % католиктік шіркеудің өкілдері болып табылады, оның Ярен округінде өз шағын шіркеуі, сонымен қатар Ева округінде мектебі бар. Тұрғындардың шамамен 5 % буддизм және даосизм діндеріне мойынсұнады, 2 % — баһаи. Наурундақтардың шағын тобы дәстүрлі сенімдерді әйел құдайна және Буитани аралдың рухына табыну) ұстанады. Үкімет кейбір конфессиялардың қызметін шектейді, мысалы, Иса Мәсіхтің заманауи шіркеуі және Иегова куәгерлері . 2007 1979 жылы Науруға Маршалл аралдарынан келген Иегова куәгерлерінің миссионері елге қайта жіберілді. 1995 жылы шектеулердің бөлігі алынып тасталды. Науру Республикасының мемлекеттік байрағы, елтаңбасы, әнұраны және конституциясы 1968 жылы қабылданды және бекітілді. Науру — тәуелсіз республика. Конституция Науру Часть I 1968 жылдың 29 қаңтарында қабылданған конституциясы Республика Науру Из Мировой энциклопедии политических систем, 3-е издание, ньюйорк бойынша Науру парламентаризмның Вестминстер жүйесіндегі республикалық басқару формасы бар мемлекет, Правительство Австралии. Республика Науру: справка по стране — март 2007 года сонымен қатар президенттік басқару формасының кейбір ерекшеліктері де кездеседі. 7 Заң шығарушы биліктің жоғары органы — 19 депутаттан тұратын бір палаталы парламент. Конституция Науру Часть IV 2013 жылға дейін депутаттар саны 18 адам болған. Парламент мүшелерінің сайлау реті Науру Конституциясымен анықталады. Жалпыұлттық сайлау; депутат ретінде тек қана жеткен Науру азаматы бола алады. Парламент депутаты қызметіне кірісер алдында ант беріледі. Парламент мүшелерінің өкілеттік мерзімі — Ел президентімен кеңесуінен кейін парламенттің спикермен таратылуы жағдайында өкілеттік мерзімнің өтуіне дейін тоқтатылуы мүмкін. Алғашқы отырыста парламент мүшелері парламент спикерін және оның орынбасарын таңайындайды, кейін өз құрамынан ел президентін сайлау процессіне кіріседі. қараңыз Науруның мемлекет және үкімет басшысы — президент. 2013 жылдың 11 маусымынан бастап эксперимент ретінде ел парламенті президенттің және премьер-министрдің қызметін бөлу туралы шешім қабылдады. Барон Вака избран новым президентом Науру Президенттің және премьер-министрдің сайлау реті Науру Конституциясымен белгіленген. Президент ретінде парламент мүшесі ғана сайлана алады. Президент парламент сайлауынан кейін парламент отырысында сайланады. Президент орнына үміткер жай көпшіліктің басым дауысын жинағаннан кейін сайланған болып саналады. Президенттің өкілеттік мерзімі — және бір адам бір уақытта ел президенті және парламент мүшесі ретінде бола алмайды. Президенттің өкілеттік мерзімінің өтуіне дейін өз еркімен орнынан түсуі жағдайында, денсаулықпен байланысты тұрақты жарамсыздық жағыдайнда өз міндеттерін атқармауы немесе қызметтен кетіру жағыдайында тоқтатылуы мүмкін. Президентті қызметтен кеттіру үшін парламент депутаттарының жартысынан кем емес дауыс беруі тиіс. Президент импичментінен кейін президент сайлауы басталады. Егер президенті қызметтен кеттіру шешіміне келген парламент мүшелері жеті күн ішінде жаңа президентті сайламаса, онда парламент автоматты түрде таратылады. Наурудағы сот билігі толығымен тәуелсіз. Республикада ортақ құқық әрекет етуде — құқық көзі ретінде үлгілі сот ісі болып саналатын құқықтық жүйе. 1971 жылғы ортақ құқық және қабылданған заңдар Актісі бойынша, науру дәстүрлері, тәжірибелері, және институттары Науруның құқықтық жүйесін құрайды. Наурудағы сот органдарының жүйесіне Жоғарғы сот, апелляциялық сот, аймақтық сот және отбасы істері бойынша соттар кіреді. Республикадағы жер комитетінің жарлығы бойынша, елде жер дауларын және Науруның Жоғары сотына апелляцияларды беруге құқығы бар жер комитеті қызмет атқарады. Науру конституциясының 48 бабы бойынша жоғарғы судьядан және судьялар тобынан тұратын Жоғарғы сот негізделді. Жоғарғы судья, Жоғарғы соттың басқа да судьялары секілді Науру президентімен тағайындалады. Көптеген мәселелерде жоғарғы сот инстанциясы ретінде Австралияның Жоғарғы соты болып табылады. Науру Республикасы 1968 жылы тәуелсізлідкті алғаннан кейін Ұлттар достастығына мүше болған кезіннен бастап арнайы жағдайға ие. 1999 жылдың мамырынан бастап 2006 жылдың қаңтарына дейін Науру бұл ұйымның толық құқықты мүшесі болған. Сайт Содружества наций 1999 жылдың 14 қырқүйегінен бастап ол Біріккен Ұлттар Ұйымының 187-ші мүшесі болды. Сонымен қатар мемлекет Тынық мұхит аралдарының форумы, Азия даму банкі , Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхит аймағының елдері және де басқа халықаралық ұйымдарының мүшесі болып табылады. Науру Республикасы көптеген әлем мемлекеттерімен дипломатиялық қатынастарды сақтайды. Оның басты серіктестері Австралия, Ұлыбритания, Үндістан, Қытай Республикасы, Корея Республикасы, Жаңа Зеландия, АҚШ, Таиланд, Филиппиндер және Жапония болып табылады. Науру Республикасының әкімшілік-аймақтық бөлінуі 14 ауданнан тұрады: Жер қойнауы фосфориттерге бай болған Науру Республикасы 1970‑1980-ші жылдар аралығында жан басына шаққандағы 13 мың АҚШ долларды құраған әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарында болған. 1986 жылы ЖҰӨ жан басына шаққандағы 20 мың АҚШ долларды құрады. Сол кезде арал экономикасы көбінесе жұмыс күшінің шеттен кіруінен тәуелді болды, негізінде, көршілес аралды мемлекеттерден — Кирибати және Тувалу. Сол уақытта фосфориттер экспортының бағасы импорт бағасынан төрт есе асты, негізгі сырттық сауда серіктестері Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және Ұлыбритания болған . Жақын арада валюттық түсімдердің жалғыз көзінің жабылуын болжаған үкімет, экспорттық түсімінің елеулі бөлігін шет елдердегі қозғалмайтын мүлікке және арнайы жинақтаушы қорларға салды. Бірақ, пайдалы қазбалар қорларының түгелге жуығы таусылған кезде, мемлекет ел болашағын жеткіліксіз ойластырғаны туралы белгілі болды. // Новая Газета, № 145 от 24 желтоқсан 2010 г. Фосфориттерді өңдеу Науруның жер бедеріне және аралдың орталық аймағындағы үстірттің өсімдік жабынына жойқын әсер етті. 1989 жылға қарай елдің 75 % аумағында белсенді кен шығару жұмыстары жүргізілді және орманның 90 % жойылды . Жердің рекультивация жұмыстары жүргізілген жоқ, сондықтан XX-шы ғасырдың соңына қарай құрғақ жердің 80 % «ай пейзажына» ұқсайтын тақыршаққа айналды. — Новая Каледония, Нумеа: Южнотихоокеанская комиссия, 1989 1989 жылы Науру Республикасы БҰҰ-ның халықаралық сотына Австралияның аралды басқарған кездегі әрекеттері туралы қуыным берді — әсіресе фосфориттерді игерудің нәтижесінде ауыр экологиялық зардаптары туралы. Австралия өтемақыны төлеуге міндетті болды. Кен орындарының таусылуы саяси тұрақсыздыққа себеп болды, 1989 жылдан 2003 жылға дейін елде үкімет 17 рет ауысты. 1990-шы жылдары Науру аралы офшорлық аймаққа айналды. Аралда бірнеше жүздеген банктер тіркелді. ФАТФ қысуымен және АҚШ жағынан санкциялар салу қаупі пайда болғаннан кейін, 2001 жылы Науру Республикасы шектеуді, ал 2003 жылы — офшорлық банктердің әрекеттерін тыйым салуға және ақшаның ағылуына қарсы шараларды қолдануға мәжбүр болды. 2002 Науру Республикасы шетел азаматтарына паспорттарды сатуымен айналысқан , бірақ соңғы жылдары осындай тәжірибеден бас тартты. 2007 2003 жылдың басында Науруда қатты саяси дағдарыс орын алды. Президент орнына бірден екі үміткер болды: Рене Харрис және Бернард Довийого. Қақтығыстар кезінде президенттік резиденция жанып кетті және телефон байланысы ажыратылды. Сыртқы дүниемен байланыс бірнеше апта ішінде тек қана портқа жерсеріктестік телефоны бар кеме кірген кезде ғана жүзеге асырылды. 2003 Соңғы жылдары елге келетін кірістің басым бөлігі австралиялық көмек болып табылады. Австралияға жетуді көздейтін босқындарға өз аумағында уақытша баспана беруді Австралия Науруға демеушілік етеді, бұл демеушілік елдің маңызды табыс көзі. Аралдың жағалаудағы белдеуде, негізінде, жергілікті нарыққа жеткізілетін банандар, ананастар, папайя, манго, астық ағашы, кокос пальмалары өсіріліп жатыр. Алғашқы пошта маркалары Науруда 1916 жылы шығарылды. Наурудағы жалғыз радиостансасы үкіметке ие және негізінде «Австралия радиосы» және бибиси бағдарламаларын хабар таратады. Сонымен қатар аралда үкіметтік «Nauru TV» телевидениесі бар. Науруда тұрақты баспа БАҚ-тары жоқ. Кейде «Nauru Bulletin» және «The Visionary» газеттері шығарылады. Екі аптада бір рет «Central Star News» және «Nauru Chronicle» газеттері жарық көреді. 2004 Аралдағы фосфориттерді өңдеуден кейін қоршаған ортаның ластануы кесірінен туризм шектелуде. Елден кететін барлық жолаушылардан әуежайда тікелей төленетін 25 Австралия доллары көлемінде әуежай алымы алынады. Алымдардан жетпеген балалар, экипаж мүшелері, транзиттық жолаушылар және қолында Науру Республикасы Әділет министрлігінің арнайы жазбаша рұқсат хаты бар адамдар ғана босатылған. 2004 XXI ғасырдың басынша Науру үкіметі қаржы саласында көптеген мәселелерге тап болды, ең алдымен, фосфориттер экспортының төмендеуінен. Нәтижесінде, 2002 жылы мемлекет кейбір кредиторлардың алдында қарыздарын уақытылы төлей алмады. Үкімет Науру Банкінің ресурстарына сене отырып, банк арқасында бюджет тапшылығынның проблемаларын шешуді және роялтиді төлеуге тырысуда. Наурудың ақша бірлігі Австралия доллары болып табылады. Аралдағы инфляции деңгейі айтарлықтай жоғары — 2001 жылы 4 % құрады ООН. 2000 жылы бюджет тапшылығы 10 млн австралиялық долл. құрады немесе елдің шамамен 18 % ЖІӨ. Мемлекеттік борыш жоғарлады — 2000 жылы ол 280 млн австралиялық долл. құрады. Науруда сатудан салық алынбайды, бірақ бірқатар тауарларға салық өндіру ережелері мерзімді өзгеріп тұратын баж салықтары салынады. Темекі өнімдеріне және алкогольге салық салынбайды. Дүкендердің жұмыс кестесі: дүйсенбіден жұмаға дейін — сағат 09:00 - 17:00-ге дейін, сенбі күндері — сағат 09:00 - 13:00-ге дейін, бірақ көптеген жеке меншікті дүкендер өз кестелері бойынша жұмыс істейді. 2004 Науру аралының ерте мәдениеті туралы деректер өте аз: Батыстың қатты ықпалынан көптеген салт-дәстірлері жергілікті тұрғындарымен ұмытылды. Көне наурулықтарда жазуы болмағандықтан, елдің мәдени байлығын зерттеуді бастаған ғалымдар қиындықтарға тап болды. Наурулықтардың ерте мәдениеті аралды мекендеген 12 тайпаның мәдениетінде негізденді. Науруда ортақ көсем болған жоқ, және әр тайпаның тарихы бөлек. дәстүрл бойынша тайпалар руларға бөлініп, және рулардағы әрбір адам белгілі бір таптарға қатысты болған: темонибе , эмо , амененгаме және энгаме . Екі ауқатсыз тап итсио және итиора деген атауларға ие болған. Адамның қай тапқа жататындығын анықтау үшін басты фактор — анасының шығу тегі болған. Артықшылықты жағдайға темонибе табының адамдары ие болған. Олар балық аулаумен айналысқан және теңіздегі жеке телімдерін иеленді. Сол кезде қоныстардың басым бөлігі теңіз жағасында орналасқан, бірақ кейбіреулер Буада көлінің жаныңда тұрған. Арал тұрғындары екі-үш үйден тұратын шағын «қоныстарда» өмір сүрген. Олардың көбісі кейін ауылдарға біріккен. Науруда барлығы 14 облысқа біріккен 168 ауыл болған. Қазіргі кезде олар аралдың 14 облысын құрайтын әкімшілік округтері болып табылады. Наурудағы әрбір отбасыға телім тиесілі болған, кейбіреулері — Буада көлінің жағасындағы балық тоғандарына ие болған. Наурудағы ұлттық спорт түрі Австралия футболы болып табылады. Өзінің футболдан ұлттық құрама командасы бар, бірақ елдегі кәсіби спортшылардың және үлкен стадиондардың жоқ болғанына байланысты фифамен және Океанияның футбол конфедерациясымен танылған жоқ. Ойыншылар формасының түсі — көк түсті, көлденең сары жолағы бар. Ұлттық құраманың басқа ел командасымен алғашқы ойыны 1994 жылдың 2 қазанында өтті. Сол ойында науру командасы Соломон аралдарының құрамасын 2:1 есебімен жеңді. Науру құрамасы үшін бұл үлкен жеңіс болған, өйткені Соломон аралдары жеңіске жетеін басты үміткер ретінде саналған . Аралда бірнеше спорттық алаңдар және стадиондар бар: «Линкбелт Овал» , Мененг стадионы және Дениг стадионы. Сонымен қатар ауыр атлетика, софтбол, баскетбол және теннис секілді спорт түрлері кең тараған. Ел үкіметі көбінесе ауыр атлетикаға назар аударады: дәл осы спорт түрінен Науру үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылғы Ынтымақтастық ойындары кезінде ауыр атлетші Маркус Стивеннің таңғаларлық жеңісінен кейін Науруда Науру ұлттық Олимпиада комитеті құрылды. 1992 жылы Маркус Барселонада өткен Олимпиада ойындарында алғашқы науру спортшысы болған. Ресми түрде Олимпиада қозғалысына Науру 1996 жылы қабылданды. Науруның алғашқы ресми атлеттері Маркус Стивен, Джерард Гарабван және Куинси Детенамо болған. Науруның ең табысты теннисистері Дэвид Детудамо және Ангелита Детудамо болып табылады. Халықты сумен қамтамасыз етудің жағыдайын жақсарту және тұрақты санитарлық-профилактикалық іс-шараларды өткізуді негізгі мақсат ретінде көздейтін денсаулық сақтау мәселелерін тиімді шешу бойынша мемлекеттік бағдарламаның нәтижесінде, соңғы жылдары аралда жұқпалы ауруларының таралуын болдырмауына қол жеткізді. Осыған қарамастан, жұқпалы емес аурулар, диабет, гипертония, жүрек-қан тамыр аурулары және қатерлі ісік, сонымен қатар респираторлық аурулар, адамдар өлімінің негізгі себебі болып тұр. Доклад Всемирной организации здравоохранения Науру халқы семіздіктен қатты азап шегіп жатыр. Mean age-standardized body mass index , kg/m2 Males aged 20 and over, 2008 БҰҰ мәліметтері бойынша, Науру семіздікпен ауыратын адамадар саны бойынша әлемде бірініші орында. 2003 жылы ересек адамдар арасындағы диабет тарауының көрсеткіші әлемдегі ең жоғары деңгейде болған. Наурудағы семіздіктің негізгі себебін арзан мол калориялы азықпен, бірінші кезекте ет консервілерімен байланыстырады. Spam at heart of South Pacific obesity crisis — Telegraph Науру денсаулық сақтау саласындағы ең басты мәселе кадрлардың жетіспеушілігі болып табылады, сондықтан ел үкіметі осы салаға мүмкін болғанша көбірек мамандарды тартуға талпынып отыр. Аралдағы медициналық қызмет көрсетуі тегін. 1999 жылдың шілдесінде Науру жалпы ауруханасы және Ұлттық фосфат корпарациясының ауруханасы бес дәрігер қызмет ететін Науру Республикасының ауруханасына біріктірілді. Ауыр сырқаттармен ауыратын науқастарды емделуге негізінде Австралияға жібереді. 1995—1996 жылдары аралығында денсаулық сақтау саласына жұмсалған шығын 8,9 млн австралиялық долларды, немесе елдегі барлық бюджеттің 8,9 %-ын құрады . Кәсіби дәрігерлердің басым бөлігі экспатрианттар болып табылады. Наурудағы білім беру 6 жастан 15 жасқа дейін міндетті болып табылады. Сонымен қатар білім беру системсына ерте жастағы балаларға арналған 2 саты: мектепке дейінгі және даярлық сатылары кіреді. Бастауыш білім беру 6 жастан 11 жасқа дейінгі балаларға оқудың алғашқы бойы беріледі. Окудың алғашқы екі жылы Ярен округінің бастауыш мектебінде беріледі, үшінші және төртінші — Айво округінің бастауыш мектебінде , ал бесінші жылдан бастап — Науру колледжінде . Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін экзамендер тапсырылып, бастауыш мектепті бітіргені туралы Сертификат беріледі. Келесі саты — орта мектеп . 10 сыныптан кейін орта білім Сертификатын алу үшін экзамендер тапсырылады. Оқушы білім алуды жалғастырған жағыдайда 12 сыныптан кейін толық орта білім Сертификатына ие болу үшін экзаменнен өтеді. Жоғары білімді арал тұрғындары шекарадан тыс елдерде алады, негізінде Австралияда. Сонымен қатар Науруда Оңтүстік Тынық мұхит университетінің бөлімшесі орналасқан, онда сырттай оқу курстары өткізіледі. Наурудағы білім беру тегін
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 