Т iлеуке Құлекеұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Т iлеуке Құлекеұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Т iлеуке Құлекеұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Т iлеуке Құлекеұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1289
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Шал Құлекеұлы, Шал ақын — қазақтың төкпе ақыны. Әкесі Құлеке батыр Абылай ханның жақын серігі болған. Шалдың өлең, жырларынан өз дәуірінің өмір көріністері айқын аңғарылады. Бұлардың бәрінде дерлік жақсылық пен жамандық, әділдік пен зұлымдық, ынсап пен тойымсыздық, ақылдылық пен аңғалдық, ізгілік пен надандық, байлық пен кедейлік тәрізді кереғар жайттар кең қамтылып сөз болады. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5 Шалдың енді бір алуан жырларында жас пен кәрі сипаттарынан тыс, моралдық, этикалық қатынастарда ұтымды бейнеленеді - Шал кезінде ел өмірінде елеулі орын алған айтыс-кағыстарға қатысып отырған. Бұлардан оның ұшқыр киялды тапқырлығы мен от ауызды, орақ тілді алғырлығы да мол көрінеді. Бір топ жырлары «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары», «Үш ғасыр жырлайды», «Х V-Х VII ғасырлардағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарына енді. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім Суырып салма ақындық таланты 15 жасында оны даңққа бөлеп, сол кездің өзінде халық Шал ақын ауылы деп атаған. Оның шығармашылық таланты бүкіл Сарыарқаға кеңінен жайылды. Ақын адамгершілік үшін күресіп, қоғамдағы әділетсіздіктерді шындық тұрғысынан айтып, сынады. Оның «Шал мен дегдар қыз», «Шал мен Күлтімжан қыз», «Жігіт пен шал», «Шал мен кемпір» шағын айтыстары мен «Ата-ананың қадірін», «Жігіт туралы», «Жігіттің өзін білем дегені», «Әйел сыны», «Қыздар туралы» және басқа өлеңдері сақталған. Шал ақынның көптеген шығармалары, соның ішінде тарихи аңыздар мен әңгімелерге бай қазақ халқының шығу тегі жөніндегі эпикалық шығармасы сақталмаған. Шал ақынның белгілі өлеңдері 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап баспа бетінде жарық көрді, жеке шығармалары орыс тіліне аударылды. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 Есімі Солтүстік Қазақстан облысының аудандарының біріне берілген. Шал ақын қазақ халқының аса бір ерекше құндылығы - перзенті де сөз етіп, жырлайды, табиғат құбылыстарымен салыстырады: жербоз, қой-қозы, ағаш-жапырақ, құс-жұмыртқа, тау-бұлақ, ешкі-лақ, көл жағады жасыл құрақ. Бұл табиғаттағы келісімділік адам өмірінде де болу керек екенін айтып, өзінің перзентсіз болғанын зарлы түрде жырлайды: Тағы бір өленінде айтқаны: босағасын алтыннан соқсаң-дағы перзент сүймей адамның мейірі қанбас. Ел болудың басты шарты – отбасында перзент болуы. Ел болу үшін қазақ дәстүрі бойынша отбасында баланың көптігі керек. Халық санын көбейту бүгінгі Қазақстанның демографиялық мәселесі. атаана – қазақ халқының дәстүрлі құндылығы, ол түркі халықтарының қасиетті құнды жері – Мекке және Мединеге теңестіріледі: Ұрпақ ұштастығы – халықтың дәстүрлі құндылығы. Шал ақынның бір сөзінде осы құндылықтың мазмұны былай ашылған: Бала - әкеге тірек болу керек деген дәстүрлі құндылық «Баласы жаман туғанның әкесін түйе үстінде ит қабар» деген сөздермен көрсетілген. Зерттеуш iлерд iң айтуы бойынша Шал ақынның тұңғыш өлеңi - «Өлеңге тоқтамайды Шал деген iң». Бұл өлеңд i ақын шығармашылығының басы деп жүр. Өлеңн iң шығу тарихы былай екен. Әйг iл i хан Құлеке батырдың бәйге алдын бермейт iн жүйр iк атын сұрап алып, кей iн қайтармай қояды. Б iрде Құлеке атын сұрауға барғанда баласы Шалды ерт iп барады. Хан бала Шалдың көз iнше: «Iш i боқ, сырты түк сол мәстект i осыншама неге сұрай берес iң?» - деген сөз айтады. Таңертең ерте тұрған Шал ханның қойшыға сазға батып, отарға ере алмай қалған б iр қозыны арқалап алып кет дегенін естіп қалады. Шал кетер iнде хан екен деп қысылмай, өлеңдет iп, малжандылығын бет iне айтады. Сөзден ұтылған хан Құлеке батырдың бәйге атын қайтарып, оған қоса бір жылқы беріпті. Хан алдында айтылған бұл өлең ел iш iне тез тарап, Т iлеукен iң ақындық атын шығарған екен. Осыдан былай Шал ақындық жолға көшед i, дарынды суырып салма ақын болады. Оның суырып салмалық өнері осы жанрдың бейнесі болып табылады. Ол поэзиялық сөз жарыстардың шебері, көптеген айтыстарға қатысқан. («Шал ақынның қызбен айтысы», «Бәйбіше мен Шал ақынның айтысы», «Шал ақын мен жігіттің айтысы», т. Ертерек дәу iрлерден қалыптасып, жалғасып келе жатқан ақындық дәстүрд i Х VШ ғасырда өм iр сүрген Тәт iқара, Көтеш ақындардан кей iнг i қазақ поэзиясын дамыта түсед i. Оның бұл салада қосқан үлес i үлкен. Өлең термелер i, толғау тақпақтары сан жағынан мол, сапа жағынан мазмұнды, көркем және тақырыбы да кең. Шал ақын қазақ поэзиясындағы лирикалық өлең жанрын, өз замандастарымен салыстырғанда, жан-жақты толықтыра түс iп, көркемд iг iн арттырды. Бұл тұрғыдан алғанда оны толғауды көркемд iк шег iне жетк iзе б iлген Бұқар жыраумен ғана салыстыруға болады. Сондықтан да кей iнг i кезеңдерде өм iр сүрген ақындар Шал ақынды ұстаз тұтты. Шал ақынның өлең, жырлары кез iнде ел арасына кеңiнен таралған. Шалдың б iзге жеткен шығармалары нег iз iнен әр жерде әр түрл i себептермен суырып салып айтқан шағын өлеңдерден тұрады. Терме-тақпақтары, нақыл сөздер i, сөз қағыстары да баршылық. Шалдың ұзақ эпикалық жырлар шығарғандығы, қазақ халқының шеж iрес iн өлеңмен жазғаны да Шоқан Уалихановтың еңбектер iнен белг iл i. Шал ақынның мұралары бізге толық жетпеген, жеткендерінің өзі бір жарым мың жол ғана. Адамның артықшылығы, жақсылығы көпке, туған елге пайдалы болуында деп қорытынды жасайды. Ашқарақ, сұғанақ, арызқой, пасық адамдар тобына да ақын қадала түсед i. Өз iмш iл, күнш iл пасықтарға жаны таза жақсы адамдардың адал ниетт i iзг i iстер iн қарсы қоя жырлап, б iр iнен жиренд iр iп, ек iнш iс iнен үйрен iп, үлг i-өнеге алуға үндейд i. Ол шығармаларын аяқ астына шығарып отырған. Ақын өз i өм iр сүрген дәу iрд iң өзект i мәселелер iн жырлаған. Өлеңдер iн iң көб i мақал-мәтелдерге, нақыл сөздерге, д iни ұғым сөздерге, бейнел i сөз т iркестер iне толы. Шал ақын - өз заманының беделд i ақыны. Оның өлеңдер i өз кез iн iң өзект i мәселелер iн көтер iп, халыққа адамгерш iл iк ақыл-ғибрат беред i. Шал ақынның алғаш рет 1928 жылы «Жаңа әдебиет» журналының 5 санында б iр ғана өлеңi, 1958 жылғы 28-ш i қарашада «Қазақ әдебиет i» газет iнде белг iл i қаламгер Ғалым Малдыбаев жариялаған сег iз өлең мен «Шал ақын к iм» мақаласы жарық көрді. Шал ақынның кейбір шығармаларын кезінде М. Хакімжанова, Ф. Ғабитова, А. Нұрқатов, тағы басқалар ақсақалдардың ауызша айтқандарынан хатқа түсірген. Шал ақынның бірнеше шығармасын, Қазақстаннан тыс жерде Хасен Шаяхметұлы Ғали атты түрк i халықтарының т iл i мен әдебиет iн iң б iлг iр i, үлкен ғалым XX-ғасырдың басында жазып алған, оның қолжазбасы Қазан университетінің Н. Лабочевский атындағы ғылыми кітапханасында сақтаулы. Шал ақынның шығармалары негізінен 1960 жылдан басылып шыға бастады, сол кездері оның шығармалары туралы ғылыми-зерттеу мақалалары да жарияланды. «Х VІІ-Х IХ ғасырлардағы қазақ ақындары шығармалары», «Үш ғасыр жырлайды» басылымдарының алғы сөздерінде Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор И. Дүйсенбаев Шал ақынның шығармаларын Бұхар жырау, Тәттіқара, Ақтамберді есімдерімен қатар қояды. Шал ақынның мұраларын әдебиеттанушылар - Х. Сүйеншәлиев, М. Мағауин, Г. Елеукенов, Ә. Дербісәлин, Ө. Күмісбаев, тағы басқалар зерттеген. Шал ақынның шығармалары жоғарыда аталған басылымдардан басқа «Алдаспан», «Х V-Х VШ ғасырлардағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарына енген. 1999 жылы Алматының «дайкпресс» баспасынан «Шал Құлекеұлы» атты 364 бетт iк көлемд i к iтап басылып шыққан болатын. К iтаптың алғы сөз iн жазған филология ғылымдарының докторы М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Ғылыми жетекш iс i Жұмат Т iлеповтың айтуынша: «Шығармаларын үлкеннен к iш i, ұрпақтан ұрпақ жаттап, ес iм i ғасырдан ғасырға өлмей жет iп отырған Шал Құлекеұлы туралы алғашқы жазба дерек Шоқан Уәлиханов еңбег iнде кездескенімен, ақынның бүк iл шығармашылық болмысын танытарлық туындыларының нег iз iнен хатқа түс iп, зерттел iп қалың оқырманмен кеңiнен жүздесу i - соңғы 40-50 жылдың жүз i». Туғанына 250 жыл толған арқалы ақынның өз атымен тұңғыш рет жоғарыда аталған жинақ шықты. Жинақ нег iз iнен үш бөл iмнен құралған. Соңғы шыққан «Шал ақын» басылымына Шал ақынның қазақ және орыс тілдеріндегі шығармалары, белгілі ғалымдардың ғылыми мақалалары енгізілген. 1998 жылғы қазанның 25 күні Петропавл қаласында Шал ақынның 250-жыл толуы құрметіне Халықаралық ғылыми-теориялық конференция, қарашада Алматыда ұлттық ғылым академиясының ұйымдастыруымен «Шал Құлекеұлы және ақындық өнер» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференциялар өткізіліп, облыс орталығында, ақынның туған ауданында оның 250-жылдық мерейтойына арналған әртүрл i өнер сайыстары, айтыс, тағы басқа шаралар өтк iз iлд i. 1999 жылғы желтоқсанның 14-де Елбасының Жарлығымен ақынның туған ауданы «Шал ақын ауданы» деп аталды
