Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Қазақ тілі орфоэпиясының негізгі ережелері түзілді. Осы негізде Қазақ тілі орфографиялық сөздігінің үш , «Қазақ тілі анықтағышының» екі , «Сөз сазының» екі басылымы, Қазақ тілі орфоэпиялық сөздігі , Орфоэпиялық анықтағыш жарық көрді. Сөз мәдениеті негіздері мектеп бағдарламаларына енгізіліп, пән ретінде оқытыла басталды: қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныпқа арналған «Сөз мәдениеті» оқулығы, әдістемелік құралдар , «Емлесі қиын сөздер» сөздігі пайдаланылуға енгізілді.Сыздықтың зерттеулерінде көркем мәтіндегі тілдік таңбалар эстетикалық мәнділік ретінде, эстетизм, функционализм тұрғысынан қарастырылды. Бөлім меңгерушісі Н.Уәли зерттеулерінің негізінде оған дейін мәселе ретінде қойылмаған жазба тіл мен ауызша тілдің аражігі ажыратылды; әрқайсысының өзіндік нормалары, құрылымдық ерекшеліктері қарастырыла бастады; сөз мәдениетінің коммуникативтік, этикалық және эстетикалық нормасы сараланды; сөз мәдениеті тілдік мәнділіктермен ғана шектелмейтіні, тілдік емес мәнділіктермен де байланысатыны, автор - оқырман, сөйлеуші - тыңдарман арақатынасы субъектобъект түрінен субъектсубъект түріне, екі тараптың да тең үстемдігіне құрылатыны туралы жаңа тұжырымдар айқындалды. Бұл зерттеулер Н.Уәлидің «Сөз мәдениетінің теориялық негіздері» , Қ.Күдеринованың «Қазақ жазуының онтогенездік дамуы» жинағында жарық көрді. Бөлім қызметкерлері сондай-ақ «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түрікменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты тәуекел зерттеу бағдарламасы бойынша зерттеу жүргізді . Тақырып жетекшісі болған Н.Уәли қазақ жазуының жаңа латын графикасына көшу барысында атқарылатын жұмыстар мен қарастырылуы тиіс міндеттер туралы бастама пікірлер ұсынып, соны идеялар көтерді. Зерттеу нәтижесі «Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы» атты жинақта жарық көрді. 2008 жылдан қазірге дейін бөлімді филология ғылымдарының докторы Күдеринова Құралай Бимолдақызы басқарады. Бөлімде филология ғылымдарының докторлары Р.Сыздық, Н.Уәли, Қ.Күдеринова және филология ғылымдарының кандидаты Н.Әміржанова қызмет етеді. «Ауызша коммуникация тілінің мәдениеті» тақырыбы зерттелу үстінде. Онда ауызша тілдің өзіне тән құрылымдық және нормалық ерекшеліктері таспаға түсірілген қазіргі қазақ сөйлеу тілі, қарапайым сөйлеу тілі, ауызша әдеби тіл материалдарының транскрипциясы негізінде талданып, айқындалып келеді. Ауызша сөздің ресми және бейресми түрлері талданып, айырмашылықтары, сөйлеу тіл нормаларының тілдік емес нормалармен байланысы, этикалық нормалар, эстетикалық нормалардың вербалды, бейвербалды коммуникациядағы ерекшеліктері зерттелуде. Қазіргі қазақ кодификацияланған ауызша тілі орфоэпиясындағы үдерістер, дыбыс вариацияларының түрлері, жаңа дыбыстық вариациялардың шығу негізі, синтаксистік ықшамдалулар, кодификацияланған ауызша тілдің жазба тілмен сәйкестігі, сәйкес емес тұстары нақты материалдар негізінде дәлелдеу мақсат етіліп отыр. Зерттеуде қазақтың ауызша шешендік сөздерінің әр кезеңдегі субъектілері және тақырып мазмұны мен мақсаттарына қарай ажыратылып, жеке айтыс үлгілерінің тілдік-көркемдік жағы талданды. ОНЫҢ ІШІНДЕ: Меңгерушісі – Исаева Жанат Аманжолқызы, филология ғылымдарының кандидаты Исаева Жанат Аманжолқызы 1973 жылы 23 ақпанда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет аулында дүниеге келген. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітіріп, 1995-1996 жж. аталған елді мекендегі №29 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі қызметін атқарған. ҚР БҒМ ҒА А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты аспирантурасының күндізгі бөлімінде оқып, 2000 ж. «Қазіргі қазақ тіліндегі сегментті бірліктердің фоностилистикасы » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде оқу бөлімінің бас әдіскері, Бастауыш оқытудың педагогикасы және әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы қызметін атқарды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында аға оқытушысы, 2006-2011 жж. Абай атындағы ҚазҰПУ Қазіргі қазақ тілі теориясы және әдістемесі кафедрасында доцент м., Филология факультеті деканының оқу ісі жөніндегі орынбасары, Тәрбие істері жөніндегі бөлім бастығы, Тәрбие жұмысы және жастар саясаты басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. ҚР БҒМ Ұлттық аккредитациялық орталықтың нострафикация бойынша эксперттік комиссиясының мүшесі, университеттің Ғылыми Кеңесінің мүшесі болды. Абай атындағы ҚазҰПУ ректорының Құрмет грамотасымен, Қыздар мемлекеттік педагогикалық университеті ректорының Алғыс хатымен, Медеу ауданы әкімдігінің Алғыс хатымен марапатталған. 25 ғылыми мақала, 7 энциклопедиялық мақала, 1 жоғары оқу орнының филология факультетіне арналған оқулық , 1 әдістемелік құрал, 1 балаларға арналған энциклопедиялық-танымдық әдебиет авторы. Олар тіл мәдениеті, стилистика, ауызша сөйлеу мәдениеті салаларына, тіл мәдениеті пәнін орта мектепте және ЖОО оқыту мәселелеріне арналған. «Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігін” құрастырушылардың бірі. Аталған сөздік жұмысына қатысқаны үшін ҚР БҒМ тарапынан жас ғалымдарға тағайындалған мемлекеттік стипендияның иегері атанды сөйлемнің жалпы коммуникативтік түрлерін анықтау, 2) жеке коммуникативтік типтерін ажырату, 3) мазмұнның өзгешеліктерін ажырату, 4) сөйлемдерді, синтагмаларды мәтінде бір-бірінен айырып, бөліп алу және қосу, 5) әр түрлі эмоцияларды дифференциялау. Өзара тығыз байланысты болып келетін интонацияның функцияларын ешқашан бір-бірінен ажыратып, бөлек қарауға болмайды. Сөйлеушінің алдына қойған мақсаттарына қарай, сөйлемдегі интонация функциясының қолданылуы да түрленіп тұрады. Ол кейде жай хабарлы коммуникативті мағынаны білдірсе, кейде хабарға үстеме эмоциональды мағынаны, ал кейде фактылар туралы айтылған ойлардың мағыналық ақиқаттығының бір-бірімен сәйкестігін, тағы да басқа сезімге, түйсікке байланысты факторларын айқындап тұрады. Интонацияны сөйлемдердің түрлерін түзуде олардың синтагмаларын ажыратып, сөз тізбектерін синтаксистік қызметі мен мазмұнына қарай топтастырып түсінікті ететін, түйіндеп айтқанда, сөйлемдерді адам қоғамының қатынас құралына айналдырып, адамдардың бір-бірімен түсінісуін қамтамасыз ететін негізгі құралдардың бірі деп санауға болады. Сонымен қазақ тілінің интонациялық жүйесі алғашқы рет егжей-тегжейлі зерттелуінің арқасында оның қортындылары ғылыми айналымға түсіп, интонациялық деңгейдің тілдегі орны, рөлі мен маңызы анықталып, интонология қазақ тіл білімінде, түркітануда тұңғыш рет жаңа сала ретінде танылды. Бөлім қызметкерлері «Ұлттық және мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінің қызметі мен дамуының ғылыми негіздерін зерттеу» атты іргелі зерттеу бағдарламасының «Қазақ мәтінін сегментке мүшелеудің фонетика-фонологиялық негіздері» атты тапсырмасы бойынша 2000-2002 жж. ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді тіл білімі бойынша кандидаттық және докторлық диссертация қорғау кеңесінің төрағасы ; 2) ҚР Ғылым академиясының «Хабарлары» атты ғылыми журналдың бас редакторы ; сондай-ақ Бүкілодақтық «Советская тюркология» журналының, «Білім және еңбек», «Парасат» журналдарының редакция алқасының мүшесі; 3) кезіндегі «Достық қоғамдары» мен ҚР Халықтар Ассамблеясының мүшесі ; 4) Мемлекеттік терминологиялық комиссия төрағасының орынбасары әрі мүшесі ; 5) Мемлекеттік ономастикалық комиссия төрағасының орынбасары ; 6) СССР Министрлер Советі жанындағы СССР-дің Ғылым мен техника саласындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі Комитетінің мүшесі ; 7) Ел президентігіне 8 үміткердің ішінде бірінші елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтан қазақ тілі бойынша мемлекеттік емтихан алған комиссияның басшысы болды; 8) Қазақ ССР Министрлер Советі жанындағы Қазақ ССР-інің ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі Комитеттің мүшесі; 9) СССР Жоғары аттестациялық комиссияның мүшесі, ҚР ЖАК-ның Төралқа мүшесі ; 10) ҚР «Тіл туралы заңның» жаңа жобасын жасаушы Комиссияның мүшесі; 11) ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік саясат жөніндегі Ұлттық кеңестің мүшесі; 12) Академик Ә.Қайдардың редакторлығымен 76 еңбек , соның ішінде 2 энциклопедия жарық көрді; 13) Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті және т. қоғамдық қызметтерді атқарып келеді. Академик Ә.Қайдар – тіл білімі бойынша ғылыми кадрлар дайындауға да ерекше көңіл бөліп келе жатқан ғалым. Оның ғылыми жетекшілігімен филология ғылымдары бойынша диссертация қорғаған 17 ғылым докторы мен 75 ғылым кандидаты Қазақстанның түкпір-түкпірінде, сондай-ақ елімізден тыс мемлекеттерде жемісті еңбек етіп жүр. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, профессор Ә.Қайдардың ғылыми-педагогтік қызметі, ғылымды дамытудағы, ғылым кадрларын даярлаудағы еңбектері үкімет тарапынан жоғары бағаланып, «Халықтар достығы» ордені, «Отан» ордені, «Құрмет нышаны» және 12 медаль, көптеген құрмет грамоталарымен марапатталды. Исаева Гүлсінай Сайлауқызы 1979 жылы 31 қазанда Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс қаласында дүниеге келген. 1997-2001 жылдары Алматы қаласының әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алып, 2003 жылы осы университеттің магистратурасын «лингвистика магистрі» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасында сырттай бөлімде оқып жүріп, «тіл тарихы және диалектология» бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет етті. 2006 жылдан бері осы институттың этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет атқарады. 2005 жылы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жарық көрген «Қазақ тілінің аймақтық сөздігін» құрастырушылардың бірі. 2008 жылы академик Әбдуәли Қайдардың ғылыми жетекшілігімен «Киіз үйге қатысты атаулардың этномәдени негізі » деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы академик Ә.Қайдардың «Қазақтар ана тілі әлемінде І том. Адам» атты еңбегін баспаға дайындады. Академик Ә.Қайдардың 2011 жылы жарық көретін «Қазақ тіліндегі қос сөздер: зерттеу және сөздік» атты 30 баспа табақ көлеміндегі монографиясына жауапты шығарушы болды. Сонымен қатар 20-ға жуық ғылыми мақалалардың авторы. 2011 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясының иегері атанып, Түркияның Мармара университетіндегі Түркітану ғылыми-зерттеу институтында «Қазақ-түрік тілдеріндегі имитатив түбірлер» kökler") атты ғылыми жобасы бойынша тағылымдамадан өтіп жатыр. Өтебаева Эльмира Әбдіғалиқызы 1979 жылы 1 қыркүйекте Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Қазақ мемлекетттік қыздар педагогика институтының филология факультетін «қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіргеннен кейін, 2002 жылға дейін аталған оқу орнының филология факультетінің деканатында хатшы қызметін атқарды. 2002-2005 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институттың аспирантурасында оқыды.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты этнолингвистика бөлімінің кіші ғылыми қызметкері болып қызмет етіп келеді. Академик Ә.Қайдардың жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 15 шақты ғылыми мақалалардың авторы. Отбасылы, екі баласы бар. Жауғашарова Айнұр Исақызы 1978 жылы 4 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы, Ақбұлақ ауылында дүниеге келген. 1997-2001 жылдары Алматы қаласының әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алып, 2003 жылы осы университеттің магистратурасын «лингвистика магистрі» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2003 жылы Алматы қаласының № 147 мектепгимназиясында қазақ тілі пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 2009 жылдан бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет атқарады. Отбасылы, екі баласы бар. Садырбаева Зубайра Боранбекқызы 1962 жылы 20 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласында дүниеге келген. 1979-1983 жылдары Алматы педагогикалық училищесінде «мектепке дейінгі сынып оқытушысы» мамандығы бойынша білім алды. 1996-2001 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша жоғары білім алды. 1983 жылдан 1991 жылға дейін Алматы қаласының № 68 бала-бақшасында тәрбиеші болып қызмет істеді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының қолданбалы лингвистика бөлімінде аға лаборант, 2002 жылы аталмыш институттың лексикология бөлімінде, 2004 жылы этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2007 жылдан бері этнолингвистика бөлімінің аға лаборанты болып қызмет етіп келді. 2011 жылдан бастап кіші ғылыми қызметкер. Отбасылы, екі баласы, екі немересі бар. Тлегенова Гүлден Бақытқазықызы 1988 жылы 20 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданында дүниеге келген. 2005-2009 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «филология: қазақ тілі» мамандығы бойынша білім алды. 2009 жылдан бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының этнолингвистика бөлімінде аға лаборант болып қызмет істеп келеді. Тіл тарихы және диалектология бөлімі тілдің тарихи дамуын жазба ескерткіштер тілі құрылымы арқылы дәйектеуді мақсат етеді. Сонымен қатар тілдің аймақтық ерекшеліктерін саралап жіктеу, оның әдеби тіліміз лексикасының молығуы мен грамматикасының кемелденуінде маңызды рөл атқаратындығы да осы бөлімде жасалған теориялық зерттеулердің нәтижесінде жүзеге асырылды. Тілдің өткен тарихын зерделемей тұрып оның бүгінгі қалпына баға беру қиын. Себебі, тарихи сөздік қор мен сөздік құрамды айқындау арқылы ғана бүгінгі тілдің қалыптасу ерекшеліктерін анықтай аламыз. Сөз құрамының тарихи негіздерін ашу оңай шаруа емес. Қазіргі қазақ тілінің әдеби тіл дәрежесіне көтерілу сатыларын анықтау үшін түркі ескерткіштері тілін тереңінен талдағанда анық көз жеткізуге болады. Осындай ірі мәселелерді шешу барысында 1956 жылы тіл тарихы және диалектология бөлімі ашылған болатын. Бұл бөлімнің алғашқы меңгерушісі Нығмет Тінәлұлы Сауранбаев болды атты еңбектерінде кеңінен қозғалған. Сонымен қатар қазақ тіл білімінде диалектология саласының теориялық-әдістанымдық негізінің жетіліп дамуына үлес қосқан диалектолог-ғалымдар академик Ш.Сарыбаевтың , “Казахская региональная лексикография” , “Қазақ тілінің аймақтық лексикасы” т.Нақысбековтың , “Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі” , “Қазақ тілінің ауыспалы говоры” , “Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы” , т.) және ғалым С.Омарбековтың , “Қазақ тілінің дилаектологиялық сөздігі” т.) зерттеулері мен еңбектері жергілікті диалектілер мен сөйленістердің тіл тарихында алатын орнының ерекше екенін айқындап берді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының құрылымына сай тіл тарихы және диалектология бөліміндегі іргелі ғылыми-зерттеу жұмыстары да ұзақ жылдарға бағдарланған жоба бойынша жүргізіліп келеді. Қазіргі кезеңде, 2009-2011 жылдар аралығындағы жоспарланған тақырыпқа орай қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми негіздерін зерттеу мен қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинақтау мәселесі міндеттелген болатын. Қазіргі қазақ тіл біліміндегі өткір әрі күрделі проблемалардың бірі болып табылатын тарихи сөздік жасаудың ғылыми-теориялық, құрылымдық мәселелерін анықтай отырып, одан әрі қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинақтап, оның ғылыми сипаттамасын жасау сондай-ақ қазақ тілінің үлкен тарихи сөздігін жасау істері өз кезегін күтіп тұр. Тарихи лексикаға байланысты ғылыми-зерттеу жұмыстарын бұлайша сатылап жүргізудің басты себептері, біріншіден, тарихи сөздік жасау ісінің теориялық, құрылымдық мәселелерін жан-жақты зерттеп, айқындап алудың қажеттілігіне, екіншіден, тарихи сөздік қордың құрамын анықтап, оған кешенді тілдік тұрғыдан ғылыми сипаттама жасаудың қажеттігіне, үшіншіден, тіліміздің тарихи сөздігін жасаудың қажеттілігіне байланысты болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі таңда бөлім айналысып отырған басты өзекті мәселелер мыналар: Қазақ тілінің тарихи сөздік құрамына енетін қомақты тілдік материал іс жүзінде жазба ескерткіштерде қамтылған. Әсіресе ғылымға белгілі мұрағаттар ішінен ерте және орта ортағасырларда жарық көрген филологиялық трактаттар мен әдеби мұраларда кездесетін лексикалық бірліктерді түгендеп, жинастырып, олардың әрбіріне қатысты мағыналық ерекшеліктерді мағынасы, кейінгі дәуірлерде ұмыт болған, яғни қазіргі тілімізде мүлдем қолданылмайтын реликт дәрежесіндегі сөзформалар, әдеби тіл ауқымына жатпайтын, бірақ аймақтық сөйленістерде сақталған сөз қолданыстар, ескерткіштегі бастапқы мағынасы түрлі өзгерістерге ұшыраған, яғни семантикалық аясы кеңейген немесе тарылған бірліктер, тарихи тұрғыдан еркін тіркес, ал синхронды тұрғыдан тұрақты тіркестерге айналған түрлі фразеологизмдік оралымдар, метафоралық мәнде жұмсалған бірліктер, қазіргі тіл тұрғысынан этимологиясы күңгірт саналатын көнерген сөздердің семантикасы т.) анықтау үшін орасан жұмыс жүргізілуі тиіс. Атқарылып отырған жоба тақырыбының өзектілігі осы мәселелермен тікелей байланысты. Сонымен қатар, тіл тарихи-әлеуметтік құбылыс болғандықтан тілді қолданушылар әр заманда оның өзіне дейінгі жинақталған сөздік қорын, қалыптасқан заңдылықтарын қолдана отырып, тілішілік және тілден тыс факторларға байланысты өз тарапынан әр түрлі ереже-қағидаларды енгізетіні, сөздік құрамды әр түрлі қырынан байытатыны және қандай да бір бөлігін қолданыстан мүлде шығарып тастайтыны, я болмаса бұрыннан келе жатқан қолданыстарды әр түрлі қырынан өзгертетіні белгілі. Тілдің осындай даму және қалыптасу заңдылықтарын қазіргі кезде актив қолданылатын тілдер деректерімен салыстыра отырып айқындау бүгінгі таңда кезек күттірмейтін мәселелер қатарынан орын алып отыр. Осымен байланысты, олардың арасындағы сабақтастықты анықтау бөлімде жүргізіліп жатқан зерттеулердің басты мақсатының бірі болып саналады. “Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері” атты тақырып тіліміздің байырғы сөздік қорын жазба ескерткіштер материалдары бойынша қалпына келтіруге бағытталған алғашқы қадам болмақ. Себебі, күні бүгінге дейін қазақ тіл білімінде кейбір жекелеген лексемалардың этимологиясын ашуға, ескерткіштер тілінің лексикалық, морфологиялық ерекшеліктерін қарастыруға арналған еңбектер болғанымен, тұтастай тарихи сөздік жасалмаған. Бұл үшін ғылымға белгілі тарихи жазба мәтіндерді жинастырып, олардың әрқайсысында қамтылған лексикалық бірліктерді есепке алу, сөзтізбесін жасау қажет болып отыр. Әрі қарай жинақталған сөздік құрамды түрлі ұғымдық тақырыптық топтар бойынша жіктеу, әр топқа тән негізгі кілт ұғымдарды бөліп көрсету, олардың тарихи дереккөздердегі қолданыстық ерекшеліктерін айқындау, қазіргі тіліміздегі жалпыхалықтық сөздік қорындағы көріністермен салыстыру т. міндеттері тұр. Осы міндеттерді шешу үшін елімізде және республикадан тыс жерлерде сақталған тарихи ескерткіштердің қолжазбаларын т. нұсқаларын жинастыру маңызды. Түптеп келгенде тіліміздің байырғы лексикалық қорын анықтауға бағытталған бұл зерттеу тарихи сөздік түзудің ғылыми-теориялық негіздемесін жасап алуды қажет етеді. Жалпы айтқанда тіл тарихы және диалектология бөлімі негізінен мемлекеттік тіл ретіндегі қазақ тілінің арғы тарихи дамуын диахрондық және синхрондық бағытта зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Соңғы оны жыл көлеміндегі бөлімде жүргізілген жұмыстарға тоқталар болсақ: 1) 2003-2005 ж. орындалған «Тілдердің үйлесімді қызмет етуі мен дамуы – егемен Қазақстанның тұрақты және өркениетті дамуының тірегі» атты іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Мемлекеттік тілдің лексика-фразеологиялық қорын толықтырудың тарихи көздері» атты тақырыпта ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мемлекеттік тілдің лексика-фразеологиялық қорын қазақ тілінің тарихи сөздік құрамындағы бірліктер мен жаңа қолданыстарды ғылыми сараптама тезінен өткізу арқылы байытудың жолдары мен әдіс-тәсілдері анықталған. Мұның өзі мемлекеттік тілдің сөз байлығын арттырудың мүмкіндіктерін молайтады. Аталған бағдарлама бойынша орындалған тақырыптың нәтижелері жекелеген монографиялық еңбектер мен ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Сондай-ақ, бұл бағдарлама материалдары «Тілтанымдық зерттеулер» атты жинақта жарияланған. орындалған «Тәуелсіз Қазақстан жағдайында қазақ тілінің ұлттық және мемлекеттік тіл ретінде негізгі даму үрдістері мен бағыттары» атты іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Ортағасырлық қыпшақ және қазіргі қазақ тілдерінің тарихи сабақтастығы» тақырыбы бойынша зерттеу жүргізілді. Орындалған тақырыптың нәтижелері республикалық және шетелдік басылымдарда мақалалар түрінде жарық көрген. Жекелеген тақырыптар бойынша ұжымдық зерттеулердің қолжазбалары даярланған. Ғылыми-зерттеу жұмыстары «Тілтанымдық зерттеулер» мен басқа да жинақтарда жарыққа шықты. 3) “Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері” атты ғылыми-зерттеу жобасы жүргізіліп жатыр. Мемлекеттік тілдің жасампаздығы, ең алдымен, оның грамматикалық құрылымы мен сөздік құрамының жақсы зерттелуіне байланысты. Бұл, өз кезегінде, біріншіден, нақты ғылым салаларының кәсіби тілінің жақсы жетілуіне қажетті негіз болады. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде ғылым мен білімнің, техниканың, өнеркәсіптің барлық салаларында кеңінен қолданылып келеді. Бұл қазақ тілінің өзге ғылыми пәндерден өзгешеленетін, ерекше мәртебелік жағдайын айғақтайды. Қазақ тілінің тарихи лексикасына қатысты мәселелер отандық ғалымдардың жекелеген еңбектерінде көтеріліп келеді. Алайда, осы кезге дейін тарихи лексиканың құрамы тарихи сөздік түзуге қажетті көлем мен деңгейде қарастырылған емес және қазақ тілінің көлемді этимологиялық, тарихи сөздіктері әлі күнге дейін жарыққа шыққан жоқ. Бұл бағыттағы еңбектер Р.Сыздықованың “Сөздер сөйлейді” және “Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігімен” ғана шектеліп тұр. Сондықтан қазақ әдеби тілінің көлемді тарихи және этимологиялық сөздіктерін құрастыру бүгінгі таңда өзекті мәселелердің қатарынан орын алып отыр. Тіл тарихын ғылыми тұрғыдан қарастыру мүддесі зерттеу желісін тарихи бастауарналардан бері тартып, әрі сатылы түрде, әрі өзара сабақтастықта жүргізуді қажет етеді. Сондықтан аталған мұраларды пайдалана отырып, ортағасырлық қыпшақ тілді сөздіктердің, олардан бергі Әбілғазы хан шежіресі мен Қадырғали Жалаири шежіресінің, тарихи жырлардың, батырлық жырлар мен лиро-эпостық жырлардың, қисса-дастандардың, XVIII ғасырдан бергі ресми, бейресми іс қағаздарының, XIX-XX ғасырлардағы мерзімді баспасөздің, XVIII ғасырдан бергі қазақ сөздіктерінің, сондай-ақ, Л.Радлов сөздіктеріндегі қазақ тілі лексикасының, өткен ғасырларда жасаған ақын, жазушы тілі сөздіктерінің негізінде қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинастыру керек. Тіл тарихы бойынша жүргізілетін диахрониялық зерттеулерде жергілікті сөзқолданым ерекшеліктерін яғни диалектологиялық материалдарды халық тілінің даму тарихынан хабар беретін айғақ ретінде пайдаланудың оң нәтиже берері анық. Тарихи диалектологиялық құбылыстар тілдің даму тарихынан хабар береді. Тарихи лексика нақты жәдігерліктер тіліне қатысты зерттелгенімен, олар шын мәніндегі қазақы лексикалық қорды жинастыру, түгендеу, байыту, сөз тұлғалары мен мағыналарының тарихи даму жолдарын анықтау тұрғысынан зерделенген емес. Сондықтан өткен ғасырларда жасалып, хатқа түскен мол мұраны сарқа пайдалану, ғылыми тұрғыдан зерттеп, тіліміздің қазынасына қосу, бүгінгі күннің қажетіне жарату керек. Мемлекеттік тілдің тарихи сөздік қорын айқындау – кезек күттірмейтін мәселе. Ол үшін қазақ тілінің тарихи лексикасына жататын бірліктердің құрамын айқындап, тарихи картотекалық қордың электронды нұсқасын жасау және осылардың түпкі нәтижесі ретінде тарихи сөздік түзу қажет. Мемлекеттік тілдің тарихи негіздерін берік ету мақсатында жүзеге асырылуы қажет негізгі іс-шаралардың бірі – қазақ тілінің тарихи сөздігін жасау болып табылады. Тарихи сөздікті түзу ісі ұлттық тіліміздің тарихи сөз байлығын жинақтап, жүйелеп көрсетуге мүмкіндік тудырады. Тарихи сөздік жасау үшін оны қалай түзудің жөнін білу керек. Сөздіктің бұл түрін құрастырудың ғылыми-теориялық негіздерін, басты заңдылықтарын айқындап алу қажет. Осы тұрғыдан ұсынылып отырған жобаның басты мақсаты ретінде қазақ тілі тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздерін айқындау ісін атауға болады. Негізгі міндеттер ретінде, бір жағынан, әлемдік лексикографиядағы тарихи сөздіктер құрылымын типологиялық және жанрлық тұрғылардан зерттей отырып, екінші жағынан, қазақ тілінің тарихына қатысты материалдардың ерекшеліктерін ескере отырып, тарихи сөздіктің толық лексикографиялық құрылымының үлгісін жасауды атауға болады. Ол үшін ең алдымен сөзтізбеге алынатын лексикалық бірліктердің базалық тізбесін жасау керек болса, екіншіден, сөздік бірліктердің фонетикалық, грамматикалық және лексика-семантикалық сипаттамаларын жасау, үшіншіден оларды лексикографиялаудың оңтайлы әдіс-тәсілдерін табу қажет. Бұл тарихи сөздік құрамды анықтау мәселесімен, тарихи сөздердің фонетикалық тұлғасы мен грамматикалық құрылысын, мән-мағыналарын айқындау мәселесімен тікелей байланысты. Жоғарыда аталған іс-шараларды жүзеге асыру нәтижесінде қазақ тілінің тарихи сөздігінің құрылымдық негіздері анықталып, тарихи сөздіктің шағын үлгісі жасалады және тарихи сөздік қор жинақталып болған жағдайда толық тарихи сөздік жасауға мүмкіндік туады. Қазақ тілінің тарихи сөздік қоры тіл құрылысының басты деңгейлері бойынша тарихи лексикологиялық, тарихи фразеологиялық, тарихи диалектологиялық, тарихи грамматикалық және тарихи лексикографиялық тұрғылардан кешенді зерттелуі керек. Қазақ тіліндегі базалық тарихи лексиканың картотекалық қорының электронды нұсқасын жасау осы тұрғыдан іске асырылатын алғашқы қадамдардың бірінен саналады. Жекелеген тарихи тілдік жәдігерліктердің негізінде шағын тарихи сөздіктер жасай отырып, түбінде осылардың материалдарын пайдалана отырып, тарихи сөздік жасауға қол жеткізуге болады. Бөлім меңгерушісі. Мамырбекова Гүлфар Мәжитқызы – Филология ғылымдарының кандидаты. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ізденуші, кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. 2006 жылы ғалым Н.Уәлиұлының жетекшілігімен «XVІІІ–ХІХ ғғ. араб жазулы қазақ жазбаларының графикалық-орфографиялық ерекшеліктері» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. “Түркі шежісерінің тезаурус сөздігі” мен “Жамиғат тауарихтың тезаурус сөздігінің” авторларының бірі, Он бес томдық “Қазақ әдеби тілі” сөздігіндегі араб және парсы сөздерінің түпнұсқасын анықтау жұмыстарын жүргізіп келеді, республикалық, шетелдік басылымдарда түркітану, тіл тарихы саласына қатысты 40 шақты мақаласы жарыққа шыққан. Әбілқасымұлы Бабаш – Филология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақ әдеби тілі тарихының белгілі маманы. Бұл салада ол 4 монография, 180-нен астам ғылыми мақала жариялады. Сонымен қатар лексикография, ғылым тарихы, тіл мәдениеті жайында да біршама зерттеулер жүргізді. Ол құрастырған «Орысша-қазақша тілдескіш» қазақ тілін үйренуші оқушыларға көмекші құрал ретінде кеңінен пайдаланып жүр. Ол – Тіл білімі институты жариялаған «Қазақша-орысша сөздіктің» жетекшілерінің бірі әрі құрастырушысы, «Қазақ тіл білімінің дамуы» атты жинақтың авторларының бірі.Әбілқасымұлы 10 ғылым кандидатын, 1 ғылым докторын даярлады, қазір 1 докторлық диссертацияның кеңесшісі, 5 аспирант пен ізденушінің ғылыми жетекшісі.Әбілқасымұлының бұл саладағы еңбегі құрмет грамоталарымен, «Оқу ісінің үздігі» белгісімен марапатталды. оған ҚР президентінің алғыс хаты тапсырылды, ал 2008 жылы “Шоқан сыйлығының” иегері болды. Нақысбекұлы Оқас – Белгілі диалектолог ғалым. 3 монография мен 200-дей мақаланың авторы. Бірнеше “Орысша-қазақша” сөздіктерді құрастырушы автордың бірі. Сонымен бірге, “Қазақ тілінің диалектологиялық атласы” мен “Түркі тілдерінің диалектологиялық атласын” және “Европаның лингвист атласын” жасаушы ретінде танымал. Бірнеше медальдармен, Каз КСР ЖК және Қаз КСР ҒА грамоталарымен марапатталған. Малбақов Мырзаберген Малбақұлы – филология ғылымдарының докторы , профессор 1987-1993 жылдары ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болды. 1993 жылы ҚР Министрлер кабинеті жанынан жаңадан құрылған Тіл комитетінде тіл мәдениеті және терминология бөлімінің бастығы болған. 1994-95 жылдары Түркияның астанасы Анкара қаласында жұмыс жасап, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы мен салыстырмалы сөздігін түзуге қатысқан.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында тіл тарихы және диалектология бөлімінің меңгерушісі ретінде қызмет еткен. 2009 жылдан институт директорының орынбасары. Тіл тарихы, лексикография салалары бойынша маманданған ғалым.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Д 53.01 Диссертациялық кеңесінде «Қазақ лексикографиясының тарихы» тақырыбы бойынша кандидаттық , «Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің құрылымдық негіздері» атты тақырып бойынша докторлық диссертация қорғаған. Негізгі еңбектері: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» эпосының текстологиясы , «Қазақ сөздіктері» , «Бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымдық негіздері» . Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы – . Филология ғылымдарының кандидаты. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. » ескерткішіндегі етістік категориялары» тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. «Хорезмидің “Мұхаббатнамесіндегі” лингвосемиотикалық кеңістік» тақырыбы бойынша докторлық диссертация қорғады. Айналысатын салалары: тіл тарихы, тарихи грамматика, тарихи лексикология/семасиология, жазба ескерткіштер тілі, когнитивтік лингвистика, лингвосемиотика және мәдени семиотика. Қазақ әдеби тілінің 15 томдық сөздігін құрастырушылардың бірі. 50-ге жуық ғылыми мақаланың авторы. Қазақ тілін оқытуға байланысты оқу құралы, оқу-әдістемелік кешендері, орысша-қазақша тілдескіштері жарық көрген. Сейтбекова Айнұр Аташбекқызы – . Филология ғылымдарының кандидаты 2007 ж. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. 2007 жылы ғалым Б.Әбілқасымовтың жетекшілігімен “Әбілғазы баһадүр ханның “Түркі шежіресіндегі” араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі” атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. “Түркі шежісерінің тезаурус сөздігі” мен “Жамиғат тауарихтың тезаурус сөздігінің” авторларының бірі. Айналысатын салалары: түркітану, тіл тарихы, тарихи грамматика, тарихи лексикология, жазба ескерткіштер тілі. Республикалық, шетелдік басылымдарда қатысты 30 шақты мақаласы жарыққа шыққан. Құсмолданова Меруерт Қыдырбекқызы – . Филология ғылымдарының магистрі 2004 жылы Қайнар университетінің қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне оқуға түсіп, 2008 жылы бакалавр дәрежесін алып шықты. 2008 жылы Қайнар университетінің қазақ тілі мен әдебиеті факультетінің манистратурасына түсіп, 2010 жылы магистр дәрежесін алып шықты. 2009 жылдың сәуір айынан бері А.Байтұрсынұлы атынндағы Тіл білімі институты, Тіл тарихы және диалектология бөлімінде аға лаборант болып қызмет етіп келеді. Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл білімі институтында статолингвистика саласының белгілі ғалымы Қалдыбай Бектаевтың жетекшілік етуімен 1970 жылы құрылған «Тіл статистикасы және автоматтандыру» атты ғылыми топ өз бастауын 1969 жылы өткен «Статистическое и информационное изучение тюркских языков» атты Бүкілодақтық ғылыми жиыннан алады. Осы кезеңнен бастап қазақ тілін статистикалық тұрғыдан зерттеу ісі жүйелі түрде қолға алынып, өз нәтижелерін бере бастады. Олардың алғашқысы ретінде 1973 жылы жарық көрген «Қазақ тексінің статистикасы» атты ғылыми жинақты атауға болады. Сонымен қатар 1973-1974 жж. Пиотровский мен Қ. Бектаевтың «Математические методы в языкознании» атты екі бөлімнен тұратын, жоғары оқу орындарына арналған оқу құралының жарық көруі де осы жаңа саланың жетістігі саналады. Статистикалық лингвистика қазақ тіл білімінің жаңа саласы ретінде қалыптасқандықтан, оның проблемалық мәселелері күн санап анықтала бастады. Солардың бірі қазақ мәтінінің әр әріпке шаққандағы ақпараттық өлшемін, яғни энтропияны анықтау болды. Осы орайда белгілі ғалым Қ. Бектаев пен оның шәкірті Д. Байтанаеваның қазақ мәтініне қатысты тәжірибелік мәліметтер негізінде жүргізілген ақпараттық-статистикалық ғылыми ізденісінің орны ерекше. Сондай-ақ көркем әдебиет, публицистика, ғылыми-техникалық мәтіндер мен 2 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» материалдары бойынша Қ. Бектаев ЭЕМ арқылы жасаған қазақ тілі буындарының жиілік сөздігі буынның ішкі құрылымына және сөздің буындық құрылымына ықтималды-статистикалық әдісті қолданған зерттеулердің көрнектісі деп айта аламыз. Аталмыш топқа жетекшілік еткен Қ. Бектаевтың 1978 жылы басылып шыққан «статистикоинформационная типология тюркского текста» атты монографиясы қазақ тіл білімінің статолингвистика саласына қосылған сүбелі еңбек қана емес, сондай-ақ басқа да тілдерді зерттеу тәжірибесінде әр тілді жалпы типологиялық тұрғыдан бағалауда қолданылатын статистикалық критерийлердің үлес салмағын «өлшеуге» арналған іргелі ғылыми зерттеу ретінде мойындалады. «Тіл статистикасы және автоматтандыру» ғылыми тобының зерттеу нысанына негізінен статистикалық құрал ретінде электрондыесептеу машиналары көмегімен жасалатын әліпби-жиілік сөздік, жиілік сөздік және кері әліпби жиілік сөздіктер материалдары алынды. 1978 жылы отандық түркітану ғылымы үшін ортағасырлық жазба ескерткіші «Кодекс Куманикус» мәтіні тұңғыш рет ЭЕМ жадына енгізіліп, ол бойынша автоматты түрде «Куманша-қазақша жиілік сөздігінің» алынуы қазақ тіл білімінің тарихы үшін елеулі оқиға деуге болады. Ал 1979 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген М. Әуезовтің «Абай жолы» романының жиілік сөздігі» атты ұжымдық монография ғылыми топ қызметкерлерінің статистикалық лингвистика саласына қосқан айтулы еңбегінің нәтижесі екендігі даусыз. Бұл еңбекті жасауға филол.ғ., жетекші ғылыми қызметкер А.Қ. Жұбанов, кіші ғылыми қызметкерлер А.Алдабергенова қатысты. 1991 жылы «Тіл статистикасы және автоматтандыру» ғылыми тобы мен «Түсіндірме сөздік» бөлімі біріктіріліп, Қолданбалы лингвистика бөлімі болып аталып, ғылыми қызметі мен зерттеу нысандарын кеңейте түсті. Қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі ретінде тағайындалған, кейін компьютерлік лингвистика ғылыми тобына жетекші болып қазірге дейін өнімді етіп келе жатқан филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбановтың зерттеулерін қазіргі қазақ қолданбалы лингвистикасының бастауы десек артық айтқандық болмас. Ғалымның басшылығымен 90-шы жылдары М. Әуезовтің толық шығармалар жинағы ЭЕМ жадына енгізіліп, нәтижесінде 1995 жылы «М. Әуезовтің 20 томдық шығармалар текстерінің жиілік сөздіктері» атты жиілік сөздіктер жүйесі жарық көргендігі бұл сөзімізге дәлел бола алады. Осы орайда қолданбалы лингвистика бөлімі қазақ тілін автоматтандыру ісінің жаңа сатысына көтеріліп, 1991-1993 жылдары «Қазақ тілінің «ҚАЗЫНА» атты автоматтандырылған картотекалық базасын жасау» атты тақырыпты қолға алғандығы қазақ тіл білімінде ғана емес, түркі тіл біліміндегі орасан зор жаңалық болды деп ауыз толтырып айта аламыз. Осы жылдары бөлім қызметкерлері Институтта жасалып жатқан «Қазақша-орысша сөздікті» дайындауға барынша атсалысты. Сонымен бірге қазақстандық статистика саласының ғалымдары тіл ерекшелігін мәтіндердің жанрлық түрлеріне қарай ажыратуды мақсат ете отырып, балалар әдебиеті мен бастауыш сыныптарының оқулықтарына, драмалық шығармаларға, газет тіліне, ғылыми-техникалық стиль, математикалық стиль тілдеріне және т. статистикалық жолмен зерттеу жүргізе бастады және мұндай зерттеулер күні бүгінге дейін жалғасын тауып отыр. 1991-1993 жылдар аралығында бөлімде «Қазақ тілінің қолданбалы саласындағы проблемалары» атты тақырыпты орындауда филол.ғ., профессор Ә.Болғанбаев, А.Жұбанов, Ш.Дәулетқұлов, С.Бизақов сияқты ғалымдар өнімді еңбек етті. 1998 жылы аталмыш бөлім Институттың құрылымдық өзгерістеріне байланысты «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобы деген атауға ие болды. Атауы мен мәртебесі өзгергенімен, зерттеу бағыт-бағдары айқын Ғылыми топтың өз қызметін әрі қарай тиімді жалғастыруына осы топқа жетекшілік етіп келе жатқан филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбановтың «Квантитативная структура казахского текста» және «Основные принципы формализации содержания казахского текста» атты монографиялары қазақ қолданбалы лингвистикасының дамуына қосылған елеулі үлес болды. Бірінші аталған ғылыми еңбекте қазақ тіліндегі мәтіндерді автоматты түрде электрондыесептеу машиналары арқылы статистикалық әдіспен зерттеу мүмкіндігі мен сөз таптарының ықтималды-үлестірімді заңдылықтары зерттелсе, екінші монографияда қазақ мәтінінің мәтін лингвистикасы тұрғысынан мазмұнын формальдау жолдары және мәтіннің туындау проблемалық мәселелері қарастырылады. Сонымен, 1970-2000 жылдар аралығындағы ғылыми ізденістер, негізінен, жеке автор шығармаларын, функционалдық стильдерді, сондай-ақ толық әдеби тіл қамтылған мәтіндерді статистикалық әдіс-тәсілдермен зерттеу тәжірибесінде әртүрлі жиілік сөздіктер жасаудың өзекті мәселе екендігін көрсетті. Себебі олардың негізінде аса маңызды және күрделі мәселелерді: тілді лексика-грамматикалық нормалауға, түркі тілдерін өзара салыстырмалы-типологиялық зерттеуге және олардың компьютерлік қорын жасауға зор мүмкіндік жасады. Қазақ тілінің көптеген кезек күттірмейтін мәселелері, мәселен, лексикография саласы бойынша компьютерлік қор жасау, қазақ мәтіндері корпустарының компьютерлік базасын құрастыру және қолданбалы лингвистика саласының басқа да мәселелері «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобының 2000 жылдардан бастап жүргізген ғылыми ізденістерінен көрініс тапты. Мәселен, 2000-2002 жылдары «Қазақ мәтіні мазмұнын формализациялаудың негізгі принциптері», 2003-2005 жылдары «Қазақ тілінің сөздіктер және иллюстративті-мәтіндік қорларының көпаспектілі компьютерлік базасы », 2006-2008 жылдары «Қазақ тілінің компьютерлік базасы: лексикалық қордың ашық жүйесі», 2007-2009 жылдары «Қазақ тілінің терминологиялық қорының компьютерлік базасын жасау және оны терминдік әлеуеті жоғары дереккөздермен толықтыру» атты іргелі зерттеу тақырыптары нәтижелі орындалды. Бүгінгі күні Компьютерлік лингвистика ғылыми тобы «Мәдени құндылықтар ретіндегі қазақ тіліндегі мәтіндер корпусы және сөздіктердің «Тіл – қазына» атты ұлттық компьютерлік қоры» атты тіл біліміндегі жаңа сала – корпустық лингвистика мәселелерімен айналысуда. Бас ғылыми қызметкер, филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбанов Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов 13 қарашада 1937 жылы Алматы қаласында қызметкер отбасында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. Әкесі Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – қазақ тілінің теориялық негізін қалаушы, тіл білімінің тұңғыш профессоры. 1944 жылы Ақтөбе облысының Жұрын ауданындағы Жаңатұрмыс аулындағы бастауыш мектебіне оқуға барып, ол мектепте 4-сыныпқа дейін оқиды. 1948-1949 оқу жылдары Алматы қаласындағы №18 қазақ орта мектепинтернатында қайтадан 4-сыныпқа түсіп, екі жыл оқиды. 1950 жылы Солтүстік Қазақстан облысының орталығы Петропавл қаласындағы №5 қазақ отра мектеп-интернатының 6-сыныбынан оқуын жалғастырып, 1955 жылы 10-сыныпты тамамдайды. 1955-1960 жылдары Абай атындағы Қазақтың педагогикалық институтында оқып, оның физикаматематика факультетін үздік бітіреді. 1960-1961 жылдары Қазақтың Мемлекеттік ауылшаруашылық институтына жұмысқа орналасып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. 1961-1963 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын атқарады. 1963-1967 жылдары Қазақтың Мемлекеттік ауылшаруашылық институтындағы жұмысын жалғастырып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. 1967-1970 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының күндізгі бөлімінің аспиранты. Аспиранттық кезеңін Минск қаласындағы Шет тілдер институты жанында өткізеді. 1970 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтында жаңадан ашылған «Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру» тобының кіші ғылыми қызметкері болып жұмысқа орналасады. 1973 жылы физикаматематика ғылымдарының кандидаты, филология ғылымдарының докторы Қ. Бектаевтың ғылыми жетекшілігімен, академик І.Кеңесбаевтың ғылыми кеңесшілігімен орындалған «ЭЕМ көмегімен қазақ мәтінін статистикалық зерттеу» атты тақырыпта кандидаттық диссертацияны жоғары деңгейде қорғайды. 1976 жылы Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтындағы «Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру» тобының аға ғылыми қызметкер дәрежесіне конкурс бойынша өтіп, ғылыми жұмысын жалғастырады. 1976-1986 жылдары Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтының қоғамдық өміріне қызу қатынасып, Жергілікті комитеттің, Партия бюросының мүшелігіне қабылданып, оның хатшысының орынбасары және институттың Халықтық бақылау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. Әуезовтің толық шығармалар жинағы мәтінін эемге енгізуге дайындау және сөзнұсқағыш-сөздіктерді құрастыру» атты Тіл білімі институтының жоспарлы ғылыми тақырыбына ғылыми жетекшілік етеді. Әуезовтің 20 томдық шығармалары бойынша автоматтанған картотекалық қор жасау» атты ғылыми тақырыпқа жетекші етеді. 1986 жылы СССР Ғылым академиясы Президиумының қаулысы бойынша оған «түркі тілдері» мамандығы бойынша «Аға ғылыми қызметкер» деген ғылыми атақ беріледі. 1986 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері лауазымына тағайындалады. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Қолданбалы лингвистика» бөлімінің меңгерушісі қызметіне тағайындалады. Әуезовтің шығармалары бойынша сөзформалар мен сөздердің жиілік сөздіктерін ЭЕМ арқылы құрастыру» атты тақырыпқа ғылыми жетекшілік етеді. 2001 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультеттерінің магистранттары мен студенттеріне математикалық және компьютерлік лингвистика пәндері бойынша дәріс береді. 2002 жылы «Қазақ мәтіні мазмұнын формалдаудың негізгі ұстанымдары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. 2004 жылы Жоғары аттестациялық комитеттің шешімі бойынша Тіл білімі мамандығы бойынша «Профессор» ғылыми атағын алды. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынындағы «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобының бас ғылыми қызметкері лауазымына тағайындалады. 4 монографияның, 3 оқу құралының, сондай-ақ 200-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.Қ.Жұбановтың ғылыми жетекшілігімен 5 кандидаттық және 3 магистрлық диссертациялар қорғалды. атты ұжымдық жұмыс жарияланды. Авторлар лексикалық интерференцияның жалпыхалықтық қостілділік бойынша жүйелі түрде зерттелмегендігін атап көрсетеді. Зерттеушілердің мақсаты қазақ-билингвтердің орыс тілінде сөйлеуі мен орыс тілінде айтылған мәтінді қабылдауындағы типтік лексика-семантикалық қателерді анықтау және оларға лингвистикалық және әлеуметтік-лингвистикалық тұрғыдан талдау жасау болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін жиі қолданылатын 50 лексемадан тұратын тест сұрақтары қолданылды. Билингвтердің орыс лексикасын қабылдау шеңберіндегі лексикалық интерференцияны қарастыру мынадай нәтижелер берді: лексикалық интерференцияға әсер ететін негізгі факторлар мыналар: а) лексеманың қандай да бір сөз табына қатысы; б) лексемалардан тұратын тіркестер саны; в) олардың мағыналық сипаты; г) лексемалардың нормаға сәйкес және нормаға сәйкес емес қолданысы арасындағы семантикалық айырмашылық дәрежесі. Қазақ-билингвтердің орыс тілінде сөйлеуіндегі интерференцияға жасалған талдау мынаны көрсетті: қазақ тілінің интерференциясы көбінесе күрделенген универбтерді қолдану кезінде көрінеді. Олардан кейін өзінің қазақ тіліндегі күрделенген полисемияға құрылған баламаларымен байланысты лексемалар, содан кейін қарапайым полисемияға құрылған қарапайым универбтер мен лексемалар орын алады. Морфологиялық интерференция парадигматикалық және категориялық шеңберде зерттелді. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінде жасалған лексика-семантикалық интерференция жасау әдістемесін зерттеу осыдан кейін де өз жалғасын тапты. Мәселен, 2000 жылы Б.Сүлейменованың «лексикасемантическая интерференция в сфере многозначных глаголов в албрать» атты кандидаттық диссертациялар қорғалды. 1988 жылы «Проблемы казахскорусского двуязычия» атты ұжымдық еңбек жарық көрді. Еңбекте авторлар фразеологиялық және синтаксистік интерференцияны талдау және тілдік жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі интерференцияға жасалған зерттеулердің жалпы нәтижелерін көрсетеді. Бұл бағыт қазіргі қазақстандық лингвистикада да жалғасын тапты.Төлееваның «Интерференция в английской речи казаховбилингвов на уровне простого предложения» тақырыбында кандидаттық диссертациясы қорғалды. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінің жұмыс бағыттарының бірі қазақ және орыс тілдерінің көркем мәтіндегі арақатынасын зерттеу мәселесі болды. Жұмыс нәтижелері «Казахское слово в русском художественном тексте» атты ұжымдық монография болып жарық көрді. Бұл зерттеу Қазақстанның орыс тілді жазушыларының шығармаларында қолданылған «казахизмдерге» функционалды және семантикалық тұрғыдан талдау жасауымен ерекшеленеді. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінің белсенді түрде жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары әрбір қызметкердің ғылыми қызығушылығын туғызды.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтына келгенге дейін де белгілі ғалым еді, ғалымның ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша үлкен тәжірибесі мен көптеген ғылыми жарияланымдары болды. Бұл институтта ғалым 20 жылдан астам уақыт жұмыс істеді. Оның жалпы жарияланымдар саны 300-ден астам, олардың ішінде монографиялар саны – 14.Копыленко лингвистика ғылымының түрлі мамандықтары бойынша 6 ғылым докторы мен 78 ғылым кандидатын дайындады. 2010 жылдың қараша айында А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты М.Копыленконың 90 жылдық мерейтойын атап өтіп, «Концептосфера – ғаламның ұлттық тілдік бейнесінің негізі» тақырыбында дөңгелек үстел ұйымдастырды, көрнекті ғалым еңбектерінің екі томдық жинағы жарық көрді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2011. Жалпы бет саны 1028 болатын дөңгелек үстел материалдары «Концептосфера – ғаламның ұлттық тілдік бейнесінің негізі» тақырыбында жинақ түрінде жарық көрді. Белгілі әлеуметтанушы филология ғылымдарының докторы, профессор Б.Хасанов 40 жылға жуық уақыт қазақ-орыс әдеби қостілділігі, қазақ тілінің қазақстандық қоғамның түрлі салаларында мемлекеттік тіл ретінде қолданылу мәселелерін зерттеумен шұғылданды.Хасановтың басты еңбектері мыналар: «казахскорусское двуязычие». «Ана тілі – ата мұра». «Аймақ тілдері мен мемлекеттік қызметті арттырудың мемлекеттік тұғырнамасы». -Қостанай, 2002. «Қазақ тілі тұжырымы: пайымдаулардағы көрініс».Хасанов қазақстандық әлеуметтік лингвистика ғылымының өзіндік мектебін қалыптастырды. Оның негізгі мәселесі әдеби қостілділік пен мемлекеттік тілдің қызметін кеңейту болды.Хасановтың жетекшілігімен Б.Ысмагұлова, С.Шоқым, А.Әбдірәсілова және т. кандидаттық, докторлық диссертацияларын қорғады. Белгілі ғалым филология ғылымдарының докторы, профессор З.Қ.Ахметжанова түрлі ғылыми бағыттар бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді: салғастырмалы тіл білімі, тіл теориясы, лингвомәдениеттану, аударма теориясы, лингводидактика, лексикография және т. Қазақстандағы функционалды грамматика мәселелері З.Қ.Ахметжанованың еңбектерінен бастау алады. Бұл сала бойынша ғалымның 150-ге жуық еңбегі жарық көрді.Қ.Ахметжанованың жетекшілігімен 13 докторлық, 57 кандидаттық диссертация қорғалды.Қ.Ахметжанованың шәкірттері, атап айтқанда, филология ғылымдарының докторлары М.Мұсатаева, А.Жұмабекова, З.Есеналиева және т. Сондай-ақ салғастырмалы тіл білімі бойынша белгілі маман, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Р.Таева мен интонология саласының маманы, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Ж.Утесбаеваны да атап айтуға болады.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының қызметкері Л.Кисамединова – «Орысша-қазақша фразеологиялық сөздіктің» құрастырушыларының бірі және «Казахское слово в русском художественном тексте» атты ұжымдық монография авторларының бірі. Ғылыми қызметкер, түркітанушы Т.Жолтаева – «Орысша-қазақша фразеологиялық сөздіктің» құрастырушыларының бірі және «Казахское слово в русском художественном тексте», «Лексическая и морфологическая интерференция в русской речи казахов» атты ұжымдық монография авторларының бірі.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінде жасалған жұмыстарды қорытындылай келе, М.Копыленконың жетекшілігімен атқарылған бөлім жұмысының нәтижесінде неғұрлым кеңірек зерттелген мәселелер қатарына қостілділік және интерференция, көркем мәтіндегі қазақ және орыс тілдерінің арақатынасы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі қызметі сияқты тақырыптарды жатқызамыз. Бүгінде 90-жылдардың басында жұмысын тоқтатқан «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімі «Әлеуметтік тіл білімі» орталығы болып қайта құрылу үстінде. Оның құрамында «Тіл экологиясы», «Тіл және қоғам» мен «Тіл саясаты және инновациялық оқыту» секторлары жұмыс істейді деп жоспарланып отыр. Әлеуметтік тіл білімі орталығының басты мақсаты – қоғамда тіл саясатына, тілдік жоспарлауға және тілдік идеологияға қатысты туындап отырған күрделі мәселелерді, болашақта тілдік негізде орын алуы мүмкін ұлт араздығының алдын алу жолдарын белгілеу, сондай-ақ тілді оқыту мен таратуға байланысты кейбір қолданбалы сипаттағы шараларды іске асыру. Сол арқылы орталық қазіргі мемлекеттік тіл саясатының стратегиялық ұстанымдарына қатысты қоғамда пікір қайшылықтарын болдырмауға, тілдерді дамыту бағдарламаларында белгіленген мақсат, міндеттердің толық орындалуына ықпал етуді көздейді. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін Әлеуметтік тіл білімі орталығы төмендегідей міндеттерді белгілейді. Тіл экологиясы секторы: Тіл және қоғам секторы: Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторы: Ермекбай Ғалымжан Жорабекұлы – Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты 1993 ж. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін , 1999 ж. Қаз ХҚжӘТУ-дің француз тілі факультетін бітірген. Бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушылықпен, 2004 жылдан бастап аударма саласында жеке кәсіпкерлікпен айналысқан.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институты Тілдер кафедрасының меңгерушісі. 2010 жылдан бастап осы институтта Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі. «Жер бедері атаулары » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 2004 жылдан бері «Мемлекеттік тілді дамытудағы тілдік және тілден тыс факторлар» тақырыбында ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысады. «Мұнай-газ терминдерінің қазақша-орысша-ағылшынша сөздігі», «Қаз Мұнай Газ» БӨ» АҚ нормативтік-техникалық құжаттарын мемлекеттік тілге аудару жөніндегі нұсқаулық» авторларының бірі және он бес шақты ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Нұргелді Уәли Мақажанұлы – Тіл экологиясы секторының ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор 1945 ж. туған. Қаз МУ-дің филология факультетін үздік дипломмен бітіріп, Қаз ССР ҒА Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыды. 1973 жылдан бері осы Институтта ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі , Институт директорының орынбасары қызметін атқарды. Қазір Тіл мәдениеті бөлімінің және тіл экологиясы секторының ғылыми қызметкері.Уәли әлеуметтік тіл білімі саласында теориялық және практикалық тұрғыдан мемлекеттік тілдің қызмет ету аясын кеңейту, қазақ тілі мәдениеті мен әдеби тілі нормаларын кодификациялау мәселелеріне қатысты еңбек етіп келеді. Негізгі еңбектері: «Сөз мәдениеті» ; «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» ; «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері» ; «Емлесі қиын сөздер» ; «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» ; «Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті»//Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы , «Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері» , «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшісінің тілдік портфелі. Фонетикалық курс» және т. 200-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік мақаласы бар. Уәли «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түрікменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты тәуекел зерттеу бағдарламасының орындаушысы әрі тақырып жетекшісі , сондай-ақ «Мультимәдени қоғамдағы тілдік сәйкесімділік : мемлекеттік тілді лингвомәдени-семиотикалық жүйелер негізінде меңгертудің лингвистикалық аспектісі» атты зерттеу жұмыстарының орындаушысы болды. 'Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы – Тіл және экология секторының ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы 1995 ж. әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіріп, А.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтына кіші ғылыми қызметкер болып қабылданды. Институт аспирантурасын бітіріп , Тіл тарихы және диалектология бөлімінің аға ғылыми қызметкері және Әлеуметтік тіл білімі орталығы Тіл экологиясы бөлімінің қызметкері болып болып жұмыс істеп келеді. » ескерткішіндегі етістік категориялары» тақырыбында кандидаттық, 2010 ж. «Хорезмидің “Мұхаббатнамесіндегі” лингвосемиотикалық кеңістік» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. «Қазақ тілінің сөздігін» баспаға әзірлеуге, Тіл тарихы және диалектология бөлімінің іргелі зерттеу бағдарламаларына қатысып, “Қазақ ұлттық әдеби тілі және оның Уақыт пен Кеңістіктегі даму жолдары: ұлттық, жалпыадамзаттық мәдени құндылықтарды жинақтау, ұластыру, жаңғырту” атты іргелі зерттеу бағдарламасында «Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері» тақырыбы бойынша еңбек етуде. БАҚ-та әлеуметтік-тілдік мәселелерге арналған мақалалары тұрақты жарияланып тұрады. Қазақ тілін практикалық курс ретінде оқытуға байланысты оқу құралы, оқу-әдістемелік кешендері, орысша-қазақша тілдескіштері жарық көрген. Ермекбай Ғалымжан Жорабекұлы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты 1993 ж. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін , 1999 ж. Қаз ХҚжӘТУ-дің француз тілі факультетін бітірген. Бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушылықпен, 2004 жылдан бастап аударма саласында жеке кәсіпкерлікпен айналысқан.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институты Тілдер кафедрасының меңгерушісі. 2010 жылдан бастап осы институтта Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі. «Жер бедері атаулары » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 2004 жылдан бері «Мемлекеттік тілді дамытудағы тілдік және тілден тыс факторлар» тақырыбында ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысады. «Мұнай-газ терминдерінің қазақша-орысша-ағылшынша сөздігі», «Қаз Мұнай Газ» БӨ» АҚ нормативтік-техникалық құжаттарын мемлекеттік тілге аудару жөніндегі нұсқаулық» авторларының бірі және бірнеше оқу-әдістемелік, көмекші құралдар мен оннан астам ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Ырғызбаева Индира Еркінқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, PhD докторы Ырғызбаева И. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің Шығыс филологиясы факультетін, 2003 ж. «Дарын» Қазіргі заманғы гуманитарлық институтының шет тілдер факультетін бітірген. Мектепте ағылшын тілінің мұғалімі, «Дарын» Қазақ ұлттық гимназиясында директор, Қаз МемҚыз пуде факультет деканының орынбасары болып жұмыс істеген. АҚШ-та Джексонвил университетінде PhD докторы ғылыми дәрежесін алған. Көптеген ғылыми жобаларда жұмыс істеген және оннан астам ғылыми мақалалардың авторы. Хисаметдинова Альмира Ахмедовна – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, доцент міндетін атқарушы Хисаметдинова А. Алматы педагогикалық шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін үздік бітіріп, Қаз ССР ҒА Президиумының шет тілдер кафедрасында ағылшын тілінен оқытушы, аға оқытушы және доцент міндетін атқарушы болып жемісті еңбек етіп келеді. Жалпы еңбек өтілі 25 жылдан астам, студенттерге арналған көмекші оқу құралы мен онға жуық ғылыми мақала авторы. Мадиева Толқын Әріпбайқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Мадиева Т.Ә. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік бітіріп, Орта Азия университетінде оқытушы болып еңбек етті . ҚазҰУ магистратура бөлімін үздік бітіріп, Алматы қ. Тілдерді дамыту басқармасы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығында жұмыс істеді .Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында қазақ тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Бірнеше ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Тайшекенова Гүлнұр Жұмабайқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Таймекенова Г. Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін және осы университеттің магистратура бөлімін бітіріп , “ҚР мен РФ арасындағы мәдени-гуманитарлық қарым-қатынас” тақырыбында магистрлік диссертация қорғаған.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында ағылшын тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Бірнеше ғылыми мақала авторы. Мажен Эльмира Ерасылқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Мажен Э. Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін және осы университеттің магистратура бөлімін бітіріп , «Қазақ мақал-мәтелдерінің ұлттық-мәдени сипаты» тақырыбында магистрлік диссертация қорғаған.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында ағылшын тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Грамматика бөлімінің тарихы КСРО ҒА Қазақ филиалы Тіл, әдебиет және тарих институты құрылған кезден басталады. Институттың алғашқы директоры Н.Сауранбаев осы бөлімде қызмет етіп, грамматика мәселелерімен айналысқаны мәлім. Бөлімде қазақ тіл білімінің дамуына елеулі үлес қосқан М.Балақаев, Ғ.Бегалиев, Қ.Жанпейісов, С.Қалыбаева, Б.Қасым, Т.Қордабаев, Ғ.Мұсабаев, И.Ұйықбаев, А.Ысқақов, Н.Оралбаева, Қ.Нұрғазина , Ф.Мұсабекова, В.Демесінова, Б.Қасым, Қ.Әмір, Ә.Ибатов, Ұ.Ұйықбаев, Е.Жанпейісов, Т.Әбдіғалиева, З.Ахметжанова, Қ.Қапалбеков, М.Бексейітова, Г. ғалым-зерттеушілер қызмет етті. Әр жылдары М.Балақаев, Т.Қордабаев, Қ.Қапалбеков сияқты ғалымдар бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Бөлім қызметкерлерінің еңбектері қазақ тілі грамматикасы теориясының дамуына елеулі үлес қосты. Қазақ тілі грамматикасында белгілі бір категорияны таныптанытуда әртүрлі көзқарастардың, бағыттардың қалыптасуына негіз болды.Сауранбаев еңбектерінде қазақ тіліндегі есімше және көсемше категорияларының өзіндік ерекшеліктері сипатталды жатыр, тұр етістіктерінің жанды заттарға да, жансыз заттарға да қолданылатынын, ал жүр, отыр етістіктерінің жанды заттарға қатысты ғана қолданылатынын; ә) жатыр, тұр етістіктері үзілістері болып тұратын, дәл сөйлеу үстінде ол амалдың болып жатпауы да мүмкін екендігін, жалпы «осы кезде болып жүр» деген мағынада қолданылатынын, ал отыр, тұр етістіктерінің дәл сөйлеу үстінде, қазір болып жатқан іс-әрекеттерді білдіру үшін жұмсалатынын айта келіп, соған сәйкес жатыр, жүр етістіктері арқылы жасалған осы шақты «жалпы осы шақ», ал отыр, тұр етістіктерінің қатысуымен жасалған шақ түрін «нақ осы шақ» деп атауды ұсынады. Шақ категориясының ішінде қиын да күрделісі – өткен шақ екені белгілі. Өткен шақты ғалымдар түрлі қырынан қарастырған. Мәселен, Т.Қордабаев, А.Ысқақов өткен шақты сөйлеушінің амалды өзі басы-қасында болғандай, өз көзімен көргендей, тыңдаушысы сенерліктей етіп хабарлауына байланысты айғақты , айғақсыз деп жіктесе, «Современный казахский язык», Ы.Маманов, «Қазақ тілі грамматикасы» , Ғ.Әбуханов, М.Серғалиев, А.Айғабылов, О.Құлкенова, «Қазіргі қазақ әдеби тілі», Ш.Бектұров, М.Серғалиев «Қазақ тілі» сияқты еңбектерде іс-әрекеттің бұрынырақта не жуық арада өтуіне байланысты жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ежелгі өткен шақ деп топтастырылған. Сонымен қатар «Современный казахский язык», Ы.Серғалиев, А.Айғабылов, О.Құлкенова еңбектерінде бұрынғы уақытта дағдылы түрде өтіп тұрған қимыл-әрекетті жеке топтастырып, «дағдылы өткен шақ» деп береді. Түркологияда, оның ішінде қазақ тіл білімінде де ұзақ уақыт бойы зерттеліп, көптеген талас тудырып жүрген мәселенің бірі көмекші етістікке байланысты.Маманов құрамында көмекші етістігі бар күрделі формалардың қимылдың фазасын жасауға қатысатынын айта келіп, оның 6 түрін көрсетеді. Олар: а) қимылға дайындық; ә) қимылды жасауға бейімделу; б) қимылдың басталуы; в) істің өтуі; г) бітер алдындағы іс; ғ) істің бітуі.Оралбаева «Аналитические формы глагола в современном казахском языке» деген докторлық диссертациясында Ы.Мамановтың жоғарыда келтірілген 6 фазасын 3 фазаға сыйғызуға болатынын айтады. Ғалым «фаза қимылдың басталуы мен аяқталуына дейінгі аралықты қамтуы керек» деген тұжырым жасай отырып, қимылды істеуге дайындалу, қимылды жасауға бейімделу сияқты сипаттамалар фаза шеңберінен тыс қалатынын, себебі мұнда қимылдың әлі бастала қоймағанын ескертеді. Сол сияқты бітер алдындағы іс пен біткен іс деп аталатын фаза түрлерін жинақтап, бір фаза ретінде беруге болатынын көрсетеді. Сөйтіп, қимылдың өту фазасын: а) қимылдың басталуы ; ә) қимылдың орындалып жатуы ; б) қимылдың аяқталуы деп жіктейді. Көмекші етістіктердің видке қатысуына қарай топтастырып, саралауға тырысатын еңбектердің қатарында Н.Сауранбаевтың «Семантика и функций деепричастии в казахском языке» ‚ «русскоказахский словарь» , кеңесте сөйлеген сөзі, Н. атауға болады. Қазақ тілінде көрініс категориясы бар деп түсіндірушілер оны түрліше топтастырады.Сауранбаев аяқталған , аяқталмаған және белгісіз деп үшке бөлсе, И.Ұйықбаев пен Ы.Маманов созылыңқы көрініс , аяқталған көрініс деп екіге топтастырады.Ұйықбаев, Н.Сауранбаев еңбектері көмекші етістіктердің өзіндік ерекшелігін танытуда елеулі үлес болды.Ұйықбаев көмекші етістіктерді тұрақты, тұрақсыз деп екіге топтастырады да, тұрақты көмекші етістіктерге е-, жазда етістіктерін, тұрақсыз көмекші етістіктерге кет, баста, жібер, отыр, тұр, жатыр т. етістіктерді жатқызады. Ғалым кет, қал, шық, ал, қой, өт, бол, сал, таста т. етістіктердің аяқталған көрініс жасауға қатысатынын, жат, жүр, отыр, тұр етістіктерінің аяқталмаған көрініс жасауға қатысатынын, ал, бар, кел, түс, көр, е- етістіктерінің негізгі етістікке байланысты кейде аяқталған, кейде аяқталмаған көрініс жасауға қатысатынын айтады. Аяқталған көріністің өз ішінен: қимылдың аяқталуы, қимылдың шапшаңдығы, қимылдың жол-жөнекей болуы, қимылдың жорта жасалуы, қимылдың бір рет болуы, қимылдың бағыты‚ қимылдың басталуы‚ қимылдың бола жаздауы, аяқталмаған көріністің: қимылдың аяқталмауы, қимылдың қайталануы, қимылдың үдеуі, қимылдың жол-жөнекей болуы, қимылды жасауға әзірлік сияқты мағыналық реңктерін көрсетеді. Көмекші етістіктер табиғатын, оның өзіндік ерекшелігін түсіндіруге тырысқан ғалымдардың бірі – А.Ысқақов. Ғалым көмекші етістіктерді толымды және толымсыз көмекші етістік деп топтастырады. Толымды көмекші етістіктерге негізгі мағынасын сақтап, етістіктерге түрлене алатын, дербес сөз ретінде де, аналитикалық етістік құрамында да қолданыла алатын етістіктерді жатқызады да, толымсыз етістіктерге толық мағынасы жоқ е- етістігінен өрбіген формаларды жатқызады зат есім, сын есім, сан есім, үстеу, етістік, еліктеуіш сөз, одағай т. түрлі сөз табына жалғануы; ә) сабақты етістік, салт етістік жасауға қатысуы; б) зат есімді іштей мағыналық топтарға бөліп алып, соған сәйкес етістік тудырушы жұрнақтар жалғанғандағы мағыналық өзгерістері; в) құранды жұрнақтар түзуі ; Қазақ әдеби тілі тарихының грамматикасы. бірі); Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1988; Аблақов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері . – Алматы, 1971; Қазақ тіліндегі барыс жалғаулы сөз тіркестері . – Алматы, 1975; Қазақ тіліндегі табыс жалғаулы сөз тіркестері . – Алматы,1986; Әбдіғалиева Т. Қазақ тілі. 6 кл үшін. бірі); Осы оқулыққа методикалық нұсқау. – Алматы, 1990 ; Грамматикалық таблицалар. 5 кл үшін. – Алматы, 1990; Практикалық қазақ тілі. бірі); Кестелі грамматика. – Алматы, 1993 ; Әмір Р. Қазақ тілі. Учебник казахского языка для ІІ-ІVкл. –Алматы, 1965 ; Қазақ тілі. Грамматика, емле, тіл дамыту. –Алматы, 1965; Бірінші класта қазақ тілін оқыту. – Алматы,1962; Қазақ тілінен бірінші класқа арналған таблицалар. – Алматы, 1965; І класта оқушылардың тілін дамыту үшін істелген жұмыстар. Сонымен қатар бөлім қызметкерлері зерттеп жүрген категориялары бойынша кандидаттық, докторлық диссертациялар қорғады . – Алматы,1997; Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің жақ категориясы. – Алматы, 1994; Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер.; Неталиева Қ., - Алматы, 1963; Қайымова Б. Қазақ тіліндегі етістіктен есім туғызушы аффикстер. – Алматы, 1963; Ысқақов А. Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер. – Алматы, 1950; Қалыбаева А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. – Алматы, 1949; Қазақ тіліндегі етістікті негіздер ; Қасым Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер ; Аблақов Ә. Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. – Алматы, 1986; Қазақ тіліндегі салт етістіктердің меңгеруі . –Алматы, 1988; Қазақ тіліндегі меңгеру категориясының мәні . – Алматы, 1988; Сөз тіркесінің өзіндік ерекшелігі және оның байланысу тәсілдері мен түрлері . – Алматы, 1990; Қазақ тіліндегі көлемдік септікті сөз тіркестері . – Алматы, 1991; Қазақ тілі . ; Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің дамуы мен лексикалану процесі. бірі) т.); сөйлем синтаксисі . – Алматы, 1964); сөйлеу тілі синтаксисі көрсете отырып, қазақ тілінде 10 сөз табы бар деп, бұрыннан танылып жүрген 9 сөз табының үстіне модаль сөздерді жеке сөз табы ретінде келтірген. «Қазақ грамматикасында» сөйлемнің ойлау-танымдық, қарым-қатынас құралы болу сияқты тілдің ең маңызды қызметтерін жүзеге асыратын бірден-бір құрал екендігіне тоқтала келіп, оның өзіне тән белгілерін көрсетеді. Олар: құрылымдық белгі ; семантикалық белгі . «Қазақ грамматикасында» құрмалас сөйлемнің табиғаты мейлінше нақты, жан-жақты сипатталған. Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің өзіндік ерекшелігі, ұқсастық-айырмашылықтары айқын сараланған. Атап айтқанда: «Қазақ грамматикасында» құрмалас сөйлем түрлерін анықтауда предикативтік орталықтың бір-біріне қатынасы, байланысы негізгі өлшем болатынын айта келіп, құрмалас сөйлемдер өз ішінен салалас, сабақтас болып сараланған. Сонымен қатар құрмалас сөйлемнің құрылымдық жағы ескеріліп, екі компонетті құрмалас сөйлем, көп компонентті құрмалас сөйлем болып жіктелген де екі компонетті құрмалас сөйлемдер өз ішінен салалас және сабақтас құрмалас сөйлем, көп компонентті құрмалас сөйлем көп компонетті салалас, көп бағыныңқылы сабақтас және аралас құрмалас сөйлем болып топтастырылған. «Қазақ грамматикасы» бұрынғы басылымдармен салыстырғанда, сандық жағынан да, сапалық жағынан да жетіліп, интонолония, сөзжасам, морфонология т. жаңа салалардың еніп, тіл біліміндегі жаңа бағыт, жаңа көзқарастар қамтылған. Соңғы кезде тілдік категорияларды мағыналық жағынан қарастыру жаңа қарқын алып келеді. Қазіргі тіл білімінің зерттеу парадигмасында жүйелік-құрылымдық зерттеулерден антропоцентристік қағидаға негізделген, тілдің когнитивтік, прагматикалық қызметін аша түсетін, дүниетанымдық әлеуетін ғылыми тұрғыдан пайымдауға арналған зерттеулер кең өріс алды. Бұл орайда әсіресе функционалды-семантикалық категорияларды егжей-тегжейлі сипаттауға бағытталған зерттеулерге ерекше мән беріліп отыр. Бөлім қызметкерлерінің зерттеулері сипаттама лингвистикадан функционалды бағыттағы зерттеулерге ойысып, тілді динамикалы, үнемі өзгеріп, дамып отыратын құбылыс ретінде қарастыра бастады. Қазақ тіл білімінде функционалды грамматиканың алғашқы нышандары А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы, Ы.Исаев еңбектерінен бастау алса, кейін З. – Алматы, 1989), Қ.Сәрсембаева т. ғалымдардың еңбектерінде сөз болды. Бөлім қызметкерлері 2003-2005 жылдары «Тілдердің үйлесімді қызмет етуі мен дамуы ¬– егемен Қазақстанның тұрақты және өркениетті дамуының тірегі» атты іргелі зерттеу бағдарламасы негізінде «Қазақ тілінің функционалды грамматикасы» атты тақырып бойынша зерттеу жұмысын жүргізіп, нәтижесінде:  қазақ тіліндегі функционалды-семантикалық өрістердің коммуникативті-прагматикалық қызметі айқындалды;  функционалды-семантикалық өрістер негізіне қарай жіктеліп, құрылымдық-семантикалық жағынан сараланды;  функционалды-семантикалық өрістердің тұлғасы айқындалды, олардың парадигмалық және синтагмалық қызметі анықталды;  микроөрістерінің конституенттері сараланып, қызметін ашылды, арақатысы анықталды;  қазақ тіліндегі квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өрістердің басқа функционалды-семантикалық өрістерден өзіндік ерекшелігі көрсетіліп, жалпы тілдік семантикалық категориялармен арақатынасы, байланысы айқындалды. 2006-2008 жылдары «Тәуелсіз Қазақстан жағдайында қазақ тілінің ұлттық және мемлекеттік ретіндегі негізгі даму үрдістері мен бағыттары» атты тақырыпта іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Қазақ синтаксисінің коммуникативтік-прагматикалық аспектісі» тақырыбы бойынша: • етістік айтылымның ең негізгі мүшесі екені анықталды; • предикатты қатынастағы мүшелердің сөйлемнің құрылымдық негізін құрайтыны сөз болды; • сөйлеу жағдаятының сөйлеушінің коммуникативті мақсатына және прагматикалық қолданысына тигізетін әсері айқындалды; • сөйлеу жағдаяты мен пресуппозицияның өзара байланысы айқындалды; • синтаксистік құрылымдардың әлемнің тілдік бейнесін жасаудағы қызметі айқындалды; әлемнің тілдік бейнесін түзудегі сөйлеуші факторы анықталды; • етістіктің семантикалық және синтаксистік әлеуеті мәтіндегі белгілі бір концептінің көрінуіне жол ашатыны көрсетілді; • предикативті байланыс мүшелерінің сөйлемнің құрылымдық негізін құраудағы орны көрсетілді; • тілдік жағдаят пен пресуппозицияның өзара байланысы анықталды; • синтаксистік құрылымдардың әлемнің тілдік бейнесін түзудегі орны көрсетілді; • әлемнің тілдік бейнесін түзудегі сөйлеуші факторы анықталды; • предикативтік құрылымдағы сөйлем субъектісінің қызметі анықталды; • етістіктің предикативті өріс түзудегі орны анықталды. 2009-2011 жылдары «Қазақ ұлттық әдеби тілі және оның уақыт пен кеңістіктегі даму жолдары: ұлттық, жалпыадамзаттық мәдени құндылықтарды жинақтау, сақтау, жаңғырту» атты іргелі зерттеу бағдарламасының «Қазақ тіліндегі квалитативті-квантативті негізді функционалды-семантикалық өрістер» атты тақырыбы бойынша:  Қазіргі қазақ тіл біліміндегі ономасиологиялық, функционалдық бағыттың теориялық ұстанымдарын негізге ала отырып, қазақ тіліндегі квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өрістердің табиғаты теориялық тұрғыдан дәйектелді.  Квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өріс түзетін посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларының категориалдық жүйесі айқындалды.  Посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларының тілдің бірнеше деңгейлерінде көрініс табатыны көрсетілді.  Сапа және сын категорияларының семантикалық жүйесі субкатегорияларға жіктеліп, ғылыми тұрғыдан сипатталды, парадигмалық тұлғалары анықталды.  Квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өріс түзетін посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларын талдау арқылы ұлттық тіліміздегі болмысты категориязациялау, концептуализациялау ерекшеліктері айқындалды. «Ұлттық идея – Қазақстанның дамуының негізі» атты қолданбалы зерттеу бағдарламасы аясында «Қазақ тілі – ХХ ғасырдың басындағы ұлттық идеяның өзегі» атты тапсырма-тақырып бойынша ХХ ғасырдың басындағы тілші ғалымдардың лингвистикалық еңбектеріндегі ұлттық идеяның көріністерін саралаудың маңызы қорытылды. Қолданбалы зерттеу бағдарламасы бойынша алынған нәтижелер: • осы уақытқа дейін ғылыми айналымға түспеген материалдарды, сирек қолжазбалар қорынан, сол кезде жарық көрген баспасөз беттерінен мақалаларды тауып, сондай-ақ мұрағат қорларынан ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының еңбектері іздестіріліп, жинақталды; • ХХ ғасырдың басындағы емле ережелеріне негіз болған принциптер анықталды; емле өзгерістеріне қатысты ұсыныстар, олардың өзіндік ерекшеліктері көрсетілді; • өткен ғасырдың басында жарық көрген оқулықтардың, оқу құралдары мен сөздіктердің т. еңбектердің ұлттық сананы оятудағы орны анықталды; сол кезде жарияланғанмен, кейін тарихи себептерге байланысты ғылыми айналымға түспеген еңбектердің қоғамдық сананы дамытудағы мәні айқындалды; • ХХ ғасыр басында жарыққа шыққан сөздіктердің қазақ лексикографиясында алатын орны қарастырылып, ол сөздіктерге құрылымдық талдаулар жүргізілді; • тақырыпқа қатысушылар алаш зиялыларына арналған «Алаш – 90 жыл» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға қатысты; • ХХ ғасыр басында жарық көрген еңбектер араб, латын графикасынан қазіргі графикаға көшірілді: Мәскеу қаласында 1926 жылы шыққан «Дүниенің құрылысы» кітабын //Г.Көбденова; Қ.Кемеңгерұлының Лебедевтен аударған «Химия» атты оқулығы //Б.Жонкешов; Ә.Ермековтің «Ұлы математика курсы» //А.Үдербаев; • ХХ ғасырдың басында баспасөз бетінде жарық көрген мақалалар жинастырылып, қазіргі графикаға түсірілді; 560 бет көлеміндегі қолжазба дайындалды; • жаңадан табылған дүниелер институтта шығатын «Тілтаным» журналында басылды; • Е.Омаров, Қ.Кемеңгерұлы, Т. алаш зиялыларының тілтанымдық мұрасы, ХХ ғасырдың басындағы ұлттық идеяның көрінісі туралы бұқаралық ақпарат құралдарына интервью берілді; • ХХ ғасыр басындағы қазақ тілінің қоғамдық-әлеуметтік қызметі артуына, қоғамдағы түрлі өзгерістерге, экстралингвистикалық және лингвистикалық факторларға байланысты тілдің даму бағыты айқындалды; • ХХ ғасырдың басында жарық көрген сөздіктерге тоқтала отырып, оларға негіз болған алғышарттар анықталды; алаш зиялыларының қазақ тілін толыққанды іске асыру мақсатымен оқулық жазу, сөздік құрастыру ісіне араласуы, газет-журнал шығару т. ағарту, білім беру саласында жүргізген игі бастамаларына талдау жасау, олардың мақсаты, бағыты айқындалды; • ХХ ғасыр басында жарық көрген терминологиялық сөздіктердің қазақ әдеби тілін дамытудағы қызметі, ұлттық идеяны, ұлттық сананы оятудағы орны, қазақ халқының рухани құндылықтарын сөзтізбеде беру ерекшеліктері өздеріне дейін жарық көрген сөздіктермен салыстыра отырып көрсетілді; терминдерді, өзге тілдік сөздерді қабылдауда көзделген ұстанымдар, өзіне дейінгі сөздіктермен сабақтастығы көрсетіледі; өзгешеліктері анықталды; • ХХ ғасырдың басында жарық көрген оқулықтардың, оқу құралдары мен сөздіктердің т. ұлттық сананы оятудағы орны анықталды; ғылыми айналымға түспеген еңбектердің қоғамдық сананы дамытудағы, ұлттық сананы оятудағы мәні айқындалды; • ұлттық идеяның қазақ қоғамын бірегейлендіру, тілді, ұлтты бірегейлендірудегі орны анықталды; ағартушылық идеясының тіл, ұлт бірегейлігі үшін қызмет еткені анықталды; • ағарту идеясы көрініс тапқан, осы уақытқа дейін ғылыми айналымға түспеген материалдар сол кезде жарық көрген «Ауыл тілі», «Қазақ тілі», «Еңбекші қазақ», «Айқап» т. сол кезеңде жарық көрген басылым беттері мен мұрағат қорларынан іздестіріліп, жинақталды; • қазақшылдық, еуропашылдық, таза түркілік бағыт ұстану, жәдитшілдік, таза түркілік бағыт ұстануға байланысты талас мәселелер мен түрлі бағыттар, көзқарастар анықталды; • аударма саласында жарық көрген А.Байтасұлының, Ә.Бөкейханов, Қ.Кемеңгерұлы, Е.Аймауытұлы т. ғалымдардың табиғаттану, химия, педагогика, география, психология т. оқулықтары мен оқу құралдарының көшірмесі жинақталды; бұрынғы ақын-жазушылардың мұраларымен салыстыра отырып, мақсатын, ұстанымы анықталды; • «Атаулар сөздігі», «Қазақша-орысша тілмаш», «Әскери атаулар сөздігі», «Пән сөздері» т. ғасыр басында жарық көрген терминологиялық сөздіктердің ерекшеліктері, терминжасамдағы ұстанымдар айқындалды; • ғылым-білімге деген ұмтылыстың ұлттық идеямен сабақтастығы, қазақыландыру идеясының прогрессивтік мәні, тілдік, мәдени бірегейлікті сақтау, күшейту қызметі айқындалды. Қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшірудің ғылыми-теориялық негіздеріне арналған «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түркменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты қолданбалы зерттеу бағдарламасы бойынша бөлім қызметкерлері Институттың басқа да бөлімдерімен, қоғамдық ғылымдар институттарымен бірлесе отырып, мынадай ғылыми нәтижелерге қол жеткізді: Қазақстандағы 1929-1940 жылдар аралығындағы латын әліпбиін қолдану тәжірибелері зерттелді; Қазақстанда 1929-1940 жж. қолданылған латын жазуына негізделген қазақ әліпбиінің орфографиялық ерекшеліктері, жазу мәселесіне байланысты туындаған түрлі айтыстар мен көзқарастарға талдау жасалды, Қазақстандағы 1929-1940 жылдар аралығындағы латын әліпбиіне негізделген жазудың фонетика-фонологиялық, графика-орфографиялық принциптері мен негіздері анықталды.Жұбаева Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы.Жұбаева Қазақстанда 1929-40 жылдары қолданылған латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі //Қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы материалдар Алматы, 2007. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан шаралар көп томдық түсіндірме сөздік құрастыру ісіне А.Жаңабекова, О.Жұбаева сияқты бөлімнің қызметкерлері қатысып келеді. Он бес томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігінің» құрастыру, редакциялау ісіне А.Жаңабекова мен О.Жұбаевалар араласып, жауапты шығарушы болды. Қазіргі тіл білімінің теориялық зерттеу парадигмасының антропоцентристік басты ұстанымы тілдің диалектикалық бірліктегі ең маңызды екі қызметінің, атап айтқанда, танымдық және қарым-қатынас қызметін терең ашып, тіл білімін заман талаптарына сай жаңа сапалы деңгейге көтеруге негізделіп отыр. Қазіргі антропоөзекті зерттеулерде бұрынғы лингвистикалық зерттеулердің бағытын өзгерте отырып, ұлттық сананың ерекшеліктерінің тілдегі көрінісі бейнеленеді. Бұрынғы зерттеулерде тіл құрылымы мен жүйесіне, оның қызметіне ерекше мән берілсе, қазіргі кезде зерттеушілер адам әрекетін түсінуге басты назар аударуда. Зерттеу нәтижесінде «Грамматиканың өзекті мәселелері» атты ғылыми мақалалар жинағы ; Қазақ тілінің функционалды грамматикасы ; Қазақ тілінің функционалды грамматикасы сияқты еңбектер жарық көрді. Сондай-ақ кандидаттық : - Алматы, 2010), докторлық диссертациялар қорғалды. Тілді осылайша зерттеу нәтижесінде, біріншіден, функционализм бағытындағы зерттеулер көбейіп, тілдің қызметіне деген қызығушылық артады, тілдік құралдарды қалай пайдалануға болатыны, олардың өзіндік ерекшеліктері анықталады, жанр мен стильге байланысты тілдің қолданылу ерекшеліктері айқындалады, сипаты ашылады. Екіншіден, дәстүрлі қазақ тілі емес, қазақ тілінің қазіргі кездегі жай-күйі, ондағы өзгерістер мен жаңалықтар, нюанстар анықталады, қазақ тілінің қай бағытта дамып, өзгеріп жатқаны айқындалады. Қоғам дамуына байланысты норма да жетіліп, өзгеріп отыратындықтан, нормаға қайшы келетін қолданыстардың бәрін қателік ретінде қарастыруға болмайды. Ол типтік сипат алса, тілдегі қандай да бір үдерістің көрсеткіші бола алады. Яғни сол арқылы тілдегі жаңа бағыт, өзгерістерді анықтауға болады. Бүгінгі таңда когнитивтік бағыттағы зерттеулерде тілдегі білімнің көрінісін сипаттауға бағытталған ізденістер жанданып келеді. Морфология теориясының дамуы ондағы когнитивті үдерістерді талдауды қажет етіп отыр. Сол арқылы морфологиялық категориялар мен тұлғалардың тілішілік ерекшеліктері айқындалып, тілде концептуалды мазмұнның репрезентацияландағы морфологиялық бірліктердің орны көрсетіледі. Мұндай зерттеулер тілді құрылымдық немесе функционалды қырынан зерттеумен қатар қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан сипаттауға жол ашады, морфологияның тіл жүйесіндегі орнын айқындап, сөйлеу-әрекетіндегі маңызын түсінуге, морфологиялық категориялардың тұрпат және мазмұн межесін тануға мүмкіндік береді. Морфологиялық категорияларды осылайша талдау тілді когнитивті бағытта зерттеуге арналған еңбектердің дамып, өркендеуіне жол ашады. Бөлім меңгерушісі: филология ғылымдарының кандидаты О.Жұбаева Жұбаева Орынай Сағынғалиқызы 1970 жылы Атырау облысы, Дендер ауданы, Дендер поселкесінде дүниеге келген.Әуезов атындағы қазақ орта мектебін бітірген. 1994 жылы Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіргеннен кейін С.Аспандияров атындағы Қазақ медицина институтында оқытушы болып қызмет етті. 1995-1998 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университетінің оқу басқармасы бөлімінде, мамандар бөлімінде жұмыс істеді.Жұбаева 1998 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты аспирантурасының күндізгі бөліміне түсіп, 2002 жылдың 1 наурызында институт жанындағы диссертациялық кеңесте академик Рәбиға Сыздықтың жетекшілігімен «Қ.Кемеңгерұлының тілтанымдық мұрасы мен лингвистикалық тұжырымдамалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясы қорғады.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Грамматика бөліміне ғылыми қызметкер ретінде қабылданды. 2004 жылдан 2007 жылға дейін аға ғылыми қызметкер ретінде, 2007 жылдан бастап бүгінге күнге дейін осы бөлімнің меңгерушісі ретінде қызмет етіп келеді. 2007 жылы докторлық диссертациясының тақырыбы бекітілген, ғылыми кеңесшісі – филология ғылымдарының докторы, профессор З.Қ.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Грамматика бөлімінің 2003-2005 жылдарға арналған «Қазақ тілінің функционалды грамматикасы», 2006-2008 жылдарға арналған «Қазақ синтаксисінің коммуникативтік-прагматикалық аспектісі» тақырыбындағы жоспарлы зерттеу жұмыстарының, 2009-2011 жылдарға жоспарланған «Қазақ тіліндегі квалитативтік және квантитативтік өрістер» тақырыбы бойынша ғылыми тақырыпты орындаушылардың бірі. Осы аталған іргелі зерттеулер бойынша және докторлық диссертациясының тақырыбына қатысты 60-тан астам мақала жариялады.Жұбаева «Қазақ әдеби тілінің сөздігінің» бет – бойлат, киме – көйлекті, сілімтік – таңдыр буындары бойынша – құрастырушы, 2, 3-томдардың жауапты шығарушысы, 8, 13- томдардың жауапты редакторы және осы 15 томдық түсіндірме сөздіктің редакторлық топ мүшесі.Сауранбаев және қазақ тіл білімі», Р.Сыздық «Қазақ тілінің анықтағышы», «Тілдік норма және оның қалыптануы» атты кітаптарға жауапты шығарушы болды. Қ.Кемеңгерұлының шығармашылығына арналған «Көз көрген», «Тау тұлға», «Таңшолпан» хабарында, академик Р.Сыздықтың шығармашылығына арналған «Бір сәт және бүкіл ғұмыр» атты хабарға атсалысты. Сондай-ақ «ХХ ғасырдың көшбасшысы» интеллектуалды ойынының сарапшысы, «Тіл», «Тіл тірегі» бағдарламаларына қатысып, «Қазақ радиосының» «Жастар» бағдарламасында сөз мәдениетіне, «Қазақ әдеби тілінің сөздігіне» байланысты интервью берді.Жұбаева мұрағат материалдары мен сирек қолжазбалар қорына иек арта отырып, бүгінде ғылыми айналымға түсе қоймаған бірқатар соны деректер мен А.Байтұрсынұлы, Т.Шонанұлы, Е.Омаров, Қ.Кемеңгерұлы т. ғалымдардың мақала, пікір т. материалдарын тауып, «ҚР ҰҒА Хабаршысы», «Тілтаным» т. Сондай-ақ Қ.Кемеңгерұлының үш томдық шығармалар жинағын, Н.Қаратышқановтың құрастыруымен жарық көрген «Пән сөздері» , Ә.Үмбетбайұлы «Әскери атаулар сөздігі» , «Атаулар сөздігі» т. еңбектерді құрастыру, баспаға дайындау ісіне араласты. Грамматика бөлімінің аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты, доцент С.Қ.Құлманов Құлманов Сәрсенбай Қуантайұлы 1975 жылғы 02 қыркүйекте бұрынғы Өзбекстан КСР-і, Қарақалпақстан АКСР-і, Тахтакөпір ауданы В.Ленин атындағы совхозда жұмысшы отбасында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. 1981 жылы аталған совхоздағы №15 А.Пушкин атындағы орта мектептің 1-сыныбына барып, 1992 жылы 11-сыныпты бітірді. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы Қордай ауданы Сарыбұлақ ауылдық округына отбасымен қоныс аударды. 1992 жылы Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдады. 1992 жылы аталған ауылда құрылыс цехының кірпіш зауытында жұмысшы болып қызмет атқарды. 1993 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 1998 жылы бакалавриат бөлімін, 2000 жылы магистратура бөлімін үздік бітірді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде жұмысқа қабылданды. 2001 жылы осы Институттың аспирантурасына түсіп, оны 2003 жылы бітірді. 2004 жылы «Қазақ тіліндегі мүмкіндік модальдігінің функционалды-семантикалық өрісі» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 2004-2006 жылдары аталған Институттың грамматика бөлімінде ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер қызметтерін атқарды. 2006 жылы Қазақ ұлттық аграрлық университетінің қазақ тілі кафедрасында оқытушылық қызмет атқарды. 2007 жылы Алматы қаласы әкімдігі «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы Аударма бөлімінің бастығы қызметін атқарды. 2009 жылы «Мемлекеттік тілді дамыту орталығы» ЖШС-нің Бас директоры қызметін атқарды. 2009 жылдың қараша айынан бастап ҚР БҒМ ҒК А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Компьютерлік лингвистика ғылыми тобының жетекшісі қызметіне қабылданды. 2011 жылы ҚР БҒМ ҒК А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Грамматика бөліміне аға ғылыми қызметкер ретінде қабылданды. 2007 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің 2007 жылғы 27 қыркүйектегі шешімімен тіл білімі мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алады. 1 монографияның, 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Грамматика бөлімінің ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты А.Солтанбекова Солтанбекова Альфия Абдыкенқызы 1981 жылы 11 шілдеде бұрынғы Семей облысы Мақаншы ауданы Мақаншы ауылында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. 1988 жылы Мақаншы ауылында Калинин атындағы қазақ-орыс мектебінің 1-сыныбына барып, 1998 жылы 11-сыныпты бітіреді. 1998 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 2002 жылы үздік дипломмен бітіреді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасына түсіп, оны 2005 жылы бітіреді. 2006 жылы осы институттың Грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде қабылданады. 2010 жылы филология ғылымдарының докторы, профессор Е.Жанпейісовтың жетекшілігімен «Қазіргі қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/бейлокалдылық функционалды-семантикалық категориясы» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алады. 2006 жылдан бастап қазіргі таңға дейін аталған Институттың грамматика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер қызметтерін атқарып келеді. 20-ға жуық ғылыми еңбектің авторы. Грамматика бөлімінің аға лаборанты Е.Маралбек Ермұхамет Маралбек 1988 жылы 2 қыркүйекте ҚХР, Құлжа қаласында дүниеге келген. 2006 жылы Іле облыстық 1-орта мектепті бітірген . 2007 жылы 26 маусымда ҚР, Талдықорған қаласында өткен «Қазақстан – ата жұртым, қасиеттім – ана тілім» атты ІV халықаралық олимпияданың 2-орын иегері. 2007 жылы 1 қыркүйектен бастап Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеттің филология факультеті қазақ тілі мен әдебиеті мамандығына оқуға қабылданды. 2011 жылы аталған оқу орнын бітіреді.ғ.Оразбаеваның жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі мөлшерліктердің құрылымдық және танымдық сипаты» тақырыбында дипломдық жұмыс қорғады. 2011 жылы 1қазаннан бастап А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне лаборант ретінде жұмысқа қабылданды. Автордың 8 мақаласы түрлі басылым беттерінде жарық көрген. Грамматика бөлімінің кіші ғылыми қызметкері В.Жүнісова Жүнісова Вера Ерғалиқызы 1985 жылғы 22 қазанда Алматы облысы Панфилов ауданы Надек ауылында дүниеге келді. 1992 жылы аталған ауылда №16 Надек орта мектептің 1-сыныбына барып, 2003 жылы 11-сыныпты бітірді. 2003 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 2007 жылы бакалавриат бөлімін, 2007-2009 жылдары магистратура бөлімін бітірді. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде аға лаборант қызметін атқарған.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде жұмысқа қабылданды. Грамматика бөлімінің аға лаборанты А.Бөлекбаева Бөлекбаева Альфия Камилқызы 1987 жылы 1 ақпанда Тараз қаласы, Жамбыл облысы, Байзақ ауданында дүниеге келген. 2004-2008 жылдар аралығында М.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университетінің Гуманитарлық әлеуметтік ғылымдар факультетінің «Тарих» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алды. 2008 жылдан 2009 жылға дейін Тараз қаласы, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Абай ауылы, Абай атындағы орта мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. 2011 жылдың наурыз айынан бастап Алматы қаласыдағы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне аға лаборанты болып қызмет істеп келеді. Тіл білімі институты құрылғаннан бастап, лексикология, тарихи лексикология мәселесі тіл тарихы, диалектология, ономастика, терминология т. бөлімдердің ішінде сабақтас қарастырылып келді. Бөлім ашылғаннан бастап, 2003 жылға дейін Лексикология бөліміндегі зерттеу жобаларының дені құрылымдық тіл білімі шеңберінде, яғни лексикалық бірліктердің мағынасы мен ескілік атауларының ауыспалы, тура, тарихи, көне мағыналары мен этнографизмдік қызметтері қарастырылып, біршама ғылыми-зерттеу еңбектері жарық көрді. 2003 жылдан бастап негізгі бағыт ретінде осы уақытқа дейін айқындалған лексикалық тың мағыналардың, көне атаулардың уәждемесін, этимологиясын, таңбалануын, мәдени құндылыққа ие болу ерекшелігін терең анықтау мақсатында антропоцентристік, оның ішінде лингвокогнитологиялық бағыт бойынша зерттеу мақсаты белгіленді. Тілдік құрылым жүйесінде лексикалық аспектінің ғылыми тұрғыдан арнайы зерттеу нысаны болуы академик І.Кеңесбаевтың Ғ.Мұсабаевпен бірлесіп жазған еңбегінен басталып , Ә.Болғанбаевтың жан-жақты қарастырылған жарыспалылық құбылысы. Тілді байыту, жетілдірудің амал-тәсілдерін дамыту құралы ретінде ғалым оның дублет, морфологиялық, лексикалық, фонетикалық варианттарын дәйектеп көрсетеді. Сол сияқты лексиканың номинативтік және этимологиялық қырларының тарихи қалыптасуында дыбысбейнелеуіш сөздердің де рөлі үлкен екені белгілі. Осы орайда бұл құбылысты арнайы зерттеген проф.Хұсайынның «Звукоизобразительность в казахском языке» атты еңбегі және оның салыстырмалы талдау көлемін кеңейтіп, дыбысбейнелеуіш бірліктерді функционалдық та, тарихи да тұрғыдан қарастырған «Дыбысбейнелеуіш теориясының негіздері» атты еңбегі. Соның нәтижесінде лексикалық бірліктердің дыбысбейнелеуіштік тегі анықталып, қазіргі қазақ тілінің лексикасының дыбыстық, морфологиялық және семантикалық ерекшеліктеріне дыбысбейнелеуіштік құбылыстың тигізер әсері айқындалған. Осы мақсатта ғалым алғаш рет қазақ тілі лексикасының негізінде бір және екі буынды түбір-негіздер деңгейінде дыбыстың түркітануда бейнелеу мәселесін зерттейді. Бұрынғы кеңестік түркітануда қыпшақ тілдерінің лексикасы, оның лексика-семантикалық топтары жөнінде еңбек аз жазылған жоқ.Соның бірі лексикалық құрамы қазіргі қыпшақ тобындағы тілдердің лексикасымен толық ия ішінара ортақтығымен ерекшеленетін қазақ тілінің де лексикалық құрамын зерттеуге қазақ тіл білімі дамуының барлық кезеңінде назар аударылып отырды. Лексикологияның жекелеген мәселелерін қарастырған ғылыми еңбектер, әртүрлі сөздіктер жарық көрді. Қазақ тілінің семантикасы Түсіндірме сөздік пен диалектілік және ономастикалық, терминологиялық лексиканың қорын жасау мақсатындағы жүйелі жұмыстардың нәтижесінде А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында миллиондаған карточка тізілді. Сонымен бірге сөздердің семантикалық және тақырыптық топтары бойынша да зерттеулер жүргізілуде ; Айгабылов А. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі ; Бизақов С. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі т. Соның негізінде жинақталған қазақ тілі лексикасы тарихи тұрғыдан туыстас түркі тілдерімен, ескі жазба ескерткіштерімен, тіл дамуындағы әртүрлі тілдік деңгейлердегі тарихи сілемдермен салыстырылып, диахронды түрде талдауды қажет етеді. Оның басталуын түркі тілдерінің лексикасын зерттеуші К.Мұсаевтың «Лексикология тюркских языков» атты монографиясымен байланыстыра қараған жөн секілді. Аталған еңбекте қыпшақ тілдерін, оның ішінде батыс қыпшақ тобының лексикасын салыстыра қараған осы бағыттағы зерттеулердің негізі жасалды деп қарауға болады. Өкінішке орай, осы тектес зерттеулердің жалпытүркілік тұрғыдан типологиялық сипаты әртүрлі объективті себептерге байланысты қажетті жалғастығын таппай қалды. Шын мәнінде қазақ тілінің лексикалық құрылысының дамуын жеке бөліп қарастыру мүмкін емес. Себебі жалпы қыпшақтық тілдік модельдердің сипаты тілдің барлық деңгейлерінде де көрініс береді. Бірақ тілдік дамудың сенімді теориясын жасау үшін нақты тілдердің зерттелуінің мәні ерекше. Бұл қазіргі лингвистика ғылымы деңгейінің осы ия басқа тілдік мәселелердің теориялық шешімдерін ғана емес, сонымен бірге нақты тілдік деректерге негізделген кең түрдегі зерттеулерді талап етеді. Бұл тұрғыдан тілдің лексикалық деңгейі жай тілдік деректердің жиынтығы емес, ұлттың мәдени болмысын айғақтайтын таусылмас көз. Қазақ тілі лексикасының да негізгі өзегі басқа түркі тілдерінікі сияқты мынадай маңызды қолданыс аяларымен байланысты сөздерде көрінеді: рухани байлық, материалдық болмыс, табиғат құбылыстары, фауна және флора, еңбек құралдары, ағза атаулары т. Ол салалардың нақты зерттеу нәтижелері Е.Жанпейісовтың , Дыбысбейнелеуіштік теориясының негіздері , Қазақ прозасының тілі , Қазақ әдеби тілінің тарихы , Қазақ тілінің стилистикасы , «Абай жолы» эпопеясының тілі , Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі , Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис және т. Бизақов Сейдін, филология ғылымдарының докторы: 10.02 – қазақ тілі (2002 ж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарихфилология факультетін , ҚР ҒА-ның Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, 1975-1985 жж. Қаратау қаласындағы Қаз ПТИ филиалында кафедра меңгерушісі, 1985 жылдан – Тіл білімі институтының жетекші, бас ғылыми қызметкері.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02 – қазақ тілі және 10.06 – түркі тілдері мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д.01 диссертациялық кеңестің мүшесі. «Фонетические варианты слов в современном казахском языке» тақырыбында кандидаттық , «Қазақ тіліндегі сөз варианттары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі айналысатын проблемалары: - варианттылық; - сөз мәдениеті; - салт-дәстүр, ұлттық тәрбие, этикеттің тілдік көріністері; - түркітану; - лексикография. Басты еңбектері: Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі , Тілдік норма және варианттылық , Түркі әлемі , Сөздің жарыспа тұлғалары , Көңіл-күй лебіздері , Синонимдер сөздігі , Сөз нұсқалары және балама атаулар , Қазақ тілі қандай тіл? және т. Ғабитханұлы Қайрат, филология ғылымдарының кандидаты: 10.06 – түркі тілдері , аға ғылыми қызметкер. ҚХР Пекин Орталық ұлттар университетінің филология факультетін , ҚР ҰҒА Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. ҚХР Пекин Орталық ұлттар университетінің оқытушысы, 1995 жылдан – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының кіші, аға ғылыми қызметкері. «Наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестер» атты тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1996 ж. Айналысатын проблемалары – түркітану, салыстырмалы-салғастырмалы лексикология, этнолингвистика, лексикография. Басты еңбектері: Қазақ тілі , Қытай тілі , Жібек жолы қытай тілі оқулығы , Қытайша-қазақша-орысша тіл білімі терминдер сөздігі , Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі , Қытайша-қазақша-орысша тілдескіш және 70-тен астам мақалалары. Хабиева Алмагүл Алтайқызы, филология ғылымдарының кандидаты: 10.02 – қазақ тілі , аға ғылыми қызметкер.Пушкин атындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің филология факультетін , ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. Орал қаласындағы орта мектептің мұғалімі, 1998-2001 жж. Батыс Қазақстан аграрлық университетінің оқытушысы, 2001-2003 жж. Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің оқытушысы, 2006 жылдан – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының кіші, аға ғылыми қызметкері. «Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымдағы коннотаттық компоненттер » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (2007 ж. Айналысатын проблемалары – көркем мәтін лингвистикасы, лингвопоэтика, коннотация, екіншілік номинация; 2011 жылдан – Қазақстандағы көптілділік мәселесі. Басты еңбектері: «Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымдағы коннотаттық компоненттер » атты канд. авторефераты, 20-дан астам ғылыми мақалары. Әмірбекова Айгүл Бәйдебекқызы, филология ғылымдарының кандидаты: 10.02 – қазақ тілі , ғылыми қызметкер. Қорқыт ата атындағы мемлекеттік университетінің филология факультетін , ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. 2006 жылдан бастап осы Институтта қызмет істейді. «Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (2006 ж. Айналысатын проблемалары – көркем мәтін лингвистикасы, лингвопоэтика, когнитивтік лингвистика; 2011 жылдан – Қазақстандағы көптілділік мәселесі. Басты еңбектері: «Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі » атты канд. авторефераты, «Қазіргі қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттар» , 20-дан астам ғылыми мақалары
TITLE: Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Қазақ тілі орфоэпиясының негізгі ережелері түзілді. Осы негізде Қазақ тілі орфографиялық сөздігінің үш , «Қазақ тілі анықтағышының» екі , «Сөз сазының» екі басылымы, Қазақ тілі орфоэпиялық сөздігі , Орфоэпиялық анықтағыш жарық көрді. Сөз мәдениеті негіздері мектеп бағдарламаларына енгізіліп, пән ретінде оқытыла басталды: қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныпқа арналған «Сөз мәдениеті» оқулығы, әдістемелік құралдар , «Емлесі қиын сөздер» сөздігі пайдаланылуға енгізілді.Сыздықтың зерттеулерінде көркем мәтіндегі тілдік таңбалар эстетикалық мәнділік ретінде, эстетизм, функционализм тұрғысынан қарастырылды. Бөлім меңгерушісі Н.Уәли зерттеулерінің негізінде оған дейін мәселе ретінде қойылмаған жазба тіл мен ауызша тілдің аражігі ажыратылды; әрқайсысының өзіндік нормалары, құрылымдық ерекшеліктері қарастырыла бастады; сөз мәдениетінің коммуникативтік, этикалық және эстетикалық нормасы сараланды; сөз мәдениеті тілдік мәнділіктермен ғана шектелмейтіні, тілдік емес мәнділіктермен де байланысатыны, автор - оқырман, сөйлеуші - тыңдарман арақатынасы субъектобъект түрінен субъектсубъект түріне, екі тараптың да тең үстемдігіне құрылатыны туралы жаңа тұжырымдар айқындалды. Бұл зерттеулер Н.Уәлидің «Сөз мәдениетінің теориялық негіздері» , Қ.Күдеринованың «Қазақ жазуының онтогенездік дамуы» жинағында жарық көрді. Бөлім қызметкерлері сондай-ақ «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түрікменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты тәуекел зерттеу бағдарламасы бойынша зерттеу жүргізді . Тақырып жетекшісі болған Н.Уәли қазақ жазуының жаңа латын графикасына көшу барысында атқарылатын жұмыстар мен қарастырылуы тиіс міндеттер туралы бастама пікірлер ұсынып, соны идеялар көтерді. Зерттеу нәтижесі «Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы» атты жинақта жарық көрді. 2008 жылдан қазірге дейін бөлімді филология ғылымдарының докторы Күдеринова Құралай Бимолдақызы басқарады. Бөлімде филология ғылымдарының докторлары Р.Сыздық, Н.Уәли, Қ.Күдеринова және филология ғылымдарының кандидаты Н.Әміржанова қызмет етеді. «Ауызша коммуникация тілінің мәдениеті» тақырыбы зерттелу үстінде. Онда ауызша тілдің өзіне тән құрылымдық және нормалық ерекшеліктері таспаға түсірілген қазіргі қазақ сөйлеу тілі, қарапайым сөйлеу тілі, ауызша әдеби тіл материалдарының транскрипциясы негізінде талданып, айқындалып келеді. Ауызша сөздің ресми және бейресми түрлері талданып, айырмашылықтары, сөйлеу тіл нормаларының тілдік емес нормалармен байланысы, этикалық нормалар, эстетикалық нормалардың вербалды, бейвербалды коммуникациядағы ерекшеліктері зерттелуде. Қазіргі қазақ кодификацияланған ауызша тілі орфоэпиясындағы үдерістер, дыбыс вариацияларының түрлері, жаңа дыбыстық вариациялардың шығу негізі, синтаксистік ықшамдалулар, кодификацияланған ауызша тілдің жазба тілмен сәйкестігі, сәйкес емес тұстары нақты материалдар негізінде дәлелдеу мақсат етіліп отыр. Зерттеуде қазақтың ауызша шешендік сөздерінің әр кезеңдегі субъектілері және тақырып мазмұны мен мақсаттарына қарай ажыратылып, жеке айтыс үлгілерінің тілдік-көркемдік жағы талданды. ОНЫҢ ІШІНДЕ: Меңгерушісі – Исаева Жанат Аманжолқызы, филология ғылымдарының кандидаты Исаева Жанат Аманжолқызы 1973 жылы 23 ақпанда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет аулында дүниеге келген. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітіріп, 1995-1996 жж. аталған елді мекендегі №29 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі қызметін атқарған. ҚР БҒМ ҒА А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты аспирантурасының күндізгі бөлімінде оқып, 2000 ж. «Қазіргі қазақ тіліндегі сегментті бірліктердің фоностилистикасы » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде оқу бөлімінің бас әдіскері, Бастауыш оқытудың педагогикасы және әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы қызметін атқарды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында аға оқытушысы, 2006-2011 жж. Абай атындағы ҚазҰПУ Қазіргі қазақ тілі теориясы және әдістемесі кафедрасында доцент м., Филология факультеті деканының оқу ісі жөніндегі орынбасары, Тәрбие істері жөніндегі бөлім бастығы, Тәрбие жұмысы және жастар саясаты басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. ҚР БҒМ Ұлттық аккредитациялық орталықтың нострафикация бойынша эксперттік комиссиясының мүшесі, университеттің Ғылыми Кеңесінің мүшесі болды. Абай атындағы ҚазҰПУ ректорының Құрмет грамотасымен, Қыздар мемлекеттік педагогикалық университеті ректорының Алғыс хатымен, Медеу ауданы әкімдігінің Алғыс хатымен марапатталған. 25 ғылыми мақала, 7 энциклопедиялық мақала, 1 жоғары оқу орнының филология факультетіне арналған оқулық , 1 әдістемелік құрал, 1 балаларға арналған энциклопедиялық-танымдық әдебиет авторы. Олар тіл мәдениеті, стилистика, ауызша сөйлеу мәдениеті салаларына, тіл мәдениеті пәнін орта мектепте және ЖОО оқыту мәселелеріне арналған. «Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігін” құрастырушылардың бірі. Аталған сөздік жұмысына қатысқаны үшін ҚР БҒМ тарапынан жас ғалымдарға тағайындалған мемлекеттік стипендияның иегері атанды сөйлемнің жалпы коммуникативтік түрлерін анықтау, 2) жеке коммуникативтік типтерін ажырату, 3) мазмұнның өзгешеліктерін ажырату, 4) сөйлемдерді, синтагмаларды мәтінде бір-бірінен айырып, бөліп алу және қосу, 5) әр түрлі эмоцияларды дифференциялау. Өзара тығыз байланысты болып келетін интонацияның функцияларын ешқашан бір-бірінен ажыратып, бөлек қарауға болмайды. Сөйлеушінің алдына қойған мақсаттарына қарай, сөйлемдегі интонация функциясының қолданылуы да түрленіп тұрады. Ол кейде жай хабарлы коммуникативті мағынаны білдірсе, кейде хабарға үстеме эмоциональды мағынаны, ал кейде фактылар туралы айтылған ойлардың мағыналық ақиқаттығының бір-бірімен сәйкестігін, тағы да басқа сезімге, түйсікке байланысты факторларын айқындап тұрады. Интонацияны сөйлемдердің түрлерін түзуде олардың синтагмаларын ажыратып, сөз тізбектерін синтаксистік қызметі мен мазмұнына қарай топтастырып түсінікті ететін, түйіндеп айтқанда, сөйлемдерді адам қоғамының қатынас құралына айналдырып, адамдардың бір-бірімен түсінісуін қамтамасыз ететін негізгі құралдардың бірі деп санауға болады. Сонымен қазақ тілінің интонациялық жүйесі алғашқы рет егжей-тегжейлі зерттелуінің арқасында оның қортындылары ғылыми айналымға түсіп, интонациялық деңгейдің тілдегі орны, рөлі мен маңызы анықталып, интонология қазақ тіл білімінде, түркітануда тұңғыш рет жаңа сала ретінде танылды. Бөлім қызметкерлері «Ұлттық және мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінің қызметі мен дамуының ғылыми негіздерін зерттеу» атты іргелі зерттеу бағдарламасының «Қазақ мәтінін сегментке мүшелеудің фонетика-фонологиялық негіздері» атты тапсырмасы бойынша 2000-2002 жж. ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді тіл білімі бойынша кандидаттық және докторлық диссертация қорғау кеңесінің төрағасы ; 2) ҚР Ғылым академиясының «Хабарлары» атты ғылыми журналдың бас редакторы ; сондай-ақ Бүкілодақтық «Советская тюркология» журналының, «Білім және еңбек», «Парасат» журналдарының редакция алқасының мүшесі; 3) кезіндегі «Достық қоғамдары» мен ҚР Халықтар Ассамблеясының мүшесі ; 4) Мемлекеттік терминологиялық комиссия төрағасының орынбасары әрі мүшесі ; 5) Мемлекеттік ономастикалық комиссия төрағасының орынбасары ; 6) СССР Министрлер Советі жанындағы СССР-дің Ғылым мен техника саласындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі Комитетінің мүшесі ; 7) Ел президентігіне 8 үміткердің ішінде бірінші елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтан қазақ тілі бойынша мемлекеттік емтихан алған комиссияның басшысы болды; 8) Қазақ ССР Министрлер Советі жанындағы Қазақ ССР-інің ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі Комитеттің мүшесі; 9) СССР Жоғары аттестациялық комиссияның мүшесі, ҚР ЖАК-ның Төралқа мүшесі ; 10) ҚР «Тіл туралы заңның» жаңа жобасын жасаушы Комиссияның мүшесі; 11) ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік саясат жөніндегі Ұлттық кеңестің мүшесі; 12) Академик Ә.Қайдардың редакторлығымен 76 еңбек , соның ішінде 2 энциклопедия жарық көрді; 13) Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті және т. қоғамдық қызметтерді атқарып келеді. Академик Ә.Қайдар – тіл білімі бойынша ғылыми кадрлар дайындауға да ерекше көңіл бөліп келе жатқан ғалым. Оның ғылыми жетекшілігімен филология ғылымдары бойынша диссертация қорғаған 17 ғылым докторы мен 75 ғылым кандидаты Қазақстанның түкпір-түкпірінде, сондай-ақ елімізден тыс мемлекеттерде жемісті еңбек етіп жүр. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, профессор Ә.Қайдардың ғылыми-педагогтік қызметі, ғылымды дамытудағы, ғылым кадрларын даярлаудағы еңбектері үкімет тарапынан жоғары бағаланып, «Халықтар достығы» ордені, «Отан» ордені, «Құрмет нышаны» және 12 медаль, көптеген құрмет грамоталарымен марапатталды. Исаева Гүлсінай Сайлауқызы 1979 жылы 31 қазанда Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс қаласында дүниеге келген. 1997-2001 жылдары Алматы қаласының әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алып, 2003 жылы осы университеттің магистратурасын «лингвистика магистрі» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасында сырттай бөлімде оқып жүріп, «тіл тарихы және диалектология» бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет етті. 2006 жылдан бері осы институттың этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет атқарады. 2005 жылы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жарық көрген «Қазақ тілінің аймақтық сөздігін» құрастырушылардың бірі. 2008 жылы академик Әбдуәли Қайдардың ғылыми жетекшілігімен «Киіз үйге қатысты атаулардың этномәдени негізі » деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы академик Ә.Қайдардың «Қазақтар ана тілі әлемінде І том. Адам» атты еңбегін баспаға дайындады. Академик Ә.Қайдардың 2011 жылы жарық көретін «Қазақ тіліндегі қос сөздер: зерттеу және сөздік» атты 30 баспа табақ көлеміндегі монографиясына жауапты шығарушы болды. Сонымен қатар 20-ға жуық ғылыми мақалалардың авторы. 2011 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясының иегері атанып, Түркияның Мармара университетіндегі Түркітану ғылыми-зерттеу институтында «Қазақ-түрік тілдеріндегі имитатив түбірлер» kökler") атты ғылыми жобасы бойынша тағылымдамадан өтіп жатыр. Өтебаева Эльмира Әбдіғалиқызы 1979 жылы 1 қыркүйекте Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Қазақ мемлекетттік қыздар педагогика институтының филология факультетін «қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіргеннен кейін, 2002 жылға дейін аталған оқу орнының филология факультетінің деканатында хатшы қызметін атқарды. 2002-2005 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институттың аспирантурасында оқыды.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты этнолингвистика бөлімінің кіші ғылыми қызметкері болып қызмет етіп келеді. Академик Ә.Қайдардың жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 15 шақты ғылыми мақалалардың авторы. Отбасылы, екі баласы бар. Жауғашарова Айнұр Исақызы 1978 жылы 4 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы, Ақбұлақ ауылында дүниеге келген. 1997-2001 жылдары Алматы қаласының әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алып, 2003 жылы осы университеттің магистратурасын «лингвистика магистрі» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2003 жылы Алматы қаласының № 147 мектепгимназиясында қазақ тілі пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 2009 жылдан бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет атқарады. Отбасылы, екі баласы бар. Садырбаева Зубайра Боранбекқызы 1962 жылы 20 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласында дүниеге келген. 1979-1983 жылдары Алматы педагогикалық училищесінде «мектепке дейінгі сынып оқытушысы» мамандығы бойынша білім алды. 1996-2001 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы» мамандығы бойынша жоғары білім алды. 1983 жылдан 1991 жылға дейін Алматы қаласының № 68 бала-бақшасында тәрбиеші болып қызмет істеді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының қолданбалы лингвистика бөлімінде аға лаборант, 2002 жылы аталмыш институттың лексикология бөлімінде, 2004 жылы этнолингвистика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2007 жылдан бері этнолингвистика бөлімінің аға лаборанты болып қызмет етіп келді. 2011 жылдан бастап кіші ғылыми қызметкер. Отбасылы, екі баласы, екі немересі бар. Тлегенова Гүлден Бақытқазықызы 1988 жылы 20 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданында дүниеге келген. 2005-2009 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінде «филология: қазақ тілі» мамандығы бойынша білім алды. 2009 жылдан бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының этнолингвистика бөлімінде аға лаборант болып қызмет істеп келеді. Тіл тарихы және диалектология бөлімі тілдің тарихи дамуын жазба ескерткіштер тілі құрылымы арқылы дәйектеуді мақсат етеді. Сонымен қатар тілдің аймақтық ерекшеліктерін саралап жіктеу, оның әдеби тіліміз лексикасының молығуы мен грамматикасының кемелденуінде маңызды рөл атқаратындығы да осы бөлімде жасалған теориялық зерттеулердің нәтижесінде жүзеге асырылды. Тілдің өткен тарихын зерделемей тұрып оның бүгінгі қалпына баға беру қиын. Себебі, тарихи сөздік қор мен сөздік құрамды айқындау арқылы ғана бүгінгі тілдің қалыптасу ерекшеліктерін анықтай аламыз. Сөз құрамының тарихи негіздерін ашу оңай шаруа емес. Қазіргі қазақ тілінің әдеби тіл дәрежесіне көтерілу сатыларын анықтау үшін түркі ескерткіштері тілін тереңінен талдағанда анық көз жеткізуге болады. Осындай ірі мәселелерді шешу барысында 1956 жылы тіл тарихы және диалектология бөлімі ашылған болатын. Бұл бөлімнің алғашқы меңгерушісі Нығмет Тінәлұлы Сауранбаев болды атты еңбектерінде кеңінен қозғалған. Сонымен қатар қазақ тіл білімінде диалектология саласының теориялық-әдістанымдық негізінің жетіліп дамуына үлес қосқан диалектолог-ғалымдар академик Ш.Сарыбаевтың , “Казахская региональная лексикография” , “Қазақ тілінің аймақтық лексикасы” т.Нақысбековтың , “Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі” , “Қазақ тілінің ауыспалы говоры” , “Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы” , т.) және ғалым С.Омарбековтың , “Қазақ тілінің дилаектологиялық сөздігі” т.) зерттеулері мен еңбектері жергілікті диалектілер мен сөйленістердің тіл тарихында алатын орнының ерекше екенін айқындап берді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының құрылымына сай тіл тарихы және диалектология бөліміндегі іргелі ғылыми-зерттеу жұмыстары да ұзақ жылдарға бағдарланған жоба бойынша жүргізіліп келеді. Қазіргі кезеңде, 2009-2011 жылдар аралығындағы жоспарланған тақырыпқа орай қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми негіздерін зерттеу мен қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинақтау мәселесі міндеттелген болатын. Қазіргі қазақ тіл біліміндегі өткір әрі күрделі проблемалардың бірі болып табылатын тарихи сөздік жасаудың ғылыми-теориялық, құрылымдық мәселелерін анықтай отырып, одан әрі қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинақтап, оның ғылыми сипаттамасын жасау сондай-ақ қазақ тілінің үлкен тарихи сөздігін жасау істері өз кезегін күтіп тұр. Тарихи лексикаға байланысты ғылыми-зерттеу жұмыстарын бұлайша сатылап жүргізудің басты себептері, біріншіден, тарихи сөздік жасау ісінің теориялық, құрылымдық мәселелерін жан-жақты зерттеп, айқындап алудың қажеттілігіне, екіншіден, тарихи сөздік қордың құрамын анықтап, оған кешенді тілдік тұрғыдан ғылыми сипаттама жасаудың қажеттігіне, үшіншіден, тіліміздің тарихи сөздігін жасаудың қажеттілігіне байланысты болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі таңда бөлім айналысып отырған басты өзекті мәселелер мыналар: Қазақ тілінің тарихи сөздік құрамына енетін қомақты тілдік материал іс жүзінде жазба ескерткіштерде қамтылған. Әсіресе ғылымға белгілі мұрағаттар ішінен ерте және орта ортағасырларда жарық көрген филологиялық трактаттар мен әдеби мұраларда кездесетін лексикалық бірліктерді түгендеп, жинастырып, олардың әрбіріне қатысты мағыналық ерекшеліктерді мағынасы, кейінгі дәуірлерде ұмыт болған, яғни қазіргі тілімізде мүлдем қолданылмайтын реликт дәрежесіндегі сөзформалар, әдеби тіл ауқымына жатпайтын, бірақ аймақтық сөйленістерде сақталған сөз қолданыстар, ескерткіштегі бастапқы мағынасы түрлі өзгерістерге ұшыраған, яғни семантикалық аясы кеңейген немесе тарылған бірліктер, тарихи тұрғыдан еркін тіркес, ал синхронды тұрғыдан тұрақты тіркестерге айналған түрлі фразеологизмдік оралымдар, метафоралық мәнде жұмсалған бірліктер, қазіргі тіл тұрғысынан этимологиясы күңгірт саналатын көнерген сөздердің семантикасы т.) анықтау үшін орасан жұмыс жүргізілуі тиіс. Атқарылып отырған жоба тақырыбының өзектілігі осы мәселелермен тікелей байланысты. Сонымен қатар, тіл тарихи-әлеуметтік құбылыс болғандықтан тілді қолданушылар әр заманда оның өзіне дейінгі жинақталған сөздік қорын, қалыптасқан заңдылықтарын қолдана отырып, тілішілік және тілден тыс факторларға байланысты өз тарапынан әр түрлі ереже-қағидаларды енгізетіні, сөздік құрамды әр түрлі қырынан байытатыны және қандай да бір бөлігін қолданыстан мүлде шығарып тастайтыны, я болмаса бұрыннан келе жатқан қолданыстарды әр түрлі қырынан өзгертетіні белгілі. Тілдің осындай даму және қалыптасу заңдылықтарын қазіргі кезде актив қолданылатын тілдер деректерімен салыстыра отырып айқындау бүгінгі таңда кезек күттірмейтін мәселелер қатарынан орын алып отыр. Осымен байланысты, олардың арасындағы сабақтастықты анықтау бөлімде жүргізіліп жатқан зерттеулердің басты мақсатының бірі болып саналады. “Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері” атты тақырып тіліміздің байырғы сөздік қорын жазба ескерткіштер материалдары бойынша қалпына келтіруге бағытталған алғашқы қадам болмақ. Себебі, күні бүгінге дейін қазақ тіл білімінде кейбір жекелеген лексемалардың этимологиясын ашуға, ескерткіштер тілінің лексикалық, морфологиялық ерекшеліктерін қарастыруға арналған еңбектер болғанымен, тұтастай тарихи сөздік жасалмаған. Бұл үшін ғылымға белгілі тарихи жазба мәтіндерді жинастырып, олардың әрқайсысында қамтылған лексикалық бірліктерді есепке алу, сөзтізбесін жасау қажет болып отыр. Әрі қарай жинақталған сөздік құрамды түрлі ұғымдық тақырыптық топтар бойынша жіктеу, әр топқа тән негізгі кілт ұғымдарды бөліп көрсету, олардың тарихи дереккөздердегі қолданыстық ерекшеліктерін айқындау, қазіргі тіліміздегі жалпыхалықтық сөздік қорындағы көріністермен салыстыру т. міндеттері тұр. Осы міндеттерді шешу үшін елімізде және республикадан тыс жерлерде сақталған тарихи ескерткіштердің қолжазбаларын т. нұсқаларын жинастыру маңызды. Түптеп келгенде тіліміздің байырғы лексикалық қорын анықтауға бағытталған бұл зерттеу тарихи сөздік түзудің ғылыми-теориялық негіздемесін жасап алуды қажет етеді. Жалпы айтқанда тіл тарихы және диалектология бөлімі негізінен мемлекеттік тіл ретіндегі қазақ тілінің арғы тарихи дамуын диахрондық және синхрондық бағытта зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Соңғы оны жыл көлеміндегі бөлімде жүргізілген жұмыстарға тоқталар болсақ: 1) 2003-2005 ж. орындалған «Тілдердің үйлесімді қызмет етуі мен дамуы – егемен Қазақстанның тұрақты және өркениетті дамуының тірегі» атты іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Мемлекеттік тілдің лексика-фразеологиялық қорын толықтырудың тарихи көздері» атты тақырыпта ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мемлекеттік тілдің лексика-фразеологиялық қорын қазақ тілінің тарихи сөздік құрамындағы бірліктер мен жаңа қолданыстарды ғылыми сараптама тезінен өткізу арқылы байытудың жолдары мен әдіс-тәсілдері анықталған. Мұның өзі мемлекеттік тілдің сөз байлығын арттырудың мүмкіндіктерін молайтады. Аталған бағдарлама бойынша орындалған тақырыптың нәтижелері жекелеген монографиялық еңбектер мен ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Сондай-ақ, бұл бағдарлама материалдары «Тілтанымдық зерттеулер» атты жинақта жарияланған. орындалған «Тәуелсіз Қазақстан жағдайында қазақ тілінің ұлттық және мемлекеттік тіл ретінде негізгі даму үрдістері мен бағыттары» атты іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Ортағасырлық қыпшақ және қазіргі қазақ тілдерінің тарихи сабақтастығы» тақырыбы бойынша зерттеу жүргізілді. Орындалған тақырыптың нәтижелері республикалық және шетелдік басылымдарда мақалалар түрінде жарық көрген. Жекелеген тақырыптар бойынша ұжымдық зерттеулердің қолжазбалары даярланған. Ғылыми-зерттеу жұмыстары «Тілтанымдық зерттеулер» мен басқа да жинақтарда жарыққа шықты. 3) “Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері” атты ғылыми-зерттеу жобасы жүргізіліп жатыр. Мемлекеттік тілдің жасампаздығы, ең алдымен, оның грамматикалық құрылымы мен сөздік құрамының жақсы зерттелуіне байланысты. Бұл, өз кезегінде, біріншіден, нақты ғылым салаларының кәсіби тілінің жақсы жетілуіне қажетті негіз болады. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде ғылым мен білімнің, техниканың, өнеркәсіптің барлық салаларында кеңінен қолданылып келеді. Бұл қазақ тілінің өзге ғылыми пәндерден өзгешеленетін, ерекше мәртебелік жағдайын айғақтайды. Қазақ тілінің тарихи лексикасына қатысты мәселелер отандық ғалымдардың жекелеген еңбектерінде көтеріліп келеді. Алайда, осы кезге дейін тарихи лексиканың құрамы тарихи сөздік түзуге қажетті көлем мен деңгейде қарастырылған емес және қазақ тілінің көлемді этимологиялық, тарихи сөздіктері әлі күнге дейін жарыққа шыққан жоқ. Бұл бағыттағы еңбектер Р.Сыздықованың “Сөздер сөйлейді” және “Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігімен” ғана шектеліп тұр. Сондықтан қазақ әдеби тілінің көлемді тарихи және этимологиялық сөздіктерін құрастыру бүгінгі таңда өзекті мәселелердің қатарынан орын алып отыр. Тіл тарихын ғылыми тұрғыдан қарастыру мүддесі зерттеу желісін тарихи бастауарналардан бері тартып, әрі сатылы түрде, әрі өзара сабақтастықта жүргізуді қажет етеді. Сондықтан аталған мұраларды пайдалана отырып, ортағасырлық қыпшақ тілді сөздіктердің, олардан бергі Әбілғазы хан шежіресі мен Қадырғали Жалаири шежіресінің, тарихи жырлардың, батырлық жырлар мен лиро-эпостық жырлардың, қисса-дастандардың, XVIII ғасырдан бергі ресми, бейресми іс қағаздарының, XIX-XX ғасырлардағы мерзімді баспасөздің, XVIII ғасырдан бергі қазақ сөздіктерінің, сондай-ақ, Л.Радлов сөздіктеріндегі қазақ тілі лексикасының, өткен ғасырларда жасаған ақын, жазушы тілі сөздіктерінің негізінде қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинастыру керек. Тіл тарихы бойынша жүргізілетін диахрониялық зерттеулерде жергілікті сөзқолданым ерекшеліктерін яғни диалектологиялық материалдарды халық тілінің даму тарихынан хабар беретін айғақ ретінде пайдаланудың оң нәтиже берері анық. Тарихи диалектологиялық құбылыстар тілдің даму тарихынан хабар береді. Тарихи лексика нақты жәдігерліктер тіліне қатысты зерттелгенімен, олар шын мәніндегі қазақы лексикалық қорды жинастыру, түгендеу, байыту, сөз тұлғалары мен мағыналарының тарихи даму жолдарын анықтау тұрғысынан зерделенген емес. Сондықтан өткен ғасырларда жасалып, хатқа түскен мол мұраны сарқа пайдалану, ғылыми тұрғыдан зерттеп, тіліміздің қазынасына қосу, бүгінгі күннің қажетіне жарату керек. Мемлекеттік тілдің тарихи сөздік қорын айқындау – кезек күттірмейтін мәселе. Ол үшін қазақ тілінің тарихи лексикасына жататын бірліктердің құрамын айқындап, тарихи картотекалық қордың электронды нұсқасын жасау және осылардың түпкі нәтижесі ретінде тарихи сөздік түзу қажет. Мемлекеттік тілдің тарихи негіздерін берік ету мақсатында жүзеге асырылуы қажет негізгі іс-шаралардың бірі – қазақ тілінің тарихи сөздігін жасау болып табылады. Тарихи сөздікті түзу ісі ұлттық тіліміздің тарихи сөз байлығын жинақтап, жүйелеп көрсетуге мүмкіндік тудырады. Тарихи сөздік жасау үшін оны қалай түзудің жөнін білу керек. Сөздіктің бұл түрін құрастырудың ғылыми-теориялық негіздерін, басты заңдылықтарын айқындап алу қажет. Осы тұрғыдан ұсынылып отырған жобаның басты мақсаты ретінде қазақ тілі тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздерін айқындау ісін атауға болады. Негізгі міндеттер ретінде, бір жағынан, әлемдік лексикографиядағы тарихи сөздіктер құрылымын типологиялық және жанрлық тұрғылардан зерттей отырып, екінші жағынан, қазақ тілінің тарихына қатысты материалдардың ерекшеліктерін ескере отырып, тарихи сөздіктің толық лексикографиялық құрылымының үлгісін жасауды атауға болады. Ол үшін ең алдымен сөзтізбеге алынатын лексикалық бірліктердің базалық тізбесін жасау керек болса, екіншіден, сөздік бірліктердің фонетикалық, грамматикалық және лексика-семантикалық сипаттамаларын жасау, үшіншіден оларды лексикографиялаудың оңтайлы әдіс-тәсілдерін табу қажет. Бұл тарихи сөздік құрамды анықтау мәселесімен, тарихи сөздердің фонетикалық тұлғасы мен грамматикалық құрылысын, мән-мағыналарын айқындау мәселесімен тікелей байланысты. Жоғарыда аталған іс-шараларды жүзеге асыру нәтижесінде қазақ тілінің тарихи сөздігінің құрылымдық негіздері анықталып, тарихи сөздіктің шағын үлгісі жасалады және тарихи сөздік қор жинақталып болған жағдайда толық тарихи сөздік жасауға мүмкіндік туады. Қазақ тілінің тарихи сөздік қоры тіл құрылысының басты деңгейлері бойынша тарихи лексикологиялық, тарихи фразеологиялық, тарихи диалектологиялық, тарихи грамматикалық және тарихи лексикографиялық тұрғылардан кешенді зерттелуі керек. Қазақ тіліндегі базалық тарихи лексиканың картотекалық қорының электронды нұсқасын жасау осы тұрғыдан іске асырылатын алғашқы қадамдардың бірінен саналады. Жекелеген тарихи тілдік жәдігерліктердің негізінде шағын тарихи сөздіктер жасай отырып, түбінде осылардың материалдарын пайдалана отырып, тарихи сөздік жасауға қол жеткізуге болады. Бөлім меңгерушісі. Мамырбекова Гүлфар Мәжитқызы – Филология ғылымдарының кандидаты. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ізденуші, кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. 2006 жылы ғалым Н.Уәлиұлының жетекшілігімен «XVІІІ–ХІХ ғғ. араб жазулы қазақ жазбаларының графикалық-орфографиялық ерекшеліктері» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. “Түркі шежісерінің тезаурус сөздігі” мен “Жамиғат тауарихтың тезаурус сөздігінің” авторларының бірі, Он бес томдық “Қазақ әдеби тілі” сөздігіндегі араб және парсы сөздерінің түпнұсқасын анықтау жұмыстарын жүргізіп келеді, республикалық, шетелдік басылымдарда түркітану, тіл тарихы саласына қатысты 40 шақты мақаласы жарыққа шыққан. Әбілқасымұлы Бабаш – Филология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақ әдеби тілі тарихының белгілі маманы. Бұл салада ол 4 монография, 180-нен астам ғылыми мақала жариялады. Сонымен қатар лексикография, ғылым тарихы, тіл мәдениеті жайында да біршама зерттеулер жүргізді. Ол құрастырған «Орысша-қазақша тілдескіш» қазақ тілін үйренуші оқушыларға көмекші құрал ретінде кеңінен пайдаланып жүр. Ол – Тіл білімі институты жариялаған «Қазақша-орысша сөздіктің» жетекшілерінің бірі әрі құрастырушысы, «Қазақ тіл білімінің дамуы» атты жинақтың авторларының бірі.Әбілқасымұлы 10 ғылым кандидатын, 1 ғылым докторын даярлады, қазір 1 докторлық диссертацияның кеңесшісі, 5 аспирант пен ізденушінің ғылыми жетекшісі.Әбілқасымұлының бұл саладағы еңбегі құрмет грамоталарымен, «Оқу ісінің үздігі» белгісімен марапатталды. оған ҚР президентінің алғыс хаты тапсырылды, ал 2008 жылы “Шоқан сыйлығының” иегері болды. Нақысбекұлы Оқас – Белгілі диалектолог ғалым. 3 монография мен 200-дей мақаланың авторы. Бірнеше “Орысша-қазақша” сөздіктерді құрастырушы автордың бірі. Сонымен бірге, “Қазақ тілінің диалектологиялық атласы” мен “Түркі тілдерінің диалектологиялық атласын” және “Европаның лингвист атласын” жасаушы ретінде танымал. Бірнеше медальдармен, Каз КСР ЖК және Қаз КСР ҒА грамоталарымен марапатталған. Малбақов Мырзаберген Малбақұлы – филология ғылымдарының докторы , профессор 1987-1993 жылдары ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болды. 1993 жылы ҚР Министрлер кабинеті жанынан жаңадан құрылған Тіл комитетінде тіл мәдениеті және терминология бөлімінің бастығы болған. 1994-95 жылдары Түркияның астанасы Анкара қаласында жұмыс жасап, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы мен салыстырмалы сөздігін түзуге қатысқан.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында тіл тарихы және диалектология бөлімінің меңгерушісі ретінде қызмет еткен. 2009 жылдан институт директорының орынбасары. Тіл тарихы, лексикография салалары бойынша маманданған ғалым.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Д 53.01 Диссертациялық кеңесінде «Қазақ лексикографиясының тарихы» тақырыбы бойынша кандидаттық , «Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің құрылымдық негіздері» атты тақырып бойынша докторлық диссертация қорғаған. Негізгі еңбектері: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» эпосының текстологиясы , «Қазақ сөздіктері» , «Бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымдық негіздері» . Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы – . Филология ғылымдарының кандидаты. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. » ескерткішіндегі етістік категориялары» тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. «Хорезмидің “Мұхаббатнамесіндегі” лингвосемиотикалық кеңістік» тақырыбы бойынша докторлық диссертация қорғады. Айналысатын салалары: тіл тарихы, тарихи грамматика, тарихи лексикология/семасиология, жазба ескерткіштер тілі, когнитивтік лингвистика, лингвосемиотика және мәдени семиотика. Қазақ әдеби тілінің 15 томдық сөздігін құрастырушылардың бірі. 50-ге жуық ғылыми мақаланың авторы. Қазақ тілін оқытуға байланысты оқу құралы, оқу-әдістемелік кешендері, орысша-қазақша тілдескіштері жарық көрген. Сейтбекова Айнұр Аташбекқызы – . Филология ғылымдарының кандидаты 2007 ж. бері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер болып еңбек етіп келеді. 2007 жылы ғалым Б.Әбілқасымовтың жетекшілігімен “Әбілғазы баһадүр ханның “Түркі шежіресіндегі” араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі” атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. “Түркі шежісерінің тезаурус сөздігі” мен “Жамиғат тауарихтың тезаурус сөздігінің” авторларының бірі. Айналысатын салалары: түркітану, тіл тарихы, тарихи грамматика, тарихи лексикология, жазба ескерткіштер тілі. Республикалық, шетелдік басылымдарда қатысты 30 шақты мақаласы жарыққа шыққан. Құсмолданова Меруерт Қыдырбекқызы – . Филология ғылымдарының магистрі 2004 жылы Қайнар университетінің қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне оқуға түсіп, 2008 жылы бакалавр дәрежесін алып шықты. 2008 жылы Қайнар университетінің қазақ тілі мен әдебиеті факультетінің манистратурасына түсіп, 2010 жылы магистр дәрежесін алып шықты. 2009 жылдың сәуір айынан бері А.Байтұрсынұлы атынндағы Тіл білімі институты, Тіл тарихы және диалектология бөлімінде аға лаборант болып қызмет етіп келеді. Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл білімі институтында статолингвистика саласының белгілі ғалымы Қалдыбай Бектаевтың жетекшілік етуімен 1970 жылы құрылған «Тіл статистикасы және автоматтандыру» атты ғылыми топ өз бастауын 1969 жылы өткен «Статистическое и информационное изучение тюркских языков» атты Бүкілодақтық ғылыми жиыннан алады. Осы кезеңнен бастап қазақ тілін статистикалық тұрғыдан зерттеу ісі жүйелі түрде қолға алынып, өз нәтижелерін бере бастады. Олардың алғашқысы ретінде 1973 жылы жарық көрген «Қазақ тексінің статистикасы» атты ғылыми жинақты атауға болады. Сонымен қатар 1973-1974 жж. Пиотровский мен Қ. Бектаевтың «Математические методы в языкознании» атты екі бөлімнен тұратын, жоғары оқу орындарына арналған оқу құралының жарық көруі де осы жаңа саланың жетістігі саналады. Статистикалық лингвистика қазақ тіл білімінің жаңа саласы ретінде қалыптасқандықтан, оның проблемалық мәселелері күн санап анықтала бастады. Солардың бірі қазақ мәтінінің әр әріпке шаққандағы ақпараттық өлшемін, яғни энтропияны анықтау болды. Осы орайда белгілі ғалым Қ. Бектаев пен оның шәкірті Д. Байтанаеваның қазақ мәтініне қатысты тәжірибелік мәліметтер негізінде жүргізілген ақпараттық-статистикалық ғылыми ізденісінің орны ерекше. Сондай-ақ көркем әдебиет, публицистика, ғылыми-техникалық мәтіндер мен 2 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» материалдары бойынша Қ. Бектаев ЭЕМ арқылы жасаған қазақ тілі буындарының жиілік сөздігі буынның ішкі құрылымына және сөздің буындық құрылымына ықтималды-статистикалық әдісті қолданған зерттеулердің көрнектісі деп айта аламыз. Аталмыш топқа жетекшілік еткен Қ. Бектаевтың 1978 жылы басылып шыққан «статистикоинформационная типология тюркского текста» атты монографиясы қазақ тіл білімінің статолингвистика саласына қосылған сүбелі еңбек қана емес, сондай-ақ басқа да тілдерді зерттеу тәжірибесінде әр тілді жалпы типологиялық тұрғыдан бағалауда қолданылатын статистикалық критерийлердің үлес салмағын «өлшеуге» арналған іргелі ғылыми зерттеу ретінде мойындалады. «Тіл статистикасы және автоматтандыру» ғылыми тобының зерттеу нысанына негізінен статистикалық құрал ретінде электрондыесептеу машиналары көмегімен жасалатын әліпби-жиілік сөздік, жиілік сөздік және кері әліпби жиілік сөздіктер материалдары алынды. 1978 жылы отандық түркітану ғылымы үшін ортағасырлық жазба ескерткіші «Кодекс Куманикус» мәтіні тұңғыш рет ЭЕМ жадына енгізіліп, ол бойынша автоматты түрде «Куманша-қазақша жиілік сөздігінің» алынуы қазақ тіл білімінің тарихы үшін елеулі оқиға деуге болады. Ал 1979 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген М. Әуезовтің «Абай жолы» романының жиілік сөздігі» атты ұжымдық монография ғылыми топ қызметкерлерінің статистикалық лингвистика саласына қосқан айтулы еңбегінің нәтижесі екендігі даусыз. Бұл еңбекті жасауға филол.ғ., жетекші ғылыми қызметкер А.Қ. Жұбанов, кіші ғылыми қызметкерлер А.Алдабергенова қатысты. 1991 жылы «Тіл статистикасы және автоматтандыру» ғылыми тобы мен «Түсіндірме сөздік» бөлімі біріктіріліп, Қолданбалы лингвистика бөлімі болып аталып, ғылыми қызметі мен зерттеу нысандарын кеңейте түсті. Қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі ретінде тағайындалған, кейін компьютерлік лингвистика ғылыми тобына жетекші болып қазірге дейін өнімді етіп келе жатқан филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбановтың зерттеулерін қазіргі қазақ қолданбалы лингвистикасының бастауы десек артық айтқандық болмас. Ғалымның басшылығымен 90-шы жылдары М. Әуезовтің толық шығармалар жинағы ЭЕМ жадына енгізіліп, нәтижесінде 1995 жылы «М. Әуезовтің 20 томдық шығармалар текстерінің жиілік сөздіктері» атты жиілік сөздіктер жүйесі жарық көргендігі бұл сөзімізге дәлел бола алады. Осы орайда қолданбалы лингвистика бөлімі қазақ тілін автоматтандыру ісінің жаңа сатысына көтеріліп, 1991-1993 жылдары «Қазақ тілінің «ҚАЗЫНА» атты автоматтандырылған картотекалық базасын жасау» атты тақырыпты қолға алғандығы қазақ тіл білімінде ғана емес, түркі тіл біліміндегі орасан зор жаңалық болды деп ауыз толтырып айта аламыз. Осы жылдары бөлім қызметкерлері Институтта жасалып жатқан «Қазақша-орысша сөздікті» дайындауға барынша атсалысты. Сонымен бірге қазақстандық статистика саласының ғалымдары тіл ерекшелігін мәтіндердің жанрлық түрлеріне қарай ажыратуды мақсат ете отырып, балалар әдебиеті мен бастауыш сыныптарының оқулықтарына, драмалық шығармаларға, газет тіліне, ғылыми-техникалық стиль, математикалық стиль тілдеріне және т. статистикалық жолмен зерттеу жүргізе бастады және мұндай зерттеулер күні бүгінге дейін жалғасын тауып отыр. 1991-1993 жылдар аралығында бөлімде «Қазақ тілінің қолданбалы саласындағы проблемалары» атты тақырыпты орындауда филол.ғ., профессор Ә.Болғанбаев, А.Жұбанов, Ш.Дәулетқұлов, С.Бизақов сияқты ғалымдар өнімді еңбек етті. 1998 жылы аталмыш бөлім Институттың құрылымдық өзгерістеріне байланысты «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобы деген атауға ие болды. Атауы мен мәртебесі өзгергенімен, зерттеу бағыт-бағдары айқын Ғылыми топтың өз қызметін әрі қарай тиімді жалғастыруына осы топқа жетекшілік етіп келе жатқан филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбановтың «Квантитативная структура казахского текста» және «Основные принципы формализации содержания казахского текста» атты монографиялары қазақ қолданбалы лингвистикасының дамуына қосылған елеулі үлес болды. Бірінші аталған ғылыми еңбекте қазақ тіліндегі мәтіндерді автоматты түрде электрондыесептеу машиналары арқылы статистикалық әдіспен зерттеу мүмкіндігі мен сөз таптарының ықтималды-үлестірімді заңдылықтары зерттелсе, екінші монографияда қазақ мәтінінің мәтін лингвистикасы тұрғысынан мазмұнын формальдау жолдары және мәтіннің туындау проблемалық мәселелері қарастырылады. Сонымен, 1970-2000 жылдар аралығындағы ғылыми ізденістер, негізінен, жеке автор шығармаларын, функционалдық стильдерді, сондай-ақ толық әдеби тіл қамтылған мәтіндерді статистикалық әдіс-тәсілдермен зерттеу тәжірибесінде әртүрлі жиілік сөздіктер жасаудың өзекті мәселе екендігін көрсетті. Себебі олардың негізінде аса маңызды және күрделі мәселелерді: тілді лексика-грамматикалық нормалауға, түркі тілдерін өзара салыстырмалы-типологиялық зерттеуге және олардың компьютерлік қорын жасауға зор мүмкіндік жасады. Қазақ тілінің көптеген кезек күттірмейтін мәселелері, мәселен, лексикография саласы бойынша компьютерлік қор жасау, қазақ мәтіндері корпустарының компьютерлік базасын құрастыру және қолданбалы лингвистика саласының басқа да мәселелері «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобының 2000 жылдардан бастап жүргізген ғылыми ізденістерінен көрініс тапты. Мәселен, 2000-2002 жылдары «Қазақ мәтіні мазмұнын формализациялаудың негізгі принциптері», 2003-2005 жылдары «Қазақ тілінің сөздіктер және иллюстративті-мәтіндік қорларының көпаспектілі компьютерлік базасы », 2006-2008 жылдары «Қазақ тілінің компьютерлік базасы: лексикалық қордың ашық жүйесі», 2007-2009 жылдары «Қазақ тілінің терминологиялық қорының компьютерлік базасын жасау және оны терминдік әлеуеті жоғары дереккөздермен толықтыру» атты іргелі зерттеу тақырыптары нәтижелі орындалды. Бүгінгі күні Компьютерлік лингвистика ғылыми тобы «Мәдени құндылықтар ретіндегі қазақ тіліндегі мәтіндер корпусы және сөздіктердің «Тіл – қазына» атты ұлттық компьютерлік қоры» атты тіл біліміндегі жаңа сала – корпустық лингвистика мәселелерімен айналысуда. Бас ғылыми қызметкер, филология ғылымдарының докторы, профессор А.Қ. Жұбанов Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов 13 қарашада 1937 жылы Алматы қаласында қызметкер отбасында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. Әкесі Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – қазақ тілінің теориялық негізін қалаушы, тіл білімінің тұңғыш профессоры. 1944 жылы Ақтөбе облысының Жұрын ауданындағы Жаңатұрмыс аулындағы бастауыш мектебіне оқуға барып, ол мектепте 4-сыныпқа дейін оқиды. 1948-1949 оқу жылдары Алматы қаласындағы №18 қазақ орта мектепинтернатында қайтадан 4-сыныпқа түсіп, екі жыл оқиды. 1950 жылы Солтүстік Қазақстан облысының орталығы Петропавл қаласындағы №5 қазақ отра мектеп-интернатының 6-сыныбынан оқуын жалғастырып, 1955 жылы 10-сыныпты тамамдайды. 1955-1960 жылдары Абай атындағы Қазақтың педагогикалық институтында оқып, оның физикаматематика факультетін үздік бітіреді. 1960-1961 жылдары Қазақтың Мемлекеттік ауылшаруашылық институтына жұмысқа орналасып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. 1961-1963 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын атқарады. 1963-1967 жылдары Қазақтың Мемлекеттік ауылшаруашылық институтындағы жұмысын жалғастырып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. 1967-1970 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының күндізгі бөлімінің аспиранты. Аспиранттық кезеңін Минск қаласындағы Шет тілдер институты жанында өткізеді. 1970 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтында жаңадан ашылған «Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру» тобының кіші ғылыми қызметкері болып жұмысқа орналасады. 1973 жылы физикаматематика ғылымдарының кандидаты, филология ғылымдарының докторы Қ. Бектаевтың ғылыми жетекшілігімен, академик І.Кеңесбаевтың ғылыми кеңесшілігімен орындалған «ЭЕМ көмегімен қазақ мәтінін статистикалық зерттеу» атты тақырыпта кандидаттық диссертацияны жоғары деңгейде қорғайды. 1976 жылы Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтындағы «Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру» тобының аға ғылыми қызметкер дәрежесіне конкурс бойынша өтіп, ғылыми жұмысын жалғастырады. 1976-1986 жылдары Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтының қоғамдық өміріне қызу қатынасып, Жергілікті комитеттің, Партия бюросының мүшелігіне қабылданып, оның хатшысының орынбасары және институттың Халықтық бақылау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. Әуезовтің толық шығармалар жинағы мәтінін эемге енгізуге дайындау және сөзнұсқағыш-сөздіктерді құрастыру» атты Тіл білімі институтының жоспарлы ғылыми тақырыбына ғылыми жетекшілік етеді. Әуезовтің 20 томдық шығармалары бойынша автоматтанған картотекалық қор жасау» атты ғылыми тақырыпқа жетекші етеді. 1986 жылы СССР Ғылым академиясы Президиумының қаулысы бойынша оған «түркі тілдері» мамандығы бойынша «Аға ғылыми қызметкер» деген ғылыми атақ беріледі. 1986 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері лауазымына тағайындалады. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Қолданбалы лингвистика» бөлімінің меңгерушісі қызметіне тағайындалады. Әуезовтің шығармалары бойынша сөзформалар мен сөздердің жиілік сөздіктерін ЭЕМ арқылы құрастыру» атты тақырыпқа ғылыми жетекшілік етеді. 2001 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультеттерінің магистранттары мен студенттеріне математикалық және компьютерлік лингвистика пәндері бойынша дәріс береді. 2002 жылы «Қазақ мәтіні мазмұнын формалдаудың негізгі ұстанымдары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. 2004 жылы Жоғары аттестациялық комитеттің шешімі бойынша Тіл білімі мамандығы бойынша «Профессор» ғылыми атағын алды. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынындағы «Компьютерлік лингвистика» ғылыми тобының бас ғылыми қызметкері лауазымына тағайындалады. 4 монографияның, 3 оқу құралының, сондай-ақ 200-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.Қ.Жұбановтың ғылыми жетекшілігімен 5 кандидаттық және 3 магистрлық диссертациялар қорғалды. атты ұжымдық жұмыс жарияланды. Авторлар лексикалық интерференцияның жалпыхалықтық қостілділік бойынша жүйелі түрде зерттелмегендігін атап көрсетеді. Зерттеушілердің мақсаты қазақ-билингвтердің орыс тілінде сөйлеуі мен орыс тілінде айтылған мәтінді қабылдауындағы типтік лексика-семантикалық қателерді анықтау және оларға лингвистикалық және әлеуметтік-лингвистикалық тұрғыдан талдау жасау болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін жиі қолданылатын 50 лексемадан тұратын тест сұрақтары қолданылды. Билингвтердің орыс лексикасын қабылдау шеңберіндегі лексикалық интерференцияны қарастыру мынадай нәтижелер берді: лексикалық интерференцияға әсер ететін негізгі факторлар мыналар: а) лексеманың қандай да бір сөз табына қатысы; б) лексемалардан тұратын тіркестер саны; в) олардың мағыналық сипаты; г) лексемалардың нормаға сәйкес және нормаға сәйкес емес қолданысы арасындағы семантикалық айырмашылық дәрежесі. Қазақ-билингвтердің орыс тілінде сөйлеуіндегі интерференцияға жасалған талдау мынаны көрсетті: қазақ тілінің интерференциясы көбінесе күрделенген универбтерді қолдану кезінде көрінеді. Олардан кейін өзінің қазақ тіліндегі күрделенген полисемияға құрылған баламаларымен байланысты лексемалар, содан кейін қарапайым полисемияға құрылған қарапайым универбтер мен лексемалар орын алады. Морфологиялық интерференция парадигматикалық және категориялық шеңберде зерттелді. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінде жасалған лексика-семантикалық интерференция жасау әдістемесін зерттеу осыдан кейін де өз жалғасын тапты. Мәселен, 2000 жылы Б.Сүлейменованың «лексикасемантическая интерференция в сфере многозначных глаголов в албрать» атты кандидаттық диссертациялар қорғалды. 1988 жылы «Проблемы казахскорусского двуязычия» атты ұжымдық еңбек жарық көрді. Еңбекте авторлар фразеологиялық және синтаксистік интерференцияны талдау және тілдік жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі интерференцияға жасалған зерттеулердің жалпы нәтижелерін көрсетеді. Бұл бағыт қазіргі қазақстандық лингвистикада да жалғасын тапты.Төлееваның «Интерференция в английской речи казаховбилингвов на уровне простого предложения» тақырыбында кандидаттық диссертациясы қорғалды. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінің жұмыс бағыттарының бірі қазақ және орыс тілдерінің көркем мәтіндегі арақатынасын зерттеу мәселесі болды. Жұмыс нәтижелері «Казахское слово в русском художественном тексте» атты ұжымдық монография болып жарық көрді. Бұл зерттеу Қазақстанның орыс тілді жазушыларының шығармаларында қолданылған «казахизмдерге» функционалды және семантикалық тұрғыдан талдау жасауымен ерекшеленеді. «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінің белсенді түрде жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары әрбір қызметкердің ғылыми қызығушылығын туғызды.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтына келгенге дейін де белгілі ғалым еді, ғалымның ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша үлкен тәжірибесі мен көптеген ғылыми жарияланымдары болды. Бұл институтта ғалым 20 жылдан астам уақыт жұмыс істеді. Оның жалпы жарияланымдар саны 300-ден астам, олардың ішінде монографиялар саны – 14.Копыленко лингвистика ғылымының түрлі мамандықтары бойынша 6 ғылым докторы мен 78 ғылым кандидатын дайындады. 2010 жылдың қараша айында А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты М.Копыленконың 90 жылдық мерейтойын атап өтіп, «Концептосфера – ғаламның ұлттық тілдік бейнесінің негізі» тақырыбында дөңгелек үстел ұйымдастырды, көрнекті ғалым еңбектерінің екі томдық жинағы жарық көрді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2011. Жалпы бет саны 1028 болатын дөңгелек үстел материалдары «Концептосфера – ғаламның ұлттық тілдік бейнесінің негізі» тақырыбында жинақ түрінде жарық көрді. Белгілі әлеуметтанушы филология ғылымдарының докторы, профессор Б.Хасанов 40 жылға жуық уақыт қазақ-орыс әдеби қостілділігі, қазақ тілінің қазақстандық қоғамның түрлі салаларында мемлекеттік тіл ретінде қолданылу мәселелерін зерттеумен шұғылданды.Хасановтың басты еңбектері мыналар: «казахскорусское двуязычие». «Ана тілі – ата мұра». «Аймақ тілдері мен мемлекеттік қызметті арттырудың мемлекеттік тұғырнамасы». -Қостанай, 2002. «Қазақ тілі тұжырымы: пайымдаулардағы көрініс».Хасанов қазақстандық әлеуметтік лингвистика ғылымының өзіндік мектебін қалыптастырды. Оның негізгі мәселесі әдеби қостілділік пен мемлекеттік тілдің қызметін кеңейту болды.Хасановтың жетекшілігімен Б.Ысмагұлова, С.Шоқым, А.Әбдірәсілова және т. кандидаттық, докторлық диссертацияларын қорғады. Белгілі ғалым филология ғылымдарының докторы, профессор З.Қ.Ахметжанова түрлі ғылыми бағыттар бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді: салғастырмалы тіл білімі, тіл теориясы, лингвомәдениеттану, аударма теориясы, лингводидактика, лексикография және т. Қазақстандағы функционалды грамматика мәселелері З.Қ.Ахметжанованың еңбектерінен бастау алады. Бұл сала бойынша ғалымның 150-ге жуық еңбегі жарық көрді.Қ.Ахметжанованың жетекшілігімен 13 докторлық, 57 кандидаттық диссертация қорғалды.Қ.Ахметжанованың шәкірттері, атап айтқанда, филология ғылымдарының докторлары М.Мұсатаева, А.Жұмабекова, З.Есеналиева және т. Сондай-ақ салғастырмалы тіл білімі бойынша белгілі маман, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Р.Таева мен интонология саласының маманы, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Ж.Утесбаеваны да атап айтуға болады.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының қызметкері Л.Кисамединова – «Орысша-қазақша фразеологиялық сөздіктің» құрастырушыларының бірі және «Казахское слово в русском художественном тексте» атты ұжымдық монография авторларының бірі. Ғылыми қызметкер, түркітанушы Т.Жолтаева – «Орысша-қазақша фразеологиялық сөздіктің» құрастырушыларының бірі және «Казахское слово в русском художественном тексте», «Лексическая и морфологическая интерференция в русской речи казахов» атты ұжымдық монография авторларының бірі.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімінде жасалған жұмыстарды қорытындылай келе, М.Копыленконың жетекшілігімен атқарылған бөлім жұмысының нәтижесінде неғұрлым кеңірек зерттелген мәселелер қатарына қостілділік және интерференция, көркем мәтіндегі қазақ және орыс тілдерінің арақатынасы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі қызметі сияқты тақырыптарды жатқызамыз. Бүгінде 90-жылдардың басында жұмысын тоқтатқан «Орыс тілі және әлеуметтік лингвистика» бөлімі «Әлеуметтік тіл білімі» орталығы болып қайта құрылу үстінде. Оның құрамында «Тіл экологиясы», «Тіл және қоғам» мен «Тіл саясаты және инновациялық оқыту» секторлары жұмыс істейді деп жоспарланып отыр. Әлеуметтік тіл білімі орталығының басты мақсаты – қоғамда тіл саясатына, тілдік жоспарлауға және тілдік идеологияға қатысты туындап отырған күрделі мәселелерді, болашақта тілдік негізде орын алуы мүмкін ұлт араздығының алдын алу жолдарын белгілеу, сондай-ақ тілді оқыту мен таратуға байланысты кейбір қолданбалы сипаттағы шараларды іске асыру. Сол арқылы орталық қазіргі мемлекеттік тіл саясатының стратегиялық ұстанымдарына қатысты қоғамда пікір қайшылықтарын болдырмауға, тілдерді дамыту бағдарламаларында белгіленген мақсат, міндеттердің толық орындалуына ықпал етуді көздейді. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін Әлеуметтік тіл білімі орталығы төмендегідей міндеттерді белгілейді. Тіл экологиясы секторы: Тіл және қоғам секторы: Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторы: Ермекбай Ғалымжан Жорабекұлы – Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты 1993 ж. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін , 1999 ж. Қаз ХҚжӘТУ-дің француз тілі факультетін бітірген. Бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушылықпен, 2004 жылдан бастап аударма саласында жеке кәсіпкерлікпен айналысқан.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институты Тілдер кафедрасының меңгерушісі. 2010 жылдан бастап осы институтта Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі. «Жер бедері атаулары » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 2004 жылдан бері «Мемлекеттік тілді дамытудағы тілдік және тілден тыс факторлар» тақырыбында ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысады. «Мұнай-газ терминдерінің қазақша-орысша-ағылшынша сөздігі», «Қаз Мұнай Газ» БӨ» АҚ нормативтік-техникалық құжаттарын мемлекеттік тілге аудару жөніндегі нұсқаулық» авторларының бірі және он бес шақты ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Нұргелді Уәли Мақажанұлы – Тіл экологиясы секторының ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор 1945 ж. туған. Қаз МУ-дің филология факультетін үздік дипломмен бітіріп, Қаз ССР ҒА Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыды. 1973 жылдан бері осы Институтта ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі , Институт директорының орынбасары қызметін атқарды. Қазір Тіл мәдениеті бөлімінің және тіл экологиясы секторының ғылыми қызметкері.Уәли әлеуметтік тіл білімі саласында теориялық және практикалық тұрғыдан мемлекеттік тілдің қызмет ету аясын кеңейту, қазақ тілі мәдениеті мен әдеби тілі нормаларын кодификациялау мәселелеріне қатысты еңбек етіп келеді. Негізгі еңбектері: «Сөз мәдениеті» ; «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» ; «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері» ; «Емлесі қиын сөздер» ; «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» ; «Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті»//Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы , «Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері» , «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшісінің тілдік портфелі. Фонетикалық курс» және т. 200-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік мақаласы бар. Уәли «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түрікменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты тәуекел зерттеу бағдарламасының орындаушысы әрі тақырып жетекшісі , сондай-ақ «Мультимәдени қоғамдағы тілдік сәйкесімділік : мемлекеттік тілді лингвомәдени-семиотикалық жүйелер негізінде меңгертудің лингвистикалық аспектісі» атты зерттеу жұмыстарының орындаушысы болды. 'Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы – Тіл және экология секторының ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты Сүйерқұл Ботагөз Мырзабайқызы 1995 ж. әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіріп, А.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтына кіші ғылыми қызметкер болып қабылданды. Институт аспирантурасын бітіріп , Тіл тарихы және диалектология бөлімінің аға ғылыми қызметкері және Әлеуметтік тіл білімі орталығы Тіл экологиясы бөлімінің қызметкері болып болып жұмыс істеп келеді. » ескерткішіндегі етістік категориялары» тақырыбында кандидаттық, 2010 ж. «Хорезмидің “Мұхаббатнамесіндегі” лингвосемиотикалық кеңістік» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. «Қазақ тілінің сөздігін» баспаға әзірлеуге, Тіл тарихы және диалектология бөлімінің іргелі зерттеу бағдарламаларына қатысып, “Қазақ ұлттық әдеби тілі және оның Уақыт пен Кеңістіктегі даму жолдары: ұлттық, жалпыадамзаттық мәдени құндылықтарды жинақтау, ұластыру, жаңғырту” атты іргелі зерттеу бағдарламасында «Қазақ тілінің тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздері» тақырыбы бойынша еңбек етуде. БАҚ-та әлеуметтік-тілдік мәселелерге арналған мақалалары тұрақты жарияланып тұрады. Қазақ тілін практикалық курс ретінде оқытуға байланысты оқу құралы, оқу-әдістемелік кешендері, орысша-қазақша тілдескіштері жарық көрген. Ермекбай Ғалымжан Жорабекұлы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты 1993 ж. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін , 1999 ж. Қаз ХҚжӘТУ-дің француз тілі факультетін бітірген. Бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушылықпен, 2004 жылдан бастап аударма саласында жеке кәсіпкерлікпен айналысқан.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институты Тілдер кафедрасының меңгерушісі. 2010 жылдан бастап осы институтта Әлеуметтік тіл білімі орталығының меңгерушісі. «Жер бедері атаулары » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 2004 жылдан бері «Мемлекеттік тілді дамытудағы тілдік және тілден тыс факторлар» тақырыбында ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысады. «Мұнай-газ терминдерінің қазақша-орысша-ағылшынша сөздігі», «Қаз Мұнай Газ» БӨ» АҚ нормативтік-техникалық құжаттарын мемлекеттік тілге аудару жөніндегі нұсқаулық» авторларының бірі және бірнеше оқу-әдістемелік, көмекші құралдар мен оннан астам ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Ырғызбаева Индира Еркінқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, PhD докторы Ырғызбаева И. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің Шығыс филологиясы факультетін, 2003 ж. «Дарын» Қазіргі заманғы гуманитарлық институтының шет тілдер факультетін бітірген. Мектепте ағылшын тілінің мұғалімі, «Дарын» Қазақ ұлттық гимназиясында директор, Қаз МемҚыз пуде факультет деканының орынбасары болып жұмыс істеген. АҚШ-та Джексонвил университетінде PhD докторы ғылыми дәрежесін алған. Көптеген ғылыми жобаларда жұмыс істеген және оннан астам ғылыми мақалалардың авторы. Хисаметдинова Альмира Ахмедовна – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері, доцент міндетін атқарушы Хисаметдинова А. Алматы педагогикалық шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін үздік бітіріп, Қаз ССР ҒА Президиумының шет тілдер кафедрасында ағылшын тілінен оқытушы, аға оқытушы және доцент міндетін атқарушы болып жемісті еңбек етіп келеді. Жалпы еңбек өтілі 25 жылдан астам, студенттерге арналған көмекші оқу құралы мен онға жуық ғылыми мақала авторы. Мадиева Толқын Әріпбайқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Мадиева Т.Ә. әл-Фараби ат. Қаз МУ-дің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік бітіріп, Орта Азия университетінде оқытушы болып еңбек етті . ҚазҰУ магистратура бөлімін үздік бітіріп, Алматы қ. Тілдерді дамыту басқармасы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығында жұмыс істеді .Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында қазақ тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Бірнеше ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала авторы. Тайшекенова Гүлнұр Жұмабайқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Таймекенова Г. Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін және осы университеттің магистратура бөлімін бітіріп , “ҚР мен РФ арасындағы мәдени-гуманитарлық қарым-қатынас” тақырыбында магистрлік диссертация қорғаған.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында ағылшын тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Бірнеше ғылыми мақала авторы. Мажен Эльмира Ерасылқызы – Тіл саясаты және инновациялық оқыту секторының қызметкері Мажен Э. Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін және осы университеттің магистратура бөлімін бітіріп , «Қазақ мақал-мәтелдерінің ұлттық-мәдени сипаты» тақырыбында магистрлік диссертация қорғаған.Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институтында ағылшын тілінің оқытушысы болып жұмыс істейді. Грамматика бөлімінің тарихы КСРО ҒА Қазақ филиалы Тіл, әдебиет және тарих институты құрылған кезден басталады. Институттың алғашқы директоры Н.Сауранбаев осы бөлімде қызмет етіп, грамматика мәселелерімен айналысқаны мәлім. Бөлімде қазақ тіл білімінің дамуына елеулі үлес қосқан М.Балақаев, Ғ.Бегалиев, Қ.Жанпейісов, С.Қалыбаева, Б.Қасым, Т.Қордабаев, Ғ.Мұсабаев, И.Ұйықбаев, А.Ысқақов, Н.Оралбаева, Қ.Нұрғазина , Ф.Мұсабекова, В.Демесінова, Б.Қасым, Қ.Әмір, Ә.Ибатов, Ұ.Ұйықбаев, Е.Жанпейісов, Т.Әбдіғалиева, З.Ахметжанова, Қ.Қапалбеков, М.Бексейітова, Г. ғалым-зерттеушілер қызмет етті. Әр жылдары М.Балақаев, Т.Қордабаев, Қ.Қапалбеков сияқты ғалымдар бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Бөлім қызметкерлерінің еңбектері қазақ тілі грамматикасы теориясының дамуына елеулі үлес қосты. Қазақ тілі грамматикасында белгілі бір категорияны таныптанытуда әртүрлі көзқарастардың, бағыттардың қалыптасуына негіз болды.Сауранбаев еңбектерінде қазақ тіліндегі есімше және көсемше категорияларының өзіндік ерекшеліктері сипатталды жатыр, тұр етістіктерінің жанды заттарға да, жансыз заттарға да қолданылатынын, ал жүр, отыр етістіктерінің жанды заттарға қатысты ғана қолданылатынын; ә) жатыр, тұр етістіктері үзілістері болып тұратын, дәл сөйлеу үстінде ол амалдың болып жатпауы да мүмкін екендігін, жалпы «осы кезде болып жүр» деген мағынада қолданылатынын, ал отыр, тұр етістіктерінің дәл сөйлеу үстінде, қазір болып жатқан іс-әрекеттерді білдіру үшін жұмсалатынын айта келіп, соған сәйкес жатыр, жүр етістіктері арқылы жасалған осы шақты «жалпы осы шақ», ал отыр, тұр етістіктерінің қатысуымен жасалған шақ түрін «нақ осы шақ» деп атауды ұсынады. Шақ категориясының ішінде қиын да күрделісі – өткен шақ екені белгілі. Өткен шақты ғалымдар түрлі қырынан қарастырған. Мәселен, Т.Қордабаев, А.Ысқақов өткен шақты сөйлеушінің амалды өзі басы-қасында болғандай, өз көзімен көргендей, тыңдаушысы сенерліктей етіп хабарлауына байланысты айғақты , айғақсыз деп жіктесе, «Современный казахский язык», Ы.Маманов, «Қазақ тілі грамматикасы» , Ғ.Әбуханов, М.Серғалиев, А.Айғабылов, О.Құлкенова, «Қазіргі қазақ әдеби тілі», Ш.Бектұров, М.Серғалиев «Қазақ тілі» сияқты еңбектерде іс-әрекеттің бұрынырақта не жуық арада өтуіне байланысты жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ежелгі өткен шақ деп топтастырылған. Сонымен қатар «Современный казахский язык», Ы.Серғалиев, А.Айғабылов, О.Құлкенова еңбектерінде бұрынғы уақытта дағдылы түрде өтіп тұрған қимыл-әрекетті жеке топтастырып, «дағдылы өткен шақ» деп береді. Түркологияда, оның ішінде қазақ тіл білімінде де ұзақ уақыт бойы зерттеліп, көптеген талас тудырып жүрген мәселенің бірі көмекші етістікке байланысты.Маманов құрамында көмекші етістігі бар күрделі формалардың қимылдың фазасын жасауға қатысатынын айта келіп, оның 6 түрін көрсетеді. Олар: а) қимылға дайындық; ә) қимылды жасауға бейімделу; б) қимылдың басталуы; в) істің өтуі; г) бітер алдындағы іс; ғ) істің бітуі.Оралбаева «Аналитические формы глагола в современном казахском языке» деген докторлық диссертациясында Ы.Мамановтың жоғарыда келтірілген 6 фазасын 3 фазаға сыйғызуға болатынын айтады. Ғалым «фаза қимылдың басталуы мен аяқталуына дейінгі аралықты қамтуы керек» деген тұжырым жасай отырып, қимылды істеуге дайындалу, қимылды жасауға бейімделу сияқты сипаттамалар фаза шеңберінен тыс қалатынын, себебі мұнда қимылдың әлі бастала қоймағанын ескертеді. Сол сияқты бітер алдындағы іс пен біткен іс деп аталатын фаза түрлерін жинақтап, бір фаза ретінде беруге болатынын көрсетеді. Сөйтіп, қимылдың өту фазасын: а) қимылдың басталуы ; ә) қимылдың орындалып жатуы ; б) қимылдың аяқталуы деп жіктейді. Көмекші етістіктердің видке қатысуына қарай топтастырып, саралауға тырысатын еңбектердің қатарында Н.Сауранбаевтың «Семантика и функций деепричастии в казахском языке» ‚ «русскоказахский словарь» , кеңесте сөйлеген сөзі, Н. атауға болады. Қазақ тілінде көрініс категориясы бар деп түсіндірушілер оны түрліше топтастырады.Сауранбаев аяқталған , аяқталмаған және белгісіз деп үшке бөлсе, И.Ұйықбаев пен Ы.Маманов созылыңқы көрініс , аяқталған көрініс деп екіге топтастырады.Ұйықбаев, Н.Сауранбаев еңбектері көмекші етістіктердің өзіндік ерекшелігін танытуда елеулі үлес болды.Ұйықбаев көмекші етістіктерді тұрақты, тұрақсыз деп екіге топтастырады да, тұрақты көмекші етістіктерге е-, жазда етістіктерін, тұрақсыз көмекші етістіктерге кет, баста, жібер, отыр, тұр, жатыр т. етістіктерді жатқызады. Ғалым кет, қал, шық, ал, қой, өт, бол, сал, таста т. етістіктердің аяқталған көрініс жасауға қатысатынын, жат, жүр, отыр, тұр етістіктерінің аяқталмаған көрініс жасауға қатысатынын, ал, бар, кел, түс, көр, е- етістіктерінің негізгі етістікке байланысты кейде аяқталған, кейде аяқталмаған көрініс жасауға қатысатынын айтады. Аяқталған көріністің өз ішінен: қимылдың аяқталуы, қимылдың шапшаңдығы, қимылдың жол-жөнекей болуы, қимылдың жорта жасалуы, қимылдың бір рет болуы, қимылдың бағыты‚ қимылдың басталуы‚ қимылдың бола жаздауы, аяқталмаған көріністің: қимылдың аяқталмауы, қимылдың қайталануы, қимылдың үдеуі, қимылдың жол-жөнекей болуы, қимылды жасауға әзірлік сияқты мағыналық реңктерін көрсетеді. Көмекші етістіктер табиғатын, оның өзіндік ерекшелігін түсіндіруге тырысқан ғалымдардың бірі – А.Ысқақов. Ғалым көмекші етістіктерді толымды және толымсыз көмекші етістік деп топтастырады. Толымды көмекші етістіктерге негізгі мағынасын сақтап, етістіктерге түрлене алатын, дербес сөз ретінде де, аналитикалық етістік құрамында да қолданыла алатын етістіктерді жатқызады да, толымсыз етістіктерге толық мағынасы жоқ е- етістігінен өрбіген формаларды жатқызады зат есім, сын есім, сан есім, үстеу, етістік, еліктеуіш сөз, одағай т. түрлі сөз табына жалғануы; ә) сабақты етістік, салт етістік жасауға қатысуы; б) зат есімді іштей мағыналық топтарға бөліп алып, соған сәйкес етістік тудырушы жұрнақтар жалғанғандағы мағыналық өзгерістері; в) құранды жұрнақтар түзуі ; Қазақ әдеби тілі тарихының грамматикасы. бірі); Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1988; Аблақов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері . – Алматы, 1971; Қазақ тіліндегі барыс жалғаулы сөз тіркестері . – Алматы, 1975; Қазақ тіліндегі табыс жалғаулы сөз тіркестері . – Алматы,1986; Әбдіғалиева Т. Қазақ тілі. 6 кл үшін. бірі); Осы оқулыққа методикалық нұсқау. – Алматы, 1990 ; Грамматикалық таблицалар. 5 кл үшін. – Алматы, 1990; Практикалық қазақ тілі. бірі); Кестелі грамматика. – Алматы, 1993 ; Әмір Р. Қазақ тілі. Учебник казахского языка для ІІ-ІVкл. –Алматы, 1965 ; Қазақ тілі. Грамматика, емле, тіл дамыту. –Алматы, 1965; Бірінші класта қазақ тілін оқыту. – Алматы,1962; Қазақ тілінен бірінші класқа арналған таблицалар. – Алматы, 1965; І класта оқушылардың тілін дамыту үшін істелген жұмыстар. Сонымен қатар бөлім қызметкерлері зерттеп жүрген категориялары бойынша кандидаттық, докторлық диссертациялар қорғады . – Алматы,1997; Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің жақ категориясы. – Алматы, 1994; Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер.; Неталиева Қ., - Алматы, 1963; Қайымова Б. Қазақ тіліндегі етістіктен есім туғызушы аффикстер. – Алматы, 1963; Ысқақов А. Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер. – Алматы, 1950; Қалыбаева А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. – Алматы, 1949; Қазақ тіліндегі етістікті негіздер ; Қасым Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер ; Аблақов Ә. Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. – Алматы, 1986; Қазақ тіліндегі салт етістіктердің меңгеруі . –Алматы, 1988; Қазақ тіліндегі меңгеру категориясының мәні . – Алматы, 1988; Сөз тіркесінің өзіндік ерекшелігі және оның байланысу тәсілдері мен түрлері . – Алматы, 1990; Қазақ тіліндегі көлемдік септікті сөз тіркестері . – Алматы, 1991; Қазақ тілі . ; Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің дамуы мен лексикалану процесі. бірі) т.); сөйлем синтаксисі . – Алматы, 1964); сөйлеу тілі синтаксисі көрсете отырып, қазақ тілінде 10 сөз табы бар деп, бұрыннан танылып жүрген 9 сөз табының үстіне модаль сөздерді жеке сөз табы ретінде келтірген. «Қазақ грамматикасында» сөйлемнің ойлау-танымдық, қарым-қатынас құралы болу сияқты тілдің ең маңызды қызметтерін жүзеге асыратын бірден-бір құрал екендігіне тоқтала келіп, оның өзіне тән белгілерін көрсетеді. Олар: құрылымдық белгі ; семантикалық белгі . «Қазақ грамматикасында» құрмалас сөйлемнің табиғаты мейлінше нақты, жан-жақты сипатталған. Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің өзіндік ерекшелігі, ұқсастық-айырмашылықтары айқын сараланған. Атап айтқанда: «Қазақ грамматикасында» құрмалас сөйлем түрлерін анықтауда предикативтік орталықтың бір-біріне қатынасы, байланысы негізгі өлшем болатынын айта келіп, құрмалас сөйлемдер өз ішінен салалас, сабақтас болып сараланған. Сонымен қатар құрмалас сөйлемнің құрылымдық жағы ескеріліп, екі компонетті құрмалас сөйлем, көп компонентті құрмалас сөйлем болып жіктелген де екі компонетті құрмалас сөйлемдер өз ішінен салалас және сабақтас құрмалас сөйлем, көп компонентті құрмалас сөйлем көп компонетті салалас, көп бағыныңқылы сабақтас және аралас құрмалас сөйлем болып топтастырылған. «Қазақ грамматикасы» бұрынғы басылымдармен салыстырғанда, сандық жағынан да, сапалық жағынан да жетіліп, интонолония, сөзжасам, морфонология т. жаңа салалардың еніп, тіл біліміндегі жаңа бағыт, жаңа көзқарастар қамтылған. Соңғы кезде тілдік категорияларды мағыналық жағынан қарастыру жаңа қарқын алып келеді. Қазіргі тіл білімінің зерттеу парадигмасында жүйелік-құрылымдық зерттеулерден антропоцентристік қағидаға негізделген, тілдің когнитивтік, прагматикалық қызметін аша түсетін, дүниетанымдық әлеуетін ғылыми тұрғыдан пайымдауға арналған зерттеулер кең өріс алды. Бұл орайда әсіресе функционалды-семантикалық категорияларды егжей-тегжейлі сипаттауға бағытталған зерттеулерге ерекше мән беріліп отыр. Бөлім қызметкерлерінің зерттеулері сипаттама лингвистикадан функционалды бағыттағы зерттеулерге ойысып, тілді динамикалы, үнемі өзгеріп, дамып отыратын құбылыс ретінде қарастыра бастады. Қазақ тіл білімінде функционалды грамматиканың алғашқы нышандары А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы, Ы.Исаев еңбектерінен бастау алса, кейін З. – Алматы, 1989), Қ.Сәрсембаева т. ғалымдардың еңбектерінде сөз болды. Бөлім қызметкерлері 2003-2005 жылдары «Тілдердің үйлесімді қызмет етуі мен дамуы ¬– егемен Қазақстанның тұрақты және өркениетті дамуының тірегі» атты іргелі зерттеу бағдарламасы негізінде «Қазақ тілінің функционалды грамматикасы» атты тақырып бойынша зерттеу жұмысын жүргізіп, нәтижесінде:  қазақ тіліндегі функционалды-семантикалық өрістердің коммуникативті-прагматикалық қызметі айқындалды;  функционалды-семантикалық өрістер негізіне қарай жіктеліп, құрылымдық-семантикалық жағынан сараланды;  функционалды-семантикалық өрістердің тұлғасы айқындалды, олардың парадигмалық және синтагмалық қызметі анықталды;  микроөрістерінің конституенттері сараланып, қызметін ашылды, арақатысы анықталды;  қазақ тіліндегі квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өрістердің басқа функционалды-семантикалық өрістерден өзіндік ерекшелігі көрсетіліп, жалпы тілдік семантикалық категориялармен арақатынасы, байланысы айқындалды. 2006-2008 жылдары «Тәуелсіз Қазақстан жағдайында қазақ тілінің ұлттық және мемлекеттік ретіндегі негізгі даму үрдістері мен бағыттары» атты тақырыпта іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша «Қазақ синтаксисінің коммуникативтік-прагматикалық аспектісі» тақырыбы бойынша: • етістік айтылымның ең негізгі мүшесі екені анықталды; • предикатты қатынастағы мүшелердің сөйлемнің құрылымдық негізін құрайтыны сөз болды; • сөйлеу жағдаятының сөйлеушінің коммуникативті мақсатына және прагматикалық қолданысына тигізетін әсері айқындалды; • сөйлеу жағдаяты мен пресуппозицияның өзара байланысы айқындалды; • синтаксистік құрылымдардың әлемнің тілдік бейнесін жасаудағы қызметі айқындалды; әлемнің тілдік бейнесін түзудегі сөйлеуші факторы анықталды; • етістіктің семантикалық және синтаксистік әлеуеті мәтіндегі белгілі бір концептінің көрінуіне жол ашатыны көрсетілді; • предикативті байланыс мүшелерінің сөйлемнің құрылымдық негізін құраудағы орны көрсетілді; • тілдік жағдаят пен пресуппозицияның өзара байланысы анықталды; • синтаксистік құрылымдардың әлемнің тілдік бейнесін түзудегі орны көрсетілді; • әлемнің тілдік бейнесін түзудегі сөйлеуші факторы анықталды; • предикативтік құрылымдағы сөйлем субъектісінің қызметі анықталды; • етістіктің предикативті өріс түзудегі орны анықталды. 2009-2011 жылдары «Қазақ ұлттық әдеби тілі және оның уақыт пен кеңістіктегі даму жолдары: ұлттық, жалпыадамзаттық мәдени құндылықтарды жинақтау, сақтау, жаңғырту» атты іргелі зерттеу бағдарламасының «Қазақ тіліндегі квалитативті-квантативті негізді функционалды-семантикалық өрістер» атты тақырыбы бойынша:  Қазіргі қазақ тіл біліміндегі ономасиологиялық, функционалдық бағыттың теориялық ұстанымдарын негізге ала отырып, қазақ тіліндегі квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өрістердің табиғаты теориялық тұрғыдан дәйектелді.  Квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өріс түзетін посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларының категориалдық жүйесі айқындалды.  Посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларының тілдің бірнеше деңгейлерінде көрініс табатыны көрсетілді.  Сапа және сын категорияларының семантикалық жүйесі субкатегорияларға жіктеліп, ғылыми тұрғыдан сипатталды, парадигмалық тұлғалары анықталды.  Квалитативті-квантитативті негізді функционалды-семантикалық өріс түзетін посессивтілік, жекелік/көптік, компаративтік категорияларын талдау арқылы ұлттық тіліміздегі болмысты категориязациялау, концептуализациялау ерекшеліктері айқындалды. «Ұлттық идея – Қазақстанның дамуының негізі» атты қолданбалы зерттеу бағдарламасы аясында «Қазақ тілі – ХХ ғасырдың басындағы ұлттық идеяның өзегі» атты тапсырма-тақырып бойынша ХХ ғасырдың басындағы тілші ғалымдардың лингвистикалық еңбектеріндегі ұлттық идеяның көріністерін саралаудың маңызы қорытылды. Қолданбалы зерттеу бағдарламасы бойынша алынған нәтижелер: • осы уақытқа дейін ғылыми айналымға түспеген материалдарды, сирек қолжазбалар қорынан, сол кезде жарық көрген баспасөз беттерінен мақалаларды тауып, сондай-ақ мұрағат қорларынан ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының еңбектері іздестіріліп, жинақталды; • ХХ ғасырдың басындағы емле ережелеріне негіз болған принциптер анықталды; емле өзгерістеріне қатысты ұсыныстар, олардың өзіндік ерекшеліктері көрсетілді; • өткен ғасырдың басында жарық көрген оқулықтардың, оқу құралдары мен сөздіктердің т. еңбектердің ұлттық сананы оятудағы орны анықталды; сол кезде жарияланғанмен, кейін тарихи себептерге байланысты ғылыми айналымға түспеген еңбектердің қоғамдық сананы дамытудағы мәні айқындалды; • ХХ ғасыр басында жарыққа шыққан сөздіктердің қазақ лексикографиясында алатын орны қарастырылып, ол сөздіктерге құрылымдық талдаулар жүргізілді; • тақырыпқа қатысушылар алаш зиялыларына арналған «Алаш – 90 жыл» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға қатысты; • ХХ ғасыр басында жарық көрген еңбектер араб, латын графикасынан қазіргі графикаға көшірілді: Мәскеу қаласында 1926 жылы шыққан «Дүниенің құрылысы» кітабын //Г.Көбденова; Қ.Кемеңгерұлының Лебедевтен аударған «Химия» атты оқулығы //Б.Жонкешов; Ә.Ермековтің «Ұлы математика курсы» //А.Үдербаев; • ХХ ғасырдың басында баспасөз бетінде жарық көрген мақалалар жинастырылып, қазіргі графикаға түсірілді; 560 бет көлеміндегі қолжазба дайындалды; • жаңадан табылған дүниелер институтта шығатын «Тілтаным» журналында басылды; • Е.Омаров, Қ.Кемеңгерұлы, Т. алаш зиялыларының тілтанымдық мұрасы, ХХ ғасырдың басындағы ұлттық идеяның көрінісі туралы бұқаралық ақпарат құралдарына интервью берілді; • ХХ ғасыр басындағы қазақ тілінің қоғамдық-әлеуметтік қызметі артуына, қоғамдағы түрлі өзгерістерге, экстралингвистикалық және лингвистикалық факторларға байланысты тілдің даму бағыты айқындалды; • ХХ ғасырдың басында жарық көрген сөздіктерге тоқтала отырып, оларға негіз болған алғышарттар анықталды; алаш зиялыларының қазақ тілін толыққанды іске асыру мақсатымен оқулық жазу, сөздік құрастыру ісіне араласуы, газет-журнал шығару т. ағарту, білім беру саласында жүргізген игі бастамаларына талдау жасау, олардың мақсаты, бағыты айқындалды; • ХХ ғасыр басында жарық көрген терминологиялық сөздіктердің қазақ әдеби тілін дамытудағы қызметі, ұлттық идеяны, ұлттық сананы оятудағы орны, қазақ халқының рухани құндылықтарын сөзтізбеде беру ерекшеліктері өздеріне дейін жарық көрген сөздіктермен салыстыра отырып көрсетілді; терминдерді, өзге тілдік сөздерді қабылдауда көзделген ұстанымдар, өзіне дейінгі сөздіктермен сабақтастығы көрсетіледі; өзгешеліктері анықталды; • ХХ ғасырдың басында жарық көрген оқулықтардың, оқу құралдары мен сөздіктердің т. ұлттық сананы оятудағы орны анықталды; ғылыми айналымға түспеген еңбектердің қоғамдық сананы дамытудағы, ұлттық сананы оятудағы мәні айқындалды; • ұлттық идеяның қазақ қоғамын бірегейлендіру, тілді, ұлтты бірегейлендірудегі орны анықталды; ағартушылық идеясының тіл, ұлт бірегейлігі үшін қызмет еткені анықталды; • ағарту идеясы көрініс тапқан, осы уақытқа дейін ғылыми айналымға түспеген материалдар сол кезде жарық көрген «Ауыл тілі», «Қазақ тілі», «Еңбекші қазақ», «Айқап» т. сол кезеңде жарық көрген басылым беттері мен мұрағат қорларынан іздестіріліп, жинақталды; • қазақшылдық, еуропашылдық, таза түркілік бағыт ұстану, жәдитшілдік, таза түркілік бағыт ұстануға байланысты талас мәселелер мен түрлі бағыттар, көзқарастар анықталды; • аударма саласында жарық көрген А.Байтасұлының, Ә.Бөкейханов, Қ.Кемеңгерұлы, Е.Аймауытұлы т. ғалымдардың табиғаттану, химия, педагогика, география, психология т. оқулықтары мен оқу құралдарының көшірмесі жинақталды; бұрынғы ақын-жазушылардың мұраларымен салыстыра отырып, мақсатын, ұстанымы анықталды; • «Атаулар сөздігі», «Қазақша-орысша тілмаш», «Әскери атаулар сөздігі», «Пән сөздері» т. ғасыр басында жарық көрген терминологиялық сөздіктердің ерекшеліктері, терминжасамдағы ұстанымдар айқындалды; • ғылым-білімге деген ұмтылыстың ұлттық идеямен сабақтастығы, қазақыландыру идеясының прогрессивтік мәні, тілдік, мәдени бірегейлікті сақтау, күшейту қызметі айқындалды. Қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшірудің ғылыми-теориялық негіздеріне арналған «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түркменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты қолданбалы зерттеу бағдарламасы бойынша бөлім қызметкерлері Институттың басқа да бөлімдерімен, қоғамдық ғылымдар институттарымен бірлесе отырып, мынадай ғылыми нәтижелерге қол жеткізді: Қазақстандағы 1929-1940 жылдар аралығындағы латын әліпбиін қолдану тәжірибелері зерттелді; Қазақстанда 1929-1940 жж. қолданылған латын жазуына негізделген қазақ әліпбиінің орфографиялық ерекшеліктері, жазу мәселесіне байланысты туындаған түрлі айтыстар мен көзқарастарға талдау жасалды, Қазақстандағы 1929-1940 жылдар аралығындағы латын әліпбиіне негізделген жазудың фонетика-фонологиялық, графика-орфографиялық принциптері мен негіздері анықталды.Жұбаева Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы.Жұбаева Қазақстанда 1929-40 жылдары қолданылған латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі //Қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы материалдар Алматы, 2007. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан шаралар көп томдық түсіндірме сөздік құрастыру ісіне А.Жаңабекова, О.Жұбаева сияқты бөлімнің қызметкерлері қатысып келеді. Он бес томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігінің» құрастыру, редакциялау ісіне А.Жаңабекова мен О.Жұбаевалар араласып, жауапты шығарушы болды. Қазіргі тіл білімінің теориялық зерттеу парадигмасының антропоцентристік басты ұстанымы тілдің диалектикалық бірліктегі ең маңызды екі қызметінің, атап айтқанда, танымдық және қарым-қатынас қызметін терең ашып, тіл білімін заман талаптарына сай жаңа сапалы деңгейге көтеруге негізделіп отыр. Қазіргі антропоөзекті зерттеулерде бұрынғы лингвистикалық зерттеулердің бағытын өзгерте отырып, ұлттық сананың ерекшеліктерінің тілдегі көрінісі бейнеленеді. Бұрынғы зерттеулерде тіл құрылымы мен жүйесіне, оның қызметіне ерекше мән берілсе, қазіргі кезде зерттеушілер адам әрекетін түсінуге басты назар аударуда. Зерттеу нәтижесінде «Грамматиканың өзекті мәселелері» атты ғылыми мақалалар жинағы ; Қазақ тілінің функционалды грамматикасы ; Қазақ тілінің функционалды грамматикасы сияқты еңбектер жарық көрді. Сондай-ақ кандидаттық : - Алматы, 2010), докторлық диссертациялар қорғалды. Тілді осылайша зерттеу нәтижесінде, біріншіден, функционализм бағытындағы зерттеулер көбейіп, тілдің қызметіне деген қызығушылық артады, тілдік құралдарды қалай пайдалануға болатыны, олардың өзіндік ерекшеліктері анықталады, жанр мен стильге байланысты тілдің қолданылу ерекшеліктері айқындалады, сипаты ашылады. Екіншіден, дәстүрлі қазақ тілі емес, қазақ тілінің қазіргі кездегі жай-күйі, ондағы өзгерістер мен жаңалықтар, нюанстар анықталады, қазақ тілінің қай бағытта дамып, өзгеріп жатқаны айқындалады. Қоғам дамуына байланысты норма да жетіліп, өзгеріп отыратындықтан, нормаға қайшы келетін қолданыстардың бәрін қателік ретінде қарастыруға болмайды. Ол типтік сипат алса, тілдегі қандай да бір үдерістің көрсеткіші бола алады. Яғни сол арқылы тілдегі жаңа бағыт, өзгерістерді анықтауға болады. Бүгінгі таңда когнитивтік бағыттағы зерттеулерде тілдегі білімнің көрінісін сипаттауға бағытталған ізденістер жанданып келеді. Морфология теориясының дамуы ондағы когнитивті үдерістерді талдауды қажет етіп отыр. Сол арқылы морфологиялық категориялар мен тұлғалардың тілішілік ерекшеліктері айқындалып, тілде концептуалды мазмұнның репрезентацияландағы морфологиялық бірліктердің орны көрсетіледі. Мұндай зерттеулер тілді құрылымдық немесе функционалды қырынан зерттеумен қатар қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан сипаттауға жол ашады, морфологияның тіл жүйесіндегі орнын айқындап, сөйлеу-әрекетіндегі маңызын түсінуге, морфологиялық категориялардың тұрпат және мазмұн межесін тануға мүмкіндік береді. Морфологиялық категорияларды осылайша талдау тілді когнитивті бағытта зерттеуге арналған еңбектердің дамып, өркендеуіне жол ашады. Бөлім меңгерушісі: филология ғылымдарының кандидаты О.Жұбаева Жұбаева Орынай Сағынғалиқызы 1970 жылы Атырау облысы, Дендер ауданы, Дендер поселкесінде дүниеге келген.Әуезов атындағы қазақ орта мектебін бітірген. 1994 жылы Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіргеннен кейін С.Аспандияров атындағы Қазақ медицина институтында оқытушы болып қызмет етті. 1995-1998 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университетінің оқу басқармасы бөлімінде, мамандар бөлімінде жұмыс істеді.Жұбаева 1998 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты аспирантурасының күндізгі бөліміне түсіп, 2002 жылдың 1 наурызында институт жанындағы диссертациялық кеңесте академик Рәбиға Сыздықтың жетекшілігімен «Қ.Кемеңгерұлының тілтанымдық мұрасы мен лингвистикалық тұжырымдамалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясы қорғады.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Грамматика бөліміне ғылыми қызметкер ретінде қабылданды. 2004 жылдан 2007 жылға дейін аға ғылыми қызметкер ретінде, 2007 жылдан бастап бүгінге күнге дейін осы бөлімнің меңгерушісі ретінде қызмет етіп келеді. 2007 жылы докторлық диссертациясының тақырыбы бекітілген, ғылыми кеңесшісі – филология ғылымдарының докторы, профессор З.Қ.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Грамматика бөлімінің 2003-2005 жылдарға арналған «Қазақ тілінің функционалды грамматикасы», 2006-2008 жылдарға арналған «Қазақ синтаксисінің коммуникативтік-прагматикалық аспектісі» тақырыбындағы жоспарлы зерттеу жұмыстарының, 2009-2011 жылдарға жоспарланған «Қазақ тіліндегі квалитативтік және квантитативтік өрістер» тақырыбы бойынша ғылыми тақырыпты орындаушылардың бірі. Осы аталған іргелі зерттеулер бойынша және докторлық диссертациясының тақырыбына қатысты 60-тан астам мақала жариялады.Жұбаева «Қазақ әдеби тілінің сөздігінің» бет – бойлат, киме – көйлекті, сілімтік – таңдыр буындары бойынша – құрастырушы, 2, 3-томдардың жауапты шығарушысы, 8, 13- томдардың жауапты редакторы және осы 15 томдық түсіндірме сөздіктің редакторлық топ мүшесі.Сауранбаев және қазақ тіл білімі», Р.Сыздық «Қазақ тілінің анықтағышы», «Тілдік норма және оның қалыптануы» атты кітаптарға жауапты шығарушы болды. Қ.Кемеңгерұлының шығармашылығына арналған «Көз көрген», «Тау тұлға», «Таңшолпан» хабарында, академик Р.Сыздықтың шығармашылығына арналған «Бір сәт және бүкіл ғұмыр» атты хабарға атсалысты. Сондай-ақ «ХХ ғасырдың көшбасшысы» интеллектуалды ойынының сарапшысы, «Тіл», «Тіл тірегі» бағдарламаларына қатысып, «Қазақ радиосының» «Жастар» бағдарламасында сөз мәдениетіне, «Қазақ әдеби тілінің сөздігіне» байланысты интервью берді.Жұбаева мұрағат материалдары мен сирек қолжазбалар қорына иек арта отырып, бүгінде ғылыми айналымға түсе қоймаған бірқатар соны деректер мен А.Байтұрсынұлы, Т.Шонанұлы, Е.Омаров, Қ.Кемеңгерұлы т. ғалымдардың мақала, пікір т. материалдарын тауып, «ҚР ҰҒА Хабаршысы», «Тілтаным» т. Сондай-ақ Қ.Кемеңгерұлының үш томдық шығармалар жинағын, Н.Қаратышқановтың құрастыруымен жарық көрген «Пән сөздері» , Ә.Үмбетбайұлы «Әскери атаулар сөздігі» , «Атаулар сөздігі» т. еңбектерді құрастыру, баспаға дайындау ісіне араласты. Грамматика бөлімінің аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты, доцент С.Қ.Құлманов Құлманов Сәрсенбай Қуантайұлы 1975 жылғы 02 қыркүйекте бұрынғы Өзбекстан КСР-і, Қарақалпақстан АКСР-і, Тахтакөпір ауданы В.Ленин атындағы совхозда жұмысшы отбасында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. 1981 жылы аталған совхоздағы №15 А.Пушкин атындағы орта мектептің 1-сыныбына барып, 1992 жылы 11-сыныпты бітірді. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы Қордай ауданы Сарыбұлақ ауылдық округына отбасымен қоныс аударды. 1992 жылы Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдады. 1992 жылы аталған ауылда құрылыс цехының кірпіш зауытында жұмысшы болып қызмет атқарды. 1993 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 1998 жылы бакалавриат бөлімін, 2000 жылы магистратура бөлімін үздік бітірді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде жұмысқа қабылданды. 2001 жылы осы Институттың аспирантурасына түсіп, оны 2003 жылы бітірді. 2004 жылы «Қазақ тіліндегі мүмкіндік модальдігінің функционалды-семантикалық өрісі» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 2004-2006 жылдары аталған Институттың грамматика бөлімінде ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер қызметтерін атқарды. 2006 жылы Қазақ ұлттық аграрлық университетінің қазақ тілі кафедрасында оқытушылық қызмет атқарды. 2007 жылы Алматы қаласы әкімдігі «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы Аударма бөлімінің бастығы қызметін атқарды. 2009 жылы «Мемлекеттік тілді дамыту орталығы» ЖШС-нің Бас директоры қызметін атқарды. 2009 жылдың қараша айынан бастап ҚР БҒМ ҒК А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Компьютерлік лингвистика ғылыми тобының жетекшісі қызметіне қабылданды. 2011 жылы ҚР БҒМ ҒК А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Грамматика бөліміне аға ғылыми қызметкер ретінде қабылданды. 2007 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің 2007 жылғы 27 қыркүйектегі шешімімен тіл білімі мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алады. 1 монографияның, 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Грамматика бөлімінің ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты А.Солтанбекова Солтанбекова Альфия Абдыкенқызы 1981 жылы 11 шілдеде бұрынғы Семей облысы Мақаншы ауданы Мақаншы ауылында дүниеге келді. Ұлты – қазақ. 1988 жылы Мақаншы ауылында Калинин атындағы қазақ-орыс мектебінің 1-сыныбына барып, 1998 жылы 11-сыныпты бітіреді. 1998 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 2002 жылы үздік дипломмен бітіреді.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасына түсіп, оны 2005 жылы бітіреді. 2006 жылы осы институттың Грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде қабылданады. 2010 жылы филология ғылымдарының докторы, профессор Е.Жанпейісовтың жетекшілігімен «Қазіргі қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/бейлокалдылық функционалды-семантикалық категориясы» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алады. 2006 жылдан бастап қазіргі таңға дейін аталған Институттың грамматика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер қызметтерін атқарып келеді. 20-ға жуық ғылыми еңбектің авторы. Грамматика бөлімінің аға лаборанты Е.Маралбек Ермұхамет Маралбек 1988 жылы 2 қыркүйекте ҚХР, Құлжа қаласында дүниеге келген. 2006 жылы Іле облыстық 1-орта мектепті бітірген . 2007 жылы 26 маусымда ҚР, Талдықорған қаласында өткен «Қазақстан – ата жұртым, қасиеттім – ана тілім» атты ІV халықаралық олимпияданың 2-орын иегері. 2007 жылы 1 қыркүйектен бастап Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеттің филология факультеті қазақ тілі мен әдебиеті мамандығына оқуға қабылданды. 2011 жылы аталған оқу орнын бітіреді.ғ.Оразбаеваның жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі мөлшерліктердің құрылымдық және танымдық сипаты» тақырыбында дипломдық жұмыс қорғады. 2011 жылы 1қазаннан бастап А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне лаборант ретінде жұмысқа қабылданды. Автордың 8 мақаласы түрлі басылым беттерінде жарық көрген. Грамматика бөлімінің кіші ғылыми қызметкері В.Жүнісова Жүнісова Вера Ерғалиқызы 1985 жылғы 22 қазанда Алматы облысы Панфилов ауданы Надек ауылында дүниеге келді. 1992 жылы аталған ауылда №16 Надек орта мектептің 1-сыныбына барып, 2003 жылы 11-сыныпты бітірді. 2003 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 2007 жылы бакалавриат бөлімін, 2007-2009 жылдары магистратура бөлімін бітірді. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде аға лаборант қызметін атқарған.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне кіші ғылыми қызметкер ретінде жұмысқа қабылданды. Грамматика бөлімінің аға лаборанты А.Бөлекбаева Бөлекбаева Альфия Камилқызы 1987 жылы 1 ақпанда Тараз қаласы, Жамбыл облысы, Байзақ ауданында дүниеге келген. 2004-2008 жылдар аралығында М.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университетінің Гуманитарлық әлеуметтік ғылымдар факультетінің «Тарих» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесінде білім алды. 2008 жылдан 2009 жылға дейін Тараз қаласы, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Абай ауылы, Абай атындағы орта мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. 2011 жылдың наурыз айынан бастап Алматы қаласыдағы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөліміне аға лаборанты болып қызмет істеп келеді. Тіл білімі институты құрылғаннан бастап, лексикология, тарихи лексикология мәселесі тіл тарихы, диалектология, ономастика, терминология т. бөлімдердің ішінде сабақтас қарастырылып келді. Бөлім ашылғаннан бастап, 2003 жылға дейін Лексикология бөліміндегі зерттеу жобаларының дені құрылымдық тіл білімі шеңберінде, яғни лексикалық бірліктердің мағынасы мен ескілік атауларының ауыспалы, тура, тарихи, көне мағыналары мен этнографизмдік қызметтері қарастырылып, біршама ғылыми-зерттеу еңбектері жарық көрді. 2003 жылдан бастап негізгі бағыт ретінде осы уақытқа дейін айқындалған лексикалық тың мағыналардың, көне атаулардың уәждемесін, этимологиясын, таңбалануын, мәдени құндылыққа ие болу ерекшелігін терең анықтау мақсатында антропоцентристік, оның ішінде лингвокогнитологиялық бағыт бойынша зерттеу мақсаты белгіленді. Тілдік құрылым жүйесінде лексикалық аспектінің ғылыми тұрғыдан арнайы зерттеу нысаны болуы академик І.Кеңесбаевтың Ғ.Мұсабаевпен бірлесіп жазған еңбегінен басталып , Ә.Болғанбаевтың жан-жақты қарастырылған жарыспалылық құбылысы. Тілді байыту, жетілдірудің амал-тәсілдерін дамыту құралы ретінде ғалым оның дублет, морфологиялық, лексикалық, фонетикалық варианттарын дәйектеп көрсетеді. Сол сияқты лексиканың номинативтік және этимологиялық қырларының тарихи қалыптасуында дыбысбейнелеуіш сөздердің де рөлі үлкен екені белгілі. Осы орайда бұл құбылысты арнайы зерттеген проф.Хұсайынның «Звукоизобразительность в казахском языке» атты еңбегі және оның салыстырмалы талдау көлемін кеңейтіп, дыбысбейнелеуіш бірліктерді функционалдық та, тарихи да тұрғыдан қарастырған «Дыбысбейнелеуіш теориясының негіздері» атты еңбегі. Соның нәтижесінде лексикалық бірліктердің дыбысбейнелеуіштік тегі анықталып, қазіргі қазақ тілінің лексикасының дыбыстық, морфологиялық және семантикалық ерекшеліктеріне дыбысбейнелеуіштік құбылыстың тигізер әсері айқындалған. Осы мақсатта ғалым алғаш рет қазақ тілі лексикасының негізінде бір және екі буынды түбір-негіздер деңгейінде дыбыстың түркітануда бейнелеу мәселесін зерттейді. Бұрынғы кеңестік түркітануда қыпшақ тілдерінің лексикасы, оның лексика-семантикалық топтары жөнінде еңбек аз жазылған жоқ.Соның бірі лексикалық құрамы қазіргі қыпшақ тобындағы тілдердің лексикасымен толық ия ішінара ортақтығымен ерекшеленетін қазақ тілінің де лексикалық құрамын зерттеуге қазақ тіл білімі дамуының барлық кезеңінде назар аударылып отырды. Лексикологияның жекелеген мәселелерін қарастырған ғылыми еңбектер, әртүрлі сөздіктер жарық көрді. Қазақ тілінің семантикасы Түсіндірме сөздік пен диалектілік және ономастикалық, терминологиялық лексиканың қорын жасау мақсатындағы жүйелі жұмыстардың нәтижесінде А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында миллиондаған карточка тізілді. Сонымен бірге сөздердің семантикалық және тақырыптық топтары бойынша да зерттеулер жүргізілуде ; Айгабылов А. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі ; Бизақов С. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі т. Соның негізінде жинақталған қазақ тілі лексикасы тарихи тұрғыдан туыстас түркі тілдерімен, ескі жазба ескерткіштерімен, тіл дамуындағы әртүрлі тілдік деңгейлердегі тарихи сілемдермен салыстырылып, диахронды түрде талдауды қажет етеді. Оның басталуын түркі тілдерінің лексикасын зерттеуші К.Мұсаевтың «Лексикология тюркских языков» атты монографиясымен байланыстыра қараған жөн секілді. Аталған еңбекте қыпшақ тілдерін, оның ішінде батыс қыпшақ тобының лексикасын салыстыра қараған осы бағыттағы зерттеулердің негізі жасалды деп қарауға болады. Өкінішке орай, осы тектес зерттеулердің жалпытүркілік тұрғыдан типологиялық сипаты әртүрлі объективті себептерге байланысты қажетті жалғастығын таппай қалды. Шын мәнінде қазақ тілінің лексикалық құрылысының дамуын жеке бөліп қарастыру мүмкін емес. Себебі жалпы қыпшақтық тілдік модельдердің сипаты тілдің барлық деңгейлерінде де көрініс береді. Бірақ тілдік дамудың сенімді теориясын жасау үшін нақты тілдердің зерттелуінің мәні ерекше. Бұл қазіргі лингвистика ғылымы деңгейінің осы ия басқа тілдік мәселелердің теориялық шешімдерін ғана емес, сонымен бірге нақты тілдік деректерге негізделген кең түрдегі зерттеулерді талап етеді. Бұл тұрғыдан тілдің лексикалық деңгейі жай тілдік деректердің жиынтығы емес, ұлттың мәдени болмысын айғақтайтын таусылмас көз. Қазақ тілі лексикасының да негізгі өзегі басқа түркі тілдерінікі сияқты мынадай маңызды қолданыс аяларымен байланысты сөздерде көрінеді: рухани байлық, материалдық болмыс, табиғат құбылыстары, фауна және флора, еңбек құралдары, ағза атаулары т. Ол салалардың нақты зерттеу нәтижелері Е.Жанпейісовтың , Дыбысбейнелеуіштік теориясының негіздері , Қазақ прозасының тілі , Қазақ әдеби тілінің тарихы , Қазақ тілінің стилистикасы , «Абай жолы» эпопеясының тілі , Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі , Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис және т. Бизақов Сейдін, филология ғылымдарының докторы: 10.02 – қазақ тілі (2002 ж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарихфилология факультетін , ҚР ҒА-ның Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, 1975-1985 жж. Қаратау қаласындағы Қаз ПТИ филиалында кафедра меңгерушісі, 1985 жылдан – Тіл білімі институтының жетекші, бас ғылыми қызметкері.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02 – қазақ тілі және 10.06 – түркі тілдері мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д.01 диссертациялық кеңестің мүшесі. «Фонетические варианты слов в современном казахском языке» тақырыбында кандидаттық , «Қазақ тіліндегі сөз варианттары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі айналысатын проблемалары: - варианттылық; - сөз мәдениеті; - салт-дәстүр, ұлттық тәрбие, этикеттің тілдік көріністері; - түркітану; - лексикография. Басты еңбектері: Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі , Тілдік норма және варианттылық , Түркі әлемі , Сөздің жарыспа тұлғалары , Көңіл-күй лебіздері , Синонимдер сөздігі , Сөз нұсқалары және балама атаулар , Қазақ тілі қандай тіл? және т. Ғабитханұлы Қайрат, филология ғылымдарының кандидаты: 10.06 – түркі тілдері , аға ғылыми қызметкер. ҚХР Пекин Орталық ұлттар университетінің филология факультетін , ҚР ҰҒА Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. ҚХР Пекин Орталық ұлттар университетінің оқытушысы, 1995 жылдан – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының кіші, аға ғылыми қызметкері. «Наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестер» атты тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1996 ж. Айналысатын проблемалары – түркітану, салыстырмалы-салғастырмалы лексикология, этнолингвистика, лексикография. Басты еңбектері: Қазақ тілі , Қытай тілі , Жібек жолы қытай тілі оқулығы , Қытайша-қазақша-орысша тіл білімі терминдер сөздігі , Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі , Қытайша-қазақша-орысша тілдескіш және 70-тен астам мақалалары. Хабиева Алмагүл Алтайқызы, филология ғылымдарының кандидаты: 10.02 – қазақ тілі , аға ғылыми қызметкер.Пушкин атындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің филология факультетін , ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. Орал қаласындағы орта мектептің мұғалімі, 1998-2001 жж. Батыс Қазақстан аграрлық университетінің оқытушысы, 2001-2003 жж. Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің оқытушысы, 2006 жылдан – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының кіші, аға ғылыми қызметкері. «Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымдағы коннотаттық компоненттер » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (2007 ж. Айналысатын проблемалары – көркем мәтін лингвистикасы, лингвопоэтика, коннотация, екіншілік номинация; 2011 жылдан – Қазақстандағы көптілділік мәселесі. Басты еңбектері: «Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымдағы коннотаттық компоненттер » атты канд. авторефераты, 20-дан астам ғылыми мақалары. Әмірбекова Айгүл Бәйдебекқызы, филология ғылымдарының кандидаты: 10.02 – қазақ тілі , ғылыми қызметкер. Қорқыт ата атындағы мемлекеттік университетінің филология факультетін , ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген. 2006 жылдан бастап осы Институтта қызмет істейді. «Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі » тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (2006 ж. Айналысатын проблемалары – көркем мәтін лингвистикасы, лингвопоэтика, когнитивтік лингвистика; 2011 жылдан – Қазақстандағы көптілділік мәселесі. Басты еңбектері: «Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі » атты канд. авторефераты, «Қазіргі қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттар» , 20-дан астам ғылыми мақалары
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 