Жазба қазақ әдебиеті — Қазақстан Энциклопедиясы
"Жазба қазақ әдебиеті — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Жазба қазақ әдебиеті — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Жазба қазақ әдебиеті — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 1159
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Қазақ әдебиет iн iң ежелг i бастаулары б. 3 — 1 ғ-лар аралығында пайда болған “Алып Ер Тоңға”, “Шу батыр” дастандарында жатыр. Осынау жазбалардағы оқиғалардың қазақ халқының арғы тарихымен тығыз байланыста өрб iгенд iг i соңғы уақыттардағы ғыл. iзден iстер барысында толық дәлелденд i. орхоненисей жазба ескертк iштер i ұлттық әдебиетке т iкелей қатысты үш түрл i мәселен iң басын ашып берд i. Б iр iнш iден, қазақ жазба әдебиет iн iң түп-тамыры Түр iк қағандығы тұсынан басталатыны белг iл i болды. Ек iнш iден, өз дәу iр iн iң кеск iн-келбет iне сай дамыған мәдениет i мен өнер iн iң болғанын айғақтады. Үш iнш iден, жазба жәд iгерлер поэтик. қуатымен, тарихи шеж iрел iк сипатымен және ой тереңд iг i, мазмұн байлығы, көркемд iк қасиет i жағынан түрк i тайпаларында сөз өнер iн iң жоғары дәрежеге жеткен iн көрсетт i. Жазба ескертк iштер iнде ауыз әдебиет i үлг iлер iн iң мол орын алуы, кей iн сопылық поэзияда фольклорлық түрд iң қолданылуы — фольклорлық мұра қашан да жазба әдебиетт iң қайнар көз i, өркен жаюына ықпал жасайтын үлкен арна болғанын аңғартады. Халықты тарихи және рухани т iрш iл iг iмен б iрге жасасып келе жатқан қоғамдық құбылыс рет iнде фольклор ұлттың көркемд iк ой-көзқарасын, эстет. талап-талғамын, танымдық түс iн iг iн қалыптастырумен қатар, түрк i әдебиет iне ғана тән әдеби дәстүр туғызды. Түр iк қағандығы құлағаннан кей iн түрк i т iлд i тайпалардың мәдениет i, өнер i, әдебиет i және т iл iн iң тарихи дамуы мен өркендеу iн iң нег iзг i орталығы қазақ даласы болды. Қазақстан мен Орта Азияда ислам д iн iн таратушылар түрк i тайпаларының арасында мұсылмандықты рухани байлықтың ықпалымен орнықтыруға күш салды. Алайда арабтардың мәдени және әдеби мұрасы, рухани дүниетанымы мен дамуы мүлде бөлек елд iң ғасырлар бойы жасаған дәстүр iн бұзып, не жойып ж iбере алмады. Кер iс iнше, оны байытып, өркендеу iне ықпал жасады. Соның iш iнде қазақ әдебиет iн iң тарихын Қазақ хандығының құрылуымен ғана байланыстыру, жазба әдебиетт iң қалыптасуын Абайдан бер i ғана бастау сек iлд i ұлттық әдебиетт iң өр iс iн тарылтатын қате тұжырымдар күн тәрт iб iнен алынып тасталды. Қаз iрг i қазақ әдебиет i жалпы әдебиетт iң түпк i мақсаты — адам жанын терең түйс iну, оны көркемд iкпен шынайышыншыл бейнелеу жолындағы қалыпты даму ырғағына түст i. Тұтастай алғанда қаз iрг i уақытта қазақ әдебиет i — әлем әдебиет iнде өз орны бар, тарихы бай, жан-жақты жет iлген дәстүрл i әдебиет болып қалыптасты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр түрл i саяси оқиғаларға байланысты қазақ жер iне аяқ басқан өзге ұлт өк iлдер i тұрақтап қала бастады. Олар 20 ғ-дың алғашқы жартысынан қазақ ел iндег i саяси-әлеум., мәдени шараларға белсене араласып, өздер iн этник. топтар рет iнде көрсетт i. Әс iресе, Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет пен мәдениет өк iлдер i де болды. Қазақстан жазушылар одағы құрамында 1933 жылдан орыс әдебиет i секциясы жұмыс iстей бастады. Шуховтың “Қас iрет белдеу i”, “Өшпенд iл iк” сияқты романдары сол кездег i кеңес әдебиет iн iң роман жанрындағы елеул i шығармалары болып саналды. 2-дүниежүз. соғыс жылдары А. Бект iң “Волоколам тас жолы” повес iнде Б. Момышұлының, И. Панфиловтың, т. б-дың ерл iк бейнелер i жасалды. Соғыстан кей iн Шуховтың “Күн келбет i”, В. Ванюшинн iң “Т iрек нүктес i” повестер i жарияланды. Бұлар Қазақстандағы орыс жазушыларының тақырыптық ауқымын кеңейтт i. Анов “Ән қанатында” романында 20 жылдардағы Қазақстанның әлеум. -тарихи жағдайын суреттед i. Онда ұлттық өнерд iң қалыптасуы мен дамуы көрсет iл iп, дарынды адамдардың, Г. Черноголовинаның “Жаңбырсыз маусым” повес i мен “Тәуекел аймағы” романы, т. шығармалар жазылды. Свиридовтың “Жанкешт i сапар” романында Ә. Жангелдин басқарған отрядтың шөл дала арқылы өткен ерл iк жорығы баяндалады. Жангелдинн iң бейнес i М. Симашконың “Комиссар Жангелдин” романында айқынырақ әр i жан-жақты жасалды, Дм. Снегин “Таңертең және талтүс” дилогиясында тарихи тақырып ауқымын кеңейт iп, тарихи тұлғалардың бейнелер iн сомдады, олардың iш iнде О. Жандосовтың бейнес i ерекше орын алады. Симашконың Ы. Алтынсарин туралы “Қоңырау”, орыс халқының тарихы туралы “Семирамида” романдарын, Ф. Косенконың “Өм iр үш iн өл iм” дерект i повестер топтамасын оқушылар жылы қабылдады. Снегинн iң I. Жансүг iров, И. Иванов туралы “Қауышқан құшақ” әдеби естел iктер i жарияланды. Чистяков сияқты ақындардың жаңа толқыны кел iп қосылды. Республикада тұратын көптеген орыс жазушылары қазақ қаламгерлер iн iң шығармаларын орыс т iл iне аударды. Қазақстан Жазушылар одағында корей әдебиет i секциясы ашылды. Корей жазушылары өз шығармаларында ежелг i ұлттық әдебиет туындыларын бүг iнг i заман дәстүр iмен шебер ұштастырды. Олардың көрнект i өк iлдер iн iң б iр i — жазушы, ақын Ким Дюн болды. Оның қазақтың батыр қызы Ә. Молдағұловаға арналған “Әлия” атты поэмасы, корей патриоттарының күрес iн бейнелеуге арналған “Жүз елу мың вонның iс i” романы жарық көрд i. корей театрында корей драматургтер iн iң жүзден астам пьесалары қойылды. Сонымен қатар театр сахнасында қазақ жазушылары М. Әуезовт iң “Қарагөз” және “Қобыланды”, Ғ. Мүс iреповт iң “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”, О. Бодықовтың, Қ. Мұхамеджановтың, т. пьесалары корей т iл iнде қойылды. Қазақстандағы корей жазушыларының шығармалары “Корей өлеңдер i”, “Дала қызғалдағы”, “Сырдария әуендер i”, “Күнбағыстар” деген атпен ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюнн iң жыр к iтаптары, Ен Сенненн iң шығармалары, корей жазушыларының “Шаттық Отаны”, “Гүлден, дала”, Хан Динн iң пьесалар жинақтары корей т iл iнде жарық көрд i. Қазақстандағы нем iс ақын-жазушылары да елеул i еңбек етт i. “Фройндшафт” газет iн iң шығуы, “Қазақстан” баспасында нем iс әдебиет i редакциясының құрылуы, Алматыдан нем iс т iл iнде радио хабар таратылуы, сондай-ақ, Қарағандыда нем iс т iл iнде телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Тем iртау қ-нда нем iс театрының ашылуы — осылардың бәр i Қазақстандағы нем iс ұлты өк iлдер iне жасалған қамқорлық болды. 50 — 60 жылдары Қазақстандағы нем iс жазушыларының шығармаларында поэзия жанры ерекше өркендед i. Жакмьенн iң, К. Вельцт iң, И. Варкентинн iң, Н. Ваккерд iң, Г. Генкен iң, Д. Левенн iң, Р. Франкт iң, Э. Ульмерд iң, Р. Лейст iң, Н. Ваккерд iң, О. Пладерст iң, т. жыр жинақтары, А. Реймгенн iң, В. Клейнн iң, Д. Гольманның, А. Дебольскийд iң, Г. Бельгерд iң, К. Эрлихт iң, Г. Гольманның прозалық к iтаптары жарық көрд i. Қазақстанда ұйғыр т iл iнде алғашқы газеттер, журналдар, альманахтар шықты, ұйғыр ақын-жазушыларының шығармалары жарық көре бастады. Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ұйғыр секциясы ұйымдастырылды. Бұл кезеңде И. Саттировтың, И. Искандеровтың поэзиясы ерекше көзге түст i, драматургтер Ж. Садировтың, К. Хасановтың пьесалары қойылды. Абдуллинн iң З. Сәмәдид iң, Ж. Босақовтың, Т. Тоқтамовтың, М. Зұлпықаровтың, А. Ашировтың, Н. Баратовтың, П. Сәбитованың) повестер жинақтары жарық көрд i. Бахтияның, М. Хамраевтың, И. Бахниязовтың, Р. Кадырид iң, А. Ғаниевт iң, М. Абдурахмановтың өлең-поэмалары жарық көрд i. Құнанбаевтың “Өлеңдер i”, С. Мұқановтың “Балуан Шолақ”. Ғ. Мүс iреповт iң “Кездеспей кеткен б iр бейне” шығармалары ұйғыр т iл iнде жарияланды. Республиканың тәуелс iзд iг iмен б iрге Қазақстандағы түрл i ұлт өк iлдер iн iң әдебиет i даму үст iнде. Көрнект i ақын-жазушыларға мемлекет тарапынан қолдау көрсет iлуде, Дм. Симашкоға ҚР Президент iн iң Бейб iтш iл iк және рухани кел iс iм сыйлығы бер iлд i
