Қазақстанда кеңес өкіметі орнауының ерекшелігі. Азаматтық қарсы тұру — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер «Бүкіл билік демократияға берілсін» деген әсер-меньшевиктерге дауыстың 15%-ы тиді, 7%-ы «Коалиция» ұранын қолдады. Жаһид - арабтың жаһид немесе жуһуд сөзінен ауысып колданылған нұска, «тырысады, талпынады, күлшынады» деген мағынаны білдіреді бұрынғы құрамы өкілеттігін аяқтады деп атап көрсетуіне мүмкіндік берді, яғни оның пікірі бойынша «жұмысшы, солдат және шаруалардың басым көпшілігінін еркі» айқын білдірілді, сондай-ақ «жұмысшылар мен гарнизонный жеңіске жеткізген күресі» Кеңестердің II съезінде билікті өз қолына алуға негіз болды. Съезд лениндік ұсыныс бойынша «барлық билік жергілікті жерлерде жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Кеңестеріне өтеді» деген шешім шығарды. Қазақстан тәрізді «Ресейде қоныстанған барлық ұлттарға болашақта дамуы бағытын өзі анықтауға шынайы құқық беріледі» ұраны ұлттық өңірлер үшін аса маңызды болды. Тараки — арабтын тараққаи сөзінен ауысып колданылған нүска, «дамыту, өркендету» деген мағынаны білдіреді Бір ай ішінде Алашорда түркістандық қазақтарды Алаш автономиясына қосуға тырысады. 2) Егер осы уақыт ішінде Алаш балалары біріге алмаса, онда халықтың әрбір бөлігі. өзінше тұратын болады. 3) Бір айдың ішінде түркістандық қазақтар қосылған жағдайда Алашордаға автономияны жариялауға құқық беріледі». II Бүкілқазақ съезі Түркістанда тұратын қазақтардың Алаш автономиясына қосылуы туралы мәселені Сырдария облысы өкілдерінің съезі шешуге тиіс деген қорытындыға келді. Сырдария қазақтарының съезіне Алашорда тарапынан Б. Құлманов, М. Дулатов және Т. Ибрагимов өкіл етіп жіберілетін болды. Ә. Бөкейханов пен Мұстафа Шоқай біріге отырып қол қойған құжатта съезді шақыру, бұрын М. Шоқай жариялағанындай 1918 жылғы 10 қаңтарда емес, 5 каңтарға ауыстырылды. Алашорданың өкілі ретінде сырдариялық қазақтардың съезіне қатысқан Міржақып Дулатов 1929 жылы 30 қарашада ОГПУ-дің тергеушісіне берген түсінігінде былай деп жазды: «Біздің съезіміздің аяғына қарай Қоқаннан Мұстафа Шоқаев келді. Ол қазақ автономиясының жеке құрылуына қарсы болып, Түркістанмен бірігуге үгіттеді және Түркістан үкіметінің құрамына өзі және Тынышбаев Мұхаметжан кіргенін айтты. Сол себепті осы облыстағы қазақтардың қазақ автономиясына қосылу жөніндегі пікірлерін білу үшін Сырдария облыстық съезін шақыру туралы қаулы қабылданған болатын. Алашорданың Сырдария съезіне жіберілген делегаттарының бірі мен болдым. Мен онда Қожанов Сұлтанбекпен бірінші рет кездестім. Ол да съезд делегаты болды және қазақ автономиясына қосылу туралы пікір айтқан жалғыз делегат болған еді, ал қалған қазақ интеллигенттері съездің басында Түркістан автономиясына қосылу жағында болды да, ең болмағанда Сырдария облысының солай қала беруін құптап шықты. Бірақ кейін, қыр қазақтары қазақ автономиясына қосылуды жақтағанда, олармен интеллигенттер де келісті». Алашорда көсемдері ұлттық мемлекеттілікті құру принципіне ұлттық бірлікті, ұлттың біртұтастығын негіз етіп алды, ал Қазан қарулы көтерілісінің нәтижесінде билік басына келген большевиктер ұлттық-мемлекеттілік құрылым негізіне таптық, яғни аыр соңында Азамат соғысына алып келген халықтың бір бөлігін екінші бөлігіне қарсы қою принципін ұсынды. Ә. Бөкейханов кейінірек II Бүкілқазақ съезінің ұлттық-аумақтық автономия құру туралы шешімін бағалай келіп, былай деді: «Съезде Құрылтай жиналысының санкциясын күтпестен, қырғыз ұлттық-аумақтық автономия құруды іске асыруға шешім қабылданған болатын. Съезд қаулысы қазақтар тұратын аумақта анархияға жол бермеуге, қырда большевизмнің өрістеуіне. қарсы тұруға шақырды. Ресей бастан кешіріп отырған бүгінгі жағдайда қазақ автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес ісі тұрды». «Бостандықтың жауы — большевизммен күресу» мақсатында Алашорда үкіметі елде II Бүкілқазақ съезінің шешіміне сәйкес ұлттық қарулы күш — «халық милициясын» құруға кірісті. Милицияға 30-дан 35 жасқа дейінгі ер адамдар қабылданды. Милицияға, съездің шешімінде айтылғандай, «ерікті жалдамалылар, ал осы тұрғыда белгілі бір мөлшердегі құраманы жасақтау мүмкін болмаған жерде жеребе арқылы қабылданды». Съезд «Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей және Жетісу облыстарындағы милиционерлердің жалпы саны — 13 500, ал облыстар бойынша Бөкей Ордасында - 1000, Оралда - 2000, Торғайда - 3000, Ақмолада - 4000, Семейде - 1500, Жетісуда - 2000 адам болуға тиіс деп белгіледі». Милиция ұйымдастыру үшін жоғарыда аталған алты облыстан 68 960000 сом қаржы жинау қарастырылды. Алайда осы кезеңде негізінен жұмысшылар мен жергілікті гарнизон солдаттарынан құралған Қызылгвардия отрядтарына сүйенген Қазақстандағы Кеңестер облыстық және уездік орталықтардағы билікті басып алып, соңынан ауыл-селолық жерлерде де Кеңес өкіметі орнағанын жариялады. Жаңа өкімет жағындағылардың күші басымдыққа ие болған Сырдария, Ақмола облыстарының басым бөлігінде, Бөкей Ордасында оның қарсыластарының бір-бірінен байланысы үзіліп қалып, лайықты қарулы қарсылық көрсете алмады, Кеңес өкіметі негізінен «бейбіт жолмен» жергілікті кеңестердегі большевиктермен олардың жақтастарының санының көптігімен жеңіп шықты. Торғай, Орал, Жетісу облыстарында оқиға басқаша сипатта өрбіді, онда большевиктерге қарсы күш біршама жақсы ұйымдастырылған әрі жеткілікті қаруланған еді. Бұл облыстардың көптеген аудандарында Кеңес өкіметі қарулы көтерілістің нәтижесінде және ескі үкімет жақтастарының қарсылығын қаталдықпен басыпжаншу арқылы орнатылды. Перовскідегі оқиға Кеңес өкіметінің «бейбіт жолмен» жеңуінің мысалы болып табылады. Мұнда Қазан қарулы көтерілісіне дейін-ақ жұмысшы және солдат делегаттарының қалалық Кеңесі негізінен жұмысшылар мен теміржолшылардан тұратын соғысқа қабілетті Қызыл гвардия отрядын құрған еді. Кеңес жергілікті гарнизон солдаттарының көмек береміз деген уәдесіне сүйеніп және жергілікті кеңестік күшке қарсылардың бытыраңқылығын пайдаланып, 1917 жылы 30 қазанда қаладағы билікті өз қолдарына алды. Мұстафа Шоқайдың айтуынша, ол Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті мен Ұлттық кеңестің мүшесі ретінде Перовск кеңесінің қала билігін қолына алар қарсаңында оның басшысы теміржолшы Ағаповпен кездескен. Біздің әнгімеміз бірден-ақ өзара түсініспеушілік сипатта өрбіді деп жазады М. Шоқай 1917 жылғы оқиға туралы өз естелігінде, өйткені «мен Ағаповқа орыс жұмысшылары мен солдаттарының жергілікті халықтың ісіне араласуы заңсыздық екенін айттым. Ағапов өз жауабында орыс жұмысшылары мен соддаттарының «революциялық құқықтарын» бар күш-жігерімен қорғай бастады. Мен оған ресейлік солдаттардың жарты жыл бұрынғы қанды қимылдары , оның «революция заңдылығы туралы» айтқаны мен бүгінгі орыс жұмысшылары мен солдаттары «революциялық негізде» әрекет етті дегендері әдепсіздік екенін ескерттім. Ағапов менің дәлелдерімді тыңдағысы келмеді. және біраз уақыт өткен соң жұмысшы және солдат депутаттарының Перовск кеңесі билікті өз қолына алғаны туралы хабарлады». Шоқай Мұстафа, 1917 жылғы естеліктерден үзінді // Түркістанның қилы тағдыры. Жергілікті кеңеске қарсы күштің әлсіздігі мен бытыраңқылығы жайлы айта келіп, М. Шоқай мынадай қорытындыға келді. «Жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңестері біздің дәрменсіздігімізді жақсы түсінді. Сол себепті олар бізді елеген жоқ. Халықтың 96-98%-ы болғанымызға қарамастан, Кеңестерге қарсы тұра алмадық. Кеңес өкіметі Перовскідегідей «бейбіт жолмен» кейін Әулиеатада орнады. 5 қарашада Әулиеата кеңесі атқару комитетінің басшысы С. Хмелевский, Ташкент кеңесінің өкілі — большевик» С. Першинмен телефон арқылы тікелей байланысып, Петроградта, Мәскеуде және Ташкентте қарулы көтерілістің жеңіске жеткені туралы нақты мәліметтер алды. Жұмысшылармен бірлесе отырып, Кеңес қалалық гарнизонды дайындық жағдайына келтірді және әскер қолбасшысынан өзінің келісімінсіз әскери бұйрық бермеуін, ал гарнизонның бөлімшелерінен Кеңестің рұқсатынсыз әскери қимыл жасамауын талап етті. Кеңес 1917 жылы 6 қарашада С. Хмелевскийдің Ташкент кеңесі өкілдерімен болған әнгімені естіп және жергілікті гарнизон солдаттарының белсенді қолдауына сүйеніп, қала және уезд билігін өз қолына алды. Бұл оқиғалар туралы хабар телефон арқылы Верный, Пржевальск, Қапал, Пішпек , Мерке және Лепсі қалаларына таратылды. Көп кешікпей Кеңес өкіметі осыған ұқсас «бейбіт жолмен» Черняевте , Түркістанда, Қазалыда және Сырдария облысының басқа да қалаларында орнатылды. Солтүстік-Шығыс Қазақстанда Кеңес өкіметі аса күрделі және ұзаққа созылған күрес нәтижесінде орнады. Жұмысшы және солдат депутаттары Петропавл Кеңесінің белсенді мүшелерінің бірі А. Азальский кейін былайша еске алады: Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісінің жеңісінен кейін жергілікті большевиктер ірілі-ұсакты зауыттар мен кәсіпорындарда қала жұмысшылары мен қызметкерлерінің жиналыстарын өткізді. «Бұл жиналыстардың бәрінде, — деп жазады А. Азальский, - жұмысшылар және бірқатар қызметкерлер. билікті жүмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің қолына беру туралы қаулы алды, керісінше болған жағдайда, біз Кеңес депутаттарының билігін қолымызға қару алып орнатамыз» деп атап көрсетілді қаулыда. Петропавлдағы өкіметтің ауысуы осыған дейін әрекет етіп келген Уақытша үкіметтің жергілікті органы — коалициялық комитет таратылған 8 карашадан іске асырыла бастады. 12 қарашада Кеңес большевиктер, солшыл әсерлер, меньшевикинтернационалистер, мұсылман халықтық комитеті өкілдерінен, сондай-ақ жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің атқару комитеті мүшелерінен Уақытша революциялық комитет құрды. 22 қарашада Петропавл Кеңесінің жалпы жиналысында екі аптадан астам уақытқа созылған революциялық толқулардың нәтижесі барлық билік толығымен Кеңестерге беру туралы қарар қабылдаумен аяқталды.; Сибирская речь, 1917, 16 желтоқсан. 1917 жылы желтоқсанның аяғында большевиктер И. Порох басқаратын Көкшетау жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі билік қалада да, уезде де өз қолдарына өткені туралы хабарлады. 23 желтоқсанда жергілікті Кеңестің бастауымен ұйымдастырылған Ақмола революциялық комитеті Уақытша үкіметтің уездік атқару комитетін тұтқынға алып, биліктің өз қолдарына өткені туралы хабарлады. Атбасарда 1918 жылы 2 қаңтарда билік толығымен Кеңестің қолына өтті. Корсет, енбегі, 92-93-6. Кеңес өкіметі Семей облысында сәл кейіндеу орнады. Семейдегі биліктің ауысуын тездету үшін, Қазақстанның Солтүстік-Шығыс қалаларындағы сияқты,Омбыпартия ұйымы 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басына қарай 100-дей большевикті аттандырды, оның ішінде Семейге Батыс Сібір өлкелік Кеңесінің көрнекті екі қайраткері – большевиктер А. Шұғаев жіберілді, оның біріншісі Балтық матростарының отрядтарымен Петроград пен Мәскеуге астық жіберу үшін келді. Звездов пен Шұғаев биліктің Кеңестерге өтуі туралы майдан мен тыл жұмыстарынан оралғандар көп жиналатын Оңтүстік Ертістің әр түрлі қалаларында өткен митингілерде бірнеше рет сөз сөйледі. Павлодарда билік Кеңестердің қолына 1918 жылы 19 қаңтарда көшті, Семей 17 ақпанда, ал Өскемен 1918 жылы 14 наурызда жаңа өкімет Кеңестердің тірегіне айналды. «Свободная речь» газеті «Павлодар большевиктері» атты мақаласында қала билігін жұмысшы мен солдат депутаттары Кеңесінің өз қолдарына алғанын жариялады . «Семей жұмысшы жене солдаттар депутаттары Кеңесінің хабаршысының» бірінші нөмірі халыққа мынадай ұран тастады: «Семей облысының азаматтары! Революциялық халықтың еркін білдіре отырып, Кеңес РКФСР құрамына енетін қала мен облыс басшылығын өз қолдарына алды». Семей облысындағы Кеңестер жеңісі революция толқынын Жетісуға жеткізді. Большевиктер мен солшыл әсерлер жағындағы топтар мұнда да төңкеріс жасауға әрекеттенді. Сөйтіп, 1918 жылы 2-13 каңтарда өткен екінші облыстық шаруалар съезі түптеп келгенде билік жұмысшылар мен шаруаларға берілсін деген шешімге келді.24 Бірақ қазақ әскери бөлімдеріне арқа сүйеген әскери үкімет большевиктерге тойтарыс берді. Осыдан соң астыртын жұмысқа көшкен большевиктер 15 ақпанда өздеріне бүйрегі бұратын 2-Жетісу қазақтар полкінің құрамасы, жұмысшы және қала кедейлері арасында митинг өткізді. Митингке қатысушылар әскери үкіметті тарату, бұрынғы Уақытша үкіметтің комиссарларын тұтқындау туралы қаулы қабылдады. Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуды арнайы құрылған астыртын төңкерістік комитет жүзеге асырды, онда 1917 жылы наурыз-қазан айларында Ташкентте саяси күрес тәжірибесінен өткен П. Емелев шешуші рөл атқарды. Арнайы дайындалған солдат, жұмысшылардан және қазақ кедейлерінен құрылған дружиналар 3 наурызға қараған түнде Верныйдың маңызды деген пункттерін басып алды. Әскери революциялық комитет билікті өз қолына алғаны туралы хабарлады. Уақытша үкіметтің комиссарлары мен «әскери үкіметтің» басшылары қаладан қашып кетті. Наурыз ішінде Кеңес өкіметі уездік орталықтар — Қапал, Жаркент, Сергиополь және Жетісудың басқа да елді мекендерінде орнады. Торғай облысында Кеңес өкіметін орнату үшін болған күрес біршама жүзеге асырылды. Мұндағы қарсы күштердің тағдыры кең-байтақ Торғай облысының орталығы саналатын және Орта Азия мен Қазақстанды Ресейдің орталық өңірлерімен байланыстыратын Орынбор қаласы үшін күреспен тығыз байланысты болды. Мұнда Кеңеске қарсы атаман Дутовтың қарамағындағы орынборлық қазақ офицерлерін, Ә. Бөкейханов басқарған Алашорданы, сондай-ақ әсерлер мен меньшевиктерді біріктірген үлкен күш топтасты. Дутовтың қазақтары қарашаның 14-інен 15-іне қараған түні қаладағы билікті басып алды, жергілікті Кеңесті қуып таратты, оның басшыларын тұтқынға алды, қазақ әскери бөлімшелерін Ақтөбе, Челябинск жағына аттандырды және Кеңес өкіметіне қарсы соғыс операцияларын өрістетті. Ленин бастаған Кеңес өкіметі үлкен мән берген «Орынборлық ақгвардияшы күштерді» жою мәселесі туындады. Лениннің тапсырмасымен Орынбордағы большевиктерге көмектесу үшін Петроградтан және басқа жерлерден жасақталған құрамалар жіберілді. Большевиктер партиясының ОК-і дутовшылдармен күрес бойынша төтенше комиссар етіп Қобозевті жіберді. Тек 1918 жылы 18 қаңтарда ғана біріккен күштермен Орынборды дутовшылар мен оның одақтастарынан азат етудің және мұнда Кеңес өкіметін орнатудың сәті түсті. Дутовтың қазақ бөлімшелерінің қалдықтарымен бірге қаладан алашордалыктар да қуып шығарылды. Дутовшылармен арадағы күрестің қызған кезінде — 1918 жылғы 8 ақпанда жергілікті большевиктік күштер В. Чекмарев басқарған Балтық теңізшілерінің азық-түлік жинау отрядтарының қолдауына сүйене отырып, Қостанайда Уақытша үкімет органын құлатып, Кеңес өкіметін жариялады. 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басында Кеңес өкіметі Торғай уезінде толық орнатылды. Кеңес өкіметін орнатуда А. Асауовжәне Н.Тоқаревтар ерекше көзге түсті. Сол кезде Астрахан губерниясының құрамындағы Бөкей Ордасында кеңестік күштерге қарсы тұру әрекеті көрші Орал облысына қарағанда әлсіз болды. Бөкей Ордасының орталығында 1917 жылы 2 желтоқсанда большевиктік бұқаралық митинг өтіп, Уақытша үкіметтің жергілікті органы - атқару комитетін тарату, Кеңес өкіметін орнату туралы шешім шығарды. Бұл істе С. Варламов және т. көрнекті рөл атқарды. 1918 жылы көктемге қарай большевиктерге Қазақстанның бір ғана өңірі — Орал өңірін толық қаратып алудың сәті түсе қоймады. Мұның басты себебі жергілікті большевиктердің әлсіздігі ғана емес, генералдар А. Мартынов және басқалар басқарған Орал қазақ әскерлері төңірегіне топтасқан большевиктерге қарсы күштердің тығыз ынтымақтастығында еді. 1918 жылы қаңтар-наурыз аралығында бірқатар уездік орталықтар мен елді мекендерде Кеңес өкіметінің жеңгеніне қарамастан революциялық күштердің жағдайы Оралдың өзі мен негізінен қазақтар қоныстанған өңірлерде аса қиын болды. Кеңес өкіметінің жақтастары оған Оралдың сол жағасында тұратын орталықтан қоныс аударып келген шаруалардың басым бөлігін және «басқа қалалықтарды» қатыстыра отырып, Орал өңірінде революциялық қимылды барынша тездетуге күш салды. 1918 жылғы қаңтарда өткен шаруалардың облыстық съезінде биліктің Кеңестерге берілуі туралы қаулы қабылданған болатын, бірақ ол күшіне енбей қалды. 1918 жылы 1-3 ақпанда «басқа қалалықтардың» съезі шығарған қаулының тағдыры да осылай аяқталды. Делегаттар қазақтарға бұл жайды білдіргенде, олардан қандай да бір жауап болмады. Наурыздың басында Оралда қазақ станицаларының тұрғындары съезд өткізіп, онда Кеңес өкіметін мойындауға қарсы шықты, қазақ автономиясын құру туралы шешімді қуаттап шықты. Съезде «қазақтардың қоғамның таптық белгі бойынша бөлініп-жарылуына қарсы екендігі және осы тұрғыдағы өз ұстанымын қорғайтыны» атап көрсетілді. Делегаттардың бірі «Жолдастарға хатында» боьшевиктер Құрылтай жиналысын қуып таратып, «бізге соғыс жариялады, оған дайын болайық. Құрылтай жиналысын қорғауға топтасындар, корпусқа жазылыңыздар» КР ОММ, 130-к., 734-іс, 8-п. деген үндеу тастады. Саратов кеңесінің атқару комитеті әскери үкіметпен арадағы қатынасты ретке келтіруге тырысты. Олардың делегациясын қабылдады және оларга өз делегациясын жіберді, бірақ нәтиже шықпады, қазақтар өз дегенінен қайтпады. Кеңес өкіметімен келіскен немесе оны қолдаған қазақтар көшіп кетуге тиіс болды немесе Орал қазақ әскерлерінің басшылығы тарапынан қатаң жазаланды. «Әскери үкімет» Кеңестерді жоюға мықтап әзірленді. Большевиктердің кезектен тыс шақырылған Орал облыстық Кеңестерінің съезі «әскери үкімет» пен Алашорданың батыс бөлімін тарату, майдангерсолдаттарды қызыл әскерге алу туралы шешім қабылдады. Ол Облыстық кеңестің атқару комитетін сайлады, оның құрамына П. Дмитриев , Ә. Әйтиев , М. Ипмағамбетов, С. Червяков, сондай-ақ Б. Қаратаев, С. Арғыншиев, Н. Ипмағамбетов және басқалар енгізілді. Уралец, 1918, 26 қаңтар; Саратовская краевая газета, 1918, 13 сәуір. Бірақ съездің бұл шешімін жүзеге асырудың сәті түспеді. 1918 жылы 29 наурызда ақ қазақтар кеңестік қайраткерлерді тұтқынға түсіріп, Кеңес үкіметін орнату үшін белсенді күрескен П. Половинкин және басқалар атылды. Сөйтіп 1917 жылғы қазанның аяғынан 1918 жылғы наурызға дейін Кеңес өкіметі негізінен Қазақстанның қалалары мен ірі елді мекендерінде орнатылды. Бүл тұста Кеңес өкіметінің жеңуіне жергілікті гарнизондардың солдаттары және шаруаларға жер мен шалғайдағы ұлттарға өз тағдырын өзі шешуге құқық беруге уәде еткен өкіметке шын берілген бұрынғы майдангерлерден құралған Қызыл гвардия отрядтары шешуші рөл атқарғанын ерекше атап өту керек. Кеңес өкіметін орнату барысында большевиктер тарапынан заңды бұрмалаушылық әрекеттері жиі орын алып тұрды. «Ресейдің орталығында большевиктік қозғалыстың қалай жүргені қырғыздарға белгілі болды. Ол шет аймақтарда барлық жерде бірдей күш көрсетуге, талан-таражға, қиянат көрсетушілікке, диктаторлық билікке жол берді», — деп атап көрсеткен Ахмет Байтұрсыновтың сөзінде дәл айтылған шындыкқ бар еді. Қазақстанның селолары мен қазақ ауылдарында Кеңес өкіметін орнату үрдісі Азамат соғысының басталуына дейін жалғасты. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
TITLE: Қазақстанда кеңес өкіметі орнауының ерекшелігі. Азаматтық қарсы тұру — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер «Бүкіл билік демократияға берілсін» деген әсер-меньшевиктерге дауыстың 15%-ы тиді, 7%-ы «Коалиция» ұранын қолдады. Жаһид - арабтың жаһид немесе жуһуд сөзінен ауысып колданылған нұска, «тырысады, талпынады, күлшынады» деген мағынаны білдіреді бұрынғы құрамы өкілеттігін аяқтады деп атап көрсетуіне мүмкіндік берді, яғни оның пікірі бойынша «жұмысшы, солдат және шаруалардың басым көпшілігінін еркі» айқын білдірілді, сондай-ақ «жұмысшылар мен гарнизонный жеңіске жеткізген күресі» Кеңестердің II съезінде билікті өз қолына алуға негіз болды. Съезд лениндік ұсыныс бойынша «барлық билік жергілікті жерлерде жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Кеңестеріне өтеді» деген шешім шығарды. Қазақстан тәрізді «Ресейде қоныстанған барлық ұлттарға болашақта дамуы бағытын өзі анықтауға шынайы құқық беріледі» ұраны ұлттық өңірлер үшін аса маңызды болды. Тараки — арабтын тараққаи сөзінен ауысып колданылған нүска, «дамыту, өркендету» деген мағынаны білдіреді Бір ай ішінде Алашорда түркістандық қазақтарды Алаш автономиясына қосуға тырысады. 2) Егер осы уақыт ішінде Алаш балалары біріге алмаса, онда халықтың әрбір бөлігі. өзінше тұратын болады. 3) Бір айдың ішінде түркістандық қазақтар қосылған жағдайда Алашордаға автономияны жариялауға құқық беріледі». II Бүкілқазақ съезі Түркістанда тұратын қазақтардың Алаш автономиясына қосылуы туралы мәселені Сырдария облысы өкілдерінің съезі шешуге тиіс деген қорытындыға келді. Сырдария қазақтарының съезіне Алашорда тарапынан Б. Құлманов, М. Дулатов және Т. Ибрагимов өкіл етіп жіберілетін болды. Ә. Бөкейханов пен Мұстафа Шоқай біріге отырып қол қойған құжатта съезді шақыру, бұрын М. Шоқай жариялағанындай 1918 жылғы 10 қаңтарда емес, 5 каңтарға ауыстырылды. Алашорданың өкілі ретінде сырдариялық қазақтардың съезіне қатысқан Міржақып Дулатов 1929 жылы 30 қарашада ОГПУ-дің тергеушісіне берген түсінігінде былай деп жазды: «Біздің съезіміздің аяғына қарай Қоқаннан Мұстафа Шоқаев келді. Ол қазақ автономиясының жеке құрылуына қарсы болып, Түркістанмен бірігуге үгіттеді және Түркістан үкіметінің құрамына өзі және Тынышбаев Мұхаметжан кіргенін айтты. Сол себепті осы облыстағы қазақтардың қазақ автономиясына қосылу жөніндегі пікірлерін білу үшін Сырдария облыстық съезін шақыру туралы қаулы қабылданған болатын. Алашорданың Сырдария съезіне жіберілген делегаттарының бірі мен болдым. Мен онда Қожанов Сұлтанбекпен бірінші рет кездестім. Ол да съезд делегаты болды және қазақ автономиясына қосылу туралы пікір айтқан жалғыз делегат болған еді, ал қалған қазақ интеллигенттері съездің басында Түркістан автономиясына қосылу жағында болды да, ең болмағанда Сырдария облысының солай қала беруін құптап шықты. Бірақ кейін, қыр қазақтары қазақ автономиясына қосылуды жақтағанда, олармен интеллигенттер де келісті». Алашорда көсемдері ұлттық мемлекеттілікті құру принципіне ұлттық бірлікті, ұлттың біртұтастығын негіз етіп алды, ал Қазан қарулы көтерілісінің нәтижесінде билік басына келген большевиктер ұлттық-мемлекеттілік құрылым негізіне таптық, яғни аыр соңында Азамат соғысына алып келген халықтың бір бөлігін екінші бөлігіне қарсы қою принципін ұсынды. Ә. Бөкейханов кейінірек II Бүкілқазақ съезінің ұлттық-аумақтық автономия құру туралы шешімін бағалай келіп, былай деді: «Съезде Құрылтай жиналысының санкциясын күтпестен, қырғыз ұлттық-аумақтық автономия құруды іске асыруға шешім қабылданған болатын. Съезд қаулысы қазақтар тұратын аумақта анархияға жол бермеуге, қырда большевизмнің өрістеуіне. қарсы тұруға шақырды. Ресей бастан кешіріп отырған бүгінгі жағдайда қазақ автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес ісі тұрды». «Бостандықтың жауы — большевизммен күресу» мақсатында Алашорда үкіметі елде II Бүкілқазақ съезінің шешіміне сәйкес ұлттық қарулы күш — «халық милициясын» құруға кірісті. Милицияға 30-дан 35 жасқа дейінгі ер адамдар қабылданды. Милицияға, съездің шешімінде айтылғандай, «ерікті жалдамалылар, ал осы тұрғыда белгілі бір мөлшердегі құраманы жасақтау мүмкін болмаған жерде жеребе арқылы қабылданды». Съезд «Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей және Жетісу облыстарындағы милиционерлердің жалпы саны — 13 500, ал облыстар бойынша Бөкей Ордасында - 1000, Оралда - 2000, Торғайда - 3000, Ақмолада - 4000, Семейде - 1500, Жетісуда - 2000 адам болуға тиіс деп белгіледі». Милиция ұйымдастыру үшін жоғарыда аталған алты облыстан 68 960000 сом қаржы жинау қарастырылды. Алайда осы кезеңде негізінен жұмысшылар мен жергілікті гарнизон солдаттарынан құралған Қызылгвардия отрядтарына сүйенген Қазақстандағы Кеңестер облыстық және уездік орталықтардағы билікті басып алып, соңынан ауыл-селолық жерлерде де Кеңес өкіметі орнағанын жариялады. Жаңа өкімет жағындағылардың күші басымдыққа ие болған Сырдария, Ақмола облыстарының басым бөлігінде, Бөкей Ордасында оның қарсыластарының бір-бірінен байланысы үзіліп қалып, лайықты қарулы қарсылық көрсете алмады, Кеңес өкіметі негізінен «бейбіт жолмен» жергілікті кеңестердегі большевиктермен олардың жақтастарының санының көптігімен жеңіп шықты. Торғай, Орал, Жетісу облыстарында оқиға басқаша сипатта өрбіді, онда большевиктерге қарсы күш біршама жақсы ұйымдастырылған әрі жеткілікті қаруланған еді. Бұл облыстардың көптеген аудандарында Кеңес өкіметі қарулы көтерілістің нәтижесінде және ескі үкімет жақтастарының қарсылығын қаталдықпен басыпжаншу арқылы орнатылды. Перовскідегі оқиға Кеңес өкіметінің «бейбіт жолмен» жеңуінің мысалы болып табылады. Мұнда Қазан қарулы көтерілісіне дейін-ақ жұмысшы және солдат делегаттарының қалалық Кеңесі негізінен жұмысшылар мен теміржолшылардан тұратын соғысқа қабілетті Қызыл гвардия отрядын құрған еді. Кеңес жергілікті гарнизон солдаттарының көмек береміз деген уәдесіне сүйеніп және жергілікті кеңестік күшке қарсылардың бытыраңқылығын пайдаланып, 1917 жылы 30 қазанда қаладағы билікті өз қолдарына алды. Мұстафа Шоқайдың айтуынша, ол Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті мен Ұлттық кеңестің мүшесі ретінде Перовск кеңесінің қала билігін қолына алар қарсаңында оның басшысы теміржолшы Ағаповпен кездескен. Біздің әнгімеміз бірден-ақ өзара түсініспеушілік сипатта өрбіді деп жазады М. Шоқай 1917 жылғы оқиға туралы өз естелігінде, өйткені «мен Ағаповқа орыс жұмысшылары мен солдаттарының жергілікті халықтың ісіне араласуы заңсыздық екенін айттым. Ағапов өз жауабында орыс жұмысшылары мен соддаттарының «революциялық құқықтарын» бар күш-жігерімен қорғай бастады. Мен оған ресейлік солдаттардың жарты жыл бұрынғы қанды қимылдары , оның «революция заңдылығы туралы» айтқаны мен бүгінгі орыс жұмысшылары мен солдаттары «революциялық негізде» әрекет етті дегендері әдепсіздік екенін ескерттім. Ағапов менің дәлелдерімді тыңдағысы келмеді. және біраз уақыт өткен соң жұмысшы және солдат депутаттарының Перовск кеңесі билікті өз қолына алғаны туралы хабарлады». Шоқай Мұстафа, 1917 жылғы естеліктерден үзінді // Түркістанның қилы тағдыры. Жергілікті кеңеске қарсы күштің әлсіздігі мен бытыраңқылығы жайлы айта келіп, М. Шоқай мынадай қорытындыға келді. «Жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңестері біздің дәрменсіздігімізді жақсы түсінді. Сол себепті олар бізді елеген жоқ. Халықтың 96-98%-ы болғанымызға қарамастан, Кеңестерге қарсы тұра алмадық. Кеңес өкіметі Перовскідегідей «бейбіт жолмен» кейін Әулиеатада орнады. 5 қарашада Әулиеата кеңесі атқару комитетінің басшысы С. Хмелевский, Ташкент кеңесінің өкілі — большевик» С. Першинмен телефон арқылы тікелей байланысып, Петроградта, Мәскеуде және Ташкентте қарулы көтерілістің жеңіске жеткені туралы нақты мәліметтер алды. Жұмысшылармен бірлесе отырып, Кеңес қалалық гарнизонды дайындық жағдайына келтірді және әскер қолбасшысынан өзінің келісімінсіз әскери бұйрық бермеуін, ал гарнизонның бөлімшелерінен Кеңестің рұқсатынсыз әскери қимыл жасамауын талап етті. Кеңес 1917 жылы 6 қарашада С. Хмелевскийдің Ташкент кеңесі өкілдерімен болған әнгімені естіп және жергілікті гарнизон солдаттарының белсенді қолдауына сүйеніп, қала және уезд билігін өз қолына алды. Бұл оқиғалар туралы хабар телефон арқылы Верный, Пржевальск, Қапал, Пішпек , Мерке және Лепсі қалаларына таратылды. Көп кешікпей Кеңес өкіметі осыған ұқсас «бейбіт жолмен» Черняевте , Түркістанда, Қазалыда және Сырдария облысының басқа да қалаларында орнатылды. Солтүстік-Шығыс Қазақстанда Кеңес өкіметі аса күрделі және ұзаққа созылған күрес нәтижесінде орнады. Жұмысшы және солдат депутаттары Петропавл Кеңесінің белсенді мүшелерінің бірі А. Азальский кейін былайша еске алады: Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісінің жеңісінен кейін жергілікті большевиктер ірілі-ұсакты зауыттар мен кәсіпорындарда қала жұмысшылары мен қызметкерлерінің жиналыстарын өткізді. «Бұл жиналыстардың бәрінде, — деп жазады А. Азальский, - жұмысшылар және бірқатар қызметкерлер. билікті жүмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің қолына беру туралы қаулы алды, керісінше болған жағдайда, біз Кеңес депутаттарының билігін қолымызға қару алып орнатамыз» деп атап көрсетілді қаулыда. Петропавлдағы өкіметтің ауысуы осыған дейін әрекет етіп келген Уақытша үкіметтің жергілікті органы — коалициялық комитет таратылған 8 карашадан іске асырыла бастады. 12 қарашада Кеңес большевиктер, солшыл әсерлер, меньшевикинтернационалистер, мұсылман халықтық комитеті өкілдерінен, сондай-ақ жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің атқару комитеті мүшелерінен Уақытша революциялық комитет құрды. 22 қарашада Петропавл Кеңесінің жалпы жиналысында екі аптадан астам уақытқа созылған революциялық толқулардың нәтижесі барлық билік толығымен Кеңестерге беру туралы қарар қабылдаумен аяқталды.; Сибирская речь, 1917, 16 желтоқсан. 1917 жылы желтоқсанның аяғында большевиктер И. Порох басқаратын Көкшетау жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі билік қалада да, уезде де өз қолдарына өткені туралы хабарлады. 23 желтоқсанда жергілікті Кеңестің бастауымен ұйымдастырылған Ақмола революциялық комитеті Уақытша үкіметтің уездік атқару комитетін тұтқынға алып, биліктің өз қолдарына өткені туралы хабарлады. Атбасарда 1918 жылы 2 қаңтарда билік толығымен Кеңестің қолына өтті. Корсет, енбегі, 92-93-6. Кеңес өкіметі Семей облысында сәл кейіндеу орнады. Семейдегі биліктің ауысуын тездету үшін, Қазақстанның Солтүстік-Шығыс қалаларындағы сияқты,Омбыпартия ұйымы 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басына қарай 100-дей большевикті аттандырды, оның ішінде Семейге Батыс Сібір өлкелік Кеңесінің көрнекті екі қайраткері – большевиктер А. Шұғаев жіберілді, оның біріншісі Балтық матростарының отрядтарымен Петроград пен Мәскеуге астық жіберу үшін келді. Звездов пен Шұғаев биліктің Кеңестерге өтуі туралы майдан мен тыл жұмыстарынан оралғандар көп жиналатын Оңтүстік Ертістің әр түрлі қалаларында өткен митингілерде бірнеше рет сөз сөйледі. Павлодарда билік Кеңестердің қолына 1918 жылы 19 қаңтарда көшті, Семей 17 ақпанда, ал Өскемен 1918 жылы 14 наурызда жаңа өкімет Кеңестердің тірегіне айналды. «Свободная речь» газеті «Павлодар большевиктері» атты мақаласында қала билігін жұмысшы мен солдат депутаттары Кеңесінің өз қолдарына алғанын жариялады . «Семей жұмысшы жене солдаттар депутаттары Кеңесінің хабаршысының» бірінші нөмірі халыққа мынадай ұран тастады: «Семей облысының азаматтары! Революциялық халықтың еркін білдіре отырып, Кеңес РКФСР құрамына енетін қала мен облыс басшылығын өз қолдарына алды». Семей облысындағы Кеңестер жеңісі революция толқынын Жетісуға жеткізді. Большевиктер мен солшыл әсерлер жағындағы топтар мұнда да төңкеріс жасауға әрекеттенді. Сөйтіп, 1918 жылы 2-13 каңтарда өткен екінші облыстық шаруалар съезі түптеп келгенде билік жұмысшылар мен шаруаларға берілсін деген шешімге келді.24 Бірақ қазақ әскери бөлімдеріне арқа сүйеген әскери үкімет большевиктерге тойтарыс берді. Осыдан соң астыртын жұмысқа көшкен большевиктер 15 ақпанда өздеріне бүйрегі бұратын 2-Жетісу қазақтар полкінің құрамасы, жұмысшы және қала кедейлері арасында митинг өткізді. Митингке қатысушылар әскери үкіметті тарату, бұрынғы Уақытша үкіметтің комиссарларын тұтқындау туралы қаулы қабылдады. Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуды арнайы құрылған астыртын төңкерістік комитет жүзеге асырды, онда 1917 жылы наурыз-қазан айларында Ташкентте саяси күрес тәжірибесінен өткен П. Емелев шешуші рөл атқарды. Арнайы дайындалған солдат, жұмысшылардан және қазақ кедейлерінен құрылған дружиналар 3 наурызға қараған түнде Верныйдың маңызды деген пункттерін басып алды. Әскери революциялық комитет билікті өз қолына алғаны туралы хабарлады. Уақытша үкіметтің комиссарлары мен «әскери үкіметтің» басшылары қаладан қашып кетті. Наурыз ішінде Кеңес өкіметі уездік орталықтар — Қапал, Жаркент, Сергиополь және Жетісудың басқа да елді мекендерінде орнады. Торғай облысында Кеңес өкіметін орнату үшін болған күрес біршама жүзеге асырылды. Мұндағы қарсы күштердің тағдыры кең-байтақ Торғай облысының орталығы саналатын және Орта Азия мен Қазақстанды Ресейдің орталық өңірлерімен байланыстыратын Орынбор қаласы үшін күреспен тығыз байланысты болды. Мұнда Кеңеске қарсы атаман Дутовтың қарамағындағы орынборлық қазақ офицерлерін, Ә. Бөкейханов басқарған Алашорданы, сондай-ақ әсерлер мен меньшевиктерді біріктірген үлкен күш топтасты. Дутовтың қазақтары қарашаның 14-інен 15-іне қараған түні қаладағы билікті басып алды, жергілікті Кеңесті қуып таратты, оның басшыларын тұтқынға алды, қазақ әскери бөлімшелерін Ақтөбе, Челябинск жағына аттандырды және Кеңес өкіметіне қарсы соғыс операцияларын өрістетті. Ленин бастаған Кеңес өкіметі үлкен мән берген «Орынборлық ақгвардияшы күштерді» жою мәселесі туындады. Лениннің тапсырмасымен Орынбордағы большевиктерге көмектесу үшін Петроградтан және басқа жерлерден жасақталған құрамалар жіберілді. Большевиктер партиясының ОК-і дутовшылдармен күрес бойынша төтенше комиссар етіп Қобозевті жіберді. Тек 1918 жылы 18 қаңтарда ғана біріккен күштермен Орынборды дутовшылар мен оның одақтастарынан азат етудің және мұнда Кеңес өкіметін орнатудың сәті түсті. Дутовтың қазақ бөлімшелерінің қалдықтарымен бірге қаладан алашордалыктар да қуып шығарылды. Дутовшылармен арадағы күрестің қызған кезінде — 1918 жылғы 8 ақпанда жергілікті большевиктік күштер В. Чекмарев басқарған Балтық теңізшілерінің азық-түлік жинау отрядтарының қолдауына сүйене отырып, Қостанайда Уақытша үкімет органын құлатып, Кеңес өкіметін жариялады. 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басында Кеңес өкіметі Торғай уезінде толық орнатылды. Кеңес өкіметін орнатуда А. Асауовжәне Н.Тоқаревтар ерекше көзге түсті. Сол кезде Астрахан губерниясының құрамындағы Бөкей Ордасында кеңестік күштерге қарсы тұру әрекеті көрші Орал облысына қарағанда әлсіз болды. Бөкей Ордасының орталығында 1917 жылы 2 желтоқсанда большевиктік бұқаралық митинг өтіп, Уақытша үкіметтің жергілікті органы - атқару комитетін тарату, Кеңес өкіметін орнату туралы шешім шығарды. Бұл істе С. Варламов және т. көрнекті рөл атқарды. 1918 жылы көктемге қарай большевиктерге Қазақстанның бір ғана өңірі — Орал өңірін толық қаратып алудың сәті түсе қоймады. Мұның басты себебі жергілікті большевиктердің әлсіздігі ғана емес, генералдар А. Мартынов және басқалар басқарған Орал қазақ әскерлері төңірегіне топтасқан большевиктерге қарсы күштердің тығыз ынтымақтастығында еді. 1918 жылы қаңтар-наурыз аралығында бірқатар уездік орталықтар мен елді мекендерде Кеңес өкіметінің жеңгеніне қарамастан революциялық күштердің жағдайы Оралдың өзі мен негізінен қазақтар қоныстанған өңірлерде аса қиын болды. Кеңес өкіметінің жақтастары оған Оралдың сол жағасында тұратын орталықтан қоныс аударып келген шаруалардың басым бөлігін және «басқа қалалықтарды» қатыстыра отырып, Орал өңірінде революциялық қимылды барынша тездетуге күш салды. 1918 жылғы қаңтарда өткен шаруалардың облыстық съезінде биліктің Кеңестерге берілуі туралы қаулы қабылданған болатын, бірақ ол күшіне енбей қалды. 1918 жылы 1-3 ақпанда «басқа қалалықтардың» съезі шығарған қаулының тағдыры да осылай аяқталды. Делегаттар қазақтарға бұл жайды білдіргенде, олардан қандай да бір жауап болмады. Наурыздың басында Оралда қазақ станицаларының тұрғындары съезд өткізіп, онда Кеңес өкіметін мойындауға қарсы шықты, қазақ автономиясын құру туралы шешімді қуаттап шықты. Съезде «қазақтардың қоғамның таптық белгі бойынша бөлініп-жарылуына қарсы екендігі және осы тұрғыдағы өз ұстанымын қорғайтыны» атап көрсетілді. Делегаттардың бірі «Жолдастарға хатында» боьшевиктер Құрылтай жиналысын қуып таратып, «бізге соғыс жариялады, оған дайын болайық. Құрылтай жиналысын қорғауға топтасындар, корпусқа жазылыңыздар» КР ОММ, 130-к., 734-іс, 8-п. деген үндеу тастады. Саратов кеңесінің атқару комитеті әскери үкіметпен арадағы қатынасты ретке келтіруге тырысты. Олардың делегациясын қабылдады және оларга өз делегациясын жіберді, бірақ нәтиже шықпады, қазақтар өз дегенінен қайтпады. Кеңес өкіметімен келіскен немесе оны қолдаған қазақтар көшіп кетуге тиіс болды немесе Орал қазақ әскерлерінің басшылығы тарапынан қатаң жазаланды. «Әскери үкімет» Кеңестерді жоюға мықтап әзірленді. Большевиктердің кезектен тыс шақырылған Орал облыстық Кеңестерінің съезі «әскери үкімет» пен Алашорданың батыс бөлімін тарату, майдангерсолдаттарды қызыл әскерге алу туралы шешім қабылдады. Ол Облыстық кеңестің атқару комитетін сайлады, оның құрамына П. Дмитриев , Ә. Әйтиев , М. Ипмағамбетов, С. Червяков, сондай-ақ Б. Қаратаев, С. Арғыншиев, Н. Ипмағамбетов және басқалар енгізілді. Уралец, 1918, 26 қаңтар; Саратовская краевая газета, 1918, 13 сәуір. Бірақ съездің бұл шешімін жүзеге асырудың сәті түспеді. 1918 жылы 29 наурызда ақ қазақтар кеңестік қайраткерлерді тұтқынға түсіріп, Кеңес үкіметін орнату үшін белсенді күрескен П. Половинкин және басқалар атылды. Сөйтіп 1917 жылғы қазанның аяғынан 1918 жылғы наурызға дейін Кеңес өкіметі негізінен Қазақстанның қалалары мен ірі елді мекендерінде орнатылды. Бүл тұста Кеңес өкіметінің жеңуіне жергілікті гарнизондардың солдаттары және шаруаларға жер мен шалғайдағы ұлттарға өз тағдырын өзі шешуге құқық беруге уәде еткен өкіметке шын берілген бұрынғы майдангерлерден құралған Қызыл гвардия отрядтары шешуші рөл атқарғанын ерекше атап өту керек. Кеңес өкіметін орнату барысында большевиктер тарапынан заңды бұрмалаушылық әрекеттері жиі орын алып тұрды. «Ресейдің орталығында большевиктік қозғалыстың қалай жүргені қырғыздарға белгілі болды. Ол шет аймақтарда барлық жерде бірдей күш көрсетуге, талан-таражға, қиянат көрсетушілікке, диктаторлық билікке жол берді», — деп атап көрсеткен Ахмет Байтұрсыновтың сөзінде дәл айтылған шындыкқ бар еді. Қазақстанның селолары мен қазақ ауылдарында Кеңес өкіметін орнату үрдісі Азамат соғысының басталуына дейін жалғасты. Қазақстан тарихы . Бес томдық. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 