Қарахандықтардың өкімет ұйымы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер оны деректемелер кейде атқосшымен, ал халық — сарайдың кермесінде дайын тұрған атпен салыстырады. Уәзір жоғарғы билеушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі болып саналды және, мәселен, қарлұқтарда болған қол-еркін лауазымына қайсыбір тұрғыда жақын ұқсастығы да бар; ал Қарахан әулеті сол қарлұқтардың арасынан шыққан болатын. Қол-еркін лауазымының мәнісін Махмұд Қашғари кел- көсір ақыл-ой иесі деп түсіндіреді, бұған жоғарғы билеушінің кеңесші-қосшы билеушілері немесе «наместниктері» жатты. Хан сарайы, оның басты ставкасы мемлекеттік және әкімшілік басқару орталығы болып есептелді. Хан төңірегінде сарай адамдары болды, олардың арасында сарай күзетінің бастығы есік қорушылар , қазынашылар , аспазшылар және т. Шенеуніктердің дені жергілікті шонжарлардың өкілдері болды. Олардың арасында хат жүргізушілер аз емес еді. Деректемелерде хақанның тапсырмаларын орындайтын елшілер де аталады. Деректемелерде сақталған мардымсыз деректер мемлекеттің әкімшілік құрылымының кейбір белгілері туралы ғана жорамалдаута мүмкіндік береді. Ол, тегінде, бірегей құрылым болмай, отырықшы және көшпелі аймақтарда өз ерекшеліктері болса керек. Егіншілік округтері толық болмаса да, негізінен Саманилер тұсында қолданылған құрылымды сақтады. Жетісу мен Мауараннахрдың шұрайлы алқаптарында бұрын- ғысынша қоныс және қала басшылары болды. Сонымен бірге ілік-хандар тұсында сахиббарида , мұстауфалар және басқа да лауазымдар сақтал- ды. Далалық аймактағы мал шаруашылығымен айналысатын халықты басқару тәртібі басқаша болды. Ол да иерархиялық принциптерге негізделе тұрса да, көшпелі қауымдардың әкімшілік басқаруы рулық- тайпалық басшы топтар арқылы, кобіне елші басына, бектер мен хандарға бағынатын ру- басылары арқылы жүзеге асырылды. Елші-басшы, яғни «ел» басшысы ретінде өздерінің вассалдары бар бай және атақты бектер болды. Далалық аймакта төменгі өкімшіліктің шоғырланған жері, бәлкім, «киіз үйлердің алқа-котан конуы» болып табылатын көшпелілердің мекені болса керек. Қарахан бектерінде едәуір кең өкілеттік болды. Олар тәртіп сақталуын қадағалады, оларға сот өкімдерінің және әдеттегі құқық нормаларының орындалуын бақылау міндеттелді, шекараларды қорғау да соларға жүктелді. Қарахан елші-басшылары, бектер мен хандар ілектерге бағынды, олар үлес билеушілері еді. Хақандар тәрізді олардьщ әкімшілік орталықтары қызметін атқарған өз сарайлары және тұрақты ставкалары болды. Ілектер үлесті жерлердің қалалары мен ауылдық округтерін басқарды. Шонжарлар арасында ілектің алдында жерді сүю дәстүрі болды, бұл вассалдың билеушіге тәуелділігінің белгісін білдіретін. Алайда бұл бектер мен хандардың, әсіресе олардың атақтыларының кейде ілек-хандар мен шенеуніктерғе бағынбауына өсте де кедергі келтірмеді. Тұтас алғанда Қарахан қағанатының мемлекеттік-әкімшілік жүйесі феодалдық негізде орнықты. Ол отырықшы және көшпелі халық бұқарасын канап, бағынышта ұстау мақсаттарына қызмет етті. «Қазақстан тарихы» . Бес томдық. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3 Қарахан мемлекетінде феодалдық қатынастардың дамуы — Қазақстан аумағында феодалдық құрылыстың нығаюының тарихындағы маңызды кезең. XI—XII ғасырларда өлкенің оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында болған этникалық-саяси үрдістер қазақ халқының құрылуында елеулі рөл атқарды
TITLE: Қарахандықтардың өкімет ұйымы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер оны деректемелер кейде атқосшымен, ал халық — сарайдың кермесінде дайын тұрған атпен салыстырады. Уәзір жоғарғы билеушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі болып саналды және, мәселен, қарлұқтарда болған қол-еркін лауазымына қайсыбір тұрғыда жақын ұқсастығы да бар; ал Қарахан әулеті сол қарлұқтардың арасынан шыққан болатын. Қол-еркін лауазымының мәнісін Махмұд Қашғари кел- көсір ақыл-ой иесі деп түсіндіреді, бұған жоғарғы билеушінің кеңесші-қосшы билеушілері немесе «наместниктері» жатты. Хан сарайы, оның басты ставкасы мемлекеттік және әкімшілік басқару орталығы болып есептелді. Хан төңірегінде сарай адамдары болды, олардың арасында сарай күзетінің бастығы есік қорушылар , қазынашылар , аспазшылар және т. Шенеуніктердің дені жергілікті шонжарлардың өкілдері болды. Олардың арасында хат жүргізушілер аз емес еді. Деректемелерде хақанның тапсырмаларын орындайтын елшілер де аталады. Деректемелерде сақталған мардымсыз деректер мемлекеттің әкімшілік құрылымының кейбір белгілері туралы ғана жорамалдаута мүмкіндік береді. Ол, тегінде, бірегей құрылым болмай, отырықшы және көшпелі аймақтарда өз ерекшеліктері болса керек. Егіншілік округтері толық болмаса да, негізінен Саманилер тұсында қолданылған құрылымды сақтады. Жетісу мен Мауараннахрдың шұрайлы алқаптарында бұрын- ғысынша қоныс және қала басшылары болды. Сонымен бірге ілік-хандар тұсында сахиббарида , мұстауфалар және басқа да лауазымдар сақтал- ды. Далалық аймактағы мал шаруашылығымен айналысатын халықты басқару тәртібі басқаша болды. Ол да иерархиялық принциптерге негізделе тұрса да, көшпелі қауымдардың әкімшілік басқаруы рулық- тайпалық басшы топтар арқылы, кобіне елші басына, бектер мен хандарға бағынатын ру- басылары арқылы жүзеге асырылды. Елші-басшы, яғни «ел» басшысы ретінде өздерінің вассалдары бар бай және атақты бектер болды. Далалық аймакта төменгі өкімшіліктің шоғырланған жері, бәлкім, «киіз үйлердің алқа-котан конуы» болып табылатын көшпелілердің мекені болса керек. Қарахан бектерінде едәуір кең өкілеттік болды. Олар тәртіп сақталуын қадағалады, оларға сот өкімдерінің және әдеттегі құқық нормаларының орындалуын бақылау міндеттелді, шекараларды қорғау да соларға жүктелді. Қарахан елші-басшылары, бектер мен хандар ілектерге бағынды, олар үлес билеушілері еді. Хақандар тәрізді олардьщ әкімшілік орталықтары қызметін атқарған өз сарайлары және тұрақты ставкалары болды. Ілектер үлесті жерлердің қалалары мен ауылдық округтерін басқарды. Шонжарлар арасында ілектің алдында жерді сүю дәстүрі болды, бұл вассалдың билеушіге тәуелділігінің белгісін білдіретін. Алайда бұл бектер мен хандардың, әсіресе олардың атақтыларының кейде ілек-хандар мен шенеуніктерғе бағынбауына өсте де кедергі келтірмеді. Тұтас алғанда Қарахан қағанатының мемлекеттік-әкімшілік жүйесі феодалдық негізде орнықты. Ол отырықшы және көшпелі халық бұқарасын канап, бағынышта ұстау мақсаттарына қызмет етті. «Қазақстан тарихы» . Бес томдық. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3 Қарахан мемлекетінде феодалдық қатынастардың дамуы — Қазақстан аумағында феодалдық құрылыстың нығаюының тарихындағы маңызды кезең. XI—XII ғасырларда өлкенің оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында болған этникалық-саяси үрдістер қазақ халқының құрылуында елеулі рөл атқарды
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 