Қазы би — Қазақстан Энциклопедиясы
"Қазы би — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Қазы би — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Қазы би — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 701
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Қазы Сырымұлы 1770-1772 жылдары туылып, 90 жастан асқанда қайтыс болғанға ұқсайды. Ол қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жымпиты ауданына қарасты Сарыой ауылында туған. Тегі - Кіші жүздің Байбақты атасынан, оның ішінде Әйтімбет, одан Шолан. Шоланнан Түркеш, Дат. Сырымнан Қазы, Жүсіп болып таралады. Қазы Сырым сынды әрі батыр, әрі шешен әке жанында жүріп, тәлім алады. Талай айтыс-тартыстарға қатысады. Сөйтіп әкесіне қолқанат боп өседі. 1802 жылы Сырым Хиуа хандығының қастандығынан қаза болғанда Қазының 32-33 жастардағы жігіт кезі екен. Шекті руының Ұрышта деген ақыны: деп, жұбату айтып, оған демеу болады. Ел-жұрты келесі жылы Сырым батырдың бір жылдығын атап өтеді. Қазыны би сайлап, атқа мінгізеді. "Сұлтан правительдің тайдыруды сұрауына қарағанда Қазы да хан, Сұлтандарға, сатқын болыс, байларға жайлы тимеген, оның күресін өз күшімен тиюға правительдің күші жетпеген болуы керек. Архивтегі тарихи осындай деректерге қарағанда 1838 жылдан 1862 жылға дейін Қазының үстінен арыз бен тексеру үзілмеген". Адамбаев, "Шешендік өнер" 1969 ж. Сырым шешен жөнінде тиянақты зерттеу жүргізген Б. Адамбаев бұл сөзді Баймағанбет Сұлтанның 1838 жылғы 27 қарашада Орынбор шекара комиссиясына жазған хатына сүйеніп жазып отыр. Онда былай делінген: Правитель бұл істің насырға шауып кетуінен сақтанып, айыптыларды жазалауды және халыққа қандай болмасын ықпал жасатпау үшін Қазы Сырымов пен оның жолдасы Өтебай Саңқыбаевты тайдыруды сұрайды". Қазы би жөнінде аңыз, әңгімелер аз емес. Әкесі Сырым шешеннің нақыл, толғауларына ұқсаған сөздері де баршылық: Қазы би бір күні бір үйде отырған төрелердің үстіне кіріп келеді. Сонда төрде отырған солардың бірі: Сонда Қазы мүдірместен: деп жауап қайырады. Сөзден ұтылған төрелер сонда: Сырым баласы Қазы би Баймағамбет Сұлтанға еріп, Әлім еліне барыпты, Баймағамбет Қазыға: - Мына жиналған жұртқа үгіт айт, сенің Қазы би деген атын көпке мәлім ғой, - депті. Қазы көпке біраз үгіт айта келіп, сөзінің аяғында: - Ау халайық, ханға қарсы, биге ерсі болмаңдар! - депті. Сонда Шектінің бір шалы: - Әй, Қазыжан-ай, мынау, сөзің атаң Сырым айтар үгіт екен, ол күнде ат жалын тартып міне алмай әкеңнен жас қалып, сол айта алмағаныңды енді бізге айтып тұрсың-ау? - деген екен. Хиуа ханы Қазыны тұтқынға алып: «Бес сұрақ беремін, соған жауап берсең босатамын" - депті. дейді. Сонда Қазы былай деп жауап қайырған екен: - депті. Осы сөзінен кейін хан Қазыны тұтқыннан босатыпты. Бір жылы шаруасы шайқалып, қоныс аударып, елінен Шоқай би көшіп кетеді. Үш-төрт жылдан кейін ол елін сағынып, салт қыдырып келеді. Қыдырып жүріп бірде Баймағамбет Сұлтанның үйіне түседі. Келсе ханның үйінде Қазы би отырады. амансаудан кейін Қазы: Шоқай жатып, қонақ болып, ертеңіне екеуінен екі ат, екі шапан алып кетеді. Қазының інісі Мұхтар Орта жүзде ме, әлде Кіші жүздің бір шетінде ме, әкім болып тұрады. Өзі өте тәкаппар, елге сүйкімсіз дегенді естіп Қайырлы деген би оны іздеп барыпты. Түс мезгілі екен. Үйіне кіріп барса, Мұхтар төрде мамық жастық жастанып, әйеліне аяғын сипатып жатыр екен. Қайырлымен басын көтеріп амандасыпты. Әрі-бері отырған соң әйелі ақ құйып береді. Қайырлы ақтан ауыз тиіп, аяғын жерге қойып, бата беруге қолын жайып: деп бетін сипап, тұрып жүре беріпті. Қайырлы тоқтап, бірнеше күн жатып, Мұхтарға ақыл айтыпты. Содан кейін-ақ Қазының інісі Мұхтар түзеліп, дұрыс ел билеген әкім болыпты дейді ел. Қазы ерлігімен бірге шешен болған кісі. Ол топқа келгенде "томсарып отырмай, аяқ-қолымызды көсіле сермеп, шешіле сөйлеп отырайық" деп қолын сермей сөйлеп кетеді екен, сондықтан оны ел "қанатты Қазы" деп те атаған. Бір жолы Жәңгір хан мен Баймағамбет Сұлтан ақылдасып, екі ел ішіндегі даужанжалды талқылау үшін Қоңыр дегеннің аулында бас қосады. Бергі жақтан Қазы, Байнақ, Айтуар биді ертіп Баймағамбет барады, арғы жақтан қасына Беріш Балқы, Шеркеш Бекпенбет, ноғай-қазақ Шомбал билерін ертіп Жәңгір келеді. Жәңгірдің Исатай, Махамбетпен дүрдараз болып жүрген кезі екен. Хан оларды жиынға шақырмайды және сыртынан жамандап отырады. Оны Қазы ішінен жақтырмайды. Қоңыр ауылы Баймағамбетке қарайды екен, сондықтан Баймағамбет: Балқы төмен қарап жер шұқиды. Ханның сөзін екі рет қайтарып тастаған бұл сөз Қазының беттілігі мен халыққа беделділігін, сонымен қатар Исатай, Махамбет секілді халық батырларына тілектестігін білдіреді. Әсіресе, Қазы би, Шернияз ақын Жарылғасұлымен жиі қатысып кейде келісіп, кейде дауласып, айтысып жүрген. Біржолы Қазы би ауылының жылқысын барымташылар қуып кетеді. Шерниязға өшігіп жүрген би ауылының адамдары "бұл Шернияздан болды" деп оған жала жабады. Енді Қазы би Шернияздың ішіне жігіттерін салып қояды. Ақын ауылын жайлау, қоныстарын тартып алады. Бұл зорлыққа шыдамаған Шернияз және оның ағайындары Қазы биге адам салады. Би тыңдамаған соң оған өзі барады. Сондағы Шернияздың Қазы биге айтқаны: } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
