Жарылқап Бейсенбайұлы: Тәржімелік тәжірибе тәлімдері ( Глазурь - шыңылтыр, шефство - мияткерлік, клоун-мәздем)
DATE: 16:44, 31 Мамыр 2018 | GMT +5
TITLE: Жарылқап Бейсенбайұлы: Тәржімелік тәжірибе тәлімдері ( Глазурь - шыңылтыр, шефство - мияткерлік, клоун-мәздем)
URL: https://kaz.inform.kz/news/zharylkap-beysenbayuly-tarzhimelik-tazhiribe-talimderi-glazur-shynyltyr-shefstvo-miyatkerlik-kloun-mazdem_a3271528/
META: DATE: 16:44, 31 Мамыр 2018 | GMT +5
TOTAL WORDS: 1549
AUTHOR(S):
TEXT: 1990 жылдың 22 наурызында тұңғыш саны жарық көрген «Ана тілі» газетінің мемлекеттік тілді дамыту, насихаттау және оның қолданыс аясын арттыру бағытында алғашқы кезекте қолға алған бастамаларының бірі - салалық терминдерді қазақшаға бейімдеу болғаны байырғы оқырмандарға жақсы таныс. Кезінде апталықтың бұл бағытын көзі қарақты ғылыми орта мен аудармаға жаны жақын қауым кеңінен қолдап кетті. Олар өздеріне қатысты салалар бойынша ғылыми, ұстаздық жұмыстары барысында пайдаланып жүрген тәржімелік нұсқаларын газетке ұсынып, тәжірибелерімен бөлісе бастады. Ол ұсыныстар редакция тарапынан арнайы ашылған «Тәржімелік тәжірибелер» атты айдар аясына топтастырылып, ауық-ауық жарық көріп тұрды. Сол жылдары газет беттеріндегі терминдерді жүйелеу мәселесі қалың жұртшылық кеңінен араласқан ашық пікірлесулерге ұласты. Бұл әсіресе газет таралымы 111 мың тиражға жеткен 1991 жылдан бастап оқырманға түрткі салған қалаулы тақырыптардың біріне айналды. «Тәржімелік тәжірибелер» айдарымен берілген сол материалдарды жақында қайтадан бір шолып шыққан кезімізде, авторлар ортаға тартқан көптеген ұсыныстардың арасында әлі де терминком мамандарының назарына ілугуге лайық көптеген жатық атаулардың бар екеніне көз жеткізгендей болдық. Сол себепті де біз «Ана тілі» газетінің алғашқы жылдарында газет бетінде ұсыныс ретінде жарияланғанымен, әлі қолданысқа еркін ене қоймай, көзден таса қалып жүрген термин болуға әбден жарайтын сөздер туралы, олардың жарық көрген жылдары мен айларының мерзімдік реті бойынша қайта пысықтап өткенді жөн көрген едік. Мәселен, 1990 жылдың 24 мамырында жазушы Смағұл Елубайдың «Тәржімелік тәжірибелер» атты тізбесінде көп терминдер арасында гуманизм сөзіне адампаздық деген аударма ұсынылыпты. Оны қалыптасып кеткен адамгершілік сөзімен қатар қолданса да болар еді деген ой келеді. Канистра сөзіне автор дүңгір сөзін қолай көріпті. Жатық сияқты. Біз әдетте оны жеміс сөзімен көбірек атап кеттік, миуаны көп айта бермейміз. Эмоциональный - әсершең. Пайдалануға әбден болады. Вертихвостка сөзінің тұштақай деп аударылғаны да қазақы. 2005 жылы шыққан 70 000 сөзді қамтыған үлкен «Орысша-қазақша сөздікте» оның жылмаңдаған деген мағынасы ғана берілген. Сондай-ақ Бақытжан Тобаяқов ұсынған біраз аударма нұсқалардың арасында насосты - сорап, фонтанды - бұрқақ деп алған тәржімелер де бар екен. Олар қазір осылай бекіді. Дренаж сөзіне қашыртқы деген балама ұсынылған. Ол оңтүстік өңірлерде кеңінен қолданылатын термин. Алайда ол сөздікте ол сорғытқы деп аударылыпты. Дұрысы, ел арасында бар қашыртқы болса керек. 1990 жылдың 30 тамызында Асқарбек Құсайынов ұсынған энергетика терминдеріне қатысты тәржімелік тәжірибелерде отражатель - шағылдырғыш, контакт - түйіспе, клепка - тойтарма баламалары жатықтығымен назарға ілінді. Шағылдырғыш үлкен сөздікте бар болғанымен, кейінгілері әзірше түйісу, тойтару түрінде жүр. Сол жылдың 4 қазанында марқұм Сейілбек Қышқашұлы ағамыз шеф сөзін - мияткер, шефство - мияткерлік, подшефный - дәметкер деп қолданайық деген ой тастапты. Бұл атаулар жоғарыда аталған сөздікте шеф, шефке алушылық, қамқоршылық, қамқорлыққа алынған деп шұбалаңқылау түрде алынған. Сайрамдық ауыл мұғалімі Кемелбек Құмғанбаев ұсынған терминдер арасында: крест - айшық, рак - бейдауа, массаж - үзу, рецепт - ішірткі, дәріқағаз, процент - пайыз, мавзолей - сағана, лаборатория - зертхана сөздері назарға ілігеді. 1991 жылдың 14 ақпаны күнгі санда марқұм жазушы ағамыз Үмбетбай Уайдин гипертония - қантасу, гипотония - қантөмен, командировочная - жолпұл тәржімелерін ұсынады. Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институтының ұстаздары Ә. Әбдіманапов пен Б. Манақбаевтың «Гидротехникалық терминдер» атты ұсынысында біраз қажетті тәржімелер ортаға тартылыпты. Олардың дені тікелей мағыналық аудармалар болғанымен, ара-арасында қазақы ұғымға жақын біраз сөздер де кездеседі. Кезінде «Ана тілі» газетінің ұжымын да риза еткен терминологиялық ұсыныстар қатарында біз сол кездердегі Қарағанды политехникалық институты Жезқазған бөлімінің доценттері Ғ. Ақпанбеков пен С. Әбеевтің 1992 жылдың 13 ақпанында жарық көрген «Төл техникалық терминдер» атты мақаласындағы қалың атауларды атар едік. Авторлар техникалық терминдердің қазақ тілінде баяғыдан кеңінен қолданылып келе жатқан төл нұсқаларын тауып, ортаға тартуымен ерекшеленген. Терминдердің аталуы өте жатық. Мәселен, анкер - қарнақы, барашка - қосқұлақ, бугель - шен, буртик - буылтық, вентиль - шұра, вилка - ашауыз, выемка - ойынды, галтель - тығырық, головка - қалпақша, грат - қылпық, қылау, диск - делегей, забивка - пінқан. Кернер - бәдіз, киянка - тоқпақ, коловорот - бәрбі, крестовина - шаңбақ, лист - тімсем, накатка - бүр, обод - име, ось - шүлдік, прокладка - ным. Профиль - жанап, ролик - тығыршық, рычаг - күйенте, стопор - тәтекі, червяк - тегеріш, шайба - епелек, шарнир - бұлық, штифт - мұрындық, шток - сояуыш, штуцер - жалғауыш, тұқыл, хвостовик - зәйіл. Сондай-ақ ригель - арыс, схема - тәсім, шпур - оқпан, шурф - оқпақ, ясный - танық. 1992 жылғы 4 маусымда Қазақ ауылшаруашылық институтының ұстазы И. Мұхитұлы электротехникалық терминдер сөздігіне қатысты мақаласында: помеха - кіреуке, рубильник - үзгіш аудармаларын ұсынады. Жазушы, кенші ғалым ағамыз, марқұм Ш. Әбдіраманов мырза «таукен саласындағы атаулар» атты мақаласында анкер сөзіне - қармақ, бадья - кеңқауға, венец - шір, дучка - қума - сөздікте жоқ, залежь - сілем, қыртыс, копер - дің, ляда - қақпақ, насос - сорап ствол - оқпан баламаларын ұсынады. Теміржол институтының доценті Е. Исаханов «Құрылыс терминдерінің сөздігі» атты мақаласында : плинтус - кенерелік, подьезд - кіреберіс, черепица - жаппақыш тәржімелерін ұсынды. Маңғыстаудың Шетпе кентінің тұрғыны, зерделі ғалым, өмірден ерте озған Серікбол Қоңдыбай «Терминология түйткілдері қайтсе шешіледі?» атты мақаласында жағырапиялық атаулар туралы сөз етеді. Ол: экватор - үйек, пропорция - балауыр, разрез - жармасурет, масштаб - ауқын, гравитация - зілен, ландшафт - жертарап, вектор - сайрақ, терраса речная - қашат, графика - кереген, азимут - бойлан, складчатость - бүріш, сондай-ақ әлі аудармалары жоқ: атмосфера - ауақабық, гидросфера - суқабық, литосфера - тасқабық, биосфера - биоқабық баламаларын ұсынады. Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институтының доценті Е. Омарұлының техника саласындағы терминдер тізімінен : башмак - төсем, бункер - шанақ, кожух - құндақ, обод - құрсау, собачка - ілмек шаппа сияқты сөздерде ана тілімізге үйлесетін төл ұғымдар бар. Сондай-ақ 1993 жылдың 25 наурызы күні шыққан бір топ маман ұсынған «Баспа терминдері» атты тізбеден: авторство - туындыгерлік, аннотация - аңдатпа, гриф - ентаңба, корректор - түзеткер, оттиск - ізтаңба, редактор - сарашы, эпиграф - ойқазық баламалары оқырман назарын аударды. Семейлік Е. Сүлейменовтың «Металтану терминдерінің сөздігі», Қ. Жарықбаев пен Ж. Наурызбаевтың «Жантану ғылымы саласындағы терминдер», академик Ж. Сыдықовтың «Гидрогеология және инженерлік геология саласы бойынша терминдер сөздігі», Шымкент химиятехнология институтының профессоры Қ. Мірпайызұлының. «Көпөлшемдердің химиясы және физикасы аталымдары», М. Шәкенованың «Ақпартану саласындағы атаулар», Ә. Нұрмағамбетов пен А. Ақыжанованың «Медицина терминдерінің сөздігі», М. Әбдешов пен Н. Ахметқызының «Музейтану аталымдары» атты тәржімелік ұсыныстары жарық көрді. Олардың арасында негізінен тікелей аудармалар ұшырасатыны, көбі бұрыннан белгілі терминдерді қайталау болса да, ол талпыныстардың сол жылдары салалық терминдер жасау бағытында атқарылған жұмыстарға өзіндік үлес қосқаны да анық. Бұл жайтты көрнекті ақын, шебер аудармашы, марқұм Мұзафар Әлімбаев ағамыз да өзінің «Сөз жасау өнериеті» атты мақаласында атап өтіпті. Көрнекті қаламгер соңғы жылдар бедерінде өте сәтті, орнымен табылған орайлы атаулардың пайда болғанына сүйсінеді. Ізашар - первоткрыватель, ілеспе аударма - синхронный перевод, ауысым - смена, әнұран - гимн, елтаңба - герб, әуежай - аэропорт, әфсана - предание, тәлімгер - наставник, белгіше - значок, бұрқақ - фонтан, көкейкөз - интуиция, көземел - гипотеза. сияқты сәтті атауларды қолдай отырып, автор срочный вкладты - мерзімді салым, бессрочныйды - мерзімсіз, иллюзионисті - көз байлаушы, клоунды - мәздем деп алған дұрыс екенін айтады. Витражды - әйнекей, глазурьді - шыңылтыр, үрмелі музыка емес, үрлемелі музыка, шампанскоені - аққайнар, деп атауды ұсынады. Сол жылы сондай-ақ Ж. Байнатовтың «Ғимараттар беріктігін есептеуде жиі кездесетін атаулар», И. Мұсабековтың «Құрылыс саласы атауларының сөздігі» атты ұсыныстары жарық көрді. Соңғы автордың: втулка - тәлке, глазурь - шыңылтыр, әйнекей, глина битая - иі қанған балшық, известковое молоко - езілген әк, известковое тесто - жібітілген әк, известь гашеная - сөндірілген әк, колонна - ұстын, обрызг - қара сылақ, форточка - желкөз, шлак - қож деп тапқан баламаларының төл мағыналарымызға жақындығын атап өтуге болады. Сондай-ақ Жамбыл темір жол бөлімшесінен жазған Қ. Бегенов пен Ә. Данайдың «Темір жол саласында жиі қолданылатын аталымдар мен сөз тіркестері» атты мақаласынан да теміржол саласында әуелден орныққан қазақы атаулар сарынын байқар едік. Онда: тормозной башмак - тежегіш ұлтан, блокировка - матау, крестовина - қиылыспа, костыль - дөймық, шпал - белдемше, шайба - тығырық, клемма - баспақ деп жатық беріліпті. Қошанов пен ф. ғ. Әбдірахмановтың «Нарықтық экономика терминдерін дұрыс қалыптастырайық» атты мақаласында сол жылдары кеңінен қолданысқа ене бастаған жаңа атауларға мән беріледі. Брокер - брокер, маклер - делдал, посредник - келістіруші, вознаграждение - сыйлықақы, оплата - төлемақы, плата - ақы, платеж - төлем, договор - шарт, контракт - контракт, пакт - пакт, сделка - мәміле, соглашение - келісім, долг - борыш, должник - борышқор, задаток - кепілдеме, задолженность - берешек, кредит - несие, ссуда - қарыз, выручка - түсім, затрата - шығын, издержка - шығым, приход - кіріс, расход - шығыс, прибыль - пайда, расчет - есептесу, учет - есепке алу, убыток - зиян түрінде қабылданса дұрыс болатынын ортаға тартады. Ақтөбе медицина институтының профессоры Ә. Өтепбергеновтың. «Физиологиялық жаңа атаулар» атты тізбесінде де терминдерді төл мағынамызға жақындатып аударуға назар аударылады. Осы орайда: агглютиноген - желімтек, астазия - тәлтірек, горячка - елірім, компресс - сормақта, нистагм - ойнақшу, популяция - қауымдалыс, спазм - түйілім, тетанус - сіреспе, шок - талықсу тәржімелері ұсынылыпты. Қорыта айтқанда, «Ана тілі» газетінің алғашқы жылдарындағы терминологиялық тәжірибелері туралы сөз ете отырып, ол бастаманың өз кезінде қазақша термин қалыптастыру ісіне едәуір қозғау салғанын, көптеген жаңа атаулардың орнығуына үлес қосқанын атап өтуге болады. Сонымен бірге авторлар ұсынған кей ұтымды нұсқалардың көзден таса, елеусіздеу қалып қойғанын да байқаймыз. Олардың бірсыпырасының қазақтың терминдік қорын толықтыруға әбден жарайтындығы анық. Қазақша терминдер қатарын әлі де байыта түсу қажеттігі күмәнсіз жағдай. Мұны біз әсіресе, алдағы жылдарда латын әліпбиіне толық көшкенде, ерекше сезінетін боламыз. Сондай-ақ, біздің ойымызша, ақпарат құралдары беттерінде терминжасам мәселесіне орай, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында «Ана тілі» газеті көтергендей, «тәржімелік тәжірибелер» үлгісін жаңаша жаңғырту да қажет сияқты көрінеді. Оны сәл басқашалау түрде, мәселен, баламалары табылмай жүрген терминдерді оқырман назарына жинақтап ұсыну, оларды қалай жатық аударуға болар еді, деген сияқты сауал салу тәсілдері арқылы да жүргізуге болар еді. Жарылқап БЕЙСЕНБАЙҰЛЫ,. публицист, ғалым, «Ана тілі» газетінің. 1990-1997 жылдар аралығындағы тұңғыш Бас сарашысы
