Аңырақай шайқасы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Аңырақай шайқасы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Аңырақай шайқасы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Аңырақай шайқасы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 2301
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Military Conflict Аңырақай шайқасы — біріккен қазақ қолының жоңғар басқыншылығына қарсы жүз жылдық азаттық соғысында бетбұрыс жасаған ең ірі жеңісі. Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х Саяси және әскери бірлікке қол жеткізген үш жүз жасақтары 1728 жылы бастап, Балқаш пен Шу бойына қарай жылжып, ұрысқа әзірлене бастады. Бұл кезде жоңғарлар қазақ жерін тұтастай иелену ниетінде еді. Қазақтардың әрекетін сезген олар да Шу мен Балқаштың оңтүстігінде үлкен шеп құрды. Үш жүз жасақтары шешуші шайқас алдында Хантауында, Сұңқар тауында жиналды. Шайқас солтүстігі Балқаш, оңтүстігі Отар даласы, батысы Шу, шығысы Күртіге дейінгі аралықтағы жерлерде өткендігін осы өңірлерде жиі кездесетін қазақ, қалмақ қорымдары дәлелдейді. Аңырақай аталатын да осы өңір. Бұл шайқаста қазақтар ірі жеңіске жеткен. Ұрысқа бас қолбасшы болып Бөгенбай батыр сайланды. Үш жүз жасақтарының қимылын үйлестіру міндетін Қазыбек батыр, Көптеген қазақ батырлары соғыс өнерін жетік білетіндігін көрсетті. Ұлы жүз қолын Жолбарыс хан мен Төле би, Орта жүз қолын Қаракерей Қабанбай Шақшақ Жәнібек, , Кіші жүзді Тама Есет, Шекті Тайлақ т. батырлар басқарып, үлкен ерлік көрсетті. Қазақ садақшыларының жеке жасағын ошақты Саурық батыр басқарды. Шайқасқа болашақ қолбасшы Шапырашты Наурызбай да қатысқан. Шайқастың ең басында Бөлек батыр Қараұлы жоңғар әскерлерінің қолбасы Аңырақаймен жекпежекке шығып, оны өлтіреді. Солайша қазақ қолдарының рухын көтерген. Бұл шайқаста көптеген батырлар жекпежекке шықты. Бұл соғыста көптеген атақты батырлар қаза тапты. Соққыдан есін жия алмай қалған қалмақтар сусыз сортаң жерде шөлге ұшырап, одан әрі соғыса алмай Аягөз, Шарға қарай жөңкіле қашты. Қазақтар бұл соғысты әрі қарай дамыта алмады. Оған шайқастың соңында Болат хан жараланып, қайтыс болғаннан кейін басталған тақ үшін талас кедергі келтірді. Көпшілік Болат ханның баласы жас Әбілмәмбетті қолдады. Бұған наразы болған Әбілқайыр майдан даласын тастап, Кіші жүздің қолын Ырғыз арқылы батысқа алып кетті. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген Әбілқайыр жемежемге келгенде билік тізгінінің басқаның қолында кеткенін көргенде шарт сынып, ашуланып, қазақ әскерін жау қолына тастап еліне кетіп қалады. Кеткенде де жай кетпей жолындағы бірнеше ауылды шауып тонай кетеді. Бұл Әбілхайырдың тарих және болашақ ұрпақ кешпейтін сатқындығы еді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Сол жылы сүмбіле айында болған Аңырақай шайқасына да қатыспаған себебі осы болатын. Өйткені сол кездегі қазақ ордасының заңды иесі Әбілмәмбет пен Абылай, Төле, Қазыбек билер мен Қабанбай бастаған батырлар бірауыздан Қанжығалы Бөгенбайды бас қолбасшы етіп сайлаған болатын. Әбілхайырдың Аңырақай соғысына қатыспаған. Ол оған дейін ақ қолбасшылық дәрежесінен айрылып өз еліне кетіп қалған болатын. 1726 жылы бүкіл қазақ болып қолбасшы сайлаған хандар мен билер батырлар, Әбілхайырдың ұрыс кезінде қазақты жау қолына тастап кеткенін кешірмеді. Аңырақайда ерекше көзге түскен Аңырақты жекпе жекте өлтірген Сатай Бөлек батыр, Шымыр Қойгелд i, Ошақты Саңырық, ағайынды Дулат Сеңк iбай мен Шойбек, Сыйқым Ырысбек, Суан Бағай, Ботбай Сәмен, С iргел i Қара Т iлек, Жаппар, Қаумен, Дәулет, тағы басқалар – бәр i де ұлы жүз қолының батырлары. Қазыбек бект iң оқ қағар батыры 35 жастағы албан Қангелд i де осы шайқаста жекпежекке шығып жеңiске жетед i. Бұл ұрысқа ұлы жүз жасағын қолбасы Шапырашты Қазыбек Тауасарұлы, болшақ қолбасы Шапырашты Наурызбай да қатысты. Ал Жадамбаны жеңген Арғын Олжабай батыр, Арғын Естербек, Қарабек, Тұра, Ағындық, Тарақты Тоғай, Қарауыл Қасым мен Қалабек және басқа батырлардың бәрі Бөгенбай жасағындағы батырлар еді. Ал кіші жүзден Тама Есет батыр мен Шекті Тайлақ батыр сияқты батырлардың артынан ерген жасақтары ғана қатысты. Әбілхайыр сол кеткенен қайтып артына қайтпады. Кейінгі Аңырақайды Әбілхайыр басқарды деп жүрген деректің бір де бірі шындыққа жанаспайды. Тарихтағы Бөгенбай батырдың ерлігін Әбілхайырға тартып әперу, тарихи еңбегін жоққа шығару тарихқа қиянат. Болашақ ұрпақ осы шындықты білгені дұрыс. Аңырақай шайқасына қатысқан батырлардың мекенжайын саралап қарасаң да, бұл соғысқа Бөгенбай мен Қазыбек қолы ғана қатысқаны аңғарылады. Қабанбай қолы қалмақтар Аңырақай жаққа қосымша күш ж iбер iп қоймасын деген мақсатпен Қарқаралы жақта жол кес iп соғысады. Осының өз iнен де бұл маңызды шайқасқа қазақтардың б iр б iр iмен байланысып, кең көлемде ойласып дайындалғанын көрсетед i. Б iр iнш i жекпежекке Қазыбек бек қолынан Бөлек шықса, ек iнш i болып Бөгенбай қолынан Олжабай батыр шығады. Ол қалмақтың Жадамба деген батырын жеңед i. Ал Әб iлқайыр қолынан осы ұрыста жекпежекке шыққан б iрде-б iр батырды тарих айтпайды. Оның б iрақ себеб i бар: ол бұл соғысқа басшылық та жасамаған, қатыспаған да. Сол кезд iң жағдайына көз ж iберсек, 1726 жылғы Әб iлқайыр бас қолбасшылық жасаған Қалмақ қырылған шайқасынан кей iн жанжаққа бытырай қашқан жауды қуалай соғысып, Бөгенбай қолы Арқаға, Қабанбай шығысқа, Қазыбек бек Шуға қарай бет алды. Ал Әб iлқайыр қолы да, одан қашқан қалмақ та батысқа кеткен жоқ: қалмақтар өз ел i жаққа орағыта қашып, Хан тауына барып паналаса, Әб iлқайыр қолы оңтүст iкте тұрып қалды, ол Бөгенбаймен де, Қабанбаймен де, Қазыбек бекпен де iлес iп кеткен жоқ. Ал Аңырақай шайқасына дей iнг i үш жыл аралықта Әб iлқайыр қолы не Бөгенбай қолымен, не Қабанбай, Қазыбекпен қол б iр iкт iр iп қалмаққа шапты деген дерек жоқ. Алайда Қалмақ қырылған соғысында бытшыты шыққан қалмақ қолы ем iнерк iн, еш кедерг iс iз Хан тауының баурайында қайтадан күш жинап, қайтадан қәу iпт i жауға айналып келе жатты. Неге? Өйткен i Бөгенбай, Қабанбай не Әб iлқайыр қолымен б iр iг iп қана қарсы шықпаса, тек Ұлы жүз қолының оған шамасы келмейт iн ед i. Ал олардың б iр iг iп жатқанын б iлсе, қалмақтар айылын жыйған болар ед i. Бұл жағдай нен i көрсетед i? Әб iлқайыр әл i оңтүст iк өңiр iнде жүргенменен, бүл арадағы жағдайға араласпағанын, турасын айтқанда, оның үш жүзге бас қолбасылық қызмет iн iң Қалмақ қырылған соғысынан кей iн б iткен iн көрсетед i. Сондықтан болмаған жағдайды болды деп боямалаудың, мен iңше, Әб iлқайырға да, тарихқа да пайдасы жоқ. Егер Әб iлқайыр бас қолбасылық қызмет iн әл i де жалғастыра берген болса, 1729 жылдың ерте көктем iнде оңтүст iк өңiр iнде, кәз iрг i ОҚО Бәйд iбек ауданының жер iнде, өткен Ұзынбұлақ соғысына да араласқан болар ед i. Өйткен i бас қолбасының құптауынсыз қандай соғыс өтуге ти iс? Қалмаққа қарсы бұл ұрысты тек ұлы жүз қолы жүрг iз iп, жеңiске жетед i. Қалмақ қолын Донық, қазақ қолын Қазыбек бек басқарады. Б iр iнш i жекпежекке Қазыбек бект iң бала күннен досы әр i бас батыры дулат Мүй iзд i Өтеген батыр шығып, қалмақтың Ботхишар атты бас батырын жеңед i. Бұл – “Өтеген бебамыз жеңiске жеткен соғыс!” – деп, бүк iл Дулат мақтан ет iп келе жатқан айтулы соғыс. Жамбылдың бұл екеу iн бөл iпжармай: “Өтеген, Қазбекке барайын,. Қазақтың қамқор ерлер i”, деу i сондықтан “1982, 1-том, 81-бет). Ұзынбұлақ соғысына қатыспаған, басшылық жасамаған Әбәлқайыр одан кей iн өткен Аңырақай соғысына қай жөнмен, қандай қыйсынмен басшылық жасайды сонда? Оның алдындағы соғыста еш көмек бермеген, өлген т iр iлген iне жаны ауырмаған, көмектеспеген батырға енд i кел iп: “Мына соғысқа сен басшылық жасай қой!” – дейт iн адамдар қандай адамдар? Ал олар өйт iп сұрамаса, Әб iлқайыр кел iп: “Мына соғысты мен басқарып берей iн”, – дей ме? Бұл екеу iн iң де қисыны келмейд i. Ал қисыны жоқ нәрсен i зорлап қисындатудан тарих опа таппайды. Еш соғысына қатыспаса, бас қолбасылық қызмет i жалғаспаса, Әб iлқайыр неге үш жыл бойы оңтүст iктен кетпеген? Бұл арада қанша айтқың келмесе де, Әб iлқайырдың м iнез i мен ұстанымына тоқталмай кете алмайсың. Оның, тарихшылар жазғандай, өте өз iмш iл, тәкаппар, атақ құмар адам болғаны рас деп ойлаймыз. 1726 жылы Ордабасыда хандар мен билерд iң б iр iккен жыйыны Әб iлқайырды үш жүзд iң б iр iккен қолына бас қолбасы ет iп сайлады да, үш жүзд iң ұлы ханы ет iп сайламады. Ұлы ханды сайлау мәселес iне жауды жеңгеннен кей iн оралатын болып кел iст i. Әб iлқайырдың басшылығымен Қалмақ қырылғанда қазақ қолы тамаша жеңiске жетт i, алайда ол жеңiс түбегейл i болмады, қалмақ қолы қазақ жер iнен б iржола қуылмады. Сондықтан ба, ол жеңiстен кей iн жыйын да шақырылған жоқ, ұлы хан сайлау мәселес i де сөз болған жоқ. Алайда Сәмекен iң науқас екен iн, ол өлсе, орнына хан сайлануы ти iс екен iн Әб iлқайыр б iлд i, күтт i, сондықтан оңтүст iктен кетпед i. Ал ол кезде Бөгенбай да, Қабанбай да, Қазыбек бек те қалмақтармен соғысты Әб iлқайырдың қатысуынсызақ жалғастырып жатты. Соғыс онсызақ жүр iп жатты деген сөз Әб iлқайыр ол кезде бас қолбасы емес еді. Көп адам Әб iлқайырдың оңтүст iктен тек 1730 жылы ғана кеткен iне қарап, 1729 жылы өткен Аңырақай шайқасына да қатысқан болар деп жорамалдай салады. Ал ол кезде Жолбарыс хан ұлы жүзге өз бил iг iн жүрг iз iп жатты. Сондықтан не ұлы хан емес, не бас қолбасы емес күй, әрине, Әб iлқайырды риза етпед i. Сәмеке өл iп, орнына Әб iлмәмбет ұлы хан сайланып кеткен соң, ызалы ол 1730 жылы Ырғыз арқылы батысқа кет iп бара жатып, жолай б iраз қазақ ауылына қырғыйдай ти iп тонай кетед i. Аңырақай шайқасына дайындалып жатқан шақта ұлы жүз ханы Жолбарыс та, Төле би де Әб iлқайырдың алдағы ұрысқа қатысуын сұраған. Өйткен i Хан тауы маңында шоғырланған қалмақтың саны күн сайын көбей iп келе жатқанын олар б iл iп отырды. Оларға жеке қарсы шығуға Ұлы жүз қолы аздық етт i. Алайда Әб iлқайырдан жауап болмады. Неге? Өйткен i оны шақырғанға дей iн бұл соғысқа бас қолбасы Бөгенбай болатынын Жолбарыс хан, Төле би және Қазыбек би үшеу i шеш iп қойған болатын. Қазыбек бек өз iн iң “Түптұқыйаннан өз iме шей iн” атты естел iк к iтәб iнде: “Мен енд i Жолбарыс ханнан: “Ұлы жүз қолын баста!” деген ресми жарлық алдым. Осыдан бұрын бас қолбасшылыққа белг iленген Бөгембай батыр,. ” деп, бәр iн апанық жазады. Сондықтан кеше ғана үш жүзд iң әскер iне бас қолбасы болған Әб iлқайыр енд i Бөгенбайдың қоластында соғысқысы келмед i. Әр i Жолбарыс ханның шақыруына келе қалуды ол өз iнше к iш iреу деп те түс iну i мүмк iн. Оның ондай м iнез i барын, мәселен, 1718 – жылы Аягөз маңында болған ұрыста Қайып пен Әб iлқайыр өзара т iл табыса алмай, соның кес iр iнен қазақ қолы қалмақтардан жеңiл iс тапқанын тарихшылар жазады. Ол Жолбарыс ханды, өз ағасы болса да, менс iнбеген, жақтырмаған. Сәмекемен де бақталас болған. Аңырақай шайқасында Абылайдың алғаш аты шыққан. Ол Дулат Сеңк iбай батырдың қолында соғысқан. Ел аңыз ет iп жүргендей жекпежекте емес, дода соғыста Шарышты өлт iрген. Жалпы, соғыс тәрт iб i бойынша, бас қолбасының алдын ала кел iс iм iнс iз өз бет iмен жекпежекке шыға беруге рұқсат ет iлмеген. Ал ешқандай аңызда да, деректе де Әб iлқайыр басқарған соғыста алғаш Абылайдың аты шығыпты дел iнбейд i. Ордабасы жиынында дәл сол кезеңде Әб iлқайырға ерл iг i жағынан да, батырлығы жағынан де ешк iм шендес келмейт iн iн мойындап, оны бас қолбасы сайлап отырған Төле би мен Қазыбек би енд i 1730 жылы оның ұлы хан сайлануына неге қарсы болды? Оның басты себеб i: Әб iлқайырдың Аңырақай шайқасына қатыспай қойуы. Жолбарыс ханның қасында Аңырақай шайқасы аяқталғанша б iрге болған Төле мен Қазыбек Әб iлқайырдың ол қылығын кеш iрмед i. Ал егер Әб iлқайыр бас қолбасылық жасап, Аңырақай шайқасында тағы даңққа бөленген болса, онда, сөз жоқ, ек i би де оның бас хан болуын қолдайтын ед i. Әб iлқайырдың тарихи еңбег i бағаланбады деген байбаламға құлақ асып, қазақтың ек iнш i б iр перзент i Бөгенбайдың басшылық жасаған ғажап ерл iг iн неге Әб iлқайырдың қанжығасына байлай салуымыз керек? Сонда Аңырақай шайқасына Әб iлқайыр басшылық жасады десек, шындық та, Бөгенбай жасады десек, жалған бола ма? Жалпы, б iз көрген адамға сену iм iз керек пе әлде күштеген адамға ма? Шындық ш iрк iнн iң сонда өз iне емес, б iзге байланысты болғаны ма? Біздің байқауымызша, кей рушыл тарихшыларға шындықтан гөр i аңыз немесе “жорамал шындық” ыңғайлы. Мәселен: “Б iзд iң бәлен деген бабамыз батыр, Абылайдың ең сен iмд i қолбасы болған”, – дегенд i талай оқыдым да, ест iд iм де. Ал сол Абылайдың қасында жүрген Қазыбек бект i оқысам, Абылайдың үш ақ бас қолбасы болған, қалған батырдың бәр i не Бөгенбай, Қабанбайдың, не Қазыбек бек пен Наурызбайдың мыңбасы, жүзбасы, онбасы ғана. Алайда: “Мен iң бабам онбасы батыр болыпты”, – дегенд i әл i ешк iмнен ест iген емесп iн. Қазыбек бект iң к iтәб iн мойындағысы келмейт iн де нег iз iнен солар: бөс iңк iреп, өс iр iңк iреп айтқанды және оның ешб iр куәс i болмауын ұнататындар. Тарихи шындық б iреуд i к iнәләу немесе көтермелеу үш iн айтылмайды. Тек Аңырақайға ғана қатысты емес, осындай ары тарт, бер i тарт айтыстармен жүр iп, б iз кез iнде анықтап алатын, жазып қалатын талай шындықтан айрылып қалдық. Б iлет iн i, ест iген i бар талайлар берекес iз айтыс пен тартыстан қашып, көп дүниен i iш iнде алып кетт i. Ал б iзге әл i ақыл к iрер емес. Кей тарихшылар Әб iлқайыр жайында: “. "Ол iн iс i Бұлқайыр басқарған 70 мың ж iг iт i бар әскерд i шепке қалдырып кетт i”, депт i. Соған қарағанда, Әб iлқайырдың өз iмен б iрге де б iрер мың ж iг iт кеткен болу керек. Ал нақты тарихи деректе қазақты 1723 жылы көктемде “Ақтабан шұбырындыға” ұшыратқан бүк iл қалмақ қолының жалпы саны 40 мыңнан әзер асқан. Қазақтың үш жүз iн iң жалпы әскер i де сол шаманың ар жақ, бер жағынан асып көрмеген. Аңырақайда қазақ әскерінің саны 44 мың болған. Ал егер б iр Әб iлқайырда соншама әскер болса, қалмақтарды қалайша б iр дегенде жайпап тастамай, бақандай 35 жыл бойы соғысқамыз? Бұл не, Әб iлқайырды мадақтау ма, мазақтау ма? Мен iңше, бүйт iп бүйректен сыйрақ шығарып, болмағанды жорамалмен толтыра бергенше, сол Аңырақай шайқасына өз i қатысқан, шайқасты басқарған Бөгенбайдың қасында жүрген Қазыбек бект iң жазбасына құлақ асқанымыз жөн. Тарихты әрқайсымыз өз бет iм iзше бүйт iп бөст iре берсек, ол ешқашан өзд iг iнен шындыққа қарай төмендемейд i, аспанда аңыз боп iл iн iп тұра беред i. АЛ АҢЫРАҚАЙ СОҒЫСЫН БАСҚАРҒАН ҚАНЖЫҒАЛЫ БӨГЕНБАЙ БАТЫР ЕКЕНІН БОЛАШАҚ ҰРПАҚ БІЛГЕНІ ДҰРЫС. Халқымыз үшін Аңырақай шайқасының маңызы орыстардың Бородино даласындағы, Еуропаның біріккен қолының Ватерлоо, КСРО халықтарының Ұлы Отан соғысындағы Сталинград түбіндегі жеңістерімен бірдей. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5 Қазақстан балалар энциклопедиясы “Қазақ Энциклопедиясы”, II-том } }}} облысы: Энциклопедия } }}}
