Сәбилік салт жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
"Сәбилік салт жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Сәбилік салт жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Сәбилік салт жырлары — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 2315
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Сәбил iк салт жырлары. Нәрестен iң дүниеге келу i – қай халықтың салтында болмасын үлкен шаттық, зор қуаныш. Бұл күнд i әр отбасы ұлан-асыр той жасап, атап өтед i, оны қазақ «ш iлдехана» деп атайды. Ш iлдеханада ән мен күйд iң нәрестеге айтылатын ақ т iлект iң тиег i ағытылады. Жиналған жұрт үй иес iн мақтап, жас сәбиге арнап жыр төксе, баланың атаанасы да: Қуанып қан жүрег iм қақ жарылып, Қас iрет басымдағы қалды арылып. Ұл көр iп, ұлы дүб iр той жасаймын, Атқан соң маңдайымнан таң жарылып, – деп өз қуанышын әнмен б iлд iред i. Ш iлдехана дастарханы жиылып, ауыл үлкендер i қайтар сәтте ақсақалдан бата т iленед i. Сөзд iң магиялық құд iрет iне сенуден шыққан бұл көне салт қазақ арасында өте кең тараған және оның түрлер i де мол: астан соң үй иес iне, дастарханға бер iлет iн бата, ұзақ сапарға жорыққа аттанатын батырларға бер iлет iн бата, өнер жолын қуған ақын, әнш i, күйш i жастарға бер iлет iн бата, үйленген ұлға, ұзатылған қызға бер iлет iн бата т. Сол сияқты оң бата, тер iс бата да болады. Оң бата жоғарыда айтқандай ақ т iлеу т iлесе, тер iс бата, кер iс iнше, қарғыс түр iнде келед i. Бата түрлер i қазақтың эпостық жырларында кең көр iн iс тапқан. Мысалы, «Қобыланды батыр» жырында Көкт iм аймақ ел iне аттану үш iн Қобыланды «Батаңды бер, көке» – деп Естем iст iң алдыартын орайды. Естем iс «батасын бер iп қол жайып», баланы шығарып салады. Қазақ халқында «Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас» деген мақал да бар. Бата беру салты тек қазақ халқына ғана емес барша халықтарға да ортақ. Түрк i тектес халықтар iш iнде татар, өзбек, қырғыз, қарашай, алтай халықтары фольклорынан көптеп мысал келт iруге болады. Мұның өз i бұл т iлек өлеңдер iн iң, түп төрк iн iн iң тым көне екенд iг iн аңдатады. Уәлиханов түрк i-моңғол халықының арасында кездесет iн «тәңiр i жарылқасын», «көк соққан», «көк соққыр» сияқты т iркестерд iң шығу тег iн шамандықпен байланыстырады. Сондай-ақ, «Қазақтардың түс iн iг i бойынша, адамның т iл i сөз арқылы үлкен әсер етк iш күшке ие. «Сөз тас жарады, тас жармаса бас жарады» деп мақалдаудың себеб i сонда», – деп Шоқан сөзд iң магиялық құд iрет iне деген халық сез iм iн де жақсы көрсет iп кетед i. Ш iлдехана соңында бер iлет iн бата – ақ сақалды қарияның сәбиге, оның атаанасына арнап айтқан ақ т iлеу i. Бұл сәби атына үлкендер тарапынан б iлд iр iлет iн алғашқы т iлек. Олардың мазмұны мынадай болып келед i: Сары т iст i болсын, Ақ шашты болсын. Өм iр i ұзын болсын, Уайымы аз болсын. Балаларға бер iлет iн батаның ересектерге бер iлет iн батадан айырмашылығы – мазмұнында. Онда балаға ұзақ ғұмыр, бақытты т iрл iк т iленед i. Сондай-ақ балаларға арналған батада:. Жұртта қалған тулағы Тулап кел iп тай болсын. Тай болсын да туласын, Б iр құрдасы сұрасын. Сұраса да бермес iн, – дегендей балалар өм iр iне етене жақын т iркестер, әз iл-оспақтар да аралас жүред i. Тай үйрет iп м iну, оны күт iп, бағып-қағу қазақ баласының ең қымбат ермег i, жоғарыдағы өлеңде балалық өм iрд iң осы қыры қамтылған. Кейб iр өлеңдерде әз iл-қалжың бұдан да тереңдеп кетед i. Сәбид iң денін iң сау, тәрбиел i азамат болып өсу i барша жұрттың армант iлег i, бата-т iлек өлеңдер iн iң мазмұны соған нег iзделед i. Ол бала өм iр iн iң түрл i кезеңдер iне байланысты жиын тойларда ақ сақалды аталар, ақ шашты әжелер аузымен айтылса, күндел iкт i өм iрде ата-ананың өз аузымен жырланады. Баланың алғаш бес iкке бөлену i, қырқынан шығуы, т iс жаруы, құйрық басып отыруы, тұңғыш ки iм кию i, т iл iн iң шыға бастауы қаз тұрып, тәй-тәй басуы т. сәттер i атаана iлтипатынан тыс қалмайтыны анық. Олардың барлығы да түрл i ырым, жоралғылармен атап өт iл iп, т iлектер айтылады. Мұндай т iлектер нег iз iнен көб iне-көп экспромтты түрде, әрк iмн iң қаб iлет iне қарай суырып салып айтылатындықтан барлығы б iрдей өлең дәрежес iне жете бермейд i, көб i қарасөз күй iнде болып келед i. Сондай-ақ өлең кестес iне түс iп, халық арасына кең тарап кеткен және өңдел iп, ысылған тұрақты шумақтар да аз емес. Мұндай т iлек өлеңдерде халық түс iн iг iн iң түрл i көр iн iстер i, д iни нанымсен iмдерге байланысты салт-дәстүрлер i бой көрсетед i. Мәселен, баланы бес iкке бөлер алдында: Алас, алас, баладан алас, Иес i келд i бәлекет көш! Алас, алас пәледен қалас, Көз i жаманның көз iнен алас. Т iл i жаманның т iл iнен алас! Отыз омырқасынан алас, Қырық қабырғасынан алас!. – деп отпен аластайтын болса, бес iктен шеш iп аларда: Анасы шеш iп алсын, Ұйқысы бес iкте қалсын. Немесе: Балам бес iктен шықсын, Пәлес i ес iктен шықсын. деген сияқты өлеңдер айтылады. Балаға жаңадан ки iм киг iзерде де: Жағасы жайлы болсын Етег i майлы болсын. Ки iм iң тоза берс iн, Өм iр iң оза берс iн, – деп т iлек б iлд iред i. Осы сияқты алғаш отырған кезде айтылатын: Отырсын, балам отырсын, Құшағын гүлге толтырсын! – деген тәр iзд i т iлек өлеңдер де аз емес. Қазақ халқы арасында кең тараған этнографиялық астары мол сондай салт өлеңдер iн iң б iр i – «тұсау кесу» жыры. Өлеңн iң аты да халықтың тұсау кесу ырымына байланысты қойылған. Бұл ырым бала өм iр iндег i елеул i оқиға рет iнде атап өт iлед i. Ырымның нег iз i аяғынан қаз тұрып, апыл-тапыл жүре бастаған сәбид iң қадамын байлап тұрған тылсым күш бар, соны қиып ж iберсе, бала жүг iр iп кетед i деген көне магиялық ұғымнан туған сияқты. Бұған ұқсас түс iн iкт i әлем халықтары тарихының барлығында болғандығы белг iл i, ал Орта Азия халықтарының көпш iл iг iнде берт iнге дей iн сақталған. Мәселен, қарашай-балқар халқында бұл ырым «жанға атлан» деп аталады. Бұл салт бойынша, бала алғаш жүре бастаған сәтте жүгер i ұнынан күлше п iс iр iп, оны сәбид iң аяғының арасынан домалатады. Нанды ұстап алуға талпынған бала әрекет iн қызықтаған әйелдер: Хайда, хайда, топ, топ. Балачығым, топ, топ, топ. Балачығым, топ, топ. Балачығым, топ, топ. – деп әндетед i. Бұл ырымның жүзеге асуы қазақ пен қырғыз халқында б iрдей. Ол үш iн аяғынан қаз тұрып жүрген баланың аяғын ала ж iппен майлы тоқ iшек араластырып тұсайды да, тұсауды аяғы жеңiл, ширақ жүр iст i адамға кест iред i. Содан соң отырғандар баланы жағалата жетектеп: Тәй, тәй, балам, тәй, балам, Жүре қойшы жәй, балам, Қарыс, сүйем қаз бастың, Қадамыңнан айналдым. – деп әндетед i. Бұл жерде баланың аяғын ала ж iппен тұсауда да астарлы мән бар. Халық тұрмысында ала ж iпке байланысты басқа да этнографиялық детальдар сақталған. Соның б iр i мынандай: Араздасқан ек i адамды татуластырған кезде ертеректе билер оларға ала ж iп ұстататын болған. Кер iл iп тұрған ж iпт i ек i адамға да сыйлы, беделд i адам ортасынан қиып ж iберген. Оның мән iс i – егер уәде бұзып б iр-б iр iм iзге қайтадан жаулық сағынсақ, тәңiр жазамызды бер iп, осы ала ж iптей қиылып қалайық деген сөз. Қазақтардың адамға қиянат жасаған емесп iн деуд iң орнына «Ешк iмн iң ала ж iб iн аттаған жоқпын» дейт iн i де сондықтан. «Ала ж iп» – қазақ ұғымында белг iл i әдепт iң шег i. Ел iш iнде қораға ит-құс тимес iн деп қора аузына ала ж iп құрып қоятын да салт бар. Яғни халық түс iн iг iнде ала ж iп – киел i ұғымға ие. «Ала» сөз iн iң көне семантикалық қолданыстарын барласақ оған байланысты б iраз қызықты мағлұматтар табуға болады. «Ырық б iт iг» сияқты көне түрк i жазба ескертк iштер iнде «ала атлы иол тәңiр i» үнем i сапар үст iнде адамдарға жақсылық шарапатын тиг iз iп жүред i. Кляшторныйдың түс iнд iру iнше «Жол тәңiр i – к iш i құдай, ол Қаған сияқты аспанға жалбарынып «т iлек т iлеп, тәңiрд iң ерк iн орындап, жоғары әлем мен ортаңғы әлемд i байланыстырып, үнем i жол үст iнде жүрет iн тәңiрд iң к iш i өк iл i», – деп түс iнд iред i. Телеу iттерд iң де «жердег i жол тәңiрлер i» ала атқа м iн iп жүрет iн көр iнед i. Кляшторныйдың пайымдауынша жол тәңiр i ортаңғы әлемд i жоғары әлеммен байланыстыра жүр iп жерге құт дарытады. Хақастардың аспаннан құт т iлеп жалбарыну салтында қайың басына байланған ала ж iп басты рөл атқарады екен. Яғни, бұл жерде ж iп адамдарды жоғары әлеммен байланыстыратын жолдың символы. Осы детальдарға сүйене отырып ғалымдар «жол құдайлары» осылайша әлемдерд i байланыстыратын жолға «қызмет етед i», оларды байланыс қызметкерлер i рет iнде түс iнуге болады. Бұл жол арқылы ортаңғы әлемге болашақ т iрш iл iкт iң жаны келет iн болса, жоғары қарай құрбанға шалынған жануарлар мен өлген сәбилерд iң жаны кетет iн болған, – деген тұжырым жасайды. Байқап отырғанымыздай, ек i әлемд i байланыстырушы жол тәңiр i м iнген ат та ала, ек i әлем арасындағы жолдың символы – ж iп те ала. Б iзд iң пайымдауымызша, «тұсау кесу» ырымындағы ж iпт iң ұшығы да осылармен сабақтас. Хустанаевтың дерег iне сүйенсек, Қызылорда, Қазалы жақтағы қазақтар арасында ертеректе ала ж iп баланың аяғына тұсалмай, шұбатыла байланады екен. Демек, бұл жоғары әлемнен келген сәбид iң жолын бейнелейд i, ал ол ж iпт iң қиылуымен б iрге оның ортаңғы әлемге келу сапары да аяқталады, аяғынан қаз тұрған бала жер бет iн iң тұрақты тұрғыны деген түс iн iкт i беред i. Оңтүст iк С iб iрдег i түрк i тектес халықтардың дәстүрл i дүниетанымын зерттеуш i ғалымдар ала түс iне байланысты этнографиялық мәл iметтерд i саралай кел iп: «Ала – қара мен ашық түст iң қосындысы рет iнде көз алдында бардан жоққа айналу, немесе кер iс iнше жоқтан барға айнала б iлу, жалпы өзгерг iшт iк, шект iк қасиетт i бейнелей алады. Ала, шұбар ала жолақ – аралық жағдайдың шект iк сапаның сипаттамасы болу керек», – деп жазады. Егер осы тоқтамға сүйенсек, қораның аузына ала ж iп кер iп қою салты оның көзге көр iнбейт iн ортаңғы әлемге айналып кету қасиет iне иланғандықтан туған тәр iзд i. Халықтың тым көне түс iн iг iн бейнелейт iн бұл этнографиялық деталь тұсау кесу жырының мәтініне де терең с iңiс iп кеткен:. Күрмеу iңд i шешей iк, Тұсауыңды кесей iк. Ала ж iпт i алайық, Әжеңе алып барайық, Ер жетт i деп айтайық, Шашуын жеп қайтайық, – деп әндетед i ырымды атқарушылар. Жырдың нег iзг i мазмұны соңғы кезеңде алғашқы ырымдық қасиет iнен ажырап «Елгезек бол ер iнбе, Iлгер i бас, шег iнбе. » сияқты ақылгөй т iлектермен байытылған. Әрине, соңғы кезеңде бұл жырлардың әдет-ғұрыптық астары т iптен ұмытылып бара жатыр. Қаз iрг i уақытта тұсау кесу ырымы көп отбасында жасала да бермейд i, б iрақ баланы қаз тұрғызып, жетелеп аяқтандырған уақытта жырмен сүйемелдеу салты әл i бар. Ол жырларда: Қаз, қаз, балам, қаз, балам, Қадам бассаң мәз болам. Немесе: Тәй, тәй, балам, тәй, балам, Жүре қойшы жәй, балам. деген сияқты «қаз-қаз», «тәй-тәй» сөздер i баланың аяқ басу ырғағымен дәлме-дәл қайталанып кел iп отырады. Бала өм iр iне байланысты әдет-ғұрыптары, әрине, мұнымен шектелмейд i. Олардың қатарында «т iлашар», «тоқым қағар» сияқты толып жатқан үлкенд i-к iш iл i дәстүрл i салттар баршылық, б iрақ оларға байланысты өлең-жырлар көб iнде хатқа түспеген. Жинақтай айтқанда, кез iнде белг iл i ырымды атқарудың құралы болған сәбил iк ғұрып жырларының соңғы кезеңдег i басты қызмет i - үлкендерд iң, ата-аналардың ырым кез iндег i сәбиге деген ақ т iлег iн, жүрек тебрен iс iн жыр т iл iмен жетк iзу. Өлеңн iң әрқашан бала өм iр iндег i түрл i әдет-ғұрып салттарымен байланысып келет iнд iг i – оны басқа әлпештеу жырларынан ерекшелейт iн басты сипаты. Сәбил iк салт жырлары нег iз iнен баланың сәбил iк кезеңiнде, нақтылай айтқанда, б iр жарым жасқа дей iнг i аралықта жырланады. Өзбек ғалымы А. Сафаров осы ерекшел iктерд i ескере кел iп, бұл өлеңдерд i бес iк жырымен б iр топта қарастырады. Б iзд iңше, бұлайша топтау өте шартты, Бес iк жыры деген атаудың өз i бес iк тербет iп отырып айтылатындықтан шыққан. Ал сәбил iк салт жырлары жалпы баланың бес iктег i жас кезеңiнде айтылғанмен де, бес iкке бөлеу, бес iктен шеш iп аларда айтылатын жырлардан басқа өлеңдерд iң бес iкке қатысы жоқ. Және атқаратын қызмет i де бес iк жырынан мүлде бөлек. Сондықтан да бұл жырларды бес iк жырларының б iр тармағы рет iнде қарастырғаннан гөр i әлпештеу поэзиясының өз алдына жеке жанрлық түр i рет iнде қарастырған дұрыс. Сафаров «бата-т iлектер – бала туған күннен бастап тәрбие процес iнде түрл i ғұрыптармен, салтанаттармен байланысты айтылатын ананың, асыраушылардың өлеңдер i. бақытты балалық шаққа, баланың тамаша келешег iне деген т iлек әлеуметт iк нег iзде, поэтикалық формада бер iлед i», – деп бұл жырдың өз iнд iк ерекшел iг iн дұрыс анықтайды. Баланың бақытты болашағы жайлы толғану бес iк жырының да, әлпештеу поэзиясының да мазмұнына тән. Сәбил iк ғұрып жырларының олардан айырмашылығы функциялық нег iз iнде. Бес iк жыры баланы тыныштандыру, ұйықтату мақсатын көздесе, әлпештеу жырларының м iндет i баланың дене тәрбиес iне жаттығуларды сүйемелдеу, балаға деген ана махаббатын жетк iзу. Ал сәбил iк ғұрып-жырларының басты мазмұны – т iлек т iлеу болса, м iндет i – халықтың дәстүрл i түс iн iг iне байланысты әдет-ғұрып, дәстүрл i салттарды өлең-жырлармен сүйемелдеу. Оның алғашқы нег iз iнде баланы ауру-сырқаудан, сыртқы қау iп-қатерден сақтау жөн iндег i сарын басым болса, кей iн заман ағымына қарай өзгер iске ұшырап, баланың бақытты өм iр i, жарқын болашағы жөн iнде атаана мен үлкендерд iң т iлек т iлеу мазмұны басым бола бастайды. Ең өк iн iшт iс i, қазақтың бала күт iм iне байланысты ғұрыптар мен фольклорлық үлг iлер жете жиналмаған. Мәселен, бала құйрығын басып отырған кезде жасалатын «құйрық ботқа», бауырын көтер iп еңбектей бастағанда жасалатын «бауыр аяқ» сияқты көптеген жоралғылардың б iз атын ғана б iл iп жүрм iз. Егер ел арасынан жалықпай т iрнектеп жинаса оның б iразының жұрнақтарын қаз iр де табуға болады. Тек, ықылас, ыждаһат жет iсе бермейд i. Дереккөздер: Кенжехан Ісләмжанұлы
