Атомнан кварктарға дейін — Қазақстан Энциклопедиясы
"Атомнан кварктарға дейін — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Атомнан кварктарға дейін — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Атомнан кварктарға дейін — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 434
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы 1911 ж. Резерфорд α-бөлшектердің шашырауына жүргізген тәжірибелерінің негізінде атомның центрінде оң зарядты атом массасының барлығы дерлік жинақталған ядросы бар деген қорытындыға келді. Ядроның құрамына саны ядроны айнала қозғалатын электрон санына тең протон кіретіні белгілі болды. Бірақ атомдардың массаларын өлшегенде күтпеген нәтиже алынды. Мысалы, екі электроны бар гелий атомының массасы сутегі атомының массасынан екі есе емес төрт есе үлкен болып шыққан. Сонда гелийдің ядросында екі емес, төрт протон болғаны, атомның электрлік бейтараптығын сақтап калу үшін гелий ядросында тағы да екі электрон бар деп ұйғаруға тура келген. Сол уақытта, ядрода электронның бар болуын атом ядроларының катар төртішігі—әлсіз өзара әрекеттесу қосылды. Нейтронның электрон, протон, фотоннан айырмашылығы, нейтрон орнықсыз — ол өздігінен басқа бөлшектерге ауысады: 10 n→11 p+0-1 e+ṽe, мұндағы 11 p — протон, 0-1 e — электрон, ṽe — электрондық антинейтрино. Әдетте "нейтронның ыдырауы" деген термин қолданылады. Тағы бір атап айтатын нәрсе — тұрақты ядролардағы нейтрондар ыдырамайды, еркін нейтрондар және орнықсыз ядролардағы нейтрондар ғана орнықсыз. β-ыдырау құбылысы сондай ядролардағы ыдыраумен байланысты. Нейтрон ашылғаннан кейін көп кідірмей-ақ Резерфорд лабораториясындағы Вильсон камерасында нейтрондардың әрекетімен бірінші ядролық реакция жүзеге асырылды: 10 n + 147 N→ 115 В + 42 He Зарядталған бөлшек ядромен соқтығысқанда, оның ядроға ену ықтималдығы кулондық тебілу күшінің әрекетінен шектеулі. Ал нейтрон ядроға соктығысқанда ешқандай кедергіге кездеспейді. тағы да бір іргелі жаңалық ашылды. Сол жылы американдық физик К. Андерсон ғарыштық сәулелерден заряды оң және массасы электрон массасына тең, бұдан бұрын ағылшын физигі П. Дирак теориялық жолмен болжап айтқан, позитрон деп аталған жаңа бөлшек — электронның антибөлшегі табылды. Осылайша бірінші антибөлшек ашылды. Позитрон энергиясы жоғары электромагниттік сәулелер кванттан пайда болады. Энергия мен массаның байланысын ескерсек, кванттың энергиясы 2 meс-тан үлкен болуы керек. Электрон массасы белгілі болғандыктан, кванттың энергиясы 1 Мэ втан үлкен екенін есептеп шығару оңай. Позитронның ашылуымен зат пен өріс арасындағы өзара байланыс мәселесі шешілді: өрістің затқа ауысу мүмкіндігі заттың өріске ауысу мүмкіндігіне тең. Бұрын айтылғанындай, казіргі заманғы үдеткіштерде протондардың энергиясын 1014 э В-қа дейін үдетуге болады. Үдеткіштер үнемі жетілдіріліп, оның қуаты артуда, сондықтан элементар бөлшектердің тізімі де көбеюде және олардың касиеттері де терең зерттелуде. элементар бөлшектер жүздеп саналды. Әрине көптеген бөлшектердің өмір сүру уақыты, барынша қысқа, 10−22 стан аспайды. Протондарды аса жоғары энергиялы бөлшектермен сәулелендіргенде протонның ішінде өлшемі оның өз өлшемінен 103 есе кіші қатты құрылымның бар екені анықталған. Гелл - Манн және Д. Цвейг мынадай гипотеза ұсынған: "протондар кейбір кварктар деп аталатын бөлшектерден тұрады". Уақыт бұл гипотезаның дұрыс екенін дәлелдеді. элементар бөлшектер физикасы үшін 1932 ж. сияқты өзгеріс жылы болды. Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстануф 49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
