Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ғыл. және ғыл. кадрлар даярлау жұмыстарын үйлест iру; ғыл. салада халықар. ынтымақтастықты ұйымдастыру. қайта құрылған ҚР Б iл iм және ғылым мин. — ғылым мен ғыл. саладағы iс-әрекеттерд i жүзеге асыратын, респ. бюджет есеб iнен қаржыландырылатын ғыл.-зерттеу бағдарламаларына үйлест iрет iн б iрыңғай мемл. өк iлетт i орган болып табылады. Министрл iкке б iл iм және ғылым мен техника саласында б iрыңғай мемл. саясатты қалыптастыру мен жүзеге асыру, кеп iлд iк ет iлген көлемде ақысыз б iл iм алуды мемл. оқу орындарында қажетт i жағдайлармен қамтамасыз ету, ғылым мен техниканы дамытудың басым бағыттарына қорларды шоғырландыру, сондай-ақ, ғыл. және пед. кадрларды аттестациялау мен даярлау м iндет i жүктелген. Министрл iк қарамағында әр түрл i бағыттағы 130 ғыл. Ғыл. зерттеулерд i ҚР Президент i ұсынған “Қазақстанның тәуелс iз мемлекет рет iндег i қалыптасуы мен дамуы стратегиясы” аясында халықтың рухани мәдениет iн түлетуге, сондай-ақ республикадағы өзге де әлеум. және ғыл. мәселелерге байланысты өзект i мәселелерд i шешуге бағыттауға ерекше назар аударылды. Ғылымды ұйымдастыруды жет iлд iру мен ғыл. потенциалды дамыту, ғыл. басқарудың б iрыңғай жүйес iн жасау Қазақстан Республикасының егеменд iк жолындағы стратегиялық қадамдары болды. Осы мақсатта мемлекет көлем iнде ұлттық ғыл. орталықтар құру, академиялық ғылымдарды реформалау, жоғары оқу орындарының ғыл. потенциалын арттыру, республика аймақтарында ғыл. зерттеулерд i дамыту, ғылымды ұйымдастырудың жаңа формаларын мемл. қолдау, халықар. ынтымақтастықты дамыту мәселелер iне байланысты жұмыстар жүрг iз iлд i. Қазақстан Республикасы Мин. кабн iң 1993 жылғы 22 қаңтардағы “Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру және жоспарлауды жет iлд iру шаралары туралы” Қаулысы бойынша ғыл. және тәж iрибел iк-конструкторлық жұмыстар мен ғыл. бағдарламаларды респ. бюджеттен қаржыландыру тәрт iб i айқындалды. Ғылым және жаңа технология мин. жанынан Ғылым қоры ұйымдастырылды. бюджеттен қаржыландырылатын ғыл. бағдарламалар мен жобаларды мемл. ғыл. Республикада өтк iз iлет iн ашық тәж iрибел iк-конструкторлық және жобалық-технол. жұмыстар мен олар бойынша есеп беру құжаттарын мемл. т iркеуд iң б iрыңғай тәрт iб i бек iт iлд i. Осылай, ҒТТКЖ-д i қаржыландыруды бағдарламалық-мақсатты әд iске көш iруд iң нормативт iк-құқықтық нег iз i жасалды. Республика ғыл. саласы жүрг iзген жұмыстардың қорытындылары 1998 ж. ақпанда Астана қ-ндағы көрмеде көрсет iлд i. Елде машина жасау, атом өнеркәс iб i мен энергетиканы дамыту жөн iнде мемл. бағдарламалардың жобалары жасалды. Республика таукен металлургиясы кешен iн дамытудың тұжырымдамасы жасалды. Түрл i мақсаттағы жоғары ти iмд i катализаторлар, қоңыр және тас көм iр, тақта тасты сұйылтып қайта өңдеу кез iнде алынатын синтет. мұнай мен оны өңдейт iн шағын зттар жобалары жасалды. Астық пен күр iшт iң жаңа сорттары шығарылды. Түрл i пайдалы қазбаларды iздеу мен өнд iруд iң және ұтымды пайдаланудың ти iмд iл iг i жоғары әд iстер i мен тәс iлдер i анықталды. Әр түрл i үлг iдег i аспаптар — жылу және электр есептег iштер, жылу энергиясын, ыстық және суық суды есептеу аспаптары мен қызметкерлерд i жедел мед. куәландыру, т. аппараттары өнд iр iске енг iз iлд i. Алғаш рет отандық компьютерлер мен б iрқатар өнд iр iст iк және тұрмыстық мақсаттағы электрондық құрылғылар шығарылды. 1998 жылдың соңына дей iн 30 шағын кәс iпорын мен өнд iр iстер ұйымдастырылды. Республика ғалымдары мемл. басқару процестер iн қамтамасыз етуге белсенд i үлес қосты: көне дәу iрлерден бастап бүг iнг i күнге дей iнг i қазақ философиясының тарихы, шығыс пен батыс мәдениет i ықпалдасуы контекс iнде жаңа философия мен ғылым методологиясы, Қазақстан Республикасындағы конституциялық процест iң дамуы, еуроазиялық интеграция, геосаясат, демогр. Каспий тн iң құқықтық мәртебес i, аймақтардың өнд iр iст iк күштер құрылымын оңтайландыру мен халықты т iрш iл iкт iк қамтамасыз ету жүйес i, М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындау мақсатында көптеген ғыл.-зерттеу жұмыстары атқарылды. ҚР Үк iмет i жанынан iргел i және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемл. басымдылықтарына және болжам жасауға жауапты консультативт i-кеңес органы болып саналатын Жоғары ғыл. комиссия құрылды. ҚР Үк iмет iн iң 1998 жылғы 14 сәу iрдег i “Академик Қ. Сәтбаевты мәңг i есте қалдыру туралы” Қаулысына сәйкес 1999 ж. б iрқатар мерейтойлық шаралар өтк iз iлд i. Қ. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толу мерекес i ЮНЕСКО қолдауымен өтк iз iлет iн мерейтойлар санатына қосылды. 15 — 23 сәу iр аралығында Париждег i ЮНЕСКО бас пәтер iнде аса көрнект i ғалым, акад. Қ. Сәтбаевтың 100 жылдығына арналған халықар. ғыл. симпозиум өтт i. Симпозиумда “Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа” деген атпен көрме ашылып, “Қазақстандағы ғылыми ойп iк iрлер тарихы”; “Қ. Сәтбаев — көрнект i ғылым ұйымдастырушысы”; “Қазақстанның геологиялық ресурстары”, “Минералдық шик iзаттарды өңдеу” және “Ауыл шаруашылық ғылымдарының жет iст iктер i” деп аталатын бөл iмдер жұмыс iстед i. Сондай-ақ “Қазақстан және ғарыш”, “Ядролық физика”, “Қаз iрг i заманғы байланыс құралдары”, “Өм iр сапасы”, “Қазақстан республикасындағы жоғары б iл iм”, “Перспективт i ғылыми жобалар” деп аталатын тақырыптарда материалдар қойылды. 26 маусым мен 1 ш iлде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және Халықар. ғыл. қауымдастықтың бастамасымен “21 ғасырдағы ғылым. Жаңа м iндеттер” тақырыбына дүниежүз. конференция өтт i. Қазақстан Республикасы Үк iмет iн iң қаулысымен ғыл. саланың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және ғыл. потенциалдың қалыптасуына бағытталған, экономика мен оның қорларының қаз iрг i заманғы инновациялық талаптарына жауап берет iн ҚР-ның ғылым және ғыл. саясатының тұжырымдамасы мақұлданды. Қазақстан Республикасы Президент i мен Қазақстан Республикасы Үк iмет iн iң қолдауымен, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның б iрлесу i арқылы Астана мен Алматы қ-нда 2000 ж. 11 — 14 мамыр аралығында “Үш iнш i мыңжылдық ғылымы” атты халықар. конференция өтк iз iлд i. Түрк iстан қ-ның 1500 жылдығын тойлау шеңбер iнде 20 — 21 қазанда “Қазақстан мен Түрк i әлем iн iң рухани тарихындағы Түрк iстан және Қожа Ахмет Иасауи” халықар. ғыл. конференциясы өтк iз iл iп, оның жұмысына Қазақстан мен таяу және алыс шет елдерден келген 200-ден астам ғалымдар мен мамандар қатысты. ЮНЕСКО шеңбер iнде атап өт iлген бұл шараның соңы Париждег i ЮНЕСКО бас пәтер iнде Қазақстан делегациясының қатысуы арқылы өтк iз iлген “Түрк iстанға 1500 жыл” деп аталатын дөңгелек столмен аяқталды. 2 ақпанда Алматы қ-нда б iл iм және ғылым қызметкерлер iн iң съез i өт iп, онда Қазақстан Республикасының Президент i Н.Ә. Президент өз баяндамасында Қазақстан үш iн елд iң әлеум., рухани дамуы факторында отандық ғылымды қайта құрудың өм iрл iк маңызы бар екенд iг iн атап көрсетт i. ҚР-ның 2001 ж. 12 ш iлдеде қабылданған “Ғылым туралы” Заңы ғылымды басқаруды одан әр i жет iлд iруд iң, инновация мен зерттеу процестер iн ұйымдастырудың, кадрлар даярлаудың, отандық ғылымды әлемд iк ғыл. қауымдастыққа интеграциялаудың нег iз iн қалаушы құжат болды. Бұл заң ғылым және ғыл. iс-әрекеттер саласындағы қоғамдық қатынастарды үйлест iруге бағыттала отырып, мемл. ғыл. саясаттың принциптер i мен нег iзг i мақсаттарын, оны жүзеге асыратын мемл. өк iлетт i органдарды айқындайды және нарықтық қатынас жағдайындағы ғылымның жаңа ұйымдық формасының дамуын, ғылым саласындағы субъект iлерд iң м iндеттер i мен құқықтарын белг iлейд i. Ғыл.-зерттеу ин-ттарының материалдық-тех. базасын нығайту мақсатында, ғыл. зерттеулер үш iн б iрегей құрал-жабдықтар сатып алуға, ғыл. мекемелерд i қаз iрг i заманғы компьютерл iк техникамен жарақтандыруға бағытталған “Ғылыми мекемелерге құрал-жабдықтар сатып алуды республикалық деңгейде қаржыландыру” туралы жаңа бюджетт iк бағдарламаға сәйкес алғаш рет қаржы бөл iнд i. Соңғы жылдардағы ғалымдар жүрг iзген ғыл. зерттеулер отандық ғылым мен технологияның бәсекелест iк мүмк iнд iктер iн жоғары көтерет iн жаңа iргел i б iл iмге бағытталынып келед i. Ғылыммен тығыз байланысты өнд iр iстерд iң қалыптасуы үш iн ғыл. базалардың құрылуы табиғи және минералды ресурстарды ұтымды пайдалану, жаңа материалдар мен препараттар жасау, техногенд iк қалдықтарды қайта өңдеуге тарту, таукен металлургиясы кешен iн iң тұрақты жұмыс iстеу i мен ти iмд iл iг iн көтеру, молекулалық және клеткалық биология нәтижелер iн биотехнологияда, медицинада, а. шнда қолдану, денсаулық және тамақтану сапасы, телекоммуникация мен байланыстың қаз iрг i заманғы жүйес iн құру, атом энергетикасын дамыту сияқты қажетт i шаралардан тұрады. Қаз iрг i уақытта 36 ғылыммен тығыз байланысты өнд iр iстерге арналған конструкторлық-жобалық және тех.-құжаттық жұмыстар дайын. Отандық технологияны пайдалану нег iз iнде жылына 15 млрд доллардан астам өн iм берет iн деңгейге жетуге мүмк iнд iг i бар елдег i химия және мұнай химиясы өн iд iр iстер i мен мұнай, газ және көм iр өңдеу бойынша бәсекеге қаб iлетт i және ти iмд i құрылыстарды кеңейту мен жаңарту көздел iнуде. Тәуелс iзд iк жылдарындағы кезең ғылымды ұйымдастыру мен ғыл. шығармашылық процест i басқарудың жаңа тәс iлдер iн енг iзу, ғалымдар iс-әрекет iне қолайлы жағдай туғызу, ғыл. кадрлардың жаңа буынын даярлау, б iл iм мен ғылымды интеграциялаудың барынша оңтайлы жүйес iн iздест iрумен сипатталады. Қазақстанның аграрлық ғылымын басқару түрлер i б iрнеше рет өзгер iске ұшырады. Бүк iлодақтық а. ғылымдары академиясының Қазақ бөл iмшес i құрылды, ол 1957 — 62 жылға дей iн Қазақ а. ғылымдар академиясы деп аталды. саладағы ғыл. минн iң және васхнилд iң Шығыс бөл iмшес iн iң құзырында болды. Қазақстан Президент iн iң 1990 жылғы 14 желтоқсандағы жарлығына сәйкес ВАСХНИЛ-дың Шығыс бөл iмшес i мен респ. және одақтық бағыныстағы ғыл.-зерттеу мекемелер i нег iз iнде қайтадан Қазақ а. ғылымдар академиясы құрылды. Қазақ а. ғылымдар академиясының базасы нег iз iнде Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық агр. құрылып, оған елд iң агроөнд iр iст iк кешен iн ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету м iндет i жүктелд i. Жалпы алғанда ҚР агр. ғылым жүйес iнде 3372 инж. және ғыл. кадрлар қызмет етед i, 1383 ғыл. қызметкерд iң iш iнде 130 ғылым докт., 540 ғылым канд. Агроөнд iр iст iк кешенд i ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мәселелер iмен 29 инт, олардың ек i филиалы, 18 а., орман және малдәр iгерл iк стлар, 38 тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындар, респ. ғыл. к iтапханасы, “Бастау” ғыл. басылым редакциясы, сондай-ақ, елд iң б iрқатар жоғары оқу орындары айналысады. ғылымдар орталықтарының нег iзг i м iндеттер i: агроөнеркәс iп кешен i саласында ғыл. прогрест i жеделдетуге бағытталған iргел i және қолданбалы зерттеулерд i жүрг iзу; агроөнеркәс iп кешен iндег i экон. реформалардың ғыл. нег iздер iн жасау; жоғары өн iм берет iн өс iмд iктерд iң сорттары мен гибридтер iн, жануарлар тұқымдарын алу; а. жануарларының, өс iмд iктер i мен микроорганизмдер iн iң құнды генд iк қорын сақтау, дамыту және қолдану; а. өн iмдер iн өнд iру, өңдеу және сақтау үш iн ресурс үнемдейт iн жаңа технологиялар, машиналар мен құрал-жабдықтар жасау; ауыл, орман, су және балық ш-н кешенд i механикаландыру, электрленд iру мен автоматтандыру үш iн машиналар жүйес iн қалыптастыру, техника мен қалпына келт iр iлет iн энергия көздер iн ти iмд i пайдалану әд iстер iн жасау; а. шнда табиғи ресурстарды ти iмд i пайдаланудың ғыл. нег iздер iн жасау; агроөнеркәс iп кешен iн iң барлық салалары бойынша жоғары б iл iкт i ғыл. кадрлар даярлауды ұйымдастыру; тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындарда а. дақылдарының жаңа сорттары мен гибридтер iн , жаңа технологияларды, машиналар мен құрал-саймандарды өнд iр iст iк сынақтан өтк iзу; а. дақылдарынының жоғары өн iмд i тұқымдарын, жануарлар тұқымдары мен тұқымдық топтарын көбейту және өтк iзу; ғыл. жет iст iктер мен б iл iмдерд i насихаттау және тарату. Жоғарыда аталған бағдарламаларды жүзеге асыру шеңбер iнде соңғы жылдары а. ғыл. мекемелер i өнд iр iске төмендег iдей нег iзг i ұсыныстар енг iзд i: агроөнеркәс iп кешен iн экон. дағдарыстан шығару iс-шаралары ұсынылған; шаруа қожалықтарының аймақтық үлг iлер i жасалып, оларды дамытуды мемл. қолдау шаралары ұсынылды; а. дақылдарының 193 сорты мен гибрид i жасалып, мемл. сынақтан өтт i, 277-с i мемл. сынақтан өтуде; қазақстандық сұрыптаудың жоғары сапалы сұрыптамалары пайдаланылып, ел аймақтары бойынша тұқым өс iруд i ұйымдастыру құрылымы жасалды; жыл сайын дәнд i дақылдардың 25 мың т, майлы өс iмд iктерд iң 800 — 900 т, көп жылдық өс iмд iктерд iң 450 — 500 т, картоптың 4,5 — 5,0 мың т сапалы тұқымдары өнд iр iл iп, сатылады; а. жануарларының 14 жаңа тип i, түрлер i мен тұқымдары өс iр iл iп сынақтан өтк iз iлд i; ауылда болып жатқан өзгер iстерд i ескере отырып, жануарларды тұқымдық аудандастырудың жаңа жоспары құрылды; мал ш. салаларында малдәр iгерл iк жағдайды жақсарту мақсатында 10 вакцина, 9 диагностикум және 3 емд iк препарат жасалды; ин-ттардың тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындарында елде бар а. өс iмд iктер i, жануарлары мен микроорганизмдер iн iң генд iк қоры сақталған; 35 жаңа машиналар мен қондырғы, тракторлар мен комбайндардың агрегаттары мен бөлшектер iн қалпына келт iру бойынша 14 технол.-жөндеу құралдарының 15 үлг iс i, жиналған астықты өңдеуге арналған 14 технол. жабдық жасалып, сынақтан өтк iз iл iп, өнд iр iске ұсынылды; өс iмд iк ш-н кешенд i механикаландыруға арналған машиналар жүйес i ұсынылды; машинатехнол. стларды ұйымдастыру бойынша ұсыныстар бер iлд i; жерг iл iкт i шик iзат нег iз iнде емд iк-сауықтыру қасиеттер i бар 5 жаңа тағам өн iм i, сыра мен шараптың 3 жаңа түр iн өнд iру технологиясы жасалды; халықар. талаптарға сәйкес тамақ өн iмдер i мен шик iзаттың нег iзг i түрлер iне Қазақстанның 42 стандарты жасалып бек iт iлд i; зерттеу нәтижелер iне Қазақстан Республикасының 173 патент i және 58 авторлық куәл iг i бер iлген. желтоқсан айында Қазақстан Үк iмет iн iң қаулысымен ҚР Ұлттық академиялық агр. таратылып, оның қарамағындағы ғыл.-зерттеу инттары шаруашылық жүрг iзу құқығындағы ғыл.-өнд iр iст iк орталықтар мен ғыл.-зерттеу инттары болып қайта ұйымдастырылды. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл
TITLE: Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер ғыл. және ғыл. кадрлар даярлау жұмыстарын үйлест iру; ғыл. салада халықар. ынтымақтастықты ұйымдастыру. қайта құрылған ҚР Б iл iм және ғылым мин. — ғылым мен ғыл. саладағы iс-әрекеттерд i жүзеге асыратын, респ. бюджет есеб iнен қаржыландырылатын ғыл.-зерттеу бағдарламаларына үйлест iрет iн б iрыңғай мемл. өк iлетт i орган болып табылады. Министрл iкке б iл iм және ғылым мен техника саласында б iрыңғай мемл. саясатты қалыптастыру мен жүзеге асыру, кеп iлд iк ет iлген көлемде ақысыз б iл iм алуды мемл. оқу орындарында қажетт i жағдайлармен қамтамасыз ету, ғылым мен техниканы дамытудың басым бағыттарына қорларды шоғырландыру, сондай-ақ, ғыл. және пед. кадрларды аттестациялау мен даярлау м iндет i жүктелген. Министрл iк қарамағында әр түрл i бағыттағы 130 ғыл. Ғыл. зерттеулерд i ҚР Президент i ұсынған “Қазақстанның тәуелс iз мемлекет рет iндег i қалыптасуы мен дамуы стратегиясы” аясында халықтың рухани мәдениет iн түлетуге, сондай-ақ республикадағы өзге де әлеум. және ғыл. мәселелерге байланысты өзект i мәселелерд i шешуге бағыттауға ерекше назар аударылды. Ғылымды ұйымдастыруды жет iлд iру мен ғыл. потенциалды дамыту, ғыл. басқарудың б iрыңғай жүйес iн жасау Қазақстан Республикасының егеменд iк жолындағы стратегиялық қадамдары болды. Осы мақсатта мемлекет көлем iнде ұлттық ғыл. орталықтар құру, академиялық ғылымдарды реформалау, жоғары оқу орындарының ғыл. потенциалын арттыру, республика аймақтарында ғыл. зерттеулерд i дамыту, ғылымды ұйымдастырудың жаңа формаларын мемл. қолдау, халықар. ынтымақтастықты дамыту мәселелер iне байланысты жұмыстар жүрг iз iлд i. Қазақстан Республикасы Мин. кабн iң 1993 жылғы 22 қаңтардағы “Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру және жоспарлауды жет iлд iру шаралары туралы” Қаулысы бойынша ғыл. және тәж iрибел iк-конструкторлық жұмыстар мен ғыл. бағдарламаларды респ. бюджеттен қаржыландыру тәрт iб i айқындалды. Ғылым және жаңа технология мин. жанынан Ғылым қоры ұйымдастырылды. бюджеттен қаржыландырылатын ғыл. бағдарламалар мен жобаларды мемл. ғыл. Республикада өтк iз iлет iн ашық тәж iрибел iк-конструкторлық және жобалық-технол. жұмыстар мен олар бойынша есеп беру құжаттарын мемл. т iркеуд iң б iрыңғай тәрт iб i бек iт iлд i. Осылай, ҒТТКЖ-д i қаржыландыруды бағдарламалық-мақсатты әд iске көш iруд iң нормативт iк-құқықтық нег iз i жасалды. Республика ғыл. саласы жүрг iзген жұмыстардың қорытындылары 1998 ж. ақпанда Астана қ-ндағы көрмеде көрсет iлд i. Елде машина жасау, атом өнеркәс iб i мен энергетиканы дамыту жөн iнде мемл. бағдарламалардың жобалары жасалды. Республика таукен металлургиясы кешен iн дамытудың тұжырымдамасы жасалды. Түрл i мақсаттағы жоғары ти iмд i катализаторлар, қоңыр және тас көм iр, тақта тасты сұйылтып қайта өңдеу кез iнде алынатын синтет. мұнай мен оны өңдейт iн шағын зттар жобалары жасалды. Астық пен күр iшт iң жаңа сорттары шығарылды. Түрл i пайдалы қазбаларды iздеу мен өнд iруд iң және ұтымды пайдаланудың ти iмд iл iг i жоғары әд iстер i мен тәс iлдер i анықталды. Әр түрл i үлг iдег i аспаптар — жылу және электр есептег iштер, жылу энергиясын, ыстық және суық суды есептеу аспаптары мен қызметкерлерд i жедел мед. куәландыру, т. аппараттары өнд iр iске енг iз iлд i. Алғаш рет отандық компьютерлер мен б iрқатар өнд iр iст iк және тұрмыстық мақсаттағы электрондық құрылғылар шығарылды. 1998 жылдың соңына дей iн 30 шағын кәс iпорын мен өнд iр iстер ұйымдастырылды. Республика ғалымдары мемл. басқару процестер iн қамтамасыз етуге белсенд i үлес қосты: көне дәу iрлерден бастап бүг iнг i күнге дей iнг i қазақ философиясының тарихы, шығыс пен батыс мәдениет i ықпалдасуы контекс iнде жаңа философия мен ғылым методологиясы, Қазақстан Республикасындағы конституциялық процест iң дамуы, еуроазиялық интеграция, геосаясат, демогр. Каспий тн iң құқықтық мәртебес i, аймақтардың өнд iр iст iк күштер құрылымын оңтайландыру мен халықты т iрш iл iкт iк қамтамасыз ету жүйес i, М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындау мақсатында көптеген ғыл.-зерттеу жұмыстары атқарылды. ҚР Үк iмет i жанынан iргел i және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемл. басымдылықтарына және болжам жасауға жауапты консультативт i-кеңес органы болып саналатын Жоғары ғыл. комиссия құрылды. ҚР Үк iмет iн iң 1998 жылғы 14 сәу iрдег i “Академик Қ. Сәтбаевты мәңг i есте қалдыру туралы” Қаулысына сәйкес 1999 ж. б iрқатар мерейтойлық шаралар өтк iз iлд i. Қ. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толу мерекес i ЮНЕСКО қолдауымен өтк iз iлет iн мерейтойлар санатына қосылды. 15 — 23 сәу iр аралығында Париждег i ЮНЕСКО бас пәтер iнде аса көрнект i ғалым, акад. Қ. Сәтбаевтың 100 жылдығына арналған халықар. ғыл. симпозиум өтт i. Симпозиумда “Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа” деген атпен көрме ашылып, “Қазақстандағы ғылыми ойп iк iрлер тарихы”; “Қ. Сәтбаев — көрнект i ғылым ұйымдастырушысы”; “Қазақстанның геологиялық ресурстары”, “Минералдық шик iзаттарды өңдеу” және “Ауыл шаруашылық ғылымдарының жет iст iктер i” деп аталатын бөл iмдер жұмыс iстед i. Сондай-ақ “Қазақстан және ғарыш”, “Ядролық физика”, “Қаз iрг i заманғы байланыс құралдары”, “Өм iр сапасы”, “Қазақстан республикасындағы жоғары б iл iм”, “Перспективт i ғылыми жобалар” деп аталатын тақырыптарда материалдар қойылды. 26 маусым мен 1 ш iлде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және Халықар. ғыл. қауымдастықтың бастамасымен “21 ғасырдағы ғылым. Жаңа м iндеттер” тақырыбына дүниежүз. конференция өтт i. Қазақстан Республикасы Үк iмет iн iң қаулысымен ғыл. саланың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және ғыл. потенциалдың қалыптасуына бағытталған, экономика мен оның қорларының қаз iрг i заманғы инновациялық талаптарына жауап берет iн ҚР-ның ғылым және ғыл. саясатының тұжырымдамасы мақұлданды. Қазақстан Республикасы Президент i мен Қазақстан Республикасы Үк iмет iн iң қолдауымен, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның б iрлесу i арқылы Астана мен Алматы қ-нда 2000 ж. 11 — 14 мамыр аралығында “Үш iнш i мыңжылдық ғылымы” атты халықар. конференция өтк iз iлд i. Түрк iстан қ-ның 1500 жылдығын тойлау шеңбер iнде 20 — 21 қазанда “Қазақстан мен Түрк i әлем iн iң рухани тарихындағы Түрк iстан және Қожа Ахмет Иасауи” халықар. ғыл. конференциясы өтк iз iл iп, оның жұмысына Қазақстан мен таяу және алыс шет елдерден келген 200-ден астам ғалымдар мен мамандар қатысты. ЮНЕСКО шеңбер iнде атап өт iлген бұл шараның соңы Париждег i ЮНЕСКО бас пәтер iнде Қазақстан делегациясының қатысуы арқылы өтк iз iлген “Түрк iстанға 1500 жыл” деп аталатын дөңгелек столмен аяқталды. 2 ақпанда Алматы қ-нда б iл iм және ғылым қызметкерлер iн iң съез i өт iп, онда Қазақстан Республикасының Президент i Н.Ә. Президент өз баяндамасында Қазақстан үш iн елд iң әлеум., рухани дамуы факторында отандық ғылымды қайта құрудың өм iрл iк маңызы бар екенд iг iн атап көрсетт i. ҚР-ның 2001 ж. 12 ш iлдеде қабылданған “Ғылым туралы” Заңы ғылымды басқаруды одан әр i жет iлд iруд iң, инновация мен зерттеу процестер iн ұйымдастырудың, кадрлар даярлаудың, отандық ғылымды әлемд iк ғыл. қауымдастыққа интеграциялаудың нег iз iн қалаушы құжат болды. Бұл заң ғылым және ғыл. iс-әрекеттер саласындағы қоғамдық қатынастарды үйлест iруге бағыттала отырып, мемл. ғыл. саясаттың принциптер i мен нег iзг i мақсаттарын, оны жүзеге асыратын мемл. өк iлетт i органдарды айқындайды және нарықтық қатынас жағдайындағы ғылымның жаңа ұйымдық формасының дамуын, ғылым саласындағы субъект iлерд iң м iндеттер i мен құқықтарын белг iлейд i. Ғыл.-зерттеу ин-ттарының материалдық-тех. базасын нығайту мақсатында, ғыл. зерттеулер үш iн б iрегей құрал-жабдықтар сатып алуға, ғыл. мекемелерд i қаз iрг i заманғы компьютерл iк техникамен жарақтандыруға бағытталған “Ғылыми мекемелерге құрал-жабдықтар сатып алуды республикалық деңгейде қаржыландыру” туралы жаңа бюджетт iк бағдарламаға сәйкес алғаш рет қаржы бөл iнд i. Соңғы жылдардағы ғалымдар жүрг iзген ғыл. зерттеулер отандық ғылым мен технологияның бәсекелест iк мүмк iнд iктер iн жоғары көтерет iн жаңа iргел i б iл iмге бағытталынып келед i. Ғылыммен тығыз байланысты өнд iр iстерд iң қалыптасуы үш iн ғыл. базалардың құрылуы табиғи және минералды ресурстарды ұтымды пайдалану, жаңа материалдар мен препараттар жасау, техногенд iк қалдықтарды қайта өңдеуге тарту, таукен металлургиясы кешен iн iң тұрақты жұмыс iстеу i мен ти iмд iл iг iн көтеру, молекулалық және клеткалық биология нәтижелер iн биотехнологияда, медицинада, а. шнда қолдану, денсаулық және тамақтану сапасы, телекоммуникация мен байланыстың қаз iрг i заманғы жүйес iн құру, атом энергетикасын дамыту сияқты қажетт i шаралардан тұрады. Қаз iрг i уақытта 36 ғылыммен тығыз байланысты өнд iр iстерге арналған конструкторлық-жобалық және тех.-құжаттық жұмыстар дайын. Отандық технологияны пайдалану нег iз iнде жылына 15 млрд доллардан астам өн iм берет iн деңгейге жетуге мүмк iнд iг i бар елдег i химия және мұнай химиясы өн iд iр iстер i мен мұнай, газ және көм iр өңдеу бойынша бәсекеге қаб iлетт i және ти iмд i құрылыстарды кеңейту мен жаңарту көздел iнуде. Тәуелс iзд iк жылдарындағы кезең ғылымды ұйымдастыру мен ғыл. шығармашылық процест i басқарудың жаңа тәс iлдер iн енг iзу, ғалымдар iс-әрекет iне қолайлы жағдай туғызу, ғыл. кадрлардың жаңа буынын даярлау, б iл iм мен ғылымды интеграциялаудың барынша оңтайлы жүйес iн iздест iрумен сипатталады. Қазақстанның аграрлық ғылымын басқару түрлер i б iрнеше рет өзгер iске ұшырады. Бүк iлодақтық а. ғылымдары академиясының Қазақ бөл iмшес i құрылды, ол 1957 — 62 жылға дей iн Қазақ а. ғылымдар академиясы деп аталды. саладағы ғыл. минн iң және васхнилд iң Шығыс бөл iмшес iн iң құзырында болды. Қазақстан Президент iн iң 1990 жылғы 14 желтоқсандағы жарлығына сәйкес ВАСХНИЛ-дың Шығыс бөл iмшес i мен респ. және одақтық бағыныстағы ғыл.-зерттеу мекемелер i нег iз iнде қайтадан Қазақ а. ғылымдар академиясы құрылды. Қазақ а. ғылымдар академиясының базасы нег iз iнде Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық агр. құрылып, оған елд iң агроөнд iр iст iк кешен iн ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету м iндет i жүктелд i. Жалпы алғанда ҚР агр. ғылым жүйес iнде 3372 инж. және ғыл. кадрлар қызмет етед i, 1383 ғыл. қызметкерд iң iш iнде 130 ғылым докт., 540 ғылым канд. Агроөнд iр iст iк кешенд i ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мәселелер iмен 29 инт, олардың ек i филиалы, 18 а., орман және малдәр iгерл iк стлар, 38 тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындар, респ. ғыл. к iтапханасы, “Бастау” ғыл. басылым редакциясы, сондай-ақ, елд iң б iрқатар жоғары оқу орындары айналысады. ғылымдар орталықтарының нег iзг i м iндеттер i: агроөнеркәс iп кешен i саласында ғыл. прогрест i жеделдетуге бағытталған iргел i және қолданбалы зерттеулерд i жүрг iзу; агроөнеркәс iп кешен iндег i экон. реформалардың ғыл. нег iздер iн жасау; жоғары өн iм берет iн өс iмд iктерд iң сорттары мен гибридтер iн, жануарлар тұқымдарын алу; а. жануарларының, өс iмд iктер i мен микроорганизмдер iн iң құнды генд iк қорын сақтау, дамыту және қолдану; а. өн iмдер iн өнд iру, өңдеу және сақтау үш iн ресурс үнемдейт iн жаңа технологиялар, машиналар мен құрал-жабдықтар жасау; ауыл, орман, су және балық ш-н кешенд i механикаландыру, электрленд iру мен автоматтандыру үш iн машиналар жүйес iн қалыптастыру, техника мен қалпына келт iр iлет iн энергия көздер iн ти iмд i пайдалану әд iстер iн жасау; а. шнда табиғи ресурстарды ти iмд i пайдаланудың ғыл. нег iздер iн жасау; агроөнеркәс iп кешен iн iң барлық салалары бойынша жоғары б iл iкт i ғыл. кадрлар даярлауды ұйымдастыру; тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындарда а. дақылдарының жаңа сорттары мен гибридтер iн , жаңа технологияларды, машиналар мен құрал-саймандарды өнд iр iст iк сынақтан өтк iзу; а. дақылдарынының жоғары өн iмд i тұқымдарын, жануарлар тұқымдары мен тұқымдық топтарын көбейту және өтк iзу; ғыл. жет iст iктер мен б iл iмдерд i насихаттау және тарату. Жоғарыда аталған бағдарламаларды жүзеге асыру шеңбер iнде соңғы жылдары а. ғыл. мекемелер i өнд iр iске төмендег iдей нег iзг i ұсыныстар енг iзд i: агроөнеркәс iп кешен iн экон. дағдарыстан шығару iс-шаралары ұсынылған; шаруа қожалықтарының аймақтық үлг iлер i жасалып, оларды дамытуды мемл. қолдау шаралары ұсынылды; а. дақылдарының 193 сорты мен гибрид i жасалып, мемл. сынақтан өтт i, 277-с i мемл. сынақтан өтуде; қазақстандық сұрыптаудың жоғары сапалы сұрыптамалары пайдаланылып, ел аймақтары бойынша тұқым өс iруд i ұйымдастыру құрылымы жасалды; жыл сайын дәнд i дақылдардың 25 мың т, майлы өс iмд iктерд iң 800 — 900 т, көп жылдық өс iмд iктерд iң 450 — 500 т, картоптың 4,5 — 5,0 мың т сапалы тұқымдары өнд iр iл iп, сатылады; а. жануарларының 14 жаңа тип i, түрлер i мен тұқымдары өс iр iл iп сынақтан өтк iз iлд i; ауылда болып жатқан өзгер iстерд i ескере отырып, жануарларды тұқымдық аудандастырудың жаңа жоспары құрылды; мал ш. салаларында малдәр iгерл iк жағдайды жақсарту мақсатында 10 вакцина, 9 диагностикум және 3 емд iк препарат жасалды; ин-ттардың тәж iрибел iк-экспериментт iк кәс iпорындарында елде бар а. өс iмд iктер i, жануарлары мен микроорганизмдер iн iң генд iк қоры сақталған; 35 жаңа машиналар мен қондырғы, тракторлар мен комбайндардың агрегаттары мен бөлшектер iн қалпына келт iру бойынша 14 технол.-жөндеу құралдарының 15 үлг iс i, жиналған астықты өңдеуге арналған 14 технол. жабдық жасалып, сынақтан өтк iз iл iп, өнд iр iске ұсынылды; өс iмд iк ш-н кешенд i механикаландыруға арналған машиналар жүйес i ұсынылды; машинатехнол. стларды ұйымдастыру бойынша ұсыныстар бер iлд i; жерг iл iкт i шик iзат нег iз iнде емд iк-сауықтыру қасиеттер i бар 5 жаңа тағам өн iм i, сыра мен шараптың 3 жаңа түр iн өнд iру технологиясы жасалды; халықар. талаптарға сәйкес тамақ өн iмдер i мен шик iзаттың нег iзг i түрлер iне Қазақстанның 42 стандарты жасалып бек iт iлд i; зерттеу нәтижелер iне Қазақстан Республикасының 173 патент i және 58 авторлық куәл iг i бер iлген. желтоқсан айында Қазақстан Үк iмет iн iң қаулысымен ҚР Ұлттық академиялық агр. таратылып, оның қарамағындағы ғыл.-зерттеу инттары шаруашылық жүрг iзу құқығындағы ғыл.-өнд iр iст iк орталықтар мен ғыл.-зерттеу инттары болып қайта ұйымдастырылды. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 