“Тарбағатай” мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жәндіктер фаунасының әртүрлілігін бағалау, оны мониторингілеу, сақтау және орнықты пайдалану – Зоология институты
"“Тарбағатай” мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жәндіктер фаунасының әртүрлілігін бағалау, оны мониторингілеу, сақтау және орнықты пайдалану – Зоология институты"|"https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/oczenka-raznoobraziya-fauny-nasekomyh-gosudarstvennogo-naczionalnogo-prirodnogo-parka-tarbagataj-ee-monitoring-sohranenie-i-ustojchivoe-ispolzovanie/"
TITLE: “Тарбағатай” мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жәндіктер фаунасының әртүрлілігін бағалау, оны мониторингілеу, сақтау және орнықты пайдалану – Зоология институты
URL: https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/oczenka-raznoobraziya-fauny-nasekomyh-gosudarstvennogo-naczionalnogo-prirodnogo-parka-tarbagataj-ee-monitoring-sohranenie-i-ustojchivoe-ispolzovanie/
META: "“Тарбағатай” мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жәндіктер фаунасының әртүрлілігін бағалау, оны мониторингілеу, сақтау және орнықты пайдалану – Зоология институты"|"https://zool.kz/kz/zhobalar/ayatalan-zhobalar/oczenka-raznoobraziya-fauny-nasekomyh-gosudarstvennogo-naczionalnogo-prirodnogo-parka-tarbagataj-ee-monitoring-sohranenie-i-ustojchivoe-ispolzovanie/"
TOTAL WORDS: 1896
TEXT: Жоба жетекшісі: Кадырбеков Рустем Хасенович. Іске асыру мерзімі: 2021-2023 жж. Өзектілігі:. Омыртқасыздар Қазақстан жануарларының барлық түрлерінің 90% дан астамын құрайды. Қазіргі жағдайда биологиядағы басты әлемдік басымдықтардың бірі биологиялық әртүрлілікті сақтау және қорықтарда, табиғи саябақтарда, резерваттарда жануарлар мен өсімдіктер әлемін түгендеу мәселесі болып табылады. Ерекше қорғалатын аумақтардағы жәндіктер фаунасын түгендеу Азия, Америка, Африка, Еуропа және Австралияның көптеген елдерінде энтомологияның басым бағыты болып табылады. Бұл жұмыстар Қазақстанда да белсенді жүргізілуде. Қазіргі уақытта Қазақстанда Ақсу Жабағылы, Алматы, Барсакелмес, Наурызым, Қорғалжын қорықтарындағы жәндіктер фаунасы азды-көпті түгенделген. Соңғы 11 жылда ҚР БҒМ ҒК Зоология институты РМК энтомология бөлімі мамандарының үлесімен Алтын Емел, Шарын, Сайрам-Өгем, Жоңғар-Алатау мемлекеттік ұлттық табиғи парктерінде және Қаратау мемлекеттік табиғи қорығында жәндіктер фаунасына түгендеу жүргізілді. Яғни, қолда бар 23 ірі ЕҚТА-ның тек 10 жәндіктер фаунасына түгендеу жүргізілді. Соңғы құрылған ЕҚТА-ның Тарбағатай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі де шекті емес. Саябақ Қазақстан Үкіметінің 2018 жылғы 27 маусымдағы 382 Қаулысына сәйкес құрылған. Ол Тарбағатай жотасының оңтүстік беткейінің, сондай-ақ Қарабас және Арқалы тауларының және Үржар, Қатынсу, Емел өзендерінің аңғарларының табиғи жүйелерін сақтау үшін құрылған. Қорғалатын аумақ 143550, 5 га құрайды. Тек Қазақстан бойынша шолу жұмыстары бар, онда осы тау жотасының жәндіктерінің жекелеген топтары бойынша фрагменттік деректер бар. Сонымен қатар, бұл жотаның жәндіктері, басқа да оңтүстікте болатын жәндіктер сияқты Орта Азия тау жүйелері үшін тар жергілікті түрлердің едәуір жоғары пайызына тән, олардың таралу аймақтары Сауыр-Тарбағатай тау жүйесінен аспайды. Осылайша, Тарбағатай МҰТП жәндіктер фаунасы бай және ерекше, және оны түгендеу жоғарыда аталған сәттерді ескере отырып, үлкен ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады. Жобаның мақсаты Тарбағатай МҰТП жәндіктерінің түрлік әртүрлілігін түгендеу, олардың экологиясы мен биологиясының ерекшеліктерін анықтау, таңдалған модельдік түрлерге ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг негіздерін жасау, оларды сақтау және орнықты пайдалану бойынша ұсынымдарды әзірлеу және енгізу, жәндіктердің одан әрі ұзақ мерзімді экологиялық мониторингі бойынша жұмыс істеу үшін табиғи парктің ғылыми персоналын дайындау болып табылады. Жобаның міндеттері:. Күтілетін нәтижелер:. Ретроспективті және заманауи материалдарды қолдана отырып, жәндіктердің таксономиялық құрамын анықтаудың басталуы. Олардың аннотацияланған тізімдерін жасау, жәндіктердің саябақтың экожүйелері бойынша таралуын бақылау және есепке алу, олардың ең жоғары түр концентрациясының орындарын анықтау және экономикалық маңызды түрлердің шеңберін анықтау басталады. Сондай-ақ, Қызыл кітапқа жататын, реликті және тар жергілікті түрлерді олардың саябақ аумағында таралуы және олардың салыстырмалы саны бойынша зерттеуді бастау жоспарлануда. Ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг және модельдік алаңдар қажеттіліктері үшін жәндіктердің модельдік түрлері таңдалады. Сонымен қатар, Exeel бағдарламасында мәліметтер базасының кестелік формасы жасалады және оны толтыру басталады. SCOPUS дерекқор журналында 1 жарияланым шығады деп жоспарлануда. Табиғи парк жәндіктерінің таксономиялық құрамын анықтау жалғасуда. Олардың аннотацияланған тізімдерін жасау, жәндіктердің парк экожүйелері бойынша таралуын бақылау және есепке алу, олардың неғұрлым жоғары түрлік шоғырлану орындарын анықтау және шаруашылық маңызды түрлерінің шеңберін айқындау жалғасады. Сондай-ақ, Қызыл кітапқа жататын, реликті және тар жергілікті түрлерді олардың саябақ аумағында таралуы және олардың салыстырмалы саны бойынша зерттеу жалғасады. Ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг қажеттіліктері үшін жәндіктердің үлгілік түрлерін іріктеу жалғасады және үлгілік алаңдарды іріктеу аяқталады. Exeel бағдарламасында мәліметтер базасының кестелік нысанын толтыру жалғасады. 1 басылым және 1 басылым КОКСОН базасының журналына шығады деп жоспарлануда. Монография шығарылады. Табиғи парк жәндіктерінің таксономиялық құрамын анықтау аяқталды. Олардың аннотацияланған тізімдерін жасау, жәндіктердің парк экожүйелері бойынша таралуын бақылау және есепке алу, олардың неғұрлым жоғары түрлік шоғырлану орындарын анықтау және шаруашылық маңызды түрлердің шеңберін айқындау аяқталады. Сондай-ақ, Қызыл кітапқа жататын, реликті және тар жергілікті түрлерді парк аумағында олардың таралуы және олардың салыстырмалы саны бойынша зерттеу аяқталады. Ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг қажеттіліктері үшін жәндіктердің модельдік түрлерін таңдау аяқталады. Энтомофаунаның жай-күйіне ұзақ мерзімді мониторинг жүргізу бойынша жұмыстар үшін табиғи парк инспекторларының тренингтері өткізілетін болады. Энтомологиялық туристік маршруттар мен соқпақтар әзірленеді, табиғи экожүйелердің үнемділігін бағалау аяқталады. Тарбағатай МҰТП жағдайында түрлердің әртүрлілігін сақтау және зерттелетін жәндіктер топтарын теңгерімді пайдалану бойынша ұсыныстар әзірленетін болады. Exeel бағдарламасында мәліметтер базасының кестелік нысанын толтыру аяқталады. 2 басылым және 1 басылым КОКСОН базасының журналына шығады деп жоспарлануда. Ұжымдық монография шығарылады. Члены рабочей группы:. 2021 жылға жоспарланған жұмыс көлемі сәтті орындалды. 1560 әдеби дереккөз қаралды, оның 330-нан Тарбағатай жәндіктері туралы мәліметтер табылды. Әдеби деректерге сүйенсек, 726 туыс, 78 тұқымдастан және 7 отрядтан тұратын 1342 жәндіктер түрінен тұратын табиғи парк аумағында тіршілік ететін жәндіктер түрлерінің алдын-ала жүйелі тізімі жасалған. Тарбағатай мемлекеттік ұлттық саябағында және оған іргелес аумақтарда мекендейтін жәндіктердің түрлік құрамын түгендеу басталды. Тарбағатай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің негізгі экожүйелерінде жәндіктердің таралу ерекшеліктері, салыстырмалы саны, экологиясы және биологиясы туралы деректер жиналды. Үлгілік түрлердің, есептік мониторингтік алаңдардың, ауыл шаруашылығы және орман зиянкестерінің тізімдері құрылды, Тарбағатай жотасының 8 тар жергілікті эндемик немесе субэндемик түрлері анықталды. 3 түрі табылды: Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген боливария дәуіті, дала кергісі, дала сколиясы. Жәндіктердің анықталған түрлері бойынша мәліметтер базасы әзірленіп, толтырыла бастады. 2021 жылы 1 мақала КОКСОН дерекқорына кіретін 1 мақала жарияланды. 2021 2023 жылдардағы нәтижелер. 2021-2023. жылдары жобада жарияланған жәндіктердің келесі он таксоны бойынша зерттеулер. жүргізілді: инеліктер тұқымдасы, дәуіттер, фасматидтер., есекқұрттар, тура қанаттылар, жартылай. қатты қанаттылар, қатты қанаттылар, қабыршаққанаттылар., жарғаққанаттылар, қос қанаттылар. 2021-2023 жылдардағы зерттеу нәтижелері бойынша Тарбағатай. мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде 10 отрядқа, 103 тұқымдасқа, 809 туысқа. жататын 1409 түрі анықталды. Алғаш. рет 2021-2023 жылдары Тарбағатай табиғи паркі үшін көрсетілген жәндіктердің. 379 түрі : тура қанаттылардың 27 түрі (Orthoptera,. Mantodea, Dermaptera), бітенің 45 түрі, цикаданың 1. түрі, қатты қанаттылардың 67 түрі, ағаш-қоңыздарының. 26 түрі, алтын қоңыздардың 25 түрі (Coleoptera,. Buprestidae), шабандоз-ихневмонидтердің 25 түрі (Hymenoptera,. Ichneumonidae), шабандоз-браконидтердің 13. түрі, антофильді шыбындардың 150 түрі (Diptera:. Bebbionidae, Stratiomyidae, bombyliidae, syrphidae, Conopidae, Tachinidae). Шығыс. Қазақстан фаунасы үшін алғаш рет жәндіктердің 22 түрі көрсетілген: Chaetosiphella. berlesei, Chaitophorus salijaponicus szelegiewiczi, Liosomaphis atra,. Lepidaphis deformans, Impatientinum asiaticum asiaticum, Macrosiphoniella. stageri, julodis variolaris, Acmaeoderella. plavilshikovi, sphenoptera basalis basalis, S. Қазақстан. фаунасы үшін алғаш рет Хerobion hortobagyi, Diaclina. testudinea, Тrixagus obtusus қатты қанатты жәндіктерінің 4 түрі. көрсетілген:, Sphenoptera eugena. Ғылым. үшін 4 жаңа таксондар сипатталған Leptacoenites tarbagataicus., Eumerus aristatus karabasensis, E. Басқа таксономиялық топтарда әлі жарияланбаған жаңа таксондар да. бар. Саябаққа. іргелес аумақтарда адамның экономикалық белсенділігі нәтижесінде жәндіктердің. түрлік әртүрлілігінің кедейленуі және эвритоптардың, әдетте, зиянды түрлердің. көбеюі байқалады. Сонымен қатар, ауылшаруашылық дақылдары үшін емес, жайылымдар. үшін пайдаланылатын аумақтарда қорғалатын аумақта әлі табылған жәндіктердің 33. түрі табылды. Олардың арасында тар эндемикалық түрлер де бар. Алайда,. саябақта анықталған жәндіктердің таксономиялық әртүрлілігі Тарбағатай жотасының. энтомофаунасының барлық әртүрлілігін толық көрсетпейді. Бір. данада кездесетін жәндіктердің 8 Қызыл кітап түрі анықталды: күзетші император., боливария дәуіті, дала кергісі., түйіршікті шегіртке, қара. қанатты шегіртке, сервилла севчук. шегірткесі, нүктелі. қаңқыз (Sthetorus. pusillus), дала сколиясы. Ұлттық. табиғи парк аумағында Тарбағатай жотасының эндемикалық немесе субэндемикалық. жәндіктерінің 50 түрі мен түр тармақтары бар: Idiocerus sauricus., Nebria saurica, Сarabus. tarbagataicus tarbagataicus, C. Бұл анықталған жәндіктер фаунасының 3, 3 %. құрайды және осы ерекше қорғалатын аумақтың жәндіктер фаунасының айтарлықтай. ерекшелігін көрсетеді. Ұлттық. табиғи парктің аумағы келесі 7 табиғи тік белдеулер мен экожүйелерді қамтиды,. бірақ, өкінішке орай, жәндіктердің таралуын тек кейбір табиғи экожүйелермен өте. жақсы байланысқан таксономиялық топтарда (бітелер, цикадалар, ағаш-қоңыздар,. алтын-қоңыздар, күндізгі көбелектер) қарастыруға болады. Түрлердің. ең үлкен әртүрлілігі таулы бұта-дала белдеуімен және құрғақ аласа. таулармен сипатталады, олар бірдей дала, бірақ теңіз деңгейінен сәл төмен (243. түрі). Құрғақ таулы шөлдерде және гумидті орта таулы биоценоздарда. аз түрлер анықталды: табиғи парк аумағында жақсы анықталған азондық. таулы-жайылмалы ормандар, орта таулы шөпті шалғындар,. жапырақты-орман белдеуі. Әрі қарай, климаттық тұрғыдан әлдеқайда. қатал биік таулы аймақта фитофагты жәндіктердің таксономиялық әртүрлілігі. айтарлықтай төмендейді. Бұл белдеуде негізінен орта таулы шөпті. шалғындарға тән, бірақ қысқартылған түрлер құрамындағы фитофаг жәндіктерінің. түрлері бар. Ландшафттың. тік-аймақтық таралуы бойынша жәндіктердің анықталған түрлері төрт аймаққа. бөлінеді: шөлдер, құрғақ аласа таулар, орта таулар, биік таулар. Жәндіктердің. ең жоғары түрлерінің әртүрлілігі орта тау белдеуінде және құрғақ. аласа тауларда тіркелген. Бұл айтарлықтай заңды және Тарбағатай жәндіктер фаунасына тән белгі. болып табылады. Аймақтық шөлде жәндіктердің түрлері аз анықталды,. бірақ тұтастай алғанда бұл солтүстік шөлдер үшін жоғары көрсеткіш. Жәндіктердің. ең аз түрі биік тауларда байқалды, бірақ осы тік белдеудегі. жәндіктердің түрлерінде осы тау жотасының ерекшелігін анықтайтын эндемикалық. жәндіктердің көптеген түрлері шоғырланған. Анықталған. жәндіктер түрлерінің салыстырмалы көптігін біз үш балдық шкала бойынша. бағаладық: жаппай, қарапайым, сирек. Егер. зерттелетін жәндіктердің барлық отрядтары бойынша салыстырмалы санның барлық. сандық деректерін қосатын болсақ, онда анықталған жәндіктердің 1409 түрінің. ішінде 169 түрі жаппай, әдеттегі. түрлерге 733, сирек түрлерге 583 жатады. Осылайша,. жаппай түрлердің пайызы аз, анықталған жәндіктер фаунасының 12% дан астамы. Анықталған фаунаның жартысынан көбі. Сирек кездесетін түрлер анықталған. фаунаның үштен бірінен астамын құрайды. Жәндіктердің. трофикалық мамандануы тек фитофагты жәндіктердің кейбір таксондары бойынша. егжей-тегжейлі жасалады (цикадалар, бітелер, златка қоңыздары, ағаш-қоңыздар,. күндізгі көбелектер) оларды біртұтас трофикалық топтарға бөлуге болады. Нәтижесінде біз келесі көріністі көреміз: фитофагты жәндіктердің таңдалған. топтарының ішінде: полифагтар 40 түр, кең олигофагтар 47 түр (13, 2. %), олигофагтар 77, тар олигофагтар 139, монофагтар 70. Тиісінше,. жоғарыда аталған жәндіктердің трофикалық топтарының арасында Тарбағатай жотасы. мен табиғи саябақта олигофагтар мен тар олигофагтар айтарлықтай басым екенін. көреміз. Жәндіктердің. шаруашылық маңызын қарау кезінде табиғи парк аумағында ауыл шаруашылық зиянкестерінің. 65 түрі, орман зиянкестерінің 42 түрі анықталды. 7 қан сорғыш түрлер, шабандоз-. ихневмонидтердің. 48 түрі, браконидтер (Hymenoptera,. Braconidae), афидидтер. жәндіктердің санын азайтатын энтомофагтар орман және ауылшаруашылық. зиянкестері, қатты қанаттылардан, қабыршақ қанаттылардан. және жартылай қатты қанатты жәндіктер. Гүлді. өсімдіктердің өнімділігін арттыратын тозаңдандыратын жәндіктердің үлкен шеңбері. анықталды. Олар қабыршаққанаттылар тұқымдасы (Lepidoptera: Erebidae,. Hesperiidae, Lycaenidae, Noctuidae, Nymphalidae, Papilionidae, Pieridae,. Satyridae), жарғаққанаттылар. және қосқанаттылар (Diptera:. Bibionidae, Stratiomyidae, Conopidae, Bombyliidae, Syrphidae, Tachinidae). жәндіктері. Мұндай түрлер барлық анықталған жәндіктер фаунасының 452 немесе. 32, 1 % құрайды. 2021-2022. жылдардағы зерттеу нәтижелері бойынша 16 бақылау түрінің соңғы тізімі таңдалды:. жыртқыш-қандала (Rhynocoris. iracundus), қымыздық қандаласы, итальяндық прус., жасыл шегіртке,. әдеміқыз инелігі, алтынтүсті қола-қоңыз, ағаш кесуші-үлкен. қарағай қоңызы, шоқпарбас мұртты қоңыз,. көк қарағай зерқоңызы, қымыздық зерқоңызы (Сapnodis. tenebricosa), кәдімгі инешек, кәдімгі сона (Tabanus. autumnalis), үлкен кірпі-шыбын (Tachina. grossa), долана көбелек, подалирий (Iphiclidis. podalirius), шашақ ақкөбелегі. 2021-2022. жылдары алынған нәтижелер бойынша ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг бойынша. зерттеулер үшін ең қолайлы болып, мәлімделген жәндіктер топтары өкілдерінің. таксономиялық әртүрлілігін барынша толық сипаттайтын 6 алаңның түпкілікті. таңдауы жасалды: Қатынсу өзенінің аңғары, Қарабас таулары,. Тарбағатай жотасы, Келдімұрат өзенінің шатқалы, Тарбағатай жотасы,. Алет кордоны, Маңырақ таулары, Қызылқайың шатқалы,. Құлынжон құмдары. Exeel. бағдарламасында мәліметтер базасының кестелік нысаны жасалды, оны жобада. көрсетілген барлық жәндіктер отрядтары бойынша толтыру басталды, ол әр зерттеу. жылының соңында үнемі толтырылады. Тарбағатай. мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде жәндіктердің биоәртүрлілігін мониторингілеу,. сақтау, бақылау және пайдалану бойынша ұсынымдар әзірленді. Негізгі климаттық және. антропогендік факторлардың ішінде мыналар атап өтілді: орман және дала өрттері,. шамадан тыс жаю, ерте шабындық, су көздерінің ластануы, әсіресе малды стихиялық. суару кезінде; стихиялық жаяу түрі және автомобиль туризмінің өсуі, ауыл және. орман шаруашылығы зиянкестеріне қарсы химиялық өңдеу, тұрақты құрғақшылық және. климаттың жылынуы және т. Тарбағатай табиғи паркінде. жәндіктердің биоәртүрлілігін тұрақтандыру, сақтау және орнықты пайдалану. жөніндегі шаралар әзірленді. Бұл ұсыныстар жарияланды, оларды табиғи парктің. жұмысына енгізу актісі бар. Алета. күндізгі көбелектері, Қарабас тауларының күндізгі көбелектері. атты 2 туристік соқпақ әзірленді. Олардың паспортталуы жүргізілді және олар. табиғи парктің туризм бөлімін әзірлеуге енгізілді, бұл туралы тиісті құжаттар. бар. Тарбағатай МҰТП табиғи жүйелерінің экономикалық сыйымдылығы бағаланды. Біз оларды бес балдық жүйе бойынша бағаладық: Алакөл ойпатының солтүстігіндегі шөлдер 5 бал, Алакөл ойпатының тоғай ормандары 2 бал, құрғақ аласа таулар 3. 5, таулы бұталы далалар 5 бал, таулы-жайылмалы ормандар 3, таулы-жапырақты ормандар-3, орта таулы шөпті шалғындар 4, биік таулы шалғындар 3, Құлынжон мемлекеттік қорығының реликті қарағайлы ормандары-3 бал. Қорытындылай келе, әртүрлі облыстарға және аудандарға шашыраңқы орналасқан Тарбағатай табиғи паркінің аумағы үшін үш жылдық зерттеу мерзімі өте жеткіліксіз және біздің зерттеулерімізді жалғастыру үшін тағы 2 жыл беру қисынды болар еді, одан да көп осы жұмыстарды жалғастыруды қажет ететін бірегей материалдар алынды. 2021-2023. жылдары жарияланған жұмыстардың тізімі. Монографиялар. Кадырбеков. Р. Рецензияланған. Scopus Q2, Q3 журналдарындағы мақалалар. Kadyrbekov R. Scopus 35%. КОКСОН ұсынған журналдардағы мақалалар. Kadyrbekov R. КОКСОН. Ұсынымдар, енгізу актілері. Кадырбеков. Р. Тарбағатай. мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде жәндіктердің биоәртүрлілігін мониторингтеу,. сақтау, бақылау және пайдалану жөніндегі ұсынымдар Алматы: Лем, 2023. ISBN 978-601-239-728-4. Тарбағатай. мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жұмысына ұсынымдар енгізу актісі. Тарбағатай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жұмысына қабылданған Қарабас тауларының көбелектері туристік соқпағының паспорты. Тарбағатай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жұмысына қабылданған Алета көбелегі туристік соқпағының паспорты
