Әлпештеу фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы
"Әлпештеу фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Әлпештеу фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Әлпештеу фольклоры — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 753
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы ӘЛПЕШТЕУ ФОЛЬКЛОРЫ Нәрестен iң шыр ет iп дүниеге келгеннен бастап өм iр ән i мен халық жырын құлағына с iңiр iп өсет iн i анық. Ата-ананың сәбид i жүрег i елж iрей сүю i, әлпештеп, аялап, бағып-қағуы барлығы да жыр т iл iмен өрнектел iп, музыка әуен iмен сүйемелден iп отырады. Халықтың тұрмыстық тәж iрибес iнде сәбид iң әрб iр өм iрл iк қадамы назардан тыс қалмай дәстүрл i түрде әрқилы ырымдармен аталып өт iп отырады және олардың барлығы өнер т iл iмен өрнектел iп келед i. Яғни, атаана баланың ауру-сырқаудан аман, денсаулығының мықты болып өсу iн ғана ойластырмайды, бөбект iң рухани жан дүниес iн iң де үйлес iмд i дамуын, өз қоғамына лайық тәрбиел i азамат болып ер жету iн де алғашқы сәттен басты назарда ұстайды. М iне, халықтың дәстүрл i мәдениет iнде осы мақсатта туып, күндел iкт i отбасы тұрмысында кең қанат жайған халық поэзиясының үлг iлер iн фольклортану ғылымында әлпештеу фольклоры немесе поэзиясы деп топтастыру қалыптасқан. Бұл шығармаларды тудырушылар да, орындаушылар да ересектер, сондықтан да б iр ғалымдар оларды балалар фольклорының құрамына жатқызбаса, ек iнш i б iреу i бұл өлеңдерд iң таза балаларға арналып айтылатындығын, тәрбиел iк қызмет iн ескере отырып, оларды балалар фольклорының б iр саласы рет iнде қарастыру қажет, – деген п iк iрд i алдыға тартады. Кей iнг i зерттеуш iлер еңбектер iнде осы соңғы тұжырым кең қолдау тауып, өр iстет iле дамытылуда. Генетикалық принципт i басшылыққа алушылар бұл жырлардың «үлкендерд iң балаларға арнап айтатын шығармалары» немесе «аналар жыры» деп атаса, функционалды принципке сүйенуш iлер «әлпештеу фольклоры» деп атап жүр. Зерттеуш iлер арасында принципт i айырмашылық болмағанымен де, әлпештеу фольклорын iшк i жанрлық түрлерге бөлуде де кейб iр п iк iр ауытқушылықтар жоқ емес. Мельников сияқты ғалымдар әлпештеу поэзиясын: бес iк жырлары, мәпелеу жырлары, уату-алдарқату жырлары, қызықтамалар деп анықтаса, енд i б iр зерттеуш iлер осы п iк iрд i нег iзге ала отырып, ұлттық материалдар ерекшел iктер iне орай жаңаша пайымдаулар да ұсынады. Хашба абхаз халқы әлпештеу поэзиясының iшк i құрамын: «Ол өз iн iң құрамына бес iк жыры, уату-алдарқату жырлары, арнау т iлек өлеңдер i, ермек өлеңдер i, өт iр iк өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар сияқты жырларды қамтиды» -, деп сараласа, Р. Ягафаров татар әлпештеу жырларын бес iк жырлары, мәпелеу жырлары, уату-алдарқату жырлары деп үшке ғана ж iктейд i. Ал өзбек балалар поэзиясын зерттеуш i А. Сафаров әлпештеу поэзиясын «бес iк жырлары және аналардың айналып-толғану жырлары» деп ек i үлкен топқа бөле кел iп, б iр iнш i топқа бес iк жырлары мен бата-т iлек өлеңдер iн, ек iнш i топқа мәпелеу, уату-алдарқату жырларын, қызықтамаларды жатқызады. Х IХ ғасырдың ек iнш i жартысынан бастап халық мұрасы жанашырларының қамқор қолымен там-тұмдап жиналып, бүг iнде назар аударарлық көлемд i дәрежеге жеткен қазақ әлпештеу жырларының табиғатына зерделей үңiлсек, жоғарыда ғалымдар көрсеткен басты сипаттардың анық танылатындығына көз жетк iзу қиын емес. Мәселен, бес iк жыры, мәпелеу жырлары, уату-алдарқату жырларының атқаратын қызмет i де, мазмұндық құрылымы да барлық халықтарда ұқсас келед i. Сондықтан да бұл iшк i жанрлық топтар қазақ әлпештеу поэзиясына да тән. Сонымен қоса, қазақ әлпештеу поэзиясының құрамында бес iк жыры мен мәпелеу, уату-алдарқату жырларынан өз iнше ерек тұратын тағы б iр сала өлеңдер бар. Бұл өлеңдерд iң мазмұнында балаға бата беру, т iлек т iлеу сарыны басым болса, орындалу мәнер i де жоғарыдағы жырлардан басқашарақ. Олар әрқашан бала өм iр iне байланысты дәстүрл i ғұрыптарға баланы алғаш атқа м iнг iзуге қатысты ғұрып берт iнге дей iн сақталған», – деп оларға назар аударылмай келе жатқандығына өк iн iш б iлд iред i. Ал қазақ халқында мұндай әдет-ғұрыптар күн i кешеге дей iн өм iр сүр iп келд i, кейб iр iн iң ұшқыны қаз iр де бар. Өзбек балалар фольклорындағы осы тәр iздес өлеңдерд i А. Сафаров та бата-т iлек өлеңдер i деп жеке топтайды. Қолымызға жинақталған мәл iметтерд i саралай кел iп, б iз оларды «сәбил iк ғұрып жырлары» деп атадық. Өйткен i бұл топтағы жырлардың басқа әлпештеу жырларынан ерекшеленет iн нег iзг i қасиет i – халықтың бала өм iр iне байланысты түрл i ғұрыптармен байланысып келет iнд iг iнде. Бұл орайда әйг iл i фольклоршы В. Пропптың: «Б iз жанр деп тұтас поэтикалық жүйес iмен, тұрмыстық м iндет iмен, орындалу мәнер i және музыкалық құрылымымен тұтасқан шығармалар жиынтығын түс iнем iз. Ғұрыптық поэзияны зерттеуде оның тұрмыстық қызмет iн ескеру аса маңызды шарт болып табылады», – деген п iк iр iн есте нық ұстауға тура келед i. Сонымен қазақ әлпештеу поэзиясының iшк i жанрлық сарасы мына төмендег iдей: Бес iк жыры, сәбил iк ғұрып жырлары, мәпелеу жырлары, уату-алдарқату жырлары. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР: Кенжехан Ісләмжанұлы
