Жер қабаттары және олардың химиялық құрамы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер басқа аспан денелері мен Жердің арасындағы тартылыс күштерін бақылау, сол арқылы Жердің тығыздығын анықтау т. Мәселен, Жердің жалпы орташа тығыздығы астрономиялық өлшеу бойынша 5,5, ал Жердің беткі қабаттарындағы тау жыныстарының тығыздығы 2,5—3. Демек, мұнан Жердің арғы терең қабаттарында ауыр салмақты заттар болу керек деген қорытынды шығады. Сонымен, көптеген зерттеулердің нәтижесінде Жер заттары өздерінің меншікті салмақтарына қарай бірнеше қабаттар түрінде орналасқан деген қорытындыға келеміз: ең ауыр заттар Жердің ішкі орталық өзегінде, ең жеңіл заттар Жердің үстіңгі бетінде. Жер қабаттары геосфералар деп аталады . Геосфералардың ең жеңіл үстіңгі ауа қабаты атмосфера деп аталады. Оның қалыңдығы бірнеше мың километрге дейін барады, бірақ өлшеуге, бақылауға келерліктей мөлшері 5ққ километрдей деп есептеледі. Атмосфераның өзі бірнеше қабатқа бөлінеді, бірақ біз оған тоқталмаймыз. Жердің ең үстіңгі бетіндегі сұйық су қабаты гидросфера деп аталады. Дүниені қоршап жатқан мұхит суының ең терең, жері 10,8 километрдей, меншікті салмағы 1-ден сәл артықтау. Гидросфераның астында, құрылықтарда, оның қатарында және онан жоғары таулы-қырлы жерлерде Жердің қатты қабаты бар. Жердің қатты кабатының ең бергі бетін топырақ қабаты немесе Жердің қыртыс қабаты дейді. Жердің осы айтылған үстіңгі үш қабатының астасқан жерінде, яғни олардың араларында тіршілік қабаты бар, оны биосфера деп атайды. Жердің қатты қабаттарының үстіңгі бетін, топырақ қыртыс қабатымен қоса алғанда, литосфера деп атайды . Оның жалпы қалындығы ондаған километр келеді. Литосфераның өзін екіге бөледі: оның үстіңгі қабатын сиал, астыңғы қабатын сима деп атайды. Сиал деп аталу себебі бұл тас қабат көбінесе екі жеңіл металдың, яғни силиций мен алюминий тотықтарынан тұрады. Ал осы екі элементтің аттарының бас буындарынан сиал деген сөз құралады. Сиал қабатының құрамы гранит деген тау жынысының құрамына жақын және көп жерде сол граниттің тікелей өзінен тұрады. Сондықтан сиал қабатын кейде гранит қабаты дегі қатайды. Сиал қабатының қалыңдығын 20—30 километр шамасы есептейді. Мұның меншікті салмағы 2,6—3,0 шамасында. Бұл тұтас қабат емес, таулы құрылықтарда қалың, теңіз түбінде жұқа немесе тіпті жоқ болады. Сима кабатының да аталуы алдыңғыға ұқсас, бірақ мұнда алюминий орнына магний алынған, яғни 20—30 километрден әрі қарайғы тереңдікте тау жыныстарының құрамында алюминий азайып немесе жоғалып, оның орнына магний көбейеді. Бұл қабаттағы тау жыныстарыныд құрамы базальт деген тау жынысына жуық келеді. Сондықтан оны базальт қабаты деп те атайды. Сима кабаты, бірінші жағынан, едәуір күшті қысым жағдайында болса, екінші жағынан, Жер бетінің қозғалыс күштерінің әсері тиерліктей тереңдікте болғандықтан иленгіш, ақпалы келеді. Сондықтан оны иленгіш қабат деп те атайды. Оныд қалыңдығы да орта есеппен оншақты километрге дейін, ал орташа салмағы 3,5 шамасында болады. Литосферадан төмен, Жердің ең ішкі өзегінің сыртында aралық қaбат немесе мантия қабаты бар. Бұл — өте зор қалың қабат, оның қалыңдығы 2 880 километрге дейін барады. Оның құрамы ауыр магмалық тау жыныстарынан тұрады. Бұл қабатта силиций мен алюминий өте аз, ал темір, никель, магний, хром сияқты металдар кеп болады. Мұнда фосфор мен көміртек те бар. Жоғарғы литосферадағы металл тотықтардың орнына мұнда металдың күкірт қосындылары болады. Демек, оттегінің орнын күкірт алып жатады. Жер сілкіну әрекеттері көбінесе осы мантияның үстідгі бөлігінде болады. Аралық қабатта қысым күші аса зор, ол мыңдаған атмосфера шамасында. Мұндай қысымда заттың құрылысы кристалды бола алмайды, ал аморф түрінде, шыны құрылысты болады деп есептеледі. Жердің ед ішкі орталық өзегі — ядросы — көбінесе темірден, онан қала берді никельден тұрады деп есептеледі. Бұл екеуінен басқа да ауыр металдар, көміртегі болу керек. Жер шары салмағының басым кебісі осы өзегінде, өйткені біріншіден, оның меншікті салмағы өте жоғары болса, екіншіден, оның көлемі өте зор, . Қысым күшінің аса жоғары болу салдарынан езектегі зат өте серпімді, қатты, шыны құрылысты, тығыз зат деп саналады. Өзектің өзі сыртқы және ішкі болып, екіге белінеді. Ал кейбір элементтердің жалпы кларк үлесі Жер қабатында едәуір мол болғанымен, олар жайылып тарап кетеді де, кен түрінде жиналып құралмайды. Мысалы, ванадий сирек кездесетін элемент, өйткені оның ірі құранды кендері болмайды, ал қорғасын сирек кездесетін металл емес, ол күрделі түрде көп кездесетін зат. Бұл екеуінің жер қабатындағы кларк мелшерін салыстыратын болсақ , ванадий қорғасыннан 12,5 есе көп. Элементтердің геохимиялық қасиеттеріне қарай осы сияқты жағдайлар көп кездеседі. Химиялық элементтердің қасиеттері ең алдымен олардың атомдық құрылыстарына байланысты. Атомдық құрылыс деген түсінік —- геометриялық формаға жататын түсінік. Олай болса, заттардың геометриялық формасы мен химиялық кұрамын байланыстыратын заңдарды табу — табиғат ғылымдарының ең күрделі мәселесінің бірі болмақ . Осы сияқты пікірді көп ғалымдар айтқан болатын. Соның ішінде атақты химик Д. Бірақ бұл пікір кейінгі кезде ғана аздап іске аса бастады. Осы жолда әлі талай жаңалық таралда тұрғанға ұқсайды. Геометриялық түрлер табиғат заңдарының бейнесі деген ұлы ұғымға жақын жылдар ішінде жетеміз деген үміт бар. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
TITLE: Жер қабаттары және олардың химиялық құрамы — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер басқа аспан денелері мен Жердің арасындағы тартылыс күштерін бақылау, сол арқылы Жердің тығыздығын анықтау т. Мәселен, Жердің жалпы орташа тығыздығы астрономиялық өлшеу бойынша 5,5, ал Жердің беткі қабаттарындағы тау жыныстарының тығыздығы 2,5—3. Демек, мұнан Жердің арғы терең қабаттарында ауыр салмақты заттар болу керек деген қорытынды шығады. Сонымен, көптеген зерттеулердің нәтижесінде Жер заттары өздерінің меншікті салмақтарына қарай бірнеше қабаттар түрінде орналасқан деген қорытындыға келеміз: ең ауыр заттар Жердің ішкі орталық өзегінде, ең жеңіл заттар Жердің үстіңгі бетінде. Жер қабаттары геосфералар деп аталады . Геосфералардың ең жеңіл үстіңгі ауа қабаты атмосфера деп аталады. Оның қалыңдығы бірнеше мың километрге дейін барады, бірақ өлшеуге, бақылауға келерліктей мөлшері 5ққ километрдей деп есептеледі. Атмосфераның өзі бірнеше қабатқа бөлінеді, бірақ біз оған тоқталмаймыз. Жердің ең үстіңгі бетіндегі сұйық су қабаты гидросфера деп аталады. Дүниені қоршап жатқан мұхит суының ең терең, жері 10,8 километрдей, меншікті салмағы 1-ден сәл артықтау. Гидросфераның астында, құрылықтарда, оның қатарында және онан жоғары таулы-қырлы жерлерде Жердің қатты қабаты бар. Жердің қатты кабатының ең бергі бетін топырақ қабаты немесе Жердің қыртыс қабаты дейді. Жердің осы айтылған үстіңгі үш қабатының астасқан жерінде, яғни олардың араларында тіршілік қабаты бар, оны биосфера деп атайды. Жердің қатты қабаттарының үстіңгі бетін, топырақ қыртыс қабатымен қоса алғанда, литосфера деп атайды . Оның жалпы қалындығы ондаған километр келеді. Литосфераның өзін екіге бөледі: оның үстіңгі қабатын сиал, астыңғы қабатын сима деп атайды. Сиал деп аталу себебі бұл тас қабат көбінесе екі жеңіл металдың, яғни силиций мен алюминий тотықтарынан тұрады. Ал осы екі элементтің аттарының бас буындарынан сиал деген сөз құралады. Сиал қабатының құрамы гранит деген тау жынысының құрамына жақын және көп жерде сол граниттің тікелей өзінен тұрады. Сондықтан сиал қабатын кейде гранит қабаты дегі қатайды. Сиал қабатының қалыңдығын 20—30 километр шамасы есептейді. Мұның меншікті салмағы 2,6—3,0 шамасында. Бұл тұтас қабат емес, таулы құрылықтарда қалың, теңіз түбінде жұқа немесе тіпті жоқ болады. Сима кабатының да аталуы алдыңғыға ұқсас, бірақ мұнда алюминий орнына магний алынған, яғни 20—30 километрден әрі қарайғы тереңдікте тау жыныстарының құрамында алюминий азайып немесе жоғалып, оның орнына магний көбейеді. Бұл қабаттағы тау жыныстарыныд құрамы базальт деген тау жынысына жуық келеді. Сондықтан оны базальт қабаты деп те атайды. Сима кабаты, бірінші жағынан, едәуір күшті қысым жағдайында болса, екінші жағынан, Жер бетінің қозғалыс күштерінің әсері тиерліктей тереңдікте болғандықтан иленгіш, ақпалы келеді. Сондықтан оны иленгіш қабат деп те атайды. Оныд қалыңдығы да орта есеппен оншақты километрге дейін, ал орташа салмағы 3,5 шамасында болады. Литосферадан төмен, Жердің ең ішкі өзегінің сыртында aралық қaбат немесе мантия қабаты бар. Бұл — өте зор қалың қабат, оның қалыңдығы 2 880 километрге дейін барады. Оның құрамы ауыр магмалық тау жыныстарынан тұрады. Бұл қабатта силиций мен алюминий өте аз, ал темір, никель, магний, хром сияқты металдар кеп болады. Мұнда фосфор мен көміртек те бар. Жоғарғы литосферадағы металл тотықтардың орнына мұнда металдың күкірт қосындылары болады. Демек, оттегінің орнын күкірт алып жатады. Жер сілкіну әрекеттері көбінесе осы мантияның үстідгі бөлігінде болады. Аралық қабатта қысым күші аса зор, ол мыңдаған атмосфера шамасында. Мұндай қысымда заттың құрылысы кристалды бола алмайды, ал аморф түрінде, шыны құрылысты болады деп есептеледі. Жердің ед ішкі орталық өзегі — ядросы — көбінесе темірден, онан қала берді никельден тұрады деп есептеледі. Бұл екеуінен басқа да ауыр металдар, көміртегі болу керек. Жер шары салмағының басым кебісі осы өзегінде, өйткені біріншіден, оның меншікті салмағы өте жоғары болса, екіншіден, оның көлемі өте зор, . Қысым күшінің аса жоғары болу салдарынан езектегі зат өте серпімді, қатты, шыны құрылысты, тығыз зат деп саналады. Өзектің өзі сыртқы және ішкі болып, екіге белінеді. Ал кейбір элементтердің жалпы кларк үлесі Жер қабатында едәуір мол болғанымен, олар жайылып тарап кетеді де, кен түрінде жиналып құралмайды. Мысалы, ванадий сирек кездесетін элемент, өйткені оның ірі құранды кендері болмайды, ал қорғасын сирек кездесетін металл емес, ол күрделі түрде көп кездесетін зат. Бұл екеуінің жер қабатындағы кларк мелшерін салыстыратын болсақ , ванадий қорғасыннан 12,5 есе көп. Элементтердің геохимиялық қасиеттеріне қарай осы сияқты жағдайлар көп кездеседі. Химиялық элементтердің қасиеттері ең алдымен олардың атомдық құрылыстарына байланысты. Атомдық құрылыс деген түсінік —- геометриялық формаға жататын түсінік. Олай болса, заттардың геометриялық формасы мен химиялық кұрамын байланыстыратын заңдарды табу — табиғат ғылымдарының ең күрделі мәселесінің бірі болмақ . Осы сияқты пікірді көп ғалымдар айтқан болатын. Соның ішінде атақты химик Д. Бірақ бұл пікір кейінгі кезде ғана аздап іске аса бастады. Осы жолда әлі талай жаңалық таралда тұрғанға ұқсайды. Геометриялық түрлер табиғат заңдарының бейнесі деген ұлы ұғымға жақын жылдар ішінде жетеміз деген үміт бар. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 