Бегалы Күленұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
"Бегалы Күленұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TITLE: Бегалы Күленұлы — Қазақстан Энциклопедиясы
URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0
META: "Бегалы Күленұлы — Қазақстан Энциклопедиясы"|"https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер&limit=5000&offset=0"
TOTAL WORDS: 770
TEXT: Қазақстан Энциклопедиясы Бегалы Күленұлы – би. Ұрпақтар жадында ел қамын ойлаған парасатты ақыл иесі, сөзге шешен, алғыр би ретінде қалған. «Бегалы би айтты» деген ғибратты өсиеттер мен ол туралы «Бегалы бидің қос бәйгесі» сынды аңыз-әңгімелер сақталған. Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы Қазақтың ілгеріде өткен атақты би-шешендері сияқты Бегалы би де ел қамын ойлаған ақылды да, сөзге шешен алғыр би боп өткен. Ол өз қарамағындағы әр атадан, әр рудан құралған елдердің, ауыл-аймақтың өзара бірлігін, ынтымағын, ұйымшылдығын сақтауға бар күш-жігерін жұмсаған. Ел арасында осы кезге дейін ұмытылмай айтылып жүрген "Бегалы бидін қос бәйгесі" деген аңыз-әңгіме бар. Бұл ас-бәйге былай өтіпті. Бегалы би қайтыс болған әкесі Күленге бір жыл өткен соң ас бермек болады да, өзінің бір әкеден туған Иманберді, Сабыр інілерін, сол өңірдегі Маңғытай, Саңғыл, Ысты, Ошақты, Жетімдер, Сүлгетай т. рулардың белгілі, игі жақсылары - ел басшыларын ақылдасуға шақырады. Осы жиында бір жағынан Иманберді, екінші жағынан Сабыр өздерінің байлығын, барлығын көрсетіп, атақ-абыройға ие болу үшін "асты мен беремін, бәйгені мен тігемін" деп талас туғызады. Сонда Бегалы би: Бегалы би осылай дегенде, оның жанында отырған Тәшімбет қажы ақ сақалын салалап: Бегалы бидің сол ұсынысын оны кұптаған Тәшімбет қажының мына сөзін Бегалының бесік кертпе құдасы Жаманбай-Таздардың атақты биі Досбай қажы да, Қоңыр, Тазша елінің белгілі биі Көлбай да қуаттап бәрі пәтуаласыпты. Сөйтіп, осы мәміле бойынша Бегалы би айткан "Қос бәйге" сол жылдың тамыз айында "Кіндіктөбе" жотасында өтіпті. "Кіндік төбеде" өткен сол "Қос бәйгеден" қалған жұрнақ, Ихан, Ибатадан жіберілетін ат бәйге шартақтың орны осы күнге дейін бар. Ары өткен, бері өткендер "Бегалы бидін қос бәйге шартағы" деп еске алып өтеді, - дейді бізге бұл гәпті баян қылған Бегалы бидің Иманберді деген інісінің баласы Жұпарбек ақсақал. Айтушылардың сөздеріне қарағанда ол ас-бәйге тіптен ырғын боп өтсе керек. Бегалы би сонау Әулиеатадан Майкөт ақынға, Сыр бойындағы Қожатоғайда жатқан Майлықожаға, Арқа жағына ел аралап кеткен өзінің туысы Құлыншаққа, Түркістандағы Молда Мұсаға, Қаратаудың күнгей бетіндегі Жетімтауда жатқан Зұлпықарға, Бөген, Боралдай бойындағы қисашыл Нұралы ақынға арнайы ат жіберіп алдырады. Бегалы би өзінің қатарлас, замандастары Байзақ, Сапақ, Дүйсенбі, Оңдыбай датқаларды, Досбай, Көлбай, Бағдәулет т. биболыстарды күн ілгері шақырып той-тамашаның қызығына кенелтеді. Сол думан-тойға алыстан ат арытып жеткен ақсақал ақын Майкөт өзінің ұзақтермесімен бастап кұттықтау айтыпты. Майлықожа болса, өзінің "Құлақ салғын халайық", "Жолдас болсаң жақсымен", "Ажал бір келмес болсайшы", "Жақсы адам қартайса", "Әр істі ақылдылар абайлайды" деген ел арасында айтып жүрген терме, толғауларын толғап шығады. Онан соң сол астың иесі боп жаршылық қызмет атқарып жүрген Құлыншақ ақын өтер астың мән-жайын, тәртіп ретін өлеңмен баян етеді де сөзінің аяқ жағын: - деген термемен тамамдайды. Тойпаздар қымызға қанып, тайдың етіне тойып алған соң кешке қарай ақын, жыршылар жатқан алты қанат ақ боз үйге қарай ағылады. Ондағысы ұзақ сонар қисса жыр тылдау еді. Айтқандай төрде өңкей би, болыс, датқалардың ортасында, Майкөт, Майлықожа жанында отырған қыссапаз Нысанбайдың Нұралысына жұрт назары ауады. Әр түстан: "Нұреке, қыссадан бастаңыз, "Сауда ишанды" айтыңыз, "Шәкір-Шәкіраттан" сыр шертіңіз десіп жатады. Құлыншақ ақын: Сол сол-ақ екен Нұралы домбырасын безектетіп күйлетіп алады да: - деп, "Сауда Ишан" қиссасын бастай береді. Ақын бұл кіріспесін біраз жерге жеткізіп тастайды да мынадай әлқисса айтады: Таң атқан соң, ертеңгі астан кейін жамбы ату, мергеншілікке, палуандар күресіне кезек келген. Сол күні кешке қарай тойпаздар Молда Мұса мен Зұлпықар Балғабайұлын кеукеулеп айтыстырған. Боз бала кезінен бірге өскен, медреседе бірге шәкірт боп ер жеткен екі ақын ә дегенде бір-біріне батып сөз айта ал маған. Кейін табаны қыза келе екеуі өткір уытты әзіл-қалжыңға басқан. Айтыс аяғы намысқа тие бастаған соң ақсақалдар, аға ақындар "қой-қойлап" екеуін тоқтатқан. Ертеңіне ат бәйге басталған. Тай бәйге, құнан бәйге, дөнен бәйге жеке-жеке жіберіледі. Тай бәйгеден Жетімдер ауылының күрең тайы озып келеді. Құнан бәйгеден Маңғытай жұртының қара көк құнаны бірінші боп мәреге жетеді. Дөнен бәйгеден Бабаатада тұратын Сүлгетай Бағдәулет деген беделді кісінің қара қасқа дөнені озып шығады. Ал, бесті бәйгеден той иесінің шұбар айғыры мен Досбай қажының "Тарта шап" дейтін Қызыл аты үзеңгі қағыстыра қатар келеді. Міне, осылайша қызыққа-қызық ұласып, ел мәз-мейрам болған. Бегалы би айтыпты дейтін шешімді билік, шешен сөздер, мақал, нақылдар елуінші жылдарға дейін әсіресе Қаратаудың теріскей, күнгей бетіндегі елдер арасында жиі естілетін. Бүгінде көне шежіре қариялардың қатары азая бастаған шақта, ілуде біреу ғана айтып аңыздайтын көрінеді. Бегалы би жаздың бір күнінде ересек жігіт боп қалған өзінің Мейірбек деген баласын және Иманберді інісінің үлкен ұлы Саттарханды ертіп, Ташкенттен ары өтіп кеткен оншақты үй Саңғыл туыстарының артынан іздеп барады. Ондағы мақсаты оларды елге көшіріп келу екен. Туысқандары қуана көрісіп, кезекпе-кезек шақырып қонақ етіп күтіпті. Би асықпай жүріп ағайындарының үй-тұрмысымен, тіршілік кәсібімен танысыпты. Елде жүргенде әрқайсысы қора-қора малға ие болып, айран, сүт, қымыз, қымыранға кәнігі, қып-қызыл нарттай боп жүрген ағайындары бұл жаққа келген соң егіншілікпен, там согумен айналысып, ыстық аптапқа күйіп, қап-қара боп, қолдары күс-күс, азып-тозып кеткен сыңайын байқапты. Ақсақал, ағайындары: } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
