Кристалдардың физикалық қасиеттері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер балқытқыш шпат минералының жіктелу формасы сегіз қырлы октаэдр формалас; кальциттікі — ромбоэдр; слюданікі бір бағытты жұқа жазық тақтайша, яғни пинакоид; далалық шпаттар, ортоклаз атты минералдікі көбінесе қиғаш бұрышты қос тақталы пинакоидтар болып келеді. Сонымен, минералдардың жымдастығы оларды бір-бірінен айырып алатын белгісінің бірі болып табылады. Минералдардың жымдастығы олардың ішкі атомдық , иондық және молекулалық құрылыстарына байланысты. Егер атомдар бірнеше жазықтық т а р бойынша ғана өз ара тығыз орналасқан болса, ал ол жазықтықтар арасындағы байланыс әлсіздеу болса, ондай минералдар осы жазықтар бойымен жарылады. Слюданық жымдастығы бір жазықтық бойы- мен жарылады. Сонымен байланыстары бір жазық бойынша, екі жазық бойынша, үш жазық бойынша т. әлсіз болып құрылған кристалдардың жымдастықтары да соған сәйкес 1, 2, 3 т. бағыттарда болады. Кристалдарды құрайтын бөлшектердің аралары неғұрлым жақын болса, олардың арасындағы байланыс күштері де соғұрлым күштірек болады. Керісінше, бөлшектердің аралары неғұрлым қашық болса, олардың араларындағы байланыс күштері де соғұрлым әлсіз болады. Осы айтылғандардан мынадай ереже шығаруға болады: жымдастық бөлшектердің ең тығыз орналасқан қатарларына параллель және ол солардың араларындағы ең қашық, бағыттан өтеді. Осы ереженің түсінігі 1-суреттегі схемада келтірілген. АВ қатарында атомдар жиілеу, AC қатарьшда сиректеу орналасқан. Сондықтан кристалл 2—2 сызығы бойынша берік болады, ал 1—1 сызығы бойынша оңайлау жіктеледі. Демек, 1—1 жымдастық бағыты болып есептеледі. «Пьезо» — грек тілінде қысым деген сөз. Кейбір кристалдарды белгілі бір бағытта қысса немесе созса, оның сыртқы беттерінде электр заряды пайда болады. Пьезоэлектр, яғни қысымдық электр деп осыны айтады. Кристалды қысқанда оның формасы өзгереді, яғни ол деформацияға ұшырайды. Сондықтан белгілі бір бағытта деформацияланған кристалда пьезоэлектр пайда болады. Кристалға электр тогын жіберген уақытта да ол деформацияға ұшырайды, сондықтан сол токтың күші де, бағыты да өзгермек. Сонымен пьезоэлектрлік қасиет дегеніміз қысымға ұшыраған кристалдын, электрлік қасиетінін. өзгеруі болып шығады. Электр өткізбейтін кристалдар қысымға түскенде олар элөктрлі затқа айналады. Осындай қасиеті бар кристалдарды пьезоэлектрлік кристалл дейді. Пьезоэлектрлік қасиет көп кристалдарда болады. Солардың ішінде қазіргі қолданылып жүргендері мыналар: Пьезоэлектр кристалдар механикалық әсерді электрлік әсерге, электрлік әсерді механикалық әсерге айналдыру үшін қолданылады. Мұндай кристалдардың қазір радиотехникада, мысалы дыбысты күшейтуде, заттардың қысымын өлшеу техникасында, яғни пьезометрияда және басқаларда алатын орны зор. Кристалдардың қаттылығы, түсі, сыну түрі, жылтырлығы, сәуле өткізуі, жарық сындыруы, тағы басқа қасиеттері олардың геометриялық формалары мен ішкі химиялық құрамдарына байланысты. Сондықтан кристалдардың бұл қасиеттерін жақсы түсіну үшін ең алдымен олардың геометриялық формаларымен, ол формалардың химиялық құрамына байланысты мәселемен танысамыз. Сонан кейін осы бөлімнің аяғында кристалдардың ең керекті оптикалық қасиеттеріне ораламыз. Ал кристалдардың қаттылығы, түсі, жылтырлығы сияқты қасиеттері минералогия бөлімінде баяндалады, өйткені мұндай қасиеттер жалғыз жеке кристалдарға ғана тән емес, ол жалпы минерал заттарда болатын қасиеттер. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
TITLE: Кристалдардың физикалық қасиеттері — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер балқытқыш шпат минералының жіктелу формасы сегіз қырлы октаэдр формалас; кальциттікі — ромбоэдр; слюданікі бір бағытты жұқа жазық тақтайша, яғни пинакоид; далалық шпаттар, ортоклаз атты минералдікі көбінесе қиғаш бұрышты қос тақталы пинакоидтар болып келеді. Сонымен, минералдардың жымдастығы оларды бір-бірінен айырып алатын белгісінің бірі болып табылады. Минералдардың жымдастығы олардың ішкі атомдық , иондық және молекулалық құрылыстарына байланысты. Егер атомдар бірнеше жазықтық т а р бойынша ғана өз ара тығыз орналасқан болса, ал ол жазықтықтар арасындағы байланыс әлсіздеу болса, ондай минералдар осы жазықтар бойымен жарылады. Слюданық жымдастығы бір жазықтық бойы- мен жарылады. Сонымен байланыстары бір жазық бойынша, екі жазық бойынша, үш жазық бойынша т. әлсіз болып құрылған кристалдардың жымдастықтары да соған сәйкес 1, 2, 3 т. бағыттарда болады. Кристалдарды құрайтын бөлшектердің аралары неғұрлым жақын болса, олардың арасындағы байланыс күштері де соғұрлым күштірек болады. Керісінше, бөлшектердің аралары неғұрлым қашық болса, олардың араларындағы байланыс күштері де соғұрлым әлсіз болады. Осы айтылғандардан мынадай ереже шығаруға болады: жымдастық бөлшектердің ең тығыз орналасқан қатарларына параллель және ол солардың араларындағы ең қашық, бағыттан өтеді. Осы ереженің түсінігі 1-суреттегі схемада келтірілген. АВ қатарында атомдар жиілеу, AC қатарьшда сиректеу орналасқан. Сондықтан кристалл 2—2 сызығы бойынша берік болады, ал 1—1 сызығы бойынша оңайлау жіктеледі. Демек, 1—1 жымдастық бағыты болып есептеледі. «Пьезо» — грек тілінде қысым деген сөз. Кейбір кристалдарды белгілі бір бағытта қысса немесе созса, оның сыртқы беттерінде электр заряды пайда болады. Пьезоэлектр, яғни қысымдық электр деп осыны айтады. Кристалды қысқанда оның формасы өзгереді, яғни ол деформацияға ұшырайды. Сондықтан белгілі бір бағытта деформацияланған кристалда пьезоэлектр пайда болады. Кристалға электр тогын жіберген уақытта да ол деформацияға ұшырайды, сондықтан сол токтың күші де, бағыты да өзгермек. Сонымен пьезоэлектрлік қасиет дегеніміз қысымға ұшыраған кристалдын, электрлік қасиетінін. өзгеруі болып шығады. Электр өткізбейтін кристалдар қысымға түскенде олар элөктрлі затқа айналады. Осындай қасиеті бар кристалдарды пьезоэлектрлік кристалл дейді. Пьезоэлектрлік қасиет көп кристалдарда болады. Солардың ішінде қазіргі қолданылып жүргендері мыналар: Пьезоэлектр кристалдар механикалық әсерді электрлік әсерге, электрлік әсерді механикалық әсерге айналдыру үшін қолданылады. Мұндай кристалдардың қазір радиотехникада, мысалы дыбысты күшейтуде, заттардың қысымын өлшеу техникасында, яғни пьезометрияда және басқаларда алатын орны зор. Кристалдардың қаттылығы, түсі, сыну түрі, жылтырлығы, сәуле өткізуі, жарық сындыруы, тағы басқа қасиеттері олардың геометриялық формалары мен ішкі химиялық құрамдарына байланысты. Сондықтан кристалдардың бұл қасиеттерін жақсы түсіну үшін ең алдымен олардың геометриялық формаларымен, ол формалардың химиялық құрамына байланысты мәселемен танысамыз. Сонан кейін осы бөлімнің аяғында кристалдардың ең керекті оптикалық қасиеттеріне ораламыз. Ал кристалдардың қаттылығы, түсі, жылтырлығы сияқты қасиеттері минералогия бөлімінде баяндалады, өйткені мұндай қасиеттер жалғыз жеке кристалдарға ғана тән емес, ол жалпы минерал заттарда болатын қасиеттер. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 