Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер мен типтер — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Тылсымдық-мистикалық тұлғалардың көп түрлілігін қазақ демонологиясындағы әр текті адамға зиянды бейнелер толықтырады. Қазақ мәдениетінің тарихын және мұраларын зерттеушілер олардың мынадай түрлерін атап өтеді: Жоғарыда келтірілген мәдени типтерден діни синкретизм анық көрінеді. Мұның бір дәлелі — тасаттық беру тәсілі. «Құрбан» және «тасаттық» терминдері араб тілінен ауысқан. Алайда Бұл рәсімнің нақтылы мазмұнында ата-тектік сенім-нанымдар терең орын алған. Құран бойынша Ибрайым пайғамбар Алла жолына адамның орнына көк қошқарды құрбан шалған. Яғни, тасаттық салты қауымдық кек алудың қиратушы әсерін әлсіретуге бағытталған. Өйткені «қанға-қан, жанға-жан» принципі қауымды оқшауландырып, оның қарым-қатынастық мүмкіңдігін азайтады. Яғни Бұл салттық рәсімге айналып кетеді. Қанды кек мәдени алмастырушылыққа ұшырап, салт-дәстүрлі жоралғы болды. Құрбандық шалу салты жоғары ұйымдасу рәсімі бойынша қатысушыларды белгілі бір рәміз төңірегінде біріктіру мақсаты үшін атқарылды. Яғни, ол таңбалық сипаттағы қоғамдық әрекет еді, оның түбегейлі мағынасын білуші және жүзеге асырушы бақсы бол¬ды. Бақсылық жүйенің исламмен қарым-қатынасы біркелкі болмады. Пүтқа табынушылыққа қарсы күрес нәтижесінде қалыптасқан ислам генотеистік сенім-нанымдарға күдіктене қарады және мүмкіндігінше айыптады. Алайда, халықты өз дүниетанымына иландыру үшін ислам¬ға сол халықтың рухани өзегі мен ділін де қабьілдауы керек еді. Бұл процесс екіжақты болды. Төңірі мен киелі аруақтар мұсыл-мандық мазмұнға ие бола бастады Көк Тәңірі Аллаға, аруақ¬тар пірлерге, машайықтарға, құдайдың көмекшілеріне, ескі демондар ислам түсінігіндегі жын-шайтандарға айналды. Бұл — өте бір күрделі және жан-жақты мәдени құбылыс. Өтпелі мәдени кейіпкерлердің рухани мәдениетте басым типтік күш ретінде бейнеленгенінің талай деректерін діни текстерден және фольклордан келтіруге болады. Қазіргі кезде 1,5 миллиардтай қолдаушылары бар ислам туралы және оның Қазақстан топырағаңда қалыптасуы туралы аз жазылған жоқ. Сонда да исламдық өркениеттің біздің еліміздегі ерекшеліктерінің кейбір типологиялық мәселелеріне тоқталып өтейік. Батыстық және империялық мәдениеттануда исламдық өркениет жөнінде неше түрлі мифтер мен бұрмалаулар жеткілікті. Қысқаша оларды былай топтауға болады: Әрине, жоғарыда келтірілген пікірлердің негізіңде исламды шынайы білмеушіліктен гөрі, белгілі бір мүдделер тұрғысынан жалғандау көбірек орын алған. Жаңа Заманның бас кезіндегі технологиялық өзгерістерді дұрыс пайдалана білген Батыс әлемдегі шешуші күшке айналды және бүкіл дүниежүзілік үстемдік орнатуға ұмтылды. Вестернизация шынайы қарсылықты тек шығыстық діндер тарапынан кездестірді. Әсіресе, ислам діні христиандық экспанцияның зардабын Қытай мен Жапонияға қарағанда көбірек шекті. Крест жорықтары, империялық-отаршылық соғыстардың, христиан миссионерлері мен «бизнесмендерінің» әрекеттерінің нәтижесінде әлемде тек осман түріктерінен, Иран және Ауғанстаннан басқа XIX ғасырдың аяғында тәуелсіз мұсылман мемлекеттері қалмады. Бірақ бір мәдени-тарихи айғаққа назар аударайық: осынша қысымға қарамай мұсылмандығынан айырылған этномәдени жүйені тарихтан кездестіре алмайсыз. Тіпті, ең пәрменді миссионерлік мәдени экспанцияны жүргізген Ресей империясы да бірде-бір қалыптасқан исламдық этномәдени жүйені құрта алмады. Сібірдің байырғы этностарының христиан дінін қабылдауы көне дәстүрлік діндерді ауыстырумен қатысты еді. Керісінше, орта ғасырлардағы мұсылмандық империяларда христиан халықтарын зорлықпен мұсылмандыққа айналдыру саясаты батыстағыдай әдейі және қатыгездікпен жүргізілмеген. Себебі ислам дінінің негізгі қағидасы бойынша адам Алланы өз еркімен қабылдауы қажет. Мәселені тікелей қойсақ, исламда фундаментализм мен партикуляризм бар ма деген сұрақ туады. Әрине, жоқ дей салу жеңіл шешім. Фундаментализм дәстүрлі мәдениет күйзеліске ұшырап, жаңа тарихи жағдайларға икемделе алмаған маргиналдық қоғамның жемісі. Оның көрінісін, мысалы, Иран, Ауғанстан, Алжир сияқты елдерден байқауға болады және Бұл құбылыс батыстық экспанцияға қарсы тұрудан туады. Яғни, фундаментализм дегеніміз мәдени дамуды көне бітімдер шеңберінен шығармау талпынысы. Исламдық партикуляризм да батыстық әсіре бейнеленген мифке жатады. Мұсылман діні бойынша, барлық адамдар олардың шыққан тегіне, ұлтына, сеніміне қарамай құдайдың махаббатпен жаратылған пенделері болып табылады. Тіпті кітапқа сенушілердің өздері мұсылмандардың жауы емес. Әл-Фараби айтқандай, олар — «адасқандар қаласының» тұрғындары. Басқа дүниежүзілік және ұлттық діндер олардың негізін салған адамдардың, не қауымның атымен аталған . Ол барлық халықтарға арналған. Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. ISBN 9965-663-71-8 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
TITLE: Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер мен типтер — Қазақстан Энциклопедиясы URL: https://kk.php?title=Арнайы:Ұзын_беттер Тылсымдық-мистикалық тұлғалардың көп түрлілігін қазақ демонологиясындағы әр текті адамға зиянды бейнелер толықтырады. Қазақ мәдениетінің тарихын және мұраларын зерттеушілер олардың мынадай түрлерін атап өтеді: Жоғарыда келтірілген мәдени типтерден діни синкретизм анық көрінеді. Мұның бір дәлелі — тасаттық беру тәсілі. «Құрбан» және «тасаттық» терминдері араб тілінен ауысқан. Алайда Бұл рәсімнің нақтылы мазмұнында ата-тектік сенім-нанымдар терең орын алған. Құран бойынша Ибрайым пайғамбар Алла жолына адамның орнына көк қошқарды құрбан шалған. Яғни, тасаттық салты қауымдық кек алудың қиратушы әсерін әлсіретуге бағытталған. Өйткені «қанға-қан, жанға-жан» принципі қауымды оқшауландырып, оның қарым-қатынастық мүмкіңдігін азайтады. Яғни Бұл салттық рәсімге айналып кетеді. Қанды кек мәдени алмастырушылыққа ұшырап, салт-дәстүрлі жоралғы болды. Құрбандық шалу салты жоғары ұйымдасу рәсімі бойынша қатысушыларды белгілі бір рәміз төңірегінде біріктіру мақсаты үшін атқарылды. Яғни, ол таңбалық сипаттағы қоғамдық әрекет еді, оның түбегейлі мағынасын білуші және жүзеге асырушы бақсы бол¬ды. Бақсылық жүйенің исламмен қарым-қатынасы біркелкі болмады. Пүтқа табынушылыққа қарсы күрес нәтижесінде қалыптасқан ислам генотеистік сенім-нанымдарға күдіктене қарады және мүмкіндігінше айыптады. Алайда, халықты өз дүниетанымына иландыру үшін ислам¬ға сол халықтың рухани өзегі мен ділін де қабьілдауы керек еді. Бұл процесс екіжақты болды. Төңірі мен киелі аруақтар мұсыл-мандық мазмұнға ие бола бастады Көк Тәңірі Аллаға, аруақ¬тар пірлерге, машайықтарға, құдайдың көмекшілеріне, ескі демондар ислам түсінігіндегі жын-шайтандарға айналды. Бұл — өте бір күрделі және жан-жақты мәдени құбылыс. Өтпелі мәдени кейіпкерлердің рухани мәдениетте басым типтік күш ретінде бейнеленгенінің талай деректерін діни текстерден және фольклордан келтіруге болады. Қазіргі кезде 1,5 миллиардтай қолдаушылары бар ислам туралы және оның Қазақстан топырағаңда қалыптасуы туралы аз жазылған жоқ. Сонда да исламдық өркениеттің біздің еліміздегі ерекшеліктерінің кейбір типологиялық мәселелеріне тоқталып өтейік. Батыстық және империялық мәдениеттануда исламдық өркениет жөнінде неше түрлі мифтер мен бұрмалаулар жеткілікті. Қысқаша оларды былай топтауға болады: Әрине, жоғарыда келтірілген пікірлердің негізіңде исламды шынайы білмеушіліктен гөрі, белгілі бір мүдделер тұрғысынан жалғандау көбірек орын алған. Жаңа Заманның бас кезіндегі технологиялық өзгерістерді дұрыс пайдалана білген Батыс әлемдегі шешуші күшке айналды және бүкіл дүниежүзілік үстемдік орнатуға ұмтылды. Вестернизация шынайы қарсылықты тек шығыстық діндер тарапынан кездестірді. Әсіресе, ислам діні христиандық экспанцияның зардабын Қытай мен Жапонияға қарағанда көбірек шекті. Крест жорықтары, империялық-отаршылық соғыстардың, христиан миссионерлері мен «бизнесмендерінің» әрекеттерінің нәтижесінде әлемде тек осман түріктерінен, Иран және Ауғанстаннан басқа XIX ғасырдың аяғында тәуелсіз мұсылман мемлекеттері қалмады. Бірақ бір мәдени-тарихи айғаққа назар аударайық: осынша қысымға қарамай мұсылмандығынан айырылған этномәдени жүйені тарихтан кездестіре алмайсыз. Тіпті, ең пәрменді миссионерлік мәдени экспанцияны жүргізген Ресей империясы да бірде-бір қалыптасқан исламдық этномәдени жүйені құрта алмады. Сібірдің байырғы этностарының христиан дінін қабылдауы көне дәстүрлік діндерді ауыстырумен қатысты еді. Керісінше, орта ғасырлардағы мұсылмандық империяларда христиан халықтарын зорлықпен мұсылмандыққа айналдыру саясаты батыстағыдай әдейі және қатыгездікпен жүргізілмеген. Себебі ислам дінінің негізгі қағидасы бойынша адам Алланы өз еркімен қабылдауы қажет. Мәселені тікелей қойсақ, исламда фундаментализм мен партикуляризм бар ма деген сұрақ туады. Әрине, жоқ дей салу жеңіл шешім. Фундаментализм дәстүрлі мәдениет күйзеліске ұшырап, жаңа тарихи жағдайларға икемделе алмаған маргиналдық қоғамның жемісі. Оның көрінісін, мысалы, Иран, Ауғанстан, Алжир сияқты елдерден байқауға болады және Бұл құбылыс батыстық экспанцияға қарсы тұрудан туады. Яғни, фундаментализм дегеніміз мәдени дамуды көне бітімдер шеңберінен шығармау талпынысы. Исламдық партикуляризм да батыстық әсіре бейнеленген мифке жатады. Мұсылман діні бойынша, барлық адамдар олардың шыққан тегіне, ұлтына, сеніміне қарамай құдайдың махаббатпен жаратылған пенделері болып табылады. Тіпті кітапқа сенушілердің өздері мұсылмандардың жауы емес. Әл-Фараби айтқандай, олар — «адасқандар қаласының» тұрғындары. Басқа дүниежүзілік және ұлттық діндер олардың негізін салған адамдардың, не қауымның атымен аталған . Ол барлық халықтарға арналған. Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. ISBN 9965-663-71-8 } }}} } }}} | Бұл үлгі мақалаларды автоматты түрде қосады
URL:
META:
TOTAL WORDS: 0
TEXT:
 