Ұлт зиялысы деп кімді айтамыз?
"Ұлт зиялысы деп кімді айтамыз?" | "https://abai.kz/post/13920"
TITLE: Ұлт зиялысы деп кімді айтамыз?
URL: https://abai.kz/post/13920
META: "Ұлт зиялысы деп кімді айтамыз?" | "https://abai.kz/post/13920"
DATE: 14.06.2012
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 1080
TEXT: 14.06.12. Зиялы адам - айналасына нұр беруші, жарық шашушы, шұғылаға бөлеуші адам. Яғни   жақсы адам. Дүние жақсылардың дұғасымен аман тұр делінеді. Белгілі бір   қоғамның бүтін-болмысын сары майдай сақтап, түзу жолдан тайқымауы үшін   зиялылардың атқаратын қызметінің маңызы орасан. 14.06.12. Зиялы адам - айналасына нұр беруші, жарық шашушы, шұғылаға бөлеуші адам. Яғни   жақсы адам. Дүние жақсылардың дұғасымен аман тұр делінеді. Белгілі бір   қоғамның бүтін-болмысын сары майдай сақтап, түзу жолдан тайқымауы үшін   зиялылардың атқаратын қызметінің маңызы орасан. Атақты   Мұстафа Шоқай былай депті: «Ұлттық зиялы деп кiмдердi айтамыз? Бiр қа­рағанда,   жеңiл көрiнгенiмен, шын мәнiнде бұл сауалға дұ­рыс жауап қайыру оңай емес.   Оқыған, тәрбие көрген адам­ның бәрiн «зиялы» деп атап, оны сол адам өзi тән   болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ,   сөзсiз қателе­семiз. Бiздiңше, белгiлi бiр мұрат-мақсаттардың соңында жүрген   және сол белгiлi мұ­рат-мақсаттар төңiрегiне жи­налған оқымыстыларды ғана   зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, эко­но­микалық   және әлеуметтiк дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кiре алады.   Зиялылардың мiндетi ұлы да қасиеттi болуы себептi өте ауыр. Халықты ұлт дең­гейiне   көтеру, яғни жерi, суы, қазынасы, тiлi мен дiнi бар бол­ған халық бұқарасын   бiр­лестiрiп, олардың санасын бiртұтас саяси, әлеуметтiк, ұлттық санаға   жеткiзуде ұлы тарихи мiндеттiң маңызды бiр бөлiгi зиялылардың үстiне жүктеледi».   Міне, Алаштың ардақты ұлы Мұстафаның зиялылыққа берген анықта­масы осындай. Осыған сайсақ, біздің бү­гінгі зиялылық деңгейіміз қай деңгейде? Бұрын қалай   бол­ған? Қазір ше? Қазақ - әлімсақтан мұ­сыл­ман халық. Ал бір заманда дүрілдеген мұсылман елде­рінің   бүгін қай деңгейге дейін құлдырағанын көріп-біліп отырмыз. Қазақ та одан шет   емес. Ендеше, неге мұсылман елдері, оның ішінде біздер де кері кеттік?   Алдымен бір сәт тарихқа үңілейікші. Араб халифатында 750 - 1258 жылд­ардағы   Аббасидтер билігі кезінде Жердің шар тәріздес домалақ екендігі әрі өз осін   айналып тұратыны дәлелденіп қойылған. Оны дәлелдеген - әл-Бируни. Ал еу­ро­центристікке   негіздел-ген ғы­лым-білім оны біздің са­намызға Ко­перник пен Гали­лей аш­қан   деп сі­­ңіріп кел­ді. Әлі де солай. Аме­риканы аш­қан еш­қан­дай Хрис­­­тофор   Ко­лумб емес, мұсыл­ман­дар екен. Соңғы жыл­дар­дағы зерт­теулер анық­та­ған­дай,   1312 жыл­дар ша­масында Батыс Афри­ка мұсыл­мандары мұхит арқылы Сол­түстік   Америка құрлы­ғына, дәлірек айтқанда, Мек­сика шыға­нағына келіп жеткен. Мис­сисипи   өзенін бой­лай жүзе отырып, құр­лық­қа іш­кері ен­гені туралы мәлімет­тер жаз­баша   және заттай айғақ­тар­мен анық дәлелденіп отыр. Медици­наның атасы - Ибн Сина   (Авиценна). Алгебраның ата­сы - әл-Хорезми. Музы­ка­ның атасы - әл-Фара­би.   Ең ал­ғашқы университет­тер­ді ашқан да - мұсылмандар. Сен­бейсіз бе?   Англияда 1100 жылы тұрғызылған Оксфорд университеті, 1200 жылы құ­рылған   Кембридж уни­вер­ситетінен де бұрын 970 жылы ашылған Египеттегі әл-Азхар   университетін қайда қоя­сыз?! Басында мешіт-медресе бо­лып ашылғанмен, сол   кезде-ақ ол жерде университеттік білім берген. Әлемнің ең ежелгі оқу орындары   қа­та­рына Тунистегі әл-Кай­руван мен әл-Зайтуна, Ма­рок­кодағы әл-Каравийин   оқу орындарын жатқызуға бо­лады. Тіпті алысқа бармай-ақ, Бұхара мен   Самарқандты, өзі­міздің Түркістанды-ақ ала­йықшы. Сопы Қожа Ахмет Йассауи   бабамыз қырық мың шәкірт тәрбиелепті. Осман импе­риясын құрған - сол Йас­са­уидің   шәкірттері еке­нін тү­ріктер аузынан тастамай­ды. Өз заманын дүр сілкінтіп   отыратын осындай зиялы­ларымыз болған. Баяғыда. Әлемге ілім-білім нұрын шашқан әлгіндей күш-қуа­тымыз құмға сіңген судай   жоғалды. Тоқтап-тоқырадық. Кері кету дәуірі басталды. Жа­сампаз ғасырлардың   ор­нын жат­тампаздық ғасыр­лар басты. Әлемді дүр сілкінт­кен жаңа­лық ашулар   жоғарыда аттары аталған ғұла­малармен бірге аяқталды. Олар­дан кейінгілер   өздері­нен бұрынғылар жасап кеткен ілім-білімді жинақтап, түптеп, шұқшиған   қағазбас­тылықпен ғана айналысты. Әлі де солай. Жаттампаздық ғасырлар деп   отырғанымыз - сол. Бұл алапат індет неден басталды? Мұның бәрі Ақыл мен Жүректің қоштасуынан,   яғни Дін мен Ғылымның ажы­рауынан басталған. «Ғылым­сыз адам - ақсақ, дінсіз   адам - соқыр» деп кетіпті қасқа бас Эйнштейн. «Дін - ғылым­ның атасы, ғылым -   діннің баласы» дейді Мұқағали Ма­қатаев. Ғылым мен діннің бірінсіз бірінің   күні жоқ. Екеуі екі жаққа бөлінген соң-ақ бүліну басталды. Ғылым азды, дін   тозды. Зиялылар ту­дыратын алтын жүлге, жол-жүйе жоғалды. Жүйе болма­ған соң   әр-әр жерде бөлшек­теніп, бөлектеніп шыққан қадау-қадау зиялыларға ғана   күніміз қарап қалды. Соның бірі - Абай. Абай -жалғыз. Жалғыз болғандықтан да,   қанша жерден ғұлама болса да, мектеп қалыптастыра ал­мады (бұл жерде Абайдың   ақындық мектебін айтып отырған жоқпыз). Заманы со­лай болды. «Қайран сөзім   қор болды, тобықтының езіне» деп күңіреніп кетті. Ұлттық зиялылар буы­нының үзіліп қалуына, әрине, түрлі фактор: аштық, соғыс,   жаппай жазалау әсер етпей қоймады. Қазақтың шын, иманды зиялылары ке­шегі тар   заманда атылды, асылды. Зиялылар шоғыры үзілді. Кешегі ширыққан за­манда   ширығып туған Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Қожанов, Төреқұлов, Рысқұ­лов,   Сәкен, Ілияс, Бе­йімбеттер секілді арыстары­мыз бен алып­тарымыздың соңы Әуе­зов,   Сәтбаев, Мар­ғұлан­дар­мен аяқталғандай әсер бе­реді. Әрине, одан кейін де   бір­талай буынды санап шы­ғуға болар еді, бәрібір си­рек, қадау-қадау ғана.   Жал­ғыз-жарымдар. Қанша жерден техноло­гия, интернет дамысын, бә­рібір біздер энциклопе­дия­лық   дең­гейдегі сауат­ты­лыққа жете алған жоқпыз. Ол сауат­тылық интернеттен ала   сала­тындай нәрсе емес, оның бәрі біздің санамызда болуы тиіс. Ал ин­тернет -   ғылым емес! Көп оқу, көп білуде тұрған ештеңе де жоқ. «Көп оқыған адам жүк   арқалаған есекпен тең» дейді дініміз. Көп оқу, көп білу жү­зеге аспаса, оңды   нәти­жесін бермесе, керісін­ше, адасты­руға алып барса, одан не пай­да, не   қайыр?! Онда ол зиялы емес, зиянды. Сонымен, бүгінгідей қол­дан жасалған қуыршақ тұл­ғалар емес, нағыз ұлттық   зиялыларымыздың қалып­тасуы үшін бізге әлі қанша жыл керек? Мүмкін, елу,   алпыс жыл өту керек шығар. Бәлкім, одан аз, бәлкім, көп. Мәселе онда емес.   Мәселе зия­лыларымызды қалып­тастыра білуде. Дәл бүгін «зия­лыларымыз жоқ»   деп ауызды қу шөппен сүртудің де қажеті жоқ шығар. Зия­лыларымыз, Құдайға   шүкір, аз да болса бар. Бірақ сол зия­лыларымыздың аузын бағып, айтқанына құлақ   түріп, ең­бегіне өтеу беріп отырған қоғам, билік бар ма? Кез кел­ген адам   бейнетінің зейнетін көруге қақылы. Әбден қа­қылы. Ендеше, зиялылары­мызға   қоғам тарапынан аздап болса да ілтипат көрсетілуі ке­рек. Аткөпір ақша арзан,   жалған шоуларға, арзымай­тын ғылымға емес, нағыз ға­лым­дарға бөлінуі тиіс.   Әлемдік маңызы бар жаңалық иелерін ашушылар ешқандай жалаң­аяқтар емес!   Оларға жақсы жағдай жасалған. Мәселен, Батыстың бір ғалымы саналы ғұмырын бір   ғана өрмекшіні зерттеуге арнапты. Сонда­ғысы - тор тоқитын өрмек­шінің еркегі   ме, ұрғашысы ма екенін анықтау. Нәти­жесінде тор тоқитын тек ұр­ғашылары   екен. Осы секілді Батыста біреулер тек қыбырлаған қо­ңызды, құмырсқаны   зерттеу­мен шаштарын ағартады. Олар кейбіреулер ойлай­тындай ақымақ емес.   Олар­дың есеп­шоттарына үлкен ақша түсіп тұрады. Белгілі қорлар, ұйым­дар   ақша аударады. Кейін әлгі ғалым еңбегінің нәтижесін телеар­наларға сатып,   тағы байиды. Өрмекші, құмырсқа, қоңыз - Құдайдың жаратқан жәндігі. Құдайды   тану үшін әуелі оның жаратқанын тану керек. Міне, Құдайға да, адам­ға да   керек ғылым - осы. Ал жақында біреу 11-планета­ны тапты. Салмағын, тығызды­ғын   жариялады. Сол 11-пла­нетаны тапқаннан қоғамда ештеңе өзгеріп кеткен жоқ.   Кедейлер байыған жоқ, аштар тойынған жоқ. Бірақ оның бәрі болашақ үшін керек.   Сол үшін әлгі ғалымға миллион­да­ған қаржы бөлініп отыр. Бұл жерде   айтпағымыз, зей­нетсіз бейнеттің нәтижесі болмай­тын­дығы. Арзанның сорпасы   татымайтындығы. Әрине, на­ғыз ғалымдар аш­құр­сақ жү­ріп те бір Құдайдың риза­шы­лығы   үшін тырбанып ең­бек ете беретін болар, бірақ та... Тоқсан ауыз сөздің тобық­тай түйіні: бізге ұлттық зия­лыларды тәрбиелейтін   жүйе қалыптастыру қажет, бізге жалаң ұлтшылдар емес, иман­ды ұлтшылдар керек!   Ол үшін қазақтың шын иманды зия­лылары қалыптасуы тиіс. Сірә, ол зиялылар   қазіргі ғы­лым мен дінді қатар ұстанған жастардан шығып, қалып­та­сатын болар   деп үмітте­неміз. Төреғали ТӘШЕНОВ «Айқын» газеті
