БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ (жалғасы)
"БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/43644"
TITLE: БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/43644
META: "БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/43644"
DATE: 01.04.2016
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 3882
TEXT: (Басы http://abai.kz/post/view?id=7271 , http://abai.kz/post/view?id=7292 сілтемелерде) Әуездiң ата мекенi  Бөрiлi – Орта Азия мен Сiбiрдi жалғастыратын керуен жолының үстiнде, Арқат бекетiнiң шығысында. Арлы-берлi кiре тасып, көпестiк жасаған Береке жол шетiнде отырған Әуезбен танысады. Ол – Алматының түбiндегi Байсерке ауылының азаматы. Сол Берекенiң немересi Нұржамалды Омарханға айттырады. Омархан – Ақылбайдан бiр жас үлкен. Демек, Омархан 1860 жылы туған. Нұржамал күйеуiнен алты жас кiшi, яғни, 1866 жылғы. Мұхтар әкесiнiң 37 мүшелiнде, шешесiнiң 31 жасында жарық дүниенiң есiгiн ашқан. Бұл К. Оразалиннiң дерегi. Екiншi естелiк былай: “Омарханның үйлену i не және сонау Жет i судан қыз айттыруына немере ағасы Самарханның септ i г i тиген екен. Самархан Семейде i р i сауда жасайтын Сәб i кей дейт i н өзбекпен танысып, оның Рақымжан, Мұқаш атты балаларымен достасады. Сөйт i п жүр i п Сәб i кейд i ң Мәдина деген қызына үйленед i . Құдандалы болған Омархан Сәб i кеймен б i рге Алматыға к i ре тартып, 20-30 арбамен ш i лде айында аттанады да, күзде Семейге алма әкел i п сатпақ болады. Сонда Әбсәмет деген қазақ көпес i мен танысып, ек i -үш жылдан соң оның Нұржамал атты қызын айттырып, алма керуен i мен б i рге елге алып қайтады. Нұржамал нұрлы, қара торы, келбетт i әйел ед i . Нұржамалдан үш қыз, б i р ұл – Мұхтар туады. Омарханның баулап өс i рген ағасы Самархан қайтыс болған соң, кей i н жеңгес i Мәдинаға әмеңгерл i к жолымен қосылады. Разақ пен Зура Самарханның балалары, б i рақ, Омархан тәрбиелеп өс i рд i ” (М. Диханбаев). Екi естелiк те бiр-бiрiн жоққа шығармайды, тек Береке – Әбсеметтiң әкесiнiң аты болуы керек. Ендеше бәрi орнында. Ал Әуез бен Самарханның қайсысы құдалыққа жүредi, бұл пәлендей шешушi мiндет атқармайды. Ол – екеуiнiң де парызы. Жол екеуiне де ортақ. Біз осы деректерге сүйене отырып және оны Саяқыптың әр өлкедегі жөн білетін көне көз бұтақтарына сынақтан өткізе отырып, 1997 Мұхтардың ата шежіресін жасап едік. Кейін, бұрын бейтаныс шежірешілер шығып, он аңыз деңгейіне дейін көтеріп, «шынның көзін бояпты». Болжамның бәрі де мәтқапының ісі ғой. Тек сол шежірешінің бірінің қатты қолқалауына қапыда түсіп қалып: «Тұрсын! Омарханның бойына өнер бітіріп, Мұхтар да тегіннен тумаған шығар – деген болжаммен, оның бойына ақындық өнер де қонған. Қисса да шығарған – деп айтып қалғаным. Тегінде сенің алдыңнан өтіп отырмын. Қалай түсіндірсең де өз еркің. Кейнгіге шындық қалсын», – деп еді аса қымбатты, жаны жақын, қара тілдің шешені, сол тұқымның сөз ұстаған силы дегдарының бірі. Біз де бетінен алмай, осы сөзінің өзін келтірумен емеуірін бере шектелеміз. Омархан – жалған қиссасыз да қазақ руханиятының тарихындағы ұлы әкенің бірі болып қала береді. Ал: «Қысқа жіп күрмеуіне жетпей жүрген соң, ұшына кендір жалғап жіберген» кедей дәменің өз кешірімі өзінде. Қыр қазағы үшiн ең құтты мекен – қыс қыстауы. Жайлау қызық пен қыздырманың у-дуымен бiлiнбей өте шығады. «Әуез бен Самарханның қыстауы – Бөр i л i төбе. Оның қасиет i – қатты қыс, қалың қарда малын аман сақтап қалатын Аяққараған, Бүйрекқараған деп аталатын бұталы, қарағанды жерлерде. Аумағы отыз-қырық гектардай. Ол арада көктеме ылғалды көп ұстайды да бетеге, тепсең ұйысып шығады. Қыстыкүн i сиыр, түйе сияқты малдар сол қараған, тобылғының арасында жатады. Аяққарағанның ортасында 67 гектардай қара топырақты жерге Әуез үй- i ш i мен ег i н салып, жыл сайын астық бастырады». Сол ауылдың өзiнде өскен Мәжит Диханбаев үшiн бұл жай естелiк қана емес, өзi басынан кешкен, көзiмен көрген және маңдайы терлеп жұмыс iстеген үйреншiктi тiршiлiктiн қам-қаракетi. Енді ұлы жазушының өмiрiн өмiр бойы сарыла зерттеген, Мұхтардың көзi тiрiсiнде ықылас-пейiлi құлаған жазушы Кәмен Оразалиннiң жинаған дерегiне кезек беремiз: «Нұржамал еск i ше оқыған екен. Қала тәрт i б i нде салынған Арқат бекет i нде туып-өскенд i ктен болар, басқа қыздардай бұйығы, ұялшақ болмайды, ашық-жарқын, турашыл, к i ш i пей i л әр i ажарлы адам болған. Әуезд i ң үлкен үй i ндег i Д i нәс i л сияқты беделд i бәйб i шен i ң жалғыз баласының әйел i болғандықтан, ерк i н өскен көр i нед i . Нұржамалдан: Қорлықа, Рахия, Күлс i м, Зұбайла, Мұхтар, Үмия туған. Үмия қаз i р Алматыда тұрады. (1989 жылы қайтыс болды – Т. Ж.) Мұхаңның басқа апалары жастай қайтыс болады. Қазақ ортасында ең мәдинетт i саналатын Абай ауылының адамы болуға әрк i м-ақ талпынған. Омархан да Абай ауылын жағалап, өнер қуған жастардың б i р i болған. Домбыра тартып, өлең айтуға, көр i п-б i лген, ест i п қалған жайларды мәнерлеп, орамды баяндауға талпынған. Әуез Мұхтарды бес жасынан бастап өз i оқыта бастайды. Мұндай әдет Абай айналасындағы ақсақалдардың көб i не тән қасиет. Өйткен i , олар баласы ертең молда алдына барғанда ештеңе ұқпай жүрсе, “Абайдан ұят болады” деп қысылады екен. Мұхтарды оқуға өзi әзiрлеген Әуез оны алғаш рет 1904 жылы күзде “Бұзылғантам” деген жерде оқуға беред i . “Бұзылғантам” – Жидебайдың тер i ст i к жағында, Есенбай жырасымен қатар жатқан қоныс аты. Жазғытұрым және күзде Құнанбай ауылы мекен етет i н бұл жерден Зере өз балаларының қара суықтан тоңбауы үш i н ерс i лі-қарсылы ет i п үш бөлмел i үй салдырған. Ел жайлауға шыққан кезде бұл үй иес i з қалады да, жүрг i нш i лер, ұры-қарылар оны бүлд i р i п кетед i . Жылда түзетсе, жылда солай бұзылып қалады. Сондықтан да ол қоныс – Бұзылғантам аталған. Ең алғаш Абай да осы Бұзылғантамда сабаққа барды. Содан кей i н жыл сайын Бұзылғантамға келгенде балаларды оқуға беру тәртiпке айналып кетедi. Мұхаң да сол арада Мұрсейiт Бiкi баласынан сабақ алады. Мұрсейiт – Абайдың хатшысы, жан-жақты өнер иесi болған адам. Ол өз шәкiрттерiнiң қолын жаттықтырушы үшiн оларға үнемi Абай өлеңдерiн көшiрткен және сол өлеңдердi жаттатқан. Қазiр Абай ауданы Мұхтар Әуезов совхозында тұратын Мұрсейiттiң баласы Рақымбай ақсақал (1886 жылы туған) былай дейд i : “Жасымның есейген i не қарамай әкем мен i жылда оқытатын. Мұхтармен де б i рге оқыдым. Мұхтар басқа балардай әкемнен қашпайтын. Әл i ес i мде, әкем жылда алғашқы сабағын бастағанда “Абайды б i лес i ңдер ғой. Абай деген сөзд i жазып үйренем i з”, – деп бастаушы ед i » («Семей таңы», 17. 11. 1967 ж.) Жердiң де, елдiң де жағдайын жатқа бiлетiн ұстаз ағаның Кәмен Оразалиннiң Мұхтардың өмiрi туралы “Абайдан соң” атты ұштаған романы жазушының бейнеттенiп жүрiп тапқан зейнетi. Көркем шығарма болғандықтан да бiз бұл шығармаға ешқандай сiлтеме жасамадық. Екiншiден: Кәмен Оразалиннiң бiрiншi кiтабына қатты қиянат жасалып, “Алашорданың” мүшелерi, соларды жақтады деген байбаламның нәтижесiнде Тұрағұл, Көкбай, Шәкерiмнiң аттары өзгертiлдi, оқиғаны өзгеге телiп жазуға мәжбүр болды. Тәуелсіздіктен кейiнгi басылымында қалпына келтіруге дәрмені жетпеді. Сондықтан да К. Оразалиннiң мақалаларына ғана жүгiндiк. Жоғарыдағы пiкiрiне орай, мынадай сұрақ қойғымыз келедi. 1904 жылы Абай қаза болды. Бұл қаралы жыл. Сондықтан “Бұзылғантамдағы” мектепке шәкiрттердi жию күмәндi жай. Екiншiден: Жидебай мен Бөрiлiнiң арасы 100 шақырымдай жер. Жетi жасар Мұхтардың барып қайтуы қиынға соғады. Үшiншi: Рақымбай Мұрсейiтұлының ауылы – Қасқабұлақтың маңында, Бөрiлiге жақын. Сондықтан да Мұхтар сауатын Бұзылғантамда емес, өз ауылында ашқан. Осы туралы жазушының өзi: «Оқуды бес-алты жасқа келген соң өзiмнiң үлкен әкемнен оқи бастадым. Сол кiсiнiң алдынан хат танып, түбi оқитын болған соң 9-10 жасымда әкеммен бiрге туысқан ағам Қасымбек қасына алып, басында бiр жыл Семейдегi Қамали деген хазiреттiң медресесiнде мұсылманша оқытты да, артынан орысшаға бердi. Орыс оқуына әуелi өзi дайындады. Содан кейiн бiр қыс ел iшiндегi ауылнай школдан, Әбiш Қасенов деген Семей семинариясын бiтiрiп шыққан қазақ учителiнен оқып, келесi жылы Семейдiң “5 класный городской училищес i не” түст i м. Содан әр i мектептег i оқу тәрт i ппен кетт i . Қалаға барып оқи бастағанға шей i н ауылда өткен балалық уақытында әкелер i мн i ң үнем i оқытатыны Абай өлеңдер i болатын. Ол кезде елд i ң басты адамдары балаларына оқыту үш i н Абай к i табын, белг i л i к i тап көш i рг i ш молдаларға ақша бер i п әдей i жазғызып алатын. Мен бер i кел i п, ес б i лген заманға шей i н көш i руш i л i кпен күн кешкен к i с i – Мұрсей i т деген молда ед i . Ол соны кәс i п қылып алған. Абайдың қара сөз i мен өлең i н түгел көш i р i п берген i не бес теңге ақы алушы ед i . Б i р жыл жазғытұрым өз әкем “Абай к i табы келд i ” – деп өз i мд i көп уақыт б i р үлкен қызық сый берет i ндей дәмеленд i р i п жүр i п, аяғында қар кет i п, ақ шығып келе жатқанда сол к i тапты әкелд i . Сонда ел қыстаудан көшкенше күнд i з-түн i өз i үйде болған уақытта Абай өлеңдер i н жаттатып, соны ылғи айтқызып, тыңдап, жақсылап жаттап алмаған жерлер i мд i қайтадан отырғызып, қайта жаттатушы ед i . Абайдың өлең i н жақсы көрд i м. Бәр i н ұқпасам да ұйқасының өз i де қызықтырғандай әсер етет i н. Б i рақ әкем ылғи жаттауға бергенде қайдағы ұзақ, қиын сөздер i н берет i н. Соның i ш i нде “Ат сынынан” бастап “Алланың өз i де рас, өз i де рас” – деген өлеңдер i н жаттағаным ес i мде бар. Б i р уақыт “Масғұтты”, “Ескендiрдi” де жаттатты. Сол жазғытұрымдай ауыр салмақ көрген уақытым жоқ ед i . Бұрын шаруа i степ, мал бағып, тәрт i пт i еңбекке салынған жер i м де жоқ болатын. Үйткен i б i р шешеден жалғыз еркек бала болып, үлкен шешемн i ң қолында өскен еркелеу бала болдым. Өз i м i зд i ң дәулет i м i з орта, яки, ортадан гөр i жоғарырақ болатын. Өз әкем де б i р шешеден жалғыз болған, оның үст i не еркек баланы қырыққа таман жақындаған кез i нде, зарығыңқырап барып көрген. Соның бәр i маған бейнетс i з, тоғышар, үй тентек бала болып өсу i ме құрық бергендей болып ед i . Сонымен, ең алғашқы “тiзенi” Абайдан көрд i м. Өлең i н күнд i з де, түнде де жаттадым. Әкем жаттатып тыңдағаннан басқа ештеңе қоспайды, көп мақтамайды да, б i рақ б i лмесем ұрсып та қоятын болды. Анда-санда аса үлкен өлеңд i күн-түн жаттап, зорлықпен ғана б i рдеме қылып айтып шығатын болғанда, сүйс i н i п мақтаған болады. Кейде шын ырза болғаны ғой дейм i н, өз i құс атуға шыққанда қасына ерт i п алып, атқан құстарын бер i п үйге қайтарып: “Өз i м келгенше пәлен өлеңд i жаттап қой” – деп тағы да жүк артатын. Сонымен б i р қыс, б i р жаз Абайды түгелге жаттап шығып ед i м. Бер i кел i п, орыс оқуына келген соң Абай алыстап қалды», – дейд i . Бұған қарағанда бiздiң пiкiрiмiз орынды сияқты. Сондықтан да “Мұрсейiт Бiкеұлының мектебiн бiтiрдi” – дегеннен гөрi, сол кiсiнiң дәрiстi оқыту әдiсiн қолданған әке мектебiнде оқыды деу дұрыс сияқты әрi шындыққа да сол жақын. Сонымен Абайдың хатшысы, оның көшiрген өлеңдерi қыздың жасау басының орнына жүрген, ұлы ақынның шығармаларының сақталуына бiрден бiр еңбегi сiңген Мұрсейiт Бiкеұлының оқу тәсiлiн игеру барысында Мұхтар үлкен сыннан өттi. Әуез қарт немересi Мұхтарды дала данышпаны өлерден бiр жыл бұрын, сәуiр айында алып барып, Абайдың батасын алады. Абай отырған үйге: “Дiнәсiл әженiң “Қоңыр қозысы ғой бұл” – деп Мағауия ертiп кiрсе керек. Абай Мұхтарды өзiне шақырып, маңдайынан сипапты. Иiскемеген, сипапты. Балаға суық болған ұлы ақын. Бiрақ Мұхтарға жылы ұшырап, ықыласын аударыпты. Оған Әуез атасының “миын ашытып” жаттатқан өлеңдерiнiң де шарапаты тиген және Мағауияның тiлегiн екi етпейтiн көрiнедi. Кiм бiлсiн, Мұхтардың – Мұхтар болуына басынан сипаған сол бiр мейiрiм-қайырымы мол, ыстық алақанның жылуы да әсер еткен шығар. Батаны алған соң, iс бiттi деп ойлаған бала содан кейiн мiнез көрсетсе несi айып. Қалай дегенмен де үстiне үлкен адамның өзi рұқсатсыз кiре алмайтын Абайдан бата алуы, алты жасар бала үшiн ұлы олжа едi. Дана мен бала бiр-бiрiн осылай көредi. «Мұхтар Абайдың өзiн де босағадан сығалап көрген емес. Абайдың өз балалары мен немерелерiне ере жүрiп, еркiн көрген. Кең маңдайлы, көзi бақырайған, жуан шал сегiз-тоғызға (алты-жетi болуы керек – Т.Ж.) келген жас баладан әлдеқандай өнер күткендей үмiттi көздерiнен мейiрiм төге жылы қарайды екен. Абайдың өзi шығармаларымен, Пушкиннен, Лермонтовтан, Крыловтан жасаған аудармаларымен Мұхтар бала жасынан таныс. Ел iшiнде қолжазба күйiнде тараған, жастар арасында әнмен айтылатын. 1905 жылы бiрiншi рет Қазанда басылып шыққан, ұзатылатын қыздар жасауының басы болып та тарай берген Абай шығармалары (қазiр Петербургтегi басылымнан бұрын Абайдың Қазан қаласында шыққан кiтабы бар екенi анық болып отыр – Т. Ж.) болашақ жазушының ыстық жүрегiне құйыла берген, құйыла берген. Бұл “Айттым сәлем қаламқас” пен “Тәңiрiм қосқан жар едiң сен” (Татьянаның әнi) бүкiл Арқа елдерiне кең тарап кеткен кезi. Мысалы, қиыр шетте жатқан бiздiң елдерге осы өлеңдi өз әндерiмен таратқан Беке деген әншi қарт әлi тiрi, осы күнi Қызылжарда тұрады» (Ғабит Мүсiрепов). Мұхтар ұлы ақынның батасын алғаннан кейiн бiр жыл өткен соң Абай дүниеден қайтты. Балашақпақтың қара жамылған адамнан қабырғасы қайысты. Солардың арасында ат қойып, бауырымдап келгендердiң iшiнде Әуез ата да, Омархан әке де бар едi. Ол көрiнiстi қозы көш жердегi дөң басынан жетi жасар Мұхтар да қамыға көрiп тұрды. Абай ауылы қара жамылды. Ендi ол үйдiң балалары тайға мiнiп жарыспайды, өзендi бойлап үйрек-қаз қумайды, ертегi айтпайды, асық ойнамайды. Оның себебi, былтыр басынан сипап: “Әжесiнiң қоңыр қозысы осы екен ғой. Атаңның көңiл қуанышы, елiңнiң ұлы бол” – деп бата берген, өзi өлеңiн жатқа бiлетiн Абай атасының қазасы екенiн бiлдi. Абай сияқты ұлы адамның өмiрiнiң әр көрiнiсi – үлкен тағылым. Ол туралы айтып беретiн адамдар келмес сапарға аттанған. Сол бiр аяулы ақынның бейнесi емiс-емiс елес күйiнде есiнде қалған Ақылия (Ақыш) және Мәкен Тұрағұл қыздарының естелiгi – Абай қазасы мен оның себептерiн ашатын ең соңғы куәлiк сөздiң бiрi. Сақара төсiндегi ең бiр ауыр оқиға туралы әңгiменi толықтай ұсынып отырмыз. Бұл жайды бiлмей Мұхтардың таным жолын таразылау да мүмкiн емес. Ақылия Тұрағұл қызы: « – Әкем өлгенде мен төрт жарым жаста болатынмын. Есiмде қалғаны: ұзақ уақыт бойы қаралы жылау, бауырымдаған дауыс үзiлмедi. Содан 40 күн бұрын Мағыш ( Мағауия ) қайтты ғой дүниеден. Сонда Абай әкем таңертең ел келгенде басын көтерiп отырды да, кешке жұрт тарқағанда терiс қарап, керегеге бетiн берiп жатып алатын. Тұраш ағам: “Арғы-бегi тұқымымызда құсалы ешкiм болған жоқ едi. Абай ағамды қайғы әкеттi” – дейдi. 1904 жыл жалпы жұртқа ауыр болыпты. Елдi жұт жайлапты. Бауырым Жебiрейiл сонда бесiкте. Ол туғанда Тұрағұл, Мағауия ағаларым Ақшоқыда екен. Разақ (Мұхтардың ағасы – Т. Ж.) сүйiншi сұрайын деп барса, Мағыш жоқ. Төрдегi үйде бүркенiп сырқаттанып жатқан Маржан тәтемдi (Мағауияның әйелi) көрмей шығып кетiптi. Ол кiсi соңынан қатты ренжидi. Жолдан Ережеп деген етi тiрi жiгiт қосылыпты. Оның әкесi Құнанбай тұсында Кавказдан келiптi де Қазақбай атанып кетiптi. Жидебайға келгенде Абай әкем “сүйiншiге” ат атапты. Сонда Разақ: – Еңбек – Ережептiкi. Атты соған арнаңыз. Жолымды бердiм. Мен өзiңiздiң атыңызбен шауып хабарладым. Өлсе құны жоқ. Ал, мына Ережеп, өз атымен шапты, – дегенде: – Жоқ, қуаныш сенiкi. Ал Ережепке тай атадым, – дептi. Б i рде дастарқан басында отырғанда Жеб i рей i л тырбаңдап әкеме ұмыты - лыпты. Абай әкем қуанып: – Осының кеудесi өзiме тартқан. Көрдiң бе маған ұмытылады, – дептi. Сонда: – Жоқ, дастарқандағы кәмпитке тырбаңдайды, – дегендерге: – Жоқ, оған емес, маған қарап тұр. Мен i ң көз i ме бала тура қарай алмаушы ед i . Мынау сескенбейд i , – депт i . Өм i р деген қилы-қилы, қатпар қатпар. Мағыштың қырқында Абай әкем қайтты. Оның қырқын Семейде берд i . Еск i Семейд i айтамын. Сол күн i Ақылбай ағам да мәңг i л i кке көз жұмды. Тұраш ағам әңг i мес i нде айтушы ед i . Абай әкемн i ң қырқын Тоғалақ руына с i ңген нег i зг i керей Бекбайдың үй i нде өтк i зген. Сонда Ақылбай З i кәй i л, Тұрағұл ағаларым сергу үш i н моншаға түс i пт i . Ақыл аға: – Монша жақсы екен ғой. Ет i м босап, серг i п қалдым, – депт i . Түнде бiр бастығырлыққан дыбыс шығып, Тұрағұл аға оянса, Ақыл аға жантәсiлiм берiптi. Ол кезде ескi Семейден – жаңа Семейге паром арқылы адамның сүйегiн өткiзбейдi екен. Соған қарамастан, таңғы бiрiншi кезекпен Ақылбай ағаның сүйегiн бергi жағаға өткiзгенде, қалың ел таң қалыпты. – Абайдың арты әлi өлмеген екен-ау, – дептi. Содан Абай әкемнiң артында Тұрағұл шаңырақ иесi болып қалды». Мәкен Тұрағұл қызы: « – Шырағым, қанша д i лмар болсам да, саған әкем туралы (Абай), оның өлең патшалығындағы өнегес i жөн i нде, өнер қуған ұрпақтары жайында туған әкемдей сез i лет i н қамқор да асыл аға Мұқаң барысында “көң i л i мде к i р қалдырмай” түгел сөзд i ң түб i н қосып айтып бере алмаймын-ау. Оның өз i б i р әлем ғой. Б i р-б i р i не ұқсас та, ұқсамайтын да жандар емес. Әрқайсысының жүрек терең i не үң i л i п, ыстық леб i н сез i ну бараң тартып, ег i лг i ш болған кәртең көң i лге де осал тимес. Айтса – сөз де, үз i к-үз i к оқиға да табылады. Б i рақ оқиғасы да, мән-мазмұны да, тақырыбы да “қиыннан қиысып”, б i р-б i р i н толықтырып, өзара сабақтаспаған соң әңг i мен i ң шырқы бұзылып, қиюы қашады. Адамға да ала-құла әсер етед i . Сондықтан да, мен өз i мше i штей жүйелеп алайын. Сабыр ет, шырағым... Осы әңг i мем i зд i басынан, яғни, әкемнен – Абайдан суыртпақтасақ қайтед i . Сонда уақыт i з i мен жүр i п отырамыз. Бәр i де рет-рет i мен жол-жөнекей әңг i мем i зге қосылып, не қалып отырады. Мен, шынын айту керек қой, әкемд i көрген жоқпын, ол туралы Тұраш (Тұрағұл) ағамыздың айтып отырған әңг i мес i н көп тыңдадым. Ол к i с i мен i ң көң i л i мд i қалдырмайтын. Ән үйрет i п, жанына жақын тартатын. Б i раз әңг i ме Ақыш әпкемн i ң баяндауымен оқырмандарға таныс қой. Сонда да... Рас, Ақыш әпкем айтқандай, әкем (Абай) алты айлық Жеб i рей i лд i ерекше ұнатыпты. Т i пт i , Мағауия ағаның қазасы кезінде дастарқан басында Жеб i рей i л әкеме ұмытыла бер i п, талпыныс жасапты. Сонда әкем: – Өжет i н-ай. Менде қанша ғұмыр қалды дейс i ң. Ақылымды тыңдамаса да, алдымнан дәм татсын. Т i л i м дарысын, – деп бөбект i қолына алып, мей i зд i т i л i мен талғап, Жеб i шке бер i пт i . Әкеме бала емес, үлкен адамдар тура қарай алмайды екен. Сол күн i Мағауияның қырқын берерден б i раз бұрын: – Тұқа, (Тұрағұлды әкемн i ң ауылы солай еркелет i п атаса керек) сен бел шешпегел i ай болды. Үш күн мұрсат. Ауылыңа бар, – депт i Абай атамыз. Сол сәтте Тұрағұл ауылға аттанып кет i пт i де, ек i күн өткенде көң i л i елег i з i п, мазасызданып, әлденеге елеңдей бер i пт i . Әкемн i ң үй i не желе жортып кел i пт i . Ес i ктен к i ре бергенде, тұла бойына д i р i л жүр i п, т i т i ркен i п кет i пт i . Әкемн i ң бет i қызарып, жанарының жиег i ндег i қызыл сызығы қан қызылданып, басы мойынымен тұтас i с i н i пт i . Ауыр күрс i н i п, ерекше б i р назбен Тұрашқа: – Тұқа, сағындырдың, зарықтырдың, – депт i . – Өз i ң i з үш күнге мұрсат еттiңiз. Мен екi-ақ күнде оралдым, әке! – А, дерттi болдым ғой, – деп күрсiнiп бетiн бұрып әкетiптi. Соңынан сұрастырғанда аяқ астынан ауырып, көзi қанталап, басына iсiк жүрiптi. Денсаулығы мықты, қуатты адам тосын дертпен арпалысып үш күн жатыпты. Бетi нарттай қызарып, от-жалын шашып, тақиясы басына симапты. Тұраш ағам, кейiннен сол оқиғаны есiне алып: “ – Өй сол б i р атаусыз тосын дерт қаз i рг i қан қысымы ғой дейм i н. Мағауияны қатты назаланып аза тұтты. Миына қан құйылған ғой. Дәл осы дерт. Дәр i герл i к сыпаттардағы жазған белг i с i ұқсайды”, – деген i ес i мде. Мағауияның қырқын берген күн i Абай әкем қайтыс болды. Жас шыбықтарды қиып арбаға салып, әкемн i ң сүйег i н жайлаудан Құнанбай зиратына қою үш i н етекке түсед i . 30 ж i г i т қосшы алған Тұрағұл аға Жидебайға жете бергенде арбада, сүйекке қарайлап отырған ел “кiшкене молда” атап кеткен к i с i жұртты тоқтатып: – Шырақтарым, Абай ағаны осы Жидебайға Оспан зиратының қасына қояйық. Басына толған i р i тк i қан ақыретке тама бастады, – дейд i . Отыз жiгiт қабiр қазыпты. Астынан жақпар тас шығыпты. Соны қашап отырып сүйектi қойыпты. “Басының бiр тамыры жарылып, ет пен терiнiң арасына қан ұйып қалса керек”, – деп Тұрағұл аға өз i нше болжал жасайтын. Мен анау жылдары әкемн i ң (Абайдың) басына ескертк i ш тұрғызамыз дегенде Семейге бардым. Мұқаң да б i збен б i рге жүрмекш i ед i , Мәскеуге шұғыл шақырумен жүр i п кетт i . Сонда қаб i рд i ң жан-жағы шынында да тас екен. Зады, ауаны i шке ж i бермесе керек, i ш i құрғақ екен. Тұраш ағайдың әкеме т i келей қатысты айтқан сөздер i осы, шырағым. Көз i т i р i с i нде Абай әкем жас жетк i ншектерд i ң аяқ алысын бақылап, i лтипат б i лд i р i п отырады екен. Әс i ресе, Кәк i тай Ысқақовқа ерекше ықылас қойыпты. Ол орысша хат танып, Семейге банк i мекемес i не орналасыпты. Оның бұл қуанышына ортақтасып әкем де (Абай) Семейге кел i пт i . Кәк i тай қызметтестер i н ресторанға қонаққа шақырып, Тұраш ағамды к i с i күт i суге сұрапты. Сонда: – Балалар! Тұқа, бұл ауыл қонағы емес. Қол қусырып, табақ ұсынатын. Олар сыншыл, тәкәппар. Өз i ңд i ұста, тосылма. Қызметкерлер шампан, коньяк i шед i . Екеу i ң де, өз қонағың болған соң дәм татарсыңдар. Әйтпесе, мәдениетс i зд i кке саналады. Тек, ақылың орнында болсын. Араласып өскендер i ң жақсы, – депт i . Қонақтан түнг i үшт i ң мөлшер i нде Кәк i тай мен Тұраш ағам қайтып оралса, әкем қазақ үйде шамның жарығымен к i тап оқып, анда-санда жазып отыр екен. Әкем қазақ ел i н i ң шығу тег i “қазақ” деген сөзд i ң атауы, көне мәдениет i , т i л i , шеж i рес i жайында көп i зден i п, соңына түскен. Семейден қолына нақты, кең мағлұмат берет i н тарихи деректер i л i кпеген. Шағатай, парсы, араб т i л i ндег i жазбалардың сүрлеу i н көп суыртпақтаған. Ақыры бұл сұраққа жауап берет i н деректер Орта Азия, Грек, Түркия, Араб, Үнд i ел i нде кездесет i н i не көз i жет i п, өнер ғылымға талпынған, зерек, адал i н i с i Шәкәр i мд i қажыға баруға жұмсап тұрып: – Мен сен i пайғамбар жолына жұмсағанда, ғылым жолына нұсқаймын. Жолда көнеден жазба мағлұматы бар көне қала, ежелг i ел көрес i ң. Қазақ халқына қатысты дерек жина. Саяхат – ел тану. Меке мен Бағдадта ғылым ордалары бар. Сонымен таныс. Шеж i ре i зде, – деп өсиет ет i пт i . Кенеттен кил i ккен Абай қазасы Шәкәр i мд i б i рер жылға бөгейд i . Шәкәр i мн i ң де Мұхтарға әсер i өте күшт i болды”. Сол бiр қаралы жаз Мұхтардың бала зердесiне қатты әсер етiптi. (жалғасы бар) Тұрсын Жұртбай Abai.kz
