Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)
"Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10327"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/10327
META: "Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10327"
DATE: 05.09.2011
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 2957
TEXT: Осы бір бақталайсыз жанұяның тағдыры туралы Гүлнар Міжақыпқызы Дулатова: «Дәрігерлік институтта оқып жүргенімде Елдес аға орыстарға қазақ тілінен сабақ беретін. 1935 жылдары жиі келіп тұрдым. Папамның ең жақын жолдасымен ұшырасқанымда, көз алдымнан бұлдырап, алыстағы сағымдай  қайта оралмас бақытты бала кезім елестеп өтетін. Әкемді көруге зар болған сағынышым одан сайын күшейіп, жүрегімді сыздататын. Мамам: «Елдестің семьсы берекесіз, неміс әйелінен - Эльза Адамовнадан қорлықты көп көрсе де, шыдайтын, - деп отырушы еді. Жас болғандықтан неге олай деп қазбалап сұрамайтын едім. Алпыс жылдан соң, 1989 жылы Райымжан Бөкейхановтан кейбір сырларын білгендей болдым. Оның Эльзаны сипаттауынан кейін мамамның жақуратып айтқан кейбір сөздері есіме түсті. Елдес аға өзінің досы Міржақып қайтыс болғанын естігенде Смет Кеңесбаевқа: «Смет, бүгін мен үшін қаралы күн, аза тұтамын. Аяулы Міржақып Дулатовтың - жан жолдасымның дүние салғанын естідім. Менің сабағымды өзің өткізе сал», - депті. Мұны маған 1960 жылы Смет ағаның өзі айтты», - деп еске алады. Иә, Эльза Адамқызы адамдықтың ала жібін жиі аттаған сияқты. Біз күмәнмен қараған біраз сұрақтардың астары мына естеліктен анықталып отыр. Баласы - әкесін ұстап бергеннен гөрі, «төсектесін» (сожительница - Е.Омаров) ұстап беру, әрине, әлдеқайда жеңіл. Осы бір бақталайсыз жанұяның тағдыры туралы Гүлнар Міжақыпқызы Дулатова: «Дәрігерлік институтта оқып жүргенімде Елдес аға орыстарға қазақ тілінен сабақ беретін. 1935 жылдары жиі келіп тұрдым. Папамның ең жақын жолдасымен ұшырасқанымда, көз алдымнан бұлдырап, алыстағы сағымдай  қайта оралмас бақытты бала кезім елестеп өтетін. Әкемді көруге зар болған сағынышым одан сайын күшейіп, жүрегімді сыздататын. Мамам: «Елдестің семьсы берекесіз, неміс әйелінен - Эльза Адамовнадан қорлықты көп көрсе де, шыдайтын, - деп отырушы еді. Жас болғандықтан неге олай деп қазбалап сұрамайтын едім. Алпыс жылдан соң, 1989 жылы Райымжан Бөкейхановтан кейбір сырларын білгендей болдым. Оның Эльзаны сипаттауынан кейін мамамның жақуратып айтқан кейбір сөздері есіме түсті. Елдес аға өзінің досы Міржақып қайтыс болғанын естігенде Смет Кеңесбаевқа: «Смет, бүгін мен үшін қаралы күн, аза тұтамын. Аяулы Міржақып Дулатовтың - жан жолдасымның дүние салғанын естідім. Менің сабағымды өзің өткізе сал», - депті. Мұны маған 1960 жылы Смет ағаның өзі айтты», - деп еске алады. Иә, Эльза Адамқызы адамдықтың ала жібін жиі аттаған сияқты. Біз күмәнмен қараған біраз сұрақтардың астары мына естеліктен анықталып отыр. Баласы - әкесін ұстап бергеннен гөрі, «төсектесін» (сожительница - Е.Омаров) ұстап беру, әрине, әлдеқайда жеңіл. Мiне, қазақ жерi үшiн болған саяси күрес «Алашорда» көсемдерi үшiн осылай, түрмемен аяқталды. Бұл - сол кездегi қоғамның даму бағыты мен қоғамдық ойдың күресi тұрғысынан алғанда тарихи заңдылық едi. Кеңес өкiметi жаhангерлiк отарлаудың жаңа түрiне, ең қатыгез жолына түстi. Қандай қысымға ұшыраса да адамның санасындағы асыл ойды ешкiмде өшiре алмайды. Ұлттың басына осындай ауыр күн түскенде бар салмақты өзi көтерiп, «талша мойным қылша» деп ашық майданға шыққан азаматтардың табылғанына да шүкiршiлiк В. О. Ключевскийдiң: «Халықтың өз i н i ң сүйген көсем i не деген сен i м i - сол халықтың өз i не деген сен i м i мен рухани  күш i н i ң қуаттылығының белг i с i », - деп айтуында үлкен тарихи астар жатыр. Қазақ ұлты да Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановты өзiнiң ұлттық көсемi деп таныды, оның жеке басының қасиеттерi мен саяси бағытына, күрес жолындағы адалдығына сендi. Қадiрiн сездi. Оны кеңес өкiмет неғұрлым жеккөрiнiштi етуге тырысқан сайын, ұлты соғұрлым қатты сүйдi. Тiптi Сталин мен Голощекин сияқты дұшпандарының өзi оның қайраткерлiк қасиетін мойындады. Ақжүрек белсендiлер де Әлихан Бөкейхановты аузына алмауға тырысты. Бұл - оған деген iшкi құрметтi танытады. «Алаш iсi» атты бұл тергеудегi жер мен қоныстану мәселесi жөнiндегi «қылмысты қосымша дерекпен әшкерелеп бергеннің» бiрi - сауда қызметкері Мирасбек Төлепов. Бұл кiсiге Жер жөнiндегi халық комиссариатындағы басшылардың басқан iзiн бақылау тапсырылды ма, жоқ, өзі белсенділік танытты ма, әлде шайханада бірге дәм татқанын білген тергеушілер оны да бопсаға сап дегеніне иліктірде ме, белгісіз, әйтеуір сол күндері М.Төлепов жолдас «коммунистік мiндетін» уақытында әрi «абыроймен» атқарыпты. Әсiресе, жер саясаты жөнiндегi «ұлтшылдардың дұшпандық әрекетiне қабырғасы қатты қайысады» екен. Ол осы жаз айындағы жер мәселелері туралы оқиғаларға орай Әлихан Бөкейхановтың және өзге де мемлекет қайраткерлерiнiң үстiнен төмендегi мазмұнда тiкелей Голощекиннiң өзiне арыз жолдады. «ВКП (б) - ның өлкел i к комитет i не «ВКП (б) мүшес i М. Төлеповтен Партиялық билет № ... ҚССР-дег i б i зд i ң партиямыздың алдында шеш i м i н күт i п тұрған аса күрдел i б i р қатар мәселелер бар. Соның i ш i ндег i саяси және шаруашылық маңызы ерекше зор, шиелен i скен және ең қиын мәселен i ң б i р i - жер мәселес i . Бұл туралы әр түрл i көң i л-күй қалыптасып, қилы-қилы «теориялар» мен «позициялар», «көзқарастар» орын алып отыр. Әс i ресе, дәл қазіргі кезде бұл мәселе тіпті ушығып барады, оған кедейлер мен еңбекш i орташалар ғана емес, тег i б i зд i ң партиямызға жаулықпен қарайтын бай-кулактар мен эсерш i л-алашордашылардың өк i лдер i де белсенд i л i к танытуда. Соған қарамастан, б i зд i ң кейб i р жауапты қызметтег i жолдастарымыз тек қана партияның ішкі жұмысы болып табылатын мұндай күрдел i мәселен i Әлихан Бөкейханов сияқты контрреволюциялық элементтермен б i р i г i п талқылауға дей i н барып отыр, сөйт i п партия қатарындағыларға бұл адамның ықпалының күшею i не, б i зд i ң ел i м i здег i шешуш i мәселен i ң б i р i - ҚССР-дег i ұлтаралық қарым-қатынасты шиелен i ст i р i п, қиындатып ж i беру i не қолайлы жағдай жасалып отыр. Өз ерк i мнен тыс төмендег i партияға қарсы әрекетке куә болғандықтан да, бұл туралы Крайкомға хабарлауды партиялық борышым деп есептейм i н. Осы жылдың ш i лде айында Жер жөн i ндег i халық комиссары Сұлтанбеков Қырымға кет i п бара жатып жолай Мәскеуде аялдады. Сол күн i , қонақ үйге ки i м-кешег i н тастай салысымен Сұлтанбеков Әлихан Бөкейхановтың пәтер i не тұра жүг i рд i , өз i н i ң ол үйге баратындығы туралы Жер жөн i ндег i комиссариаттың қазақ өк i лд i г i нде т i ркелген қызметкер i арқылы алдын-ала хабарлатып қойыпты, ол Әлихан Бөкейхановтың үй i нде түн ортасына шей i н болды. Әлихан Бөкейхановпен арадағы әңг i меден кей i н ол Төреғожин мен Төлепов жолдастарға: «Әлихан Швецовпен сөйлесем i н деп уәде берд i , істі өз i м i з ойлағандай ет i п шешет i н болды», - деп хабарлады. Әңг i ме федеральдық мекемелермен арадағы талас тудырып отырған Қазақстандағы жер кес i м i мен бөл i с i туралы ед i . Мен i ң ойымша, партияның i шк i i с i болып табылатын мұндай күрдел i мәселен i «Алашорданың» көсем i мен б i р i г i п талдау - төзуге болмайтын жай. Мұндай жағдайда, большевиктер партиясына мүлдем жат идеологияның партия мүшелер i не ықпал ету i мүмк i н, сондай-ақ, Жер жөн i ндег i комиссариат сияқты аса жауапты мекемен i ң қызметкерлер i тұтастай, не жарым-жартылай аса реакцияшыл, жат пиғылдағы «Алашорда» идеологиясының шырмауында кетпес i не к i м кеп i лд i к беред i , бұл б i зд i ң жұмысымызға тек кедерг i жасайды. Мен i ң ойымша, бұл мәселен i Бөкейхановпен және оның компаниясымен емес, тек қана жетекш i партия ұйымдарымен, тек қана партияның өз i ш i нде талқылау арқылы ғана шешуге болады және солай ету керек. 23/Х - 27 ж.                                            М. Төлепов». Бөкейхановтың жеке басы үшiн бұл «партиялық хаттың» пәлендей пайда-зияны шамалы-тын. Тек халық қамын ойлаған халық комиссары Ж.Сұлтанбеков орынынан алынды және оның әрiптестерiнiң жолын қиды.  М. Төлеповтiң бұл арызы «Алаш iсiнiң» індетіле тергелуіне себепкерлiк еттi. Мұндай ұтымды «айғақты» әккi Голощекин өте ұрымтал пайдаланды. Ол өзiнiң кезектi бiр мәжiлiсіндегi кезектi-кезексiз, керектi-керексiз сөздерiнiң бiрiнде «ақ жүрек» М. Төлеповтiң арызына сүйенiп: «Қазақстанды қалай басқару керек екен i н, мысалы, Сұлтанбеков жолдас қасындағы б i р i нш i басшы Голощекиннен емес, Мәскеудег i Әлихан Бөкейхановтан ақыл сұрады», - деп мән-жайдың тонын өзгерте баяндады. «Қужақтың» өршелене, өрекпи, елiре сөйлеуiнiң астары түсiнiктi еді. Ол қалайда жер туралы заңды жүзеге асыртып, 360 мың еуропалық қоныстанушыларды жылдам көшiрiп әкелiп, қазақ ұлтының тектiк тамырын келiмсектер тұқымымен будандастырғысы келдi. Ол үшiн ең алдымен қазақ зиялыларын түрмеде тұқыртпай «iсі оңға баспайтынына» көзi жеттi. Бұл жазалау саясатының ресми түрде басталу «рәсiмi» болатын. Ескерте кетеріміз, әуелде Ә.Бөкейхановты тұтқындауға ұмтылған тергеушілер, ол ойларын жүзеге асыра алмаған соң, тергеуді уақытша тоқтата тұруға мәжбүр болған. Сол жылы желтоқсан айында Д.Әділовтің ұсталуымен тергеу қайта жалғасқанда, уақыты жағынан ілгері болса да, "Елдес Омаровты және т.б. айыптау ісі» ІІ том ретінде қоса тіркеген. Соған орай 1929 жылы 27 мамырда, яғни, арада бір жарым жыл өткеннен кейін тағы да тергеуге тартылған Ә. Бөкейханов бұл оқиға жөнiнде мынадай мәлімдеме жасады: «...Мен i ң жер туралы саясатқа көзқарасым мынаған кел i п саяды: орыстар (қоныстанушылар) мен қазақтарға жерд i тең мөлшерде бөл i п беруге болмайды, өйткен i , орыстар жерд i өңдеу мәдениет i н жақсы меңгерген, сондықтан да олар үнем i қазақтардан үстем түс i п отырады, ақыр-аяғында, қазақтарды ысырып шығарады. М i не, мен i ң жер мәселес i жөн i ндег i «ұлтшылдық» көзқарасым осы. Ал енд i , мен i Жер жөн i ндег i халық комиссариатының жер туралы i с i не араласады-мыс деген қауесетке келет i н болсақ, онда мен мынаны мәл i мдейм i н: мен i ң бұған ешқандай қатысым жоқ, мен i ң ақылымды қажетс i н i п отырған да ешк i м жоқ. Мысалы мен Голощекин жолдастың «Мәскеуге келгенде Голощекинге емес, маған жолықты», - деп Сұлтанбековтi айыптаған жаласын мойындамаймын, болған оқиғаның жайы мынадай. Сұлтанбеков Мәскеуге республиканның Жер жөн i ндег i комиссары рет i нде РСФСР-д i ң Мемлекетт i к жоспарлау мекемес i не жер кес i м i н i ң мөлшер i н бек i тт i ру үш i н келд i (1927 ж.). Ол кес i мд i мөлшерд i бұдан бұрын қазақ үк i мет i н i ң мекемелер i бек i т i п қойған, кес i мд i жер мөлшер i н ұсынған және оны қорғап шыққан Швецов ед i . М i не, сондықтан да РСФСР-д i ң мемлекетт i к жоспарлау мекемес i нде әлг i жер кес i м i н i ң мөлшер i н тағы да қорғау үш i н Швецовқа өт i н i ш етпек екен, сол үш i н мен i i здеп кел i пт i , олар мен i ң Швецовпен еск i ден келе жатқан (34 жыл!) дос екен i мд i б i лет i н, егерде мен өт i н i ш етсем оның бас тартпайтынын, ал Сұлтанбековт i ң өз i айтса, онда Швецовтың бас тартуы мүмк i н екенд i г i н баяндады. Мен i ң өт i н i ш i мнен кей i н, шынында да, Швецов жер кес i м i н қорғауға кел i с i м i н берд i . Ал, Голощекин ғой, Сұлтанбековке айып тағып, мен i мен «кеңест i » деп байбалам салды», - деп Қуажақтың өзiн мінедi. Бiрақ та түрмедегi түсiнiк төрт құбылаға түгел жетпедi. «Қуажақтың» көпiрмесi жарты ғасырдан астам уақыт бойы айыптау үкiмiнiң орынына жүрдi. Әрине, Әлихан Бөкейхановтың: «халық комиссариатының жер туралы iсiне... қатысым жоқ, менiң ақылымды қажетсiнiп отырған да ешкiм жоқ» - деуi жай ғана тергеушiнi алдарқату. Азаматтарды айыпты етпеуден туған сақтық. Мұны түсiндiрiп жатудың өзi артық. ОГПУ-дiң тергеушiлерi ешкiмнiң де нағашысы емес екендiгiн ол жақсы бiлетiн. Әйтпесе, жер туралы жобаның барлық баптары Әлихан Бөкейхановтың ақыл - таразысы арқылы өлшенiп жүзеге асқандығын жоғарыдағы деректер толықтай дәйектесе керек. Өкiнiшке орай, заман қыспағына ұшыраған бұл жоба - сол жоба күйiнде қалды. Қазақ елi тәуелсiздiк алған кезеңде де жер туралы заң қабылдағанда iлгерiдегi тәжiрибе ескерiлмедi. Жер - Отан. Ал Отан туралы Заң тек қана сол жердiң иесi атанған ұлттың мүддесiн көздеп, ар-ожданын, қадiр-қасиетiн қорғауы тиiс. Ата-бабаның сүйегiмен құнарланған топыраққа қасиетсiз дән мен усойқының тамыр тартпағаны лазым. Бiз бiр есемiздi жiберiп алдық. Қолымыздан бердiк. Сол жер заңы үшiн «Алашорданың» үкiмет мүшелерi мен қазақ мемлекетiнiң ұлтжанды қайраткерлерi өмiрiн қиып едi. Олар 1927 жылы күзде шетiнен түрмеге қамалды да соңынан ату жазасына кесiлдi. Голощекиннiң байбаламы Мәскеуге де жеттi. Түрмеге түсiре алмаса да Әлихан Бөкейхановты қызметтен шеттетiп, үй қамауына, яғни қазақтардың ұғымы бойынша «мырзақамаққа» алды. Қаншама жеккөрiнiштi көрсетуге тырысса да Әлихан Бөкейхановтың жеке басының ерекше қасиетiн жоққа шығаруға кеңес дәбiрлерiнiң дәтi жетпедi. Тергеуге iлiнiп, «мырзақамаққа» кесiлгенде оған бас редактордың орынбасары Велиновский: «Азамат Ә.Н. Бөкейханов 1922 жылдың 14 желтоқсанынан бастап 1927 жылдың қазан айының 1 күн i не дей i н Мәскеу қаласындағы СССР халықтарының орталық баспасының қазақ бөл i м i нде әдеби қызметкер болып i стед i . Орталық баспада өз i н ғылыми және әдеби қызметкер рет i нде азамат  Ә. Н. Бөкейханов қазақтың тұрмыс-салты мен шаруашылығын, т i лд i (орыс т i л i н - Т. Ж.) түбегейл i б i лет i нд i г i мен қатар өз i не тапсырылған м i ндетт i орындауда ерекше парасаттылық танытты. Орталық баспаның қызметкерлер i санының қысқартылуына байланысты азамат Ә. Н. Бөкейханов 1927 жылдың 1 қазанынан бастап әдеби қызметкер м i ндет i нен босатылды», - деп мiнездеме бердi. Бұл оның өмiрiндегi соңғы қызмет орыны болды. Сол күннен бастап тура жыл бойы Мәскеуден ешқайда аттап шықпады. «Мырзамақта» жүрсе де түрмеде жатқан А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев iспеттi мақсаттас, мұраттас достары мен iнiлерiнiң жетiм-жесiр қалған әйелдерi мен балаларына көмектесiп, қамқоршы атаның орынында жүрдi. Оған мысал да, дәлел де, дәйек те жеткiлiктi. 1937-жылғы түсiрiлген суретке қарап отырып, бетiндегi қатпар-қатпар қалың әжiм мен ағарған қайратты шашына, шалғы мұрты мен отты да ойлы жанарына көзiңiз түскенде-ақ, осынау ұлты үшiн ғұмырын бағыштаған қазақ ұлтының ұлы көсемiнiң қасиеттi тағдырын оқығандай боламыз. Соңғы он жылы саяси қысыммен, тiршiлiктiң тәлкегiмен өттi. Оның қандай тауқыметтi күй кешкенi Елдес Омаровтың тергеушiлерге жазып берген түсiнiктемесiнде баян етiлген. Ұлт көсемiнiң өмiр сүруi қиынға айналған тұста сенiмдi серiктерi мен мұраттас шәкiрттерi оны естен шығармаған. Қаражат жиып, рухани тұрғыдан демеу жасаған. Тергеушiлер мұндай игiлiктi, имани қадамды мүлдем басқаға жорып, «Алашорда» үкiметiнiң құпия қорын құрды, «Алаш» партиясының мүшелiк жарнасын жыйды деген айып таққан. Елдес Омаров математика оқулығын жазған алғашқы ғалымдардың бiрi. Мiне, осы алгебраның хатқа түскен формулаларын тергеушiлер «шпиондық шифр» деп белгiлеген. Әлихан Нұрмахамедұлының өзi: «Елiн сүйген Елдесiм!» деп еркелеткен Елдес Омаров та оған деген сүйiспеншiлiгi мен адалдығын түрмеде жатқанда да сақтап қалды. Ол өзiнiң ұлттық рухани ұстаздары мен саяси жетекшiлерiн үнемi құрметпен атай отырып, тергеушiлердiң қыспағы мен қорқытуына қарамастан оларды ақтап куәлiк берген. Тергеушілер жанамалап А.Байтұрсынов пен Ә.Ермековтің З.Валидовпен қалай кездескенін суыртпақтап сұрайды. Оған Ә.Бөкейханов: «Байтұрсынов пен Ермековке қатысты айтарым мынау. Олар 1920 жылы (жазда) Москваға келді. Мұнда Қазақ автономиялы республикасын жариялаудың ұйымдастыру комиссиясының жұмысына қатысу үшін келді. Олар мұнда Валидовпен кездесті ме, жоқ па, мен білмеймін, бірақ мынаны ескерте кетейін, мысалы Ермеков Қазақ республикасының құрылтайына 1920 жылдың қазан айында келді, ал Валидов 1920 жылы қыркүйек айында Баку қаласында өткен Шығыс халықтарының кеңесіне қатысты. Демек, олар Валидовпен ешқандай да байланыс жасаған жоқ деп ойлаймын. Қалай болғанымен де маған ол туралы ештеңе деген емес», - дейді. Сөйтіп, Қазақстанның бүкіл тергеушілері: Ә.Бөкейхановтың құпия хатын Бұқарадағы З.Валидовке апарды дегенді дәлелдеу үшін жетпіс бір адамды тұтқындап, оларды бір жарым жыл бойы тергеп, сондай ұқыптылықпен жинаған айғақты Ә.Бөкейханов бір абзац көрсетіндімен жоққа шығарды. Ал Әлімхан Ермеков: «Мен Заки Валидовтің контрреволюциялық көңіл - күйде жүргенін және оның мақсатын білдім ( 1920 ж.). Россияның Шығыстың езілген халқына қолданған саясаты оны қанағаттандырмайтын, олардың бірігіп, тәуелсіздік алуын көздейтін. Заки Валидов пен Байтұрсынов және басқалар қатысқан жиналысқа мен де қатыстым. Кеңес құпия дейтіндей жағдайда өтті, мен Қазақстанның тағы да бір сойқанға қатысқанын қаламасам да, Валидовтен және басқалардан іргемді бөле алмадым, ол кеңеске өзімнің және Байтұрсыновтың қатысқанын жасырып келдім», - деп жазды «Ашық хатында». Ал осы 14 томдық тергеудің басты нысанасына айналған З.Валидов кім? Ә.Бөкейханов пен З.Валидовтің тағдырлары қалай тоғысты? Бұл мәселелерді толық білмей мұқым тергеу ісінің айғақтарын түсіну де мүмкін емес. Сондықтан да шағын өмірбаяндық мағлұмат бере кетеміз. Анкеталық анықтама: Заки Валиди (Валидов) Тоған (1891-1970) башқұрттың суықлы қай-оңғұт-уақ тайпаларының құрамасынан шыққан, нағашысы қыпшақ. Қидандардың (кедендердің) тұсында Башқұрт (Бас бөрі) ұрандас жұртпен анда болған. Арғы аталары Күшік сұлтанның тұсында Көшім ханмен бірге орыс отаршылдарына қарсы соғысқан. Атасы Уәлид молла, әкесі Ахметшах медресе ұстаған дінбасы, патша армиясында әскери қызметін өтеген. Арабша, парсыша, орысша сауатты, сирек қолжазбалар мен кітаптарды жинаған және оларды аударған оқымысты әрі ауқатты адамдар болған. Шешесі Уммульхаят та араб, парсы қолжазбаларын таратып оқитын абыстай екен. Маржани мектебінің шәкірті Заки де жасынан руханият тарихына құштар, нақшбандия пәлсафасының ықпалымен тәрбиеленген. Араб, парсы, шағатай, орыс жазба тілін еркін меңгеріп өседі. Сондықтан да ғұламалық жолды таңдайды. «Қасымия» медресесінде түркі тарихынан дәріс береді. Тарихи тақырыптағы ғылыми зерттеулері тұрақты жариялана бастайды. Түрік халықтары мен мұсылман жұртының отарлау тарихын зерттей келе саяси көзқарасы қалыптасады. Қазан университетінің еркін тыңдаушысы бола жүріп, 1911 жылы «Түріктер мен татар тарихы» атты зерттеу еңбегін жариялайды. Алғашында башқұрт тілінде басылған бұл еңбек түркі зиялыларының арасында үлкен қоғамдық пікір туғызды. З.Валидов бұл еңбегінде мұқым түркі жұртының тумысын тұтас алып, ортақ тарих ретінде қарастырды. Ол, сөйтіп, исі түркі қауымына алғаш рет ғалым ретінде танылды. 1913-1914 жылдары көне қолжазбаларды іздестіріп Түркістанға ғылыми-іздестіру экспедициясына шығып, Ташкенттегі, Самарқандағы, Бұқарадағы, Ферғана ойпатындағы және Душанбедегі көне медреселерден сирек мұрағаттарды тауып, жеке адамдардың қолындағы жазбалармен де танысып, ғылыми айналымға түсіреді. Сол сапарда болашақ саяси әріптестерімен де, қарсыластарымен де танысты. Олардың қатарында гимназия шәкірті Нәзір Төреқұлов, Петербург университетінің заң факультетінің студенті Мұстафа Шоқаев, Мінауар қари, Убайдулла Хожаев, Шолпан (Әбділхамид Сүлейменов) болды. 1915 жылдан бастап саяси үйірмелерге қатысады. Қазақ хандарының тұқымы Ғалиасқар және Сәлімгерей Жантөриндердің 1905-1907 жылдар арасындағы саяси қозғалыс тұсында ұсынған «Аймақтық автономия» туралы кітапшасы оның болашақ саяси бағдарламасын анықтап береді. Ол бұл туралы өзінің 1969 жылы Стамбулда жарияланған «Қатираларында» (Естеліктерінде): «Мен ондағы айтылған идеялармен толықтай келісетінмін. Тура осындай көзқарас жақындығының нәтижесінде Әлихан Бөкейхановтың көмегі арқылы Сібір автономиясын жақтаушылардың бірі, Сібір казактарынан шыққан, Орталық Азия туралы зерттеуші Потанинмен таныстым... Менің Сібір автономисы туралы ықыласымды қарт ғалым іштей ұнатты... Сәлімгерей Жантөринге: Егерде Сібір автономисы құрыла қалса, одан бұрын Көшім хандығына қараған шығыс Башқортстанға орын табыла ма», - деп сұрадым. Ол: «Уақыты келгенде бәрін де көресің, ондай да мүмкіндік туып қалар... Россиядағы саяси қозғалыстардан толық хабардар болу үшін Петроградқа бар», - деп кеңес берді», - деп еске алады. Жалғасы бар «Абай-ақпарат»
