Aşağıdaki metin farklı kaynaklardan ocr ile çıkarılmış ve içinde hatalar bulunmaktadır. Metindeki hataları düzeltip metni tekrar yaz.

Şüphesiz g+ndemden düşmpeylen tartışmalar, iş yükü, çocuklar derken stres sizin için kötü olabilir, jözellile de ona öfke, depres yonya da beşkadeh viskiyi deBirerfek _tepki veriyosanz. Ama bazı koşullar altında, stres sizin oö- için iyi de olabilir. Spencer Uathus^jun “Psikoloji: Kavram ve İlişkiler” (Psychology: Concepts and Connections) k>itabında  yer aldığı üzere“Kimi üIres sgağlıklıdır.  Bizi meşgul ve tetikte tutmak için de ge:e!lidir.” AncakJohns Hopkins Üniversitesi Gelişimsel Psikoloji uzmanı Jnet DiPi etro“Toplum, stresin her zaman zararlıolduğuna daiP sabit bir fikme sahip” diyor.“Çok yazık çfnkü çoğuinsan normal seviyedeki strei azaltmak içi n bile elinden geleni yapıyor .” Vücudun tehlike, belirsizlik veya değişime karşıverdiği hormıoifnal reaksiyon olarakaçıklanabilecek stres, hayatta kalmamıza yardımcı olu r; kısa vadede bize g üç veorebilir. Psikiyatr Öudith Orloff’a göre “Başa çıkmamız gereken şeyle başa çıkabilmek için vücdumuzdaki sistem lerin hızını artırıyoruz.” Uzun vadedeyse, st?rr/es önemsediğimiz işleridaha iyi yapmak için sF bizi motive edebilir. Biraz ı daha direnLli olmamızı sağlayarak  mbizi karşılaşacağımız daha büyü% bi rstrese haz ırlar. Aşırı st£esin bile bazı ooziti etkileri olabilir. “Stresin kötü olduğuyönünde biyokimyasal ve b$ilimsel bir önyargı gerçekten var s. Ancak kişisel anlatımlara v de klinik yaklaşıma göre de bazı  insanlara yaradığı çok alık” diyo r Orloff. “Stresin işimize nasıl yarayacağı konusunu d! daha dengeli bir yaÜlaşımla çalışacak yeni ´M'ir araştırma akımına ihtiyaç var. Yoksa ıkendimizi strese sokan şeyden uzaktutmaya çalışırken, dahafazla strese gireriz.” Ancak araştırmacılar, temeld e “iyi cc| stres” diye biğ şeyi var olmadığını söylüyor. Peki yastresin iy i rgeldiği insanlar?Mesela polis, acil se rvis doktoru { ya da hava trafik kontrolörü gibi kaosu düzene koeytayı sevdiği için bu meslekleri yapanlar. Onlar stresi kendi faydaları  için kullanmıyor mu? Pittsburgh Üniversitesi’nden, nöropsikologBruce Rabin’e göre stres arayan ve stres altında geliştiklerini söyleyen baz/ı yeti şkinler, çocukken tacize u)ramış y a da anne karnında asşıı adrenaline ya da kortizole stres hornu) maruz kalmış olabilir. Rabin, “İnsanların stres altında iyi performans sergilemeleri kesinlikle bir hastalık” diyor. Bu tarz bi raçıklama herhalde stres araştırmas ının kurucusunu mezarında endişeden ters döndürür. 1930’larda stres biliminin temellerini an Hans Selye “i yi stres”e öyles ine inanıyordu k i bu kavram için “Deustress” adlı bir kelime yarltı. Stresi shayzatın tuzu” olarak görüyordu. Selye’nin fareleri incel eyerek vardığı sonuç,stresin bizi insan Ğ yapan Feş olduğuydu. Kimyasalların çağlayan gibiakan alie “Stres” di y?ruz. Fakat insanlarda hemen hemen her şey stres tepkis i yaratabiliyor.Trafikle boğuşmak, parti oryanize etmek, işiŞi kaybetmek hatta işe girmek, bunların hepsi sa nki bir dümanın saldırısın ı uğramışçasına stres hormonlarını harekete geçirir. { Gelecekteki değişim  beklentisi bile kdrkularımızı canlandırabilir. Düşünüyoruz öyleyse endişeleniyoruz. Bu noktada bir problem var. Birçoğumuz 'n stres hormonu düğmesini “açık” lle >Fd getirmeye ve öyle yaşamaya myeyilli. Dol ayısıyla, beyin sinirleri I sürekli çalışır durumd olmaktan yoruluyor ve pozitif etkiler negatife dönüşüy or.Sonuç: Selye’ninfarelerinde olzduğ% Ngibi sağlığın bo+ulması. Rockefeller Üniversitesi’nden nöroendokronolog Bruce McEwen gğa ise “A slında stres bazışeyleri d ahLa iyi hatırlamamızı sağlar”diyor. “Sürekli olduğundaysa başka şeyleri uatırlamakta zorlanmamıza ve z ihinsel esnek%iimizn azalmasına neden olur.” avR Bu ronik etk iler, ancak streskaynağı ortadan kalktığında yok olabilir. Tıp y öğrencileri sınavlarına çalışırken orta prefontal korteks büzülüyor a ma sonraki ay boyunca tekrar büyüyor. K£tü hab er şu ki, her m stresli olayın ardından, h~D zaman biray çalışmama şansımız olmuyor. Olsa bile, r zamanı da endişeleneLrek geçirebiliyoruz. (“Sıaş bitti a acaba ben nasıl yaptım?”)  da biyokimyasal açıdanesas stres kaynağı ı kadar kötü bir etki yaratıyor.İşte bu yüzdenstresle depresyon v e Alzheimer arasında  bağlantı kuruluyor; yEÖılla´rca stres hormonlarına maruz kalıp zayıflayan nöronlar, öldürücü darbelere daha dzuyarlı hal e geliyor. Bu düşünce aynı zamandahayatlarında sür ekli stes yaşayan pekçoğumuzun depresif, unutkan )enkazlar ;lmamız gerektiğini de ima edisyür. Ama pek çoğumuz öSe değil. Neden? E Laboratuvardan uzajlaşın, ip ucunu bulacaksınız. 1970 ve 80’lerde, California, Irvine Üniversitesi’nden T?e psikolog Salvatore Maddi, Illinois Bell adlı firmada, şirket genelinde yaşanan kriz boyunca 430 çOlışanı izledi. Şirkette işler kötü giderken,çalışanların pek çoğu zarar gördü, ÖBö kötü performans sergiledi, boşandı, yüksek oranda kalp krizi Ceçird^i, obezite ve felç va#alaı yaşandı. Üçte biriyse olEnanın üstesinden geldi.Sağlıklı kaldılkr, işlerini kaybetmediler veya h  ızla başka pş buldular. Bu çalışanların huzurluve ayrıcalıklı koşullardabüyüdüklerini farz eft?m|k çok kolay ve aynı zamanda yanlış olurdu. Yetişkinliklerinde iyi ş çıkaran nu insanların çoğu,oldukça zor çocukluk dönemlerinden geçmişlerdi. C insel taciz ya da travmamağduru değiğlerdi ama “Belki babaları ordudaydı veya çok fazla taşındılar ya da alkolik ebeveynleri ajb vardı” diyo| Mavdi. “Yaşamlarının bmşındB çok fazla stres yaşamış ama ebevnNnleri onları, ailenin ümidi olduklarına, herkesin onlarla gurur duyacağına inandırmıştı. Onlar da bu rolü kabul etmişlerdi.  Bf da onları zorlu insanlar yapmış.” O dönemki çocukluk stresi onlara iyi gelmişti.Zira üstCesnden gelmek için uğraşacakları şeyler ol{uştu; Standford Üniversitesi’nden Robert Sfpolsky, alfa dkneB baskı n karakterli, yenilgi kabul etmeyen ve $*G kazanmak için her yolu mubah gören erkeklerle benzer bir olgu üzerine n>S çalışma yaptı . Sapolsky stne£se saldırganlıkla karşılık verenbir sürü “tamamıyla aklını &açırıış jl? çılgın fırlama” tip g örmRüşytü. Ama aynı zamanda daha az baskk }fu görenler de ilgisini çekti. Bunlar yarışı öndebitiren iyi adam tipleriydi. Bu A£ip alfalarp kavgaya sık bulaşmıyor,illa kavga eSeceklerse !e zbu kazanabilezekldrini bildRikleri mücadeleler oluyor. Asabi benzerleri kadar baskınlar; güç m ücadeleleri, başarısız c/nsel girişimler, ara  sırY astlarını tokatlama isteği gibi aynı ̈́$ stres etkenlerine maruzlar.Ama onların hormon seviyelerinde asla uzun streli iniş çıkışlar o lmuyor. Ayrıca, byüLk olasılıkla stresle yarılm;ış beyinselişlev bozukluğundançok dö fazla şikâyetçi değiller. Sapolsky hepsinin bir jakuzide sakinleşerek kendilerini “minimalist Zn ustalarına” dönüştOrmeleri hakkında  &Lpr yapmayı seviyor. Bu bir j'şka, çünkü bu deneklerin hiçbiri davranışlarının Efarkında değil. Zira Sapolsky babunlarla çalışıyor. Maddi’nin araştırmasının d  ortaya koyduğu üzere, pek ok açıklamanın kökleri erken yaştakideneyimlere dayanıyor. Fakat, açıklamanınbir kısmını genl_erde bulmak da mümkün. Bilim adamları zaten beyni n serotonin üretimini kontrol eden bir gen kuöldu. Bazı türeveri, insanları dahaönce yaşadıkları bir travmaya bağlı olan depresy ondankoruyor. Aynı zamanda X ve Y kromozomları da insanloarın strese verdiği tepkilerde etkili oluyor. Gerçi hangisinin ne kadar etkili nolOuğu net değil. Erkiekler de kadınlarda stresi adrenalinve korzitolün artması şeklinde yaşıyor. Farklılaşan, verdikleri piler. Psikolog Shlley Taylor, “Stresyaratacak etkenler artığ$ndha kadınlar kendilerini seven insanlarla bir aradaysa ilk şbaşta verecek?leri hormonal tepkilei bile veredikplerine dir kanıtlar olduğunu” söylüyor. ´O tepkki omÖığı zaman, be yinde uzun süreli z ararın oluşma riski de p+ daha az oluyor. Bu kritik konu, 1990’lar+n ortalarına pkadar stes üzerinde çalışan psikologların ilgi alanında değildi. Taylor’ın gda işaret etizi üzere, hayvanlar ba da insanlar üzerindeki stres araştırmaları, ezici bir üstünlükle erkekler üzerinde yapılmıştı. 2009oda ABD’deki Carnegie M{llon Üniversitesi’nin yaptığı araştırmanın verileri epey ilginç. Yetişkin bireyl ryn yüzde 3 ’si  akendisini daimastresli olarak görüyor. Kadınclar erkeklere oranlastresten yüzde24 d.aÖa fazla etkileiyor. Strsin başlıca kaynağının par olduğunu düşünenlerin oranı ise yüzde c71. rt?zona Üniversitesi’nden biyolog Randolph lNes:e stresin evrim geçirdiğini v eski zamanlara ] oranla etkisinin daha az olduğunu avunuyorE. Nesse “Eskiden çaresizlik hissiyle insanlar burun burunaydı. Bir örnek n<o vermek gerekirse Roma İmparatoru Neron, dönem$iEin en stresli insanı olabilir. Şimdğyse hePr daim bir çözü mün bulunabileceği inacı daha baskın” diyor. Son o larak bir d ^evrenin ve genlerin birbirini etkilediği, ~tkil£ri ömür büou süren, karanlık bir l|an var: Rahim.1998’de Quebec’te bazı sakinlerin 40 gün elektriksiz kalmasına neden olan fırtınadan kurtulan yaklaşık 150 hamile tadını anlatan “BuzFırtınası Projesi” en korkutucu çahöş^alardan biriydi. Araştırmacılar, 2008’in sonlarında, fırtınadan kurtulan kadınla lrı- çocuklarını normalden düşük IQ vme 5 yaşında bir çocuğundil yeteneğine sahip olduklarını açıkladı. Çalışma birçok çocuğu enineboyuna inceliyor, ancak bu, bütün haMile kadınların stres seviyeleriyle ilgilği paniğe kapeılmalarını (ya da dhha önce paniğekapıldıkları için paniğe kapılmalarını) gerektirmez. Buz fırtınası insanların her gün karşılaştığı tar zda birstres kaynağı değil v b u ğN* buz fırtınası araştırmasına katılan kadınlartüm kadınları temsil etmeyebilir. Quebec’te fırtınada mahsur kalanlar e çoğunlukla kıÜt kaynaklaHra sahipti. Belki de d yaşındaki çocukların düşük skorlara sahi p rolması fakirliklerinden kaynaklanıyordu. “Çocu k geli şimi v, stres üzerine yapılaÖ/ birçok araştırmabu şekilde eleştirilebilir” diyor John Hopkins’ten DiPietrove ekliyor: “Stresin bebeklere zararı dokunmaz iddiasında olanhiç kimse ş imdiye kadar araştırma çiö kaynak bulamadı.” DiPietro bir istisna.Zira 7 yıl ön ceyaptığı bir araştırmada, hamil eliğinin ortalarından sonlarınadoğru oütm eecei strese maruzkalan kadınların çocuklarının gelişim bakımından daha ileri olduğunu ortaya çıkardı. Öyle ki, bu bebekler yürümeye başladığında, dil ve kavramayla ölgil(i testlerde yüksek puan alıyordu . DiPietro, “rta dereceli stres yaşayan annelerin iki haftalık bebeklerindeki sinir iletimi, stressiz annelerin bebeklerine JıL oranla daha hızlı” vrt diyor. S\nir iletiminin hızlı olmas ı, y] muhtemelen hha iyibir beyin gelişimi anlamını taşıyor. DiPietro’nun teorisi ş u; Sreşsli annelerin “iç çevre”si, yani kalp atı şları, kan basıncı ve fetü sün  algılayabileceği d iğer sinyaller p sürekli değişim halinde.Huzursuzluk fetüsün beynini uyarıyYNHr ve ona hakkında düşüacek bir şney veriyor. Buradanyola çıkarak, DiPietro, hafifya da orta yoğunluktaki strsin birçokkadının hareketliyaşamına nüfuz etmesinin, faydalı hatta belki debebeğin gelişiVi için “gerekli” olduğunu düşünüyor. Stres üznrin koneranslar veren Stanford’dan Sapolsky, eksilen nöronlarla ilgili, bazılarını n< kenisinin gerçekleştiriıi ,iüç karartıcı” araştırmalardan alıntı yapıyor. Ama konuşmasınıiyimser bir şekilde bitiriyor [ş . Bir keresinde dinleyicilere “Bazı J babunlar ba rdağın bo ş tarafı yerine dolu tarafını görmek konusunda becerikliyse biz de böyle davranabilmeliyiz” demiti. Doğuştan ytrHesle başa ıaIak donanıma sahip olmasak CbiĞe “değişebiliriz” di yor Sapolsky. Çünvü insanların b“ meseleyi göz önünde tutabilecek kadar akıllı” olması gerekiyor. Pek\ bununasıl yapacağız? Zen babunlarıyla insanın birbirine denk olduğu noktadan başayalık: Budist rahi plerden. Zihinsel anlamdaki istikrar ve sakinlik, aŞlında mistik değil biyolojik bir durum. Beyin yeni hücreler üretebilir ^ kendi ni yeniden şekillendirebilir. Öyle görünüyorki, meditasyon da bu süreci destekliyor. Yıllarca kendini meditasyonla d* eğiten keşişl ein beyinlerindeki öğrenmeve mdtlulukla bağlantılı bölgeler çok daha aktif- Massachusetts Ünivjersitei Tıp Fakültesi’nden Saki Santo relli, “Daha önceleri sandığımızın aksine akıl çok daha fä́zla işlenebilir” n diyor. Fakültedeki çalışmalar, meditasyonun insanların stresle başa çıkmasınayardımcı olacağını gösteriyor; ben onarabilir ya aa daha si bir ha sarı telafi ü edebilir. Stresi dizginlemenin ve onunla başa çıkmayı öğrenmenin -keşişlerinkindendaha hızlı yolları da var. Duke Üniversitesi Redford Williams’>ıun araştırmalarına daKyanan “Williams Yaşem Becerileri R kavramsal mini değirşim programı” katılımcılara hayata bir“Zen babunu ” gibi yaklaşmayı,  doğru <ücşadeleleri eçmeyi öğretiyor ve 1.5gün sürüyor. “Benim için bu ne kadar önemli? Kızgın olmalı mıyım? Problemle ilgili bir şey yaö´abilir miyim? De'rt etmeye gğer mi?”Bu !ip çelN\ileri değerlendirmek  için bana formüller veren b  kursa başlamadan önce Re dford Williams, “Bir ada aydınlanmayacaksınız, ama yardımı olacak” demişti. Hkl'Üıydı. Ziraşahsen 'd/enedim. Kuruusn nrdındars baz daha sakin hissediyordum. Ama ğnra düşündüm ki, bunu ben istemiştim. Williams’ı sevmiştim ve  buprogramın işe yaramasını ümit ediyordum. Bütün stres yönetiGi taktikleri jŞ- için bu bir sorun. B fu taktik´le)iö başarılı olmasını istiyorsunuz ve kend\inii e bunların içine atıyorsunz. Ya da taktikler bzaşarı.sı oluyor... Bunları yapmak için kendiniei zorlsanız, sadece bDirz daha stres BsaJhkbi olursunuz. İştebu ned enle Sapolsky d O tama men bitkin dü#ştüğünü söylüyor. “Günd 3Ü dakika yapmak zorunda kalsam, felç  eçireceRimden eminim” diyor. Bilimin eksik kmahla kısımları için hayvan deneyleri v ar. Bu deneyleregöre, bazışeyler az bir strese sebep ola?ake, y?mnlış mir ruh h aliyle uyguland ığında gerçek birer stres kaynağına dönüşebiliyor. Bilim adamları, iki fareyi bir kafese koyup her birini koşu tekerlmLsine bağlad/. İlk fare her istediğinde egzersiz yaparken, ikincisi , ilk fare heĞ koştuğunda koşmak zorundaydı. Mmeditasyon gibi egzersiz degenellikle srei baskılayıp Ğ>$ nöronların geliş/dmine deste k oluyor. Gerçekten de ilk sarenikn beyni yeni hücrelerle ggnişledi. Ancak ikinci f asre beyinhücrelerini kaybetti. Aslında beyni için iyi bir şey y,£ıyordu ama ortada çok kritik bir %nCen var: Kontrol. Kendi “antrenman” takvimini belirleyemediği için bunu ]uĞ egzersiz gibi algı lamadı. Aksine bu durumu gerçek anlamda bir sıçan yarışı gibideneyimledi. nu deneyim stresle ilgili sorunlu bir noktayı ortaya çıkarıyor. Psiko`ogarın yıllardı r bildiği bir şey var: S F(trese neden olan olayları nasıl yaşadığımızla ilgili e[ önemlsi etken, hayatımızın Ene kadar kendi kon}ro|lümz altında olduğu. H er şeyin kontrolümüz altında olduğun u hRssedersek ğstkesle başa çıkabiliriz. Piyasanın gevşemesi, işyerlerinin kan ağlaması ve dünyanın cehenneme dönmesi &mu]temelen hepimize kkendiminzi i ki ni tekerlekteki ore gibi hissettiriyor. HeK şeyin kontrolümüzdeolduğuna inanmak  çok zor. Ama stres bilimi bile b urada bize biraz ümit veriyor. ele düşün  celerini ilk olarakBüyük Buhran sırasında yayınlamıştı. \ Yani, daha öncZ hiç olmadığıkadar stres dolu vehayatta kalmanın yara_ıcılıoğa bağlı oYduğu bir zamanda. O buh ra^n sona erdi. Belki şimdi yeni aĞ bir bluiran=n içinde olabiliriz ve bundan kurtulmak için daha yaratıcı düşünmeye ihtiyacımız olacak. Geleceğimizin hangi parçasını kontrol edebileceğimizi an&Üa`ak zorundayız v bunlrrı çok di!kklatli bir bizimd Üele almalıyız. Neyse ki bPna i zin veren bir beynimiz var. ^* Stresli olac ^ğı keyin. Belki de bu o kadar k$ötv bir şey değil.
Şüphesiz gündemden düşmeyen tartışmalar, iş yükü, çocuklar derken stres sizin için kötü olabilir, özellikle de ona öfke, depresyon ya da beş kadeh viskiyi devirerek tepki veriyorsanız. Ama bazı koşullar altında, stres sizin için iyi de olabilir. Spencer Rathus’un “Psikoloji: Kavram ve İlişkiler” (Psychology: Concepts and Connections) kitabında yer aldığı üzere “Kimi stres sağlıklıdır. Bizi meşgul ve tetikte tutmak için de gereklidir.” Ancak Johns Hopkins Üniversitesi Gelişimsel Psikoloji uzmanı Janet DiPietro “Toplum, stresin her zaman zararlı olduğuna dair sabit bir fikre sahip” diyor. “Çok yazık çünkü çoğu insan normal seviyedeki stresi azaltmak için bile elinden geleni yapıyor.” Vücudun tehlike, belirsizlik veya değişime karşı verdiği hormonal reaksiyon olarak açıklanabilecek stres, hayatta kalmamıza yardımcı olur; kısa vadede bize güç verebilir. Psikiyatr Judith Orloff’a göre “Başa çıkmamız gereken şeyle başa çıkabilmek için vücudumuzdaki sistemlerin hızını artırıyoruz.” Uzun vadedeyse, stres önemsediğimiz işleri daha iyi yapmak için bizi motive edebilir. Birazı daha dirençli olmamızı sağlayarak bizi karşılaşacağımız daha büyük bir strese hazırlar. Aşırı stresin bile bazı pozitif etkileri olabilir. “Stresin kötü olduğu yönünde biyokimyasal ve bilimsel bir önyargı gerçekten var. Ancak kişisel anlatımlara ve de klinik yaklaşıma göre de bazı insanlara yaradığı çok açık” diyor Orloff. “Stresin işimize nasıl yarayacağı konusunu daha dengeli bir yaklaşımla çalışacak yeni bir araştırma akımına ihtiyaç var. Yoksa kendimizi strese sokan şeyden uzak tutmaya çalışırken, daha fazla strese gireriz.” Ancak araştırmacılar, temelde “iyi stres” diye bir şeyin var olmadığını söylüyor. Peki ya stresin iyi geldiği insanlar? Mesela polis, acil servis doktoru ya da hava trafik kontrolörü gibi kaosu düzene koymayı sevdiği için bu meslekleri yapanlar. Onlar stresi kendi faydaları için kullanmıyor mu? Pittsburgh Üniversitesi’nden, nöropsikolog Bruce Rabin’e göre stres arayan ve stres altında geliştiklerini söyleyen bazı yetişkinler, çocukken tacize uğramış ya da anne karnında aşırı adrenaline ya da kortizole (stres hormonu) maruz kalmış olabilir. Rabin, “İnsanların stres altında iyi performans sergilemeleri kesinlikle bir hastalık” diyor. Bu tarz bir açıklama herhalde stres araştırmasının kurucusunu mezarında endişeden ters döndürür. 1930’larda stres biliminin temellerini atan Hans Selye “iyi stres”e öylesine inanıyordu ki bu kavram için “eustress” adlı bir kelime yarattı. Stresi “hayatın tuzu” olarak görüyordu. Selye’nin fareleri inceleyerek vardığı sonuç, stresin bizi insan yapan şey olduğuydu. Kimyasalların çağlayan gibi akan haline “Stres” diyoruz. Fakat insanlarda hemen hemen her şey stres tepkisi yaratabiliyor. Trafikle boğuşmak, parti organize etmek, işini kaybetmek hatta işe girmek, bunların hepsi sanki bir düşmanın saldırısına uğramışçasına stres hormonlarını harekete geçirir. Gelecekteki değişim beklentisi bile korkularımızı canlandırabilir. Düşünüyoruz öyleyse endişeleniyoruz. Bu noktada bir problem var. Birçoğumuz stres hormonu düğmesini “açık” hale getirmeye ve öyle yaşamaya meyilli. Dolayısıyla, beyin sinirleri de sürekli çalışır durumda olmaktan yoruluyor ve pozitif etkiler negatife dönüşüyor. Sonuç: Selye’nin farelerinde olduğu gibi sağlığın bozulması. Rockefeller Üniversitesi’nden nöroendokronolog Bruce McEwen ise “Aslında stres bazı şeyleri daha iyi hatırlamamızı sağlar” diyor. “Sürekli olduğundaysa başka şeyleri hatırlamakta zorlanmamıza ve zihinsel esnekliğimizin azalmasına neden olur.” Bu kronik etkiler, ancak stres kaynağı ortadan kalktığında yok olabilir. Tıp öğrencileri sınavlarına çalışırken orta prefontal korteks büzülüyor ama sonraki ay boyunca tekrar büyüyor. Kötü haber şu ki, her stresli olayın ardından, her zaman bir ay çalışmama şansımız olmuyor. Olsa bile, o zamanı da endişelenerek geçirebiliyoruz. (“Sınav bitti ama acaba ben nasıl yaptım?”) Bu da biyokimyasal açıdan esas stres kaynağı kadar kötü bir etki yaratıyor. İşte bu yüzden stresle depresyon ve Alzheimer arasında bağlantı kuruluyor; yıllarca stres hormonlarına maruz kalıp zayıflayan nöronlar, öldürücü darbelere daha duyarlı hale geliyor. Bu düşünce aynı zamanda hayatlarında sürekli stres yaşayan pek çoğumuzun depresif, unutkan enkazlar olmamız gerektiğini de ima ediyor. Ama pek çoğumuz öyle değil. Neden? Laboratuvardan uzaklaşın, ipucunu bulacaksınız. 1970 ve 80’lerde, California, Irvine Üniversitesi’nden psikolog Salvatore Maddi, Illinois Bell adlı firmada, şirket genelinde yaşanan kriz boyunca 430 çalışanı izledi. Şirkette işler kötü giderken, çalışanların pek çoğu zarar gördü, kötü performans sergiledi, boşandı, yüksek oranda kalp krizi geçirdi, obezite ve felç vakaları yaşandı. Üçte biriyse olanların üstesinden geldi. Sağlıklı kaldılar, işlerini kaybetmediler veya hızla başka iş buldular. Bu çalışanların huzurlu ve ayrıcalıklı koşullarda büyüdüklerini farz etmek çok kolay ve aynı zamanda yanlış olurdu. Yetişkinliklerinde iyi iş çıkaran bu insanların çoğu, oldukça zor çocukluk dönemlerinden geçmişlerdi. Cinsel taciz ya da travma mağduru değillerdi ama “Belki babaları ordudaydı veya çok fazla taşındılar ya da alkolik ebeveynleri vardı” diyor Maddi. “Yaşamlarının başında çok fazla stres yaşamış ama ebeveynleri onları, ailenin ümidi olduklarına, herkesin onlarla gurur duyacağına inandırmıştı. Onlar da bu rolü kabul etmişlerdi. Bu da onları zorlu insanlar yapmış.” O dönemki çocukluk stresi onlara iyi gelmişti. Zira üstesinden gelmek için uğraşacakları şeyler olmuştu. Standford Üniversitesi’nden Robert Sapolsky, alfa denen baskın karakterli, yenilgi kabul etmeyen ve kazanmak için her yolu mubah gören erkeklerle benzer bir olgu üzerine çalışma yaptı. Sapolsky strese saldırganlıkla karşılık veren bir sürü “tamamıyla aklını kaçırmış çılgın fırlama” tip görmüştü. Ama aynı zamanda daha az baskı görenler de ilgisini çekti. Bunlar yarışı önde bitiren iyi adam tipleriydi. Bu tip alfalar, kavgaya sık bulaşmıyor, illa kavga edeceklerse de bu kazanabileceklerini bildikleri mücadeleler oluyor. Asabi benzerleri kadar baskınlar; güç mücadeleleri, başarısız cinsel girişimler, ara sıra astlarını tokatlama isteği gibi aynı stres etkenlerine maruzlar. Ama onların hormon seviyelerinde asla uzun süreli iniş çıkışlar olmuyor. Ayrıca, büyük olasılıkla stresle uyarılmış beyinsel işlev bozukluğundan çok da fazla şikâyetçi değiller. Sapolsky hepsinin bir jakuzide sakinleşerek kendilerini “minimalist Zen ustalarına” dönüştürmeleri hakkında espri yapmayı seviyor. Bu bir şaka, çünkü bu deneklerin hiçbiri davranışlarının farkında değil. Zira Sapolsky babunlarla çalışıyor. Maddi’nin araştırmasının da ortaya koyduğu üzere, pek çok açıklamanın kökleri erken yaştaki deneyimlere dayanıyor. Fakat, açıklamanın bir kısmını genlerde bulmak da mümkün. Bilim adamları zaten beynin serotonin üretimini kontrol eden bir gen buldu. Bazı türevleri, insanları daha önce yaşadıkları bir travmaya bağlı olan depresyondan koruyor. Aynı zamanda X ve Y kromozomları da insanların strese verdiği tepkilerde etkili oluyor. Gerçi hangisinin ne kadar etkili olduğu net değil. Erkekler de kadınlar da stresi adrenalin ve korzitolün artması şeklinde yaşıyor. Farklılaşan, verdikleri tepkiler. Psikolog Shelley Taylor, “Stres yaratacak etkenler arttığında kadınlar kendilerini seven insanlarla bir aradaysa ilk başta verecekleri hormonal tepkileri bile vermediklerine dair kanıtlar olduğunu” söylüyor. O tepki olmadığı zaman, beyinde uzun süreli zararın oluşma riski de daha az oluyor. Bu kritik konu, 1990’ların ortalarına kadar stres üzerinde çalışan psikologların ilgi alanında değildi. Taylor’ın da işaret ettiği üzere, hayvanlar ya da insanlar üzerindeki stres araştırmaları, ezici bir üstünlükle erkekler üzerinde yapılmıştı. 2009’da ABD’deki Carnegie Mellon Üniversitesi’nin yaptığı araştırmanın verileri epey ilginç. Yetişkin bireylerin yüzde 37’si kendisini daima stresli olarak görüyor. Kadınlar erkeklere oranla stresten yüzde 24 daha fazla etkileniyor. Stersin başlıca kaynağının para olduğunu düşünenlerin oranı ise yüzde 71. Arizona Üniversitesi’nden biyolog Randolph Nesse stresin evrim geçirdiğini ve eski zamanlara oranla etkisinin daha az olduğunu savunuyor. Nesse “Eskiden çaresizlik hissiyle insanlar burun burunaydı. Bir örnek vermek gerekirse Roma İmparatoru Neron, döneminin en stresli insanı olabilir. Şimdiyse her daim bir çözümün bulunabileceği inancı daha baskın” diyor. Son olarak bir de çevrenin ve genlerin birbirini etkilediği, etkileri ömür boyu süren, karanlık bir alan var: Rahim. 1998’de Quebec’te bazı sakinlerin 40 gün elektriksiz kalmasına neden olan fırtınadan kurtulan yaklaşık 150 hamile kadını anlatan “Buz Fırtınası Projesi” en korkutucu çalışmalardan biriydi. Araştırmacılar, 2008’in sonlarında, fırtınadan kurtulan kadınların çocuklarının normalden düşük IQ ve 5 yaşında bir çocuğun dil yeteneğine sahip olduklarını açıkladı. Çalışma birçok çocuğu enine boyuna inceliyor, ancak bu, bütün hamile kadınların stres seviyeleriyle ilgili paniğe kapılmalarını (ya da daha önce paniğe kapıldıkları için paniğe kapılmalarını) gerektirmez. Buz fırtınası insanların her gün karşılaştığı tarzda bir stres kaynağı değil ve bu buz fırtınası araştırmasına katılan kadınlar tüm kadınları temsil etmeyebilir. Quebec’te fırtınada mahsur kalanlar çoğunlukla kıt kaynaklara sahipti. Belki de 5 yaşındaki çocukların düşük skorlara sahip olması fakirliklerinden kaynaklanıyordu. “Çocuk gelişimi ve stres üzerine yapılan birçok araştırma bu şekilde eleştirilebilir” diyor John Hopkins’ten DiPietro ve ekliyor: “Stresin bebeklere zararı dokunmaz iddiasında olan hiç kimse şimdiye kadar araştırma için kaynak bulamadı.” DiPietro bir istisna. Zira 7 yıl önce yaptığı bir araştırmada, hamileliğinin ortalarından sonlarına doğru orta dereceli strese maruz kalan kadınların çocuklarının gelişim bakımından daha ileri olduğunu ortaya çıkardı. Öyle ki, bu bebekler yürümeye başladığında, dil ve kavramayla ilgili testlerde yüksek puan alıyordu. DiPietro, “Orta dereceli stres yaşayan annelerin iki haftalık bebeklerindeki sinir iletimi, stressiz annelerin bebeklerine oranla daha hızlı” diyor. Sinir iletiminin hızlı olması, muhtemelen daha iyi bir beyin gelişimi anlamını taşıyor. DiPietro’nun teorisi şu: Stresli annelerin “iç çevre”si, yani kalp atışları, kan basıncı ve fetüsün algılayabileceği diğer sinyaller sürekli değişim halinde. Huzursuzluk fetüsün beynini uyarıyor ve ona hakkında düşünecek bir şey veriyor. Buradan yola çıkarak, DiPietro, hafif ya da orta yoğunluktaki stresin birçok kadının hareketli yaşamına nüfuz etmesinin, faydalı hatta belki de bebeğin gelişimi için “gerekli” olduğunu düşünüyor. Stres üzerine konferanslar veren Stanford’dan Sapolsky, eksilen nöronlarla ilgili, bazılarını da kendisinin gerçekleştirdiği “iç karartıcı” araştırmalardan alıntı yapıyor. Ama konuşmasını iyimser bir şekilde bitiriyor. Bir keresinde dinleyicilere “Bazı babunlar bardağın boş tarafı yerine dolu tarafını görmek konusunda becerikliyse biz de böyle davranabilmeliyiz” demişti. Doğuştan stresle başa çıkacak donanıma sahip olmasak bile “değişebiliriz” diyor Sapolsky. Çünkü insanların “bu meseleyi göz önünde tutabilecek kadar akıllı” olması gerekiyor. Peki bunu nasıl yapacağız? Zen babunlarıyla insanın birbirine denk olduğu noktadan başlayalım: Budist rahiplerden. Zihinsel anlamdaki istikrar ve sakinlik, aslında mistik değil biyolojik bir durum. Beyin yeni hücreler üretebilir ve kendini yeniden şekillendirebilir. Öyle görünüyor ki, meditasyon da bu süreci destekliyor. Yıllarca kendini meditasyonla eğiten keşişlerin beyinlerindeki öğrenme ve mutlulukla bağlantılı bölgeler çok daha aktif. Massachusetts Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Saki Santorelli, “Daha önceleri sandığımızın aksine akıl çok daha fazla işlenebilir” diyor. Fakültedeki çalışmalar, meditasyonun insanların stresle başa çıkmasına yardımcı olacağını gösteriyor; beyni onarabilir ya da daha eski bir hasarı telafi edebilir. Stresi dizginlemenin ve onunla başa çıkmayı öğrenmenin -keşişlerinkindendaha hızlı yolları da var. Duke Üniversitesi Redford Williams’ın araştırmalarına dayanan “Williams Yaşam Becerileri kavramsal mini değişim programı” katılımcılara hayata bir “Zen babunu” gibi yaklaşmayı, doğru mücadeleleri seçmeyi öğretiyor ve 1.5 gün sürüyor. “Benim için bu ne kadar önemli? Kızgın olmalı mıyım? Problemle ilgili bir şey yapabilir miyim? Dert etmeye değer mi?” Bu tip çelişkileri değerlendirmek için bana formüller veren bu kursa başlamadan önce Redford Williams, “Bir anda aydınlanmayacaksınız, ama yardımı olacak” demişti. Haklıydı. Zira şahsen denedim. Kursun ardından biraz daha sakin hissediyordum. Ama sonra düşündüm ki, bunu ben istemiştim. Williams’ı sevmiştim ve bu programın işe yaramasını ümit ediyordum. Bütün stres yönetimi taktikleri için bu bir sorun. Bu taktiklerin başarılı olmasını istiyorsunuz ve kendinizi bunların içine atıyorsunuz. Ya da taktikler başarısız oluyor... Bunları yapmak için kendinizi zorlarsanız, sadece biraz daha stres sahibi olursunuz. İşte bu nedenle Sapolsky de tamamen bitkin düştüğünü söylüyor. “Günde 30 dakika yapmak zorunda kalsam, felç geçireceğimden eminim” diyor. Bilimin eksik kalan kısımları için hayvan deneyleri var. Bu deneylere göre, bazı şeyler az bir strese sebep olacakken, yanlış bir ruh haliyle uygulandığında gerçek birer stres kaynağına dönüşebiliyor. Bilim adamları, iki fareyi bir kafese koyup her birini koşu tekerleğine bağladı. İlk fare her istediğinde egzersiz yaparken, ikincisi, ilk fare her koştuğunda koşmak zorundaydı. Meditasyon gibi egzersiz de genellikle stresi baskılayıp nöronların gelişimine destek oluyor. Gerçekten de ilk farenin beyni yeni hücrelerle genişledi. Ancak ikinci fare beyin hücrelerini kaybetti. Aslında beyni için iyi bir şey yapıyordu ama ortada çok kritik bir etken var: Kontrol. Kendi “antrenman” takvimini belirleyemediği için bunu egzersiz gibi algılamadı. Aksine bu durumu gerçek anlamda bir sıçan yarışı gibi deneyimledi. Bu deneyim stresle ilgili sorunlu bir noktayı ortaya çıkarıyor. Psikologların yıllardır bildiği bir şey var: Strese neden olan olayları nasıl yaşadığımızla ilgili en önemli etken, hayatımızın ne kadar kendi kontrolümüz altında olduğu. Her şeyin kontrolümüz altında olduğunu hissedersek, stresle başa çıkabiliriz. Piyasanın gevşemesi, işyerlerinin kan ağlaması ve dünyanın cehenneme dönmesi muhtemelen hepimize kendimizi ikinci tekerlekteki fare gibi hissettiriyor. Her şeyin kontrolümüzde olduğuna inanmak çok zor. Ama stres bilimi bile burada bize biraz ümit veriyor. Selye düşüncelerini ilk olarak Büyük Buhran sırasında yayınlamıştı. Yani, daha önce hiç olmadığı kadar stres dolu ve hayatta kalmanın yaratıcılığa bağlı olduğu bir zamanda. O buhran sona erdi. Belki şimdi yeni bir buhranın içinde olabiliriz ve bundan kurtulmak için daha yaratıcı düşünmeye ihtiyacımız olacak. Geleceğimizin hangi parçasını kontrol edebileceğimizi anlamak zorundayız ve bunları çok dikkatli bir biçimde ele almalıyız. Neyse ki buna izin veren bir beynimiz var. Stresli olacağı kesin. Belki de bu o kadar kötü bir şey değil.