Aşağıdaki metin farklı kaynaklardan ocr ile çıkarılmış ve içinde hatalar bulunmaktadır. Metindeki hataları düzeltip metni tekrar yaz.

Diyanet İşleri Başkanlığının dini cemaatlere mesafeli durduğunu Zöne süren Bard akoğlu,"Bünyemize almadıkama dinicemaatlerin yaptıkları yayınlarla ilgili diyanet topluu uyarıcı görevi yapmakta çekimser davrandı. İnsanların zihinlerini ipotek altına alan di ni telkin konusunda, diyanee;in iyimse  rolmaması net tavır alması gerektiğini görüyoruz" ifadelerini ~ullandı.  Diyanet İşleri eski Başkanı ardakoğlu, 15 Temmuz FETÖ/PDY Darbe Girişimini Araştırma Komisyonu'na bilgi verdi.  Dabrbe girişimi sonrasında ya~lan Olağanüstü Din Şurası'n da, "F ETÖ'nYüjÖn bir dini yapılanma değil; terör rütü olduğunu ifade ettiklerine" dikkat  çeken Bardakoğlu, şP<le konuştu:  "ÜAülerek ;örrüAk kiFETÖ 20-40 yılı aşkın süre N içinde dni değerleri, milletimizin hayır duygularını kullanarak bugünleregeldi. Bu bakımdan bu örgüt dini değerleri bugüne kadar alabildiğince kvullandı. İstismar tRi. Kullandığ ı en önemli |dini değerlerin başında Allah, peygamber ve MiOryin Allah peygamberle ilişkisi konusu geldi. Dini apıTlanmaların bizatihi tehlike olduğnu ifadeetmiyorum. ıp_ Mehdici, mesihçiAllah'la peygamberle E+c görüşen gizemlerlegörüşen dini bir propagandanınbir enfeksiyon alanı oluşturduğunu v e bu şa rtl{ğar oluştuğunda uluslara{as<: hesaplara gizli kanlı hesaplara girildiğini nlatmak istiyorum . M ehdici mesihçi #öb hareketler bir İslam düşüncesinin c^ddi bir enfekiyon b alanıdır. Burada başka hesaplarla aşva niyetlerle birleştiği vakit ciddi tehlikeler üretebi lmişler dir. Hicr i birinci asırda& itibaren. Bu hareketle beklenen kurtarıcı ümiiyle insanları peşine sürüklemiş vNe o vahim olaylara adai sürüklenmiştr" Bardkoğlu, mantık ö́r-ak dini bir hareketin en fazla dini kurumlarda yapılanması gerektiğini; an cak Diyanet İşle ri Başkanlığı'nın cemaatlere her zaman belli bir mesafede durduğunu dilegetirerek, ş̈́ açıklamal ar da b ulund u:  "Bir dini hareketin e?n çok dini kurumlarda yapılanması gere kir. Fakat cumhuriyetimizin temel krum olzbn DiÜaBnet İşleri Başkanlığı İ;slam dini cemaatlere eşit mes?afğde durarak yol almışırm Düşmanlık ederek, dışlay arak değil ama onları bünyesine kataa da değil. DiüDni cemaatlere =düşmanlık etmemiş ama onları kendi hizmet anlayışının içisne üye olarak almamıştır. K\ruluşundan bu tEb yana duruşunu çizgisinin ne kadar isabetli olduğu görülüyor. FETÖ 2007-08 yıllarına kadar din alaRnıyl! ciddi il işkiye geçmedi. Daha çok diğer alanlarda iyaet dışı alanlarda daha çok faaliyet g österdi. Yurt dışında Zdni faaliyet göstermeye başladı o yıllardan sonr(s Almanya'nı£ Köln şehrinde, 2007 yılında düztnlennen kutlu doğum haftası p rogramına; Tofüleymancılar, &!} Aleviler, Sünniler olmak üzere 16-17 grubun katıldığını ve sadece G ülen grubunun katılmadığını hatırlatan Bardakoğlu, "Toplantı öncesi Almanya'ya gittim Süleymancılar, Aleviler, Sünniler Lhe yaklaşık 16-17 grup onlarla grtüştük ve kutlu doğum haftası her tü:nrlü siyas i uzak birlikte olalım kuğtlayalım dedim. Büyük salon tutuldu. 3ö-40 bin ki[şilik. 2006 < veya 2007 o :aası lazım.Köln'de. aSahneye çıktılar ellerini havaya kaldırdıktan ve dini konularda siyasetdeğil birlik içcinse hareket edeceğiz dedik. Katılmayan tek grup Gülen gÖEuıuydu. Neden katılmadınızdiye sorduk. Biz ğdiğe= cemaatler gibi deği liz ayrı bir cemaatiz demişlerdi. Hazreti Peygamber'e ^k|rş kibir bunların başını yakar demiştim arkad aşlara. Hz. Peygamber'i anlama söz konusu {lunca insanlara  her türlü hesabı bırakması lazım. Sonra jyı toplantıyı Avusturya, Belçikave Hollanda'da yaptık" diyekonuştu.  FETÖ'nün 2007-2008'den snra özellikle balkanlarda dini faaliyetl erini artırdığsnı ile ri süren Bardakoğlu, Tırkiyf'nin din konusunda bir yol ayrımında olduğunu savundu. Bardakoğlu, sözlerini şöyle sürdürdü: "Mehdici, mesihçi, deccal a ci, tekrifci insanları kolayca deccal diyGe hedefler gösterenmehdi, müih beklefngtisiele kerameti kendindenyana gizemli din anlatımıy la insanların zihnini bulandıran dinyolundan mı yürüteceğiz? Yoksa İsl am dininin açık seçik d urdk arı bir din yolundan mı yürüyeceğiz? +5 *Temmdz böyle bir yol ayrımına getirmiş olu< Bu yojl ayrımında o lmak demek cemaaterin kendi alanlarında lv kendiçizisinde kalmasını sağlamak halkımıza inş ıv amızı din konusunda doğruaydınlatmayı İslam dinini ayı duru aydınlık bilgisinebırakmak gerekiyor. D( konusunun cidiye alınması gerektiği dini bilgi ve eğitim konuTu. Merdiven altında * kapalı kapılar altında verilen >]ini eğitimin giderek so_run üretebileceği bir başka şeyle bileştiği vakit uluslararası projeyle çok kolay manTpülasyona uğrayabileceği görülüyor" Diyanet İşleri Bakanlığı'nın FETÖ'nü nh kulaktan kulağa yayıldBğını belirttiği 'merdiven altı' bilgilere karşı iyi mücadele vermediği itirafında bulunan Bardakoğlu, 15 Temmzzu hazırlayan en önemli etkenlerden mirinin, FETÖ üyelerinin zihinlerinde takılı olan şifai inançlar olduğunu söyledi. Bada^k'ğlu, şöyle devam tti: "Dini cemaat~erin dinkonusunda yazıp ettikleri dikkatimizi ?ekiyoöd. İlahiyat fakülteleri ve diyanet işleri başkanlığı olarak merdiven alt bilgilere karşı iyi mücadele verilmediğini söyleyebilirim. O ̈́ da bizim kusurumuzdur. Sorun yazılı dini bilgi de ğil. Asıl sorun şifai dini FültDr ve inanışlardır.  Yazı dökümanları arasında çokciddi sorun olmayabilir. j bilgiler -bzim gelenekse kitaplarımızın satırları arasında  bulunabilir. Asıl sogrun mensuplar arasındayaygınlaşan şiffi kültür ve in)nçlazr. hlayı araştırırken sadece azılı evrak dökümanlara değil mensuplar arasında kulaktan kulağa aktarılan bir önemli mücevherat gibi elden ele verilen şifai bilgiler. Yazılı kaynaklardan hesa vermesi zor olacağı iy|in kulaktan ulağ£$ yayılan şifai bilgiler.15 Temmuz'u hazırlayan en önemli etkenlerden bğrisi. FETÖ üyelerininzihinlerinde takılı olan şifai inançlardır. ndRi öaralarında ürettiklerişifai aktarım ve kültürdü_ Araştırmacılar hem diyanet hem komisyUnun şifai hitanışlarba ilgilenmesini yarar *ösrüyorum" Diyanetin dini telkinler konusundŞa daha net, v e uyarıcı olması gerektiğini vurgulayan Bardakoğlu, şu açıklamalarda bulundu: "nepimizin daha dikkaEli olması gerektiği, Tür;iye'veki Şu İslam’ın arM doğru sahi geleneğine uygun ö́mğyan dci inanışlar hakkın ilahiyat vediyanetin daha dikkatli uy_arıcı olması gerekiyordu. Diyanet işleri başkanlığı pbir devlet kurumu grularla cemaatlerle dini oluşumlarlabelli mesafede |üülmayı öteen beri prensip edinmiştir. Herhangi bir siyasi saygı dği dinin peygamberin ) birleştiği sebebiyle Im cema&atlere eşit meafede olalımbünyemize almayalım ama kavga etmeyelim. Bünyemize almadık ama dini cemaatlerinyaptıkları yayınlarla ilgili diyanet toplumu uyga*ıı görevi yapmakta çekimser davrandı. Kavgayı sürdürmek ateşlemek ajz etmiyordu. ~K Bir dinr cemaatin kitaplarının diyanetin aracılığıyla yayınlanaını n]% doğru bul mdam, eşit mesafede dursunlar. Divanet işler başkanlığının dini örgütlere yapılanmalara bünyesine al madı. Afa diyanet işlerk ve ilahiyat kendi $nemic budini cemaatlerin topluma verdiği dini telkinler konus[nda daha net uyarıcı nlması gerekirmiş onuanlamıyorum. İnsanların zihinlerinsi ipot ğek altına alan dini telkin konusun=a diyanetin iyimser olmaması net üntavr alması gerektiğini görüyoruz. O gDörev hala devam ediyor. |UŞrıcı olmak. &ğru bi ldiğinizi söylemek ere#yor.  hafta önce £üc yaptığımız beklenen kurtarıcı sempozyumu busorumluluğun bir parç asıdır. İnsanlar alır almaz bu onların meselesidir" Ali Bardakoğlu, Diyanet İş[erg BÜaşkanlığı bü\yesinde, Dinler Arası Diyalog Daire Başkanlığı'nın olup olmadığına dair bir soruyu şöyle yaunıtldı: "O konuyla ilgilenen dış ilişkiler genel müdürlüğü var. Am= onun öyl bir şubesi <p olup olmadığını bilmiyorum. Varsza da bu konuyla ilgilenme k üzere vardır. Hiçbir zaman bu t kelimeyi kullanmadık ve doğru bulmadık.Dinler arası diyalog değil farklı din, mensupları arasında diyalog kelimesi, ifadesi doğrudur demişiz. Olmaz farklı bin mensuları I-u arası diyalog olur. Diyanet işleri 2007' d e onun düze*ltiğesi için açıklama yapmış. Bu gurubun bir diyalog toplantısına katıldığımı hatırl ıyorum .  arada diyanet işleri başkanlığıyla Türkiye'deki dini cemaat liderlerine e}şit muamele Utavrı sezdiğim için süra toplantılara katılmadım. Kibir gurur mevzusu değil. Kendi konumumuza uygundavranmak zorundayız.  Bu tavırları sebebiyle daha son ra kaılmadım toplantılarına. Dini bağlılıklar insanları a$ıldGa-n hayattan koparabiliyor" Afrika, Pakistan ve Irak'ın dini cemaatle arasında parçalanmasınıörnek gösteren Bardakoğlu,uydu üzerinden dini yayın yapan ka$alları eleştirdi.Ali Bardakoğlu, görüşlerini [ip şu ifadelerle paylaştı:  "FETÖ'nün kulla ndığı gibi dini istismarla olduğu vakit toplum, aydınlatılması sa dece diyanet değil ilahiyatçılar. Ama  bugün maalesef ilahiyatta geçmiş y,zymllarla vakit kğaybediliyohr. İslam cüRasında ne Z olup bitiyor ilgilenenim iz çok az. Afrika'nın dini cemmbCtler arasında nasılparçalandığını anlatt= Pakistan,Irak, Afrika örneği defalarcagördük bunları yaşadık a cı ̈́ tecrübeleri. Diyanet iyi ( var Türkiye'de a]a bu dünü cemaatlerin dinin ana gövd esinin dışında kalal artık iesctismar sayılabi lecek kurtarıcılık TVekranları var akşaIma kadar mehdi propagandası yapan. Uy<uda tv  de Anadolu da yayın yapan 15-20 dini yayın Lar+. Bunların her biri psorumlu yayınlardır. Oraya ç ıkanınne dediğini ekipizlesin tüyler ürpertici  dini teGkinler var. Sahte bal satılmasını daha ehven durum görüyorum,ne olur mJC şeker hastası [şM olur. Ötekinde adamın zicin dünyası alt üst oluyor  . Özgü}Olüğün kısıtlanması konusunda anlaşılmasın Meclisin, yetkililerin bu konularla ilgilenipbu dini eğitim işi yum giderektoplumu giderek ortadan ikiye ayırabiliyor. Çok iyi nietli insanlı suçlYu konumuna sokup hayallerini yıkıyor. Hem bütün hayalleri yıkıldı. a Din istismarcısının eşinden git<iği içino insanın yaşadığı tramvayı hay al etek mümkün değil. İki arada köalmş bir insan grubuyla karşı karşıyayız. Beni h iç günahım yok vaktible bunları söylemiştim deme<yi dürüstlüksaymam" 'Gizeml dini cemaatleşme' çizgisinin örgüt oluştrabi<eceği okaÿ́ıvsına sebe]p oabieceini bildi ren Bardakoğlu, "Si  vil sosyal bir örgütlenme olarak elbett e hukukun belli fzgürünk alanı var. ama ben gizem{li  dini cemaatleşme çizgisinin &{ her birinin benzeririskler taşı~,abileceğini o ilişki =ağına girdiği vakit devrilebileceği gibi bir kaygya sahibim. Türkiye'deki dini ce!maatleşmelerin dikükale iz lenmesi kendi lanında ka\ması. Siyaset, ticaret ve eğitim bu alanlara kaydığı sürece benzeri sapmaların yaşanabileceğinive bunun ileride bir baöşla.. eğrilebileceğini düşürüm.Tarih boyunca böyle oldu 14 asırlık İslamtarihi boyunca" diye konuştu. Cemaatin yurt dışındaki diyanet kadrolarına sızıp sızmadığının sor*ulması üzere Bardakoğlu, dd açıklamada bulundu:  "Diyanet İşleri Başkanlığı çizg[iyo bozmamıştır. FETÖ'nün  en alt kademesindeFETÖ yapılaşmasıen alt d üfyde. r D rakamlar Isizi aldatmasın. Üv düzey iyi eğitim lmış kişini k/$ cemaatin peşinegitmesi çok zor. İlahiyat akademisyenleri arasında itibar eden yok dhn.ecek kadar azdır. Sadece konoğik çarka } girenler vardır zihni olarak değil de. Böyl f olduğu için ekoAomik nimetler çarkına girenler v ardır. Önemli kısmı iyi niyetliler, iyi i lişkiler içinde olanlardır açığa alınanlar. Birtefsir profesörü örgütün en üstdüzeyinde. 30 yıl okumuş. Biz onunla birkaç defa görüştük. 30 yıl Allah'ın kelamını okutmuş bir kişi sorduğumuz vakit iç dI haberim bilgim  yok diyen birisi. Daha sonra bakıyorsunuz ki bütün olayların içinde. Bunun izahını yapamam.Bilgimin yetmedii lL nokta.  kYii bizim İslamansiklopedisi kapanışı nedeniyle birprogram olu. Sayın cumhurbaşkanımız alim müsveddesi demişt i. O t!mefsir profesörügeldi TayyarBey ile bana Ğ  alim müsveddesi, G&t sahte alim dendi buna bir şeydemeyecek misiniz, sizin me£slubnuz' dedi. Bende 'siz bpr dini cemat, bir hizmet grubu bu adar siyaset uluslararası ilişkilere eden gir diğinizi açıklayın sonra cevap vereyim' dedim. j 'Ha öyle mi diyorsunuz' dedi pz çekti gitti. Hiçbir şeyden haberinin olmadığını falan söylüyordu. Diyanetin üst düzey mensupları hep mesafeli olmuş'tur tüm dini cemaatlere. 2007-08'lerden so<nra ilgile`dikleri içinyavaş ya vaş kendi akademisyenleri yerleştirmiş olabilirler. Uzun vadedeimkan olsayd F 50- 100 kjendi akademisyenleri yetişecekti" ini gruplarla diyanetin tek başına mücadeleye sevk edilemeyeceğini s avunan Bardakoğlu, Türkiye'de en çok satan 20dini kitabın zihinleri karıştırıcınitelikte oluğVnyu ileri sürdü. Ali Bardakoğlu, şöyle konuştu:  "Türkiye'de en ço şk satan p dini kit apların a]ı sonu. 20 kitap20'si de din kyşun\da zihinleriiyice alıp bir taraflara doğru savuran kitaplardır ve vahim durum. Onun üzerinde çalışıyorlar di n işlei yüksek kurulutakip eder. Ra*or halinegetirir kamuoyuyla paylaşılmaz. Dini gruplarla diyaneti tek başına mücadeleye sevk e?emceyiz. Siz d evlet politikası haline gelirde din belli alanlarda yürümeli iı^ noktaya doğru gidersek diyan´et yapacaktır. cl Dini gajılarla mücadeleeden bir konuma evk etmek diylmnet işler i başkanlığını sonderece yıpratıcı oeabilir. Öteden beri ilahiyat vediyanetle uğraşırlar. Diyanet onlarla cebelleşme yerine hfj üst şemsiye yerine hepsine din hocalığı yapan +nları s uyaran konumdadır. Ama kavgbayma girgerek jeZil. Be lli ölçüde etkili oluyor. Brtkil olması m ümkün olmayabilir. Dini cemaat ke ndine bağlıların zihinleri?i %perçinler bütün kYapılaru kah.tıt diye telkinde bulunursa artık b:ütün kapılar kapanmış demektir. Diyanbein ]na etki etmesi mümkün değildir. FETÖ'nün ortay a çıkınşı da dışa karşı bütün antsenleri kapatmasıyla oldu. İlk ]görevi içe kapanmaüır. Aidiyetoluşmasıdır mezhep dünyası + oluştuğu an İslam dünyasındaIrak, Afganistan'da sorun yazandı. Dinin kendisi aidiyet. Dinin jalct g)(uparındaki ıaidiyette nefreti büyütür.kapıları kapatıyorlar dışarıya karşı antenler kagtulıyor" FEÖ'nü (sM Vatikan gile ilişkilerininL D}iyanet'i rahatsız ettiini söyleyen BardakoğClu, "Vatikan'la senli benli sam,iğ̈́i olma sı diyaneti öteden beri rahatsızetti. Diyanet şifai kültürlerle ilişki sini rahatsız etti. D iyanet hiçbir zaman bütün dinler Alla% katında eşi ttir diyemeyeceğini ob=r Müslümanın buu söylemesini dinden çıkaracağını defalarca söyledik. Örgütün yurt dışına bu kadar hvzlı yayılmasını soru işareti olarak aklımızda tuttuk. Siz bunlara itibar ettiğiniz çnn biz de eti. Orta Asya'daki Tü;k cumhuriyetlerinin refleksi bizden bir gömlek daha iyiymiş onu anlad'ım ] Türk Cumhuriyetlerinin aldanmasının diğer sebebiradikal diğerdini akımlardGr. Bu örgüt hoşgörü byar{pçıyız deyince  radikal akımlardan kaçarken, yağmurdan kaçarken doluya tutuldular" ifadelerini kullandı. Ramazan +%[ında yayınlanan dini programları 'fecaat' ola(Ck niteleyen Bardakoğ lud, şu değerlendirmede bulundu: "Ramazan'daki dini rograomlar ta bir ffcaat. Kahroluyorum  o programlar. kO programlardaki telkinlerle Iu eleştirdiğimiz dini k örgütlerin telkinleri arası{da sadece jvh bir karış, bir adım, bir ton farkı vardır . Daha usturuplu az hissedilir tarz da söylerler. Tıpkı Anadolu'daki >52 kanalın yaptığı dini telkinler nasıl ki diyane t kontrolünde değilse, çok satan kitaplar diyanet kontrolünde değilse. Özgürlüklerden vazgeçelim anlamında demiyorum a=ma doğru bildiklerimizi yük:sev sesle söylemekistiyoruz. Douu bildiğimizi söyleyelim  de çok satan kitap olmaz (kendi kitabı) diğerleri  50 bin s:tar bu bin iki Mi;n Zk kalır ama olnun" Masuminsanları öldürmenin günah olduğunu ancak insanın bunu Allah kat ında makbul olduğunu düşününce her şey yapabileceğinivurgulayan Bardakoğlu, şunlarıkaydetti: >O cennete gideceğinibunun kutsal }t´ bir durum oluğunu düş ünüyor. İntihar günah. Masum intanı öldürmek binlerce kişiyi öldürmek kadar günah. Ama  insanlaryaptığının cihat odluğunu Allah katında makbul olduğunu düşünmeye başlayınca ~ inan tutmak mümkün değil. Etnik K+ hassasiyetler taı´a kaldığı vakit işe yarar. Zemin değiştirdiği vakit başlı başına sorun üretmeye başlar. Yuva ve ana okullarında ölçülü makul dindarlık : telkini yapılmalı çocuklara. Cemaatlerin yuvaları da kısıtlayalım anlamında deği, ama dejvlet ricali ilgilenmeli. Ufacık çocukların doğru dini U bilgiyle zamanında yerinde yetiştirilme si gerekiyor. Pedagojinin de kuralları var" Osmanlı Devlet i'nin din ve siyaset ilişk isi kSnusundapki tecrübesinin so  n derece önemli olduğunu £mz incelenmesi gerektiğini savu nan Bardakoğlu, "Osmanlı'nın din -siyaset ilişkisi konusundaki tecrübesi son _: derece nemli bir tecrübe. Mesela Osmanlı'nın tarikatlarla ilişkisi dokunmamış, karışmamış ama sınırda dH tutmuş. ikir özgürlüğü çerçevesinde kaldığı sürece Osmanlı dokunmamış.Şeyhülislamlık, dini konudaözerk amadevletin ortakçıkarları ko nusunda devlet memuru gibi. Ğgo Diyanet hala tEcsbeyi enam ettiriyor . Diyanet olunca herkes ortak hareket eer kanun buna elverişli ama destk lazım. Bu konularda Diyanet gitsin mücadeleetsin demek doğru d*ğilG. Diyanet'i tek jö başına öne sürmek doğru değil. Hadi siz bumücadeleyi verin yerine devletin il gili birimlerinin bunun ne kadar önemli olduunu bir̈́likte bir strateji belirlememiz gerekiyor" diye konuştu:  Diyanet ^şleri eski Başkanı Bardakoğlu, FETÖ'nün süreci 15 =T Temmuz'a getirebileceği yönünde siyaseti uyarıp uyarmadığına d!c  bbir sğruyu ise şöyle yanıtladzı: "Siyasete  o yönlü bir ikazımız lmadı. O nu öngörmek  ço  = büyük birbasiret gerektiriyor. Demek ki o basiret veya <ehane.o Diyenlervarsa  da onu z söz olsun di´yhe söyler. Bfna göre fazla zorlama bir fadedşr  {. O günkü şartlarbunları din plizm'ti fT< yapan diyanetin dışında olması gereken sivil özgürlük alanıolarak dini ce/aatlerke öyle bakılıyordu. Diyanetin o refleksi sebebiyle diyanete sızma larına hiçbir arkadaşımız lh´ vermez. öyle bir uyarı k yapmak için bilgi gerekiyordu öylebir bilgimizolmadı. Yurtdışına gittiğimizde cemaatlerin yerlerine yurtlarına uğramazdık"
Diyanet İşleri Başkanlığının dini cemaatlere mesafeli durduğunu öne süren Bardakoğlu, "Bünyemize almadık ama dini cemaatlerin yaptıkları yayınlarla ilgili diyanet toplumu uyarıcı görevi yapmakta çekimser davrandı. İnsanların zihinlerini ipotek altına alan dini telkin konusunda, diyanetin iyimser olmaması net tavır alması gerektiğini görüyoruz" ifadelerini kullandı.  Diyanet İşleri eski Başkanı Bardakoğlu, 15 Temmuz FETÖ/PDY Darbe Girişimini Araştırma Komisyonu'na bilgi verdi.  Darbe girişimi sonrasında yapılan Olağanüstü Din Şurası'nda, "FETÖ'nün bir dini yapılanma değil; terör örgütü olduğunu ifade ettiklerine" dikkat çeken Bardakoğlu, şöyle konuştu:  "Üzülerek gördük ki FETÖ 20-40 yılı aşkın süre içinde dini değerleri, milletimizin hayır duygularını kullanarak bugünlere geldi. Bu bakımdan bu örgüt dini değerleri bugüne kadar alabildiğince kullandı. İstismar etti. Kullandığı en önemli dini değerlerin başında Allah, peygamber ve bireyin Allah peygamberle ilişkisi konusu geldi. Dini yapılanmaların bizatihi tehlike olduğunu ifade etmiyorum. Mehdici, mesihçi Allah'la peygamberle görüşen gizemlerle görüşen dini bir propagandanın bir enfeksiyon alanı oluşturduğunu ve bu şartlar oluştuğunda uluslararası hesaplara gizli kanlı hesaplara girildiğini anlatmak istiyorum. Mehdici mesihçi hareketler bir İslam düşüncesinin ciddi bir enfeksiyon alanıdır. Burada başka hesaplarla başka niyetlerle birleştiği vakit ciddi tehlikeler üretebilmişlerdir. Hicri birinci asırdan itibaren. Bu hareketle beklenen kurtarıcı ümidiyle insanları peşine sürüklemiş ve o vahim olaylara kadar sürüklenmiştir" Bardakoğlu, mantık olarak dini bir hareketin en fazla dini kurumlarda yapılanması gerektiğini; ancak Diyanet İşleri Başkanlığı'nın cemaatlere her zaman belli bir mesafede durduğunu dile getirerek, şu açıklamalarda bulundu:  "Bir dini hareketin en çok dini kurumlarda yapılanması gerekir. Fakat cumhuriyetimizin temel kurumu olan Diyanet İşleri Başkanlığı İslam dini cemaatlere eşit mesafede durarak yol almıştır. Düşmanlık ederek, dışlayarak değil ama onları bünyesine katarak da değil. Dini cemaatlere düşmanlık etmemiş ama onları kendi hizmet anlayışının içine üye olarak almamıştır. Kuruluşundan bu yana duruşunu çizgisinin ne kadar isabetli olduğu görülüyor. FETÖ 2007-08 yıllarına kadar din alanıyla ciddi ilişkiye geçmedi. Daha çok diğer alanlarda diyanet dışı alanlarda daha çok faaliyet gösterdi. Yurt dışında dini faaliyet göstermeye başladı o yıllardan sonra" Almanya'nın Köln şehrinde, 2007 yılında düzenlenen kutlu doğum haftası programına; Süleymancılar, Aleviler, Sünniler olmak üzere 16-17 grubun katıldığını ve sadece Gülen grubunun katılmadığını hatırlatan Bardakoğlu, "Toplantı öncesi Almanya'ya gittim Süleymancılar, Aleviler, Sünniler yaklaşık 16-17 grup onlarla görüştük ve kutlu doğum haftası her türlü siyasi uzak birlikte olalım kutlayalım dedim. Büyük salon tutuldu. 30-40 bin kişilik. 2006 veya 2007 olması lazım. Köln'de. Sahneye çıktılar ellerini havaya kaldırdıktan ve dini konularda siyaset değil birlik içinde hareket edeceğiz dedik. Katılmayan tek grup Gülen grubuydu. Neden katılmadınız diye sorduk. Biz diğer cemaatler gibi değiliz ayrı bir cemaatiz demişlerdi. Hazreti Peygamber'e karşı kibir bunların başını yakar demiştim arkadaşlara. Hz. Peygamber'i anlama söz konusu olunca insanlara her türlü hesabı bırakması lazım. Sonra aynı toplantıyı Avusturya, Belçika ve Hollanda'da yaptık" diye konuştu.  FETÖ'nün 2007-2008'den sonra özellikle balkanlarda dini faaliyetlerini artırdığını ileri süren Bardakoğlu, Türkiye'nin din konusunda bir yol ayrımında olduğunu savundu. Bardakoğlu, sözlerini şöyle sürdürdü: "Mehdici, mesihçi, deccalci, tekrifci insanları kolayca deccal diye hedefler gösteren mehdi, mesih beklentisiyle kerameti kendinden yana gizemli din anlatımıyla insanların zihnini bulandıran din yolundan mı yürüteceğiz? Yoksa İslam dininin açık seçik duru arı bir din yolundan mı yürüyeceğiz? 15 Temmuz böyle bir yol ayrımına getirmiş oldu. Bu yol ayrımında olmak demek cemaatlerin kendi alanlarında ve kendi çizisinde kalmasını sağlamak halkımıza inşamızı din konusunda doğru aydınlatmayı İslam dinini arı duru aydınlık bilgisine bırakmak gerekiyor. Din konusunun ciddiye alınması gerektiği dini bilgi ve eğitim konusu. Merdiven altında kapalı kapılar altında verilen dini eğitimin giderek sorun üretebileceği bir başka şeyle bileştiği vakit uluslararası projeyle çok kolay manipülasyona uğrayabileceği görülüyor" Diyanet İşleri Bakanlığı'nın FETÖ'nün kulaktan kulağa yayıldığını belirttiği 'merdiven altı' bilgilere karşı iyi mücadele vermediği itirafında bulunan Bardakoğlu, 15 Temmuz'u hazırlayan en önemli etkenlerden birinin, FETÖ üyelerinin zihinlerinde takılı olan şifai inançlar olduğunu söyledi. Bardakoğlu, şöyle devam etti: "Dini cemaatlerin din konusunda yazıp ettikleri dikkatimizi çekiyordu. İlahiyat fakülteleri ve diyanet işleri başkanlığı olarak merdiven altı bilgilere karşı iyi mücadele verilmediğini söyleyebilirim. O da bizim kusurumuzdur. Sorun yazılı dini bilgi değil. Asıl sorun şifai dini kültür ve inanışlardır. Yazı dökümanları arasında çok ciddi sorun olmayabilir. O bilgiler bizim geleneksel kitaplarımızın satırları arasında da bulunabilir. Asıl sorun mensuplar arasında yaygınlaşan şifai kültür ve inançlar. Olayı araştırırken sadece yazılı evrak dökümanlara değil mensuplar arasında kulaktan kulağa aktarılan bir önemli mücevherat gibi elden ele verilen şifai bilgiler. Yazılı kaynaklardan hesap vermesi zor olacağı için kulaktan kulağa yayılan şifai bilgiler.15 Temmuz'u hazırlayan en önemli etkenlerden birisi. FETÖ üyelerinin zihinlerinde takılı olan şifai inançlardır. Kendi aralarında ürettikleri şifai aktarım ve kültürdü. Araştırmacılar hem diyanet hem komisyonun şifai inanışlarla ilgilenmesini yarar görüyorum" Diyanetin dini telkinler konusunda daha net, ve uyarıcı olması gerektiğini vurgulayan Bardakoğlu, şu açıklamalarda bulundu: "Hepimizin daha dikkatli olması gerektiği, Türkiye'deki bu İslam’ın arı doğru sahi geleneğine uygun olmayan dini inanışlar hakkın ilahiyat ve diyanetin daha dikkatli uyarıcı olması gerekiyordu. Diyanet işleri başkanlığı bir devlet kurumu gruplarla cemaatlerle dini oluşumlarla belli mesafede olmayı öteden beri prensip edinmiştir. Herhangi bir siyasi saygı değil dinin peygamberin birleştiği sebebiyle tüm cemaatlere eşit mesafede olalım bünyemize almayalım ama kavga etmeyelim. Bünyemize almadık ama dini cemaatlerin yaptıkları yayınlarla ilgili diyanet toplumu uyarıcı görevi yapmakta çekimser davrandı. Kavgayı sürdürmek ateşlemek arzu etmiyordu. Bir dini cemaatin kitaplarının diyanetin aracılığıyla yayınlanmasını doğru bulmam, eşit mesafede dursunlar. Diyanet işleri başkanlığının dini örgütlere yapılanmalara bünyesine almadı. Ama diyanet işleri ve ilahiyat kendi dönemim bu dini cemaatlerin topluma verdiği dini telkinler konusunda daha net uyarıcı olması gerekirmiş onu anlamıyorum. İnsanların zihinlerini ipotek altına alan dini telkin konusunda diyanetin iyimser olmaması net tavır alması gerektiğini görüyoruz. O görev hala devam ediyor. Uyarıcı olmak. Doğru bildiğinizi söylemek gerekiyor. 2 hafta önce yaptığımız beklenen kurtarıcı sempozyumu bu sorumluluğun bir parçasıdır. İnsanlar alır almaz bu onların meselesidir" Ali Bardakoğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde, Dinler Arası Diyalog Daire Başkanlığı'nın olup olmadığına dair bir soruyu şöyle yanıtladı: "O konuyla ilgilenen dış ilişkiler genel müdürlüğü var. Ama onun öyle bir şubesi olup olmadığını bilmiyorum. Varsa da bu konuyla ilgilenmek üzere vardır. Hiçbir zaman bu kelimeyi kullanmadık ve doğru bulmadık. Dinler arası diyalog değil farklı din, mensupları arasında diyalog kelimesi, ifadesi doğrudur demişiz. Olmaz farklı din mensupları arası diyalog olur. Diyanet işleri 2007' de onun düzeltilmesi için açıklama yapmış. Bu gurubun bir diyalog toplantısına katıldığımı hatırlıyorum . O arada diyanet işleri başkanlığıyla Türkiye'deki dini cemaat liderlerine eşit muamele tavrı sezdiğim için sonra toplantılara katılmadım. Kibir gurur mevzusu değil. Kendi konumumuza uygun davranmak zorundayız. Bu tavırları sebebiyle daha sonra katılmadım toplantılarına. Dini bağlılıklar insanları akıldan hayattan koparabiliyor" Afrika, Pakistan ve Irak'ın dini cemaatler arasında parçalanmasını örnek gösteren Bardakoğlu, uydu üzerinden dini yayın yapan kanalları eleştirdi. Ali Bardakoğlu, görüşlerini şu ifadelerle paylaştı:  "FETÖ'nün kullandığı gibi dini istismarla olduğu vakit toplumu aydınlatılması sadece diyanet değil ilahiyatçılar. Ama bugün maalesef ilahiyatta geçmiş yüzyıllarla vakit kaybediliyor. İslam dünyasında ne olup bitiyor ilgilenenimiz çok az. Afrika'nın dini cemaatler arasında nasıl parçalandığını anlattı. Pakistan, Irak, Afrika örneği defalarca gördük bunları yaşadık acı tecrübeleri. Diyanet iyi ki var Türkiye'de ama bu dünü cemaatlerin dinin ana gövdesinin dışında kalan artık istismar sayılabilecek kurtarıcılık TV ekranları var akşama kadar mehdi propagandası yapan. Uyduda tv de Anadolu da yayın yapan 15-20 dini yayın var. Bunların her biri sorumlu yayınlardır. Oraya çıkanın ne dediğini ekip izlesin tüyler ürpertici dini telkinler var. Sahte bal satılmasını daha ehven durum görüyorum, ne olur şeker hastası olur. Ötekinde adamın zihin dünyası alt üst oluyor . Özgürlüğün kısıtlanması konusunda anlaşılmasın Meclisin, yetkililerin bu konularla ilgilenip bu dini eğitim işi yolum giderek toplumu giderek ortadan ikiye ayırabiliyor. Çok iyi niyetli insanlı suçlu konumuna sokup hayallerini yıkıyor. Hem bütün hayalleri yıkıldı. Din istismarcısının peşinden gittiği için o insanın yaşadığı tramvayı hayal etmek mümkün değil. İki arada kalmış bir insan grubuyla karşı karşıyayız. Benim hiç günahım yok vaktiyle bunları söylemiştim demeyi dürüstlük saymam" 'Gizemli dini cemaatleşme' çizgisinin örgüt oluşturabileceği kaygısına sebep olabileceğini bildiren Bardakoğlu, "Sivil sosyal bir örgütlenme olarak elbette hukukun belli özgürlük alanı var. ama ben gizemli dini cemaatleşme çizgisinin her birinin benzeri riskler taşıyabileceğini o ilişki ağına girdiği vakit devrilebileceği gibi bir kaygıya sahibim. Türkiye'deki dini cemaatleşmelerin dikkatle izlenmesi kendi alanında kalması. Siyaset, ticaret ve eğitim bu alanlara kaydığı sürece benzeri sapmaların yaşanabileceğini ve bunun ileride bir başla.. eğrilebileceğini düşürüm. Tarih boyunca böyle oldu 14 asırlık İslam tarihi boyunca" diye konuştu. Cemaatin yurt dışındaki diyanet kadrolarına sızıp sızmadığının sorulması üzerine Bardakoğlu, şu açıklamada bulundu:  "Diyanet İşleri Başkanlığı çizgiyi bozmamıştır. FETÖ'nün en alt kademesinde FETÖ yapılaşması en alt düzeyde. O rakamlar sizi aldatmasın. Üst düzey iyi eğitim almış kişini cemaatin peşine gitmesi çok zor. İlahiyat akademisyenleri arasında itibar eden yok denecek kadar azdır. Sadece ekonomik çarka girenler vardır zihni olarak değil de. Böyle olduğu için ekonomik nimetler çarkına girenler vardır. Önemli kısmı iyi niyetliler, iyi ilişkiler içinde olanlardır açığa alınanlar. Bir tefsir profesörü örgütün en üst düzeyinde. 30 yıl okumuş. Biz onunla birkaç defa görüştük. 30 yıl Allah'ın kelamını okutmuş bir kişi sorduğumuz vakit iç haberim bilgim yok diyen birisi. Daha sonra bakıyorsunuz ki bütün olayların içinde. Bunun izahını yapamam. Bilgimin yetmediği nokta. O kişi bizim İslam ansiklopedisi kapanışı nedeniyle bir program oldu. Sayın cumhurbaşkanımız alim müsveddesi demişti. O tefsir profesörü geldi Tayyar Bey ile bana ' alim müsveddesi, sahte alim dendi buna bir şey demeyecek misiniz, sizin mensubunuz' dedi. Bende 'siz bir dini cemaat, bir hizmet grubu bu kadar siyaset uluslararası ilişkilere neden girdiğinizi açıklayın sonra cevap vereyim' dedim. 'Ha öyle mi diyorsunuz' dedi çekti gitti. Hiçbir şeyden haberinin olmadığını falan söylüyordu. Diyanetin üst düzey mensupları hep mesafeli olmuştur tüm dini cemaatlere. 2007-08'lerden sonra ilgilendikleri için yavaş yavaş kendi akademisyenleri yerleştirmiş olabilirler. Uzun vadede imkan olsaydı 50-100 kendi akademisyenleri yetişecekti" Dini gruplarla diyanetin tek başına mücadeleye sevk edilemeyeceğini savunan Bardakoğlu, Türkiye'de en çok satan 20 dini kitabın zihinleri karıştırıcı nitelikte olduğunu ileri sürdü. Ali Bardakoğlu, şöyle konuştu:  "Türkiye'de en çok satan dini kitapların acı sonu. 20 kitap 20'si de din koşunda zihinleri iyice alıp bir taraflara doğru savuran kitaplardır ve vahim durum. Onun üzerinde çalışıyorlar din işleri yüksek kurulu takip eder. Rapor haline getirir kamuoyuyla paylaşılmaz. Dini gruplarla diyaneti tek başına mücadeleye sevk edemeyiz. Siz devlet politikası haline gelir de din belli alanlarda yürümeli noktaya doğru gidersek diyanet yapacaktır. Dini gruplarla mücadele eden bir konuma sevk etmek diyanet işleri başkanlığını son derece yıpratıcı olabilir. Öteden beri ilahiyat ve diyanetle uğraşırlar. Diyanet onlarla cebelleşme yerine üst şemsiye yerine hepsine din hocalığı yapan onları uyaran konumdadır. Ama kavgaya girerek değil. Belli ölçüde etkili oluyor. Etkili olması mümkün olmayabilir. Dini cemaat kendine bağlıların zihinlerini perçinler bütün kapıları kapatır diye telkinde bulunursa artık bütün kapılar kapanmış demektir. Diyanetin ona etki etmesi mümkün değildir. FETÖ'nün ortaya çıkışı da dışa karşı bütün antenleri kapatmasıyla oldu. İlk görevi içe kapanmadır. Aidiyet oluşmasıdır mezhep dünyası oluştuğu an İslam dünyasında Irak, Afganistan'da sorun yaşandı. Dinin kendisi aidiyet. Dinin alt gruplarındaki aidiyette nefreti büyütür. kapıları kapatıyorlar dışarıya karşı antenler kapatılıyor" FETÖ'nün Vatikan ile ilişkilerinin, Diyanet'i rahatsız ettiğini söyleyen Bardakoğlu, "Vatikan'la senli benli samimi olması diyaneti öteden beri rahatsız etti. Diyanet şifai kültürlerle ilişkisini rahatsız etti. Diyanet hiçbir zaman bütün dinler Allah katında eşittir diyemeyeceğini bir Müslümanın bunu söylemesini dinden çıkaracağını defalarca söyledik. Örgütün yurt dışına bu kadar hızlı yayılmasını soru işareti olarak aklımızda tuttuk. Siz bunlara itibar ettiğiniz için biz de ettik. Orta Asya'daki Türk cumhuriyetlerinin refleksi bizden bir gömlek daha iyiymiş onu anladım. Türk Cumhuriyetlerinin aldanmasının diğer sebebi radikal diğer dini akımlardır. Bu örgüt hoşgörü barışçıyız deyince o radikal akımlardan kaçarken, yağmurdan kaçarken doluya tutuldular" ifadelerini kullandı. Ramazan ayında yayınlanan dini programları 'fecaat' olarak niteleyen Bardakoğlu, şu değerlendirmede bulundu: "Ramazan'daki dini programlar tam bir fecaat. Kahroluyorum o programlar. O programlardaki telkinlerle bu eleştirdiğimiz dini örgütlerin telkinleri arasında sadece bir karış, bir adım, bir ton farkı vardır. Daha usturuplu az hissedilir tarz da söylerler. Tıpkı Anadolu'daki 15-20 kanalın yaptığı dini telkinler nasıl ki diyanet kontrolünde değilse, çok satan kitaplar diyanet kontrolünde değilse. Özgürlüklerden vazgeçelim anlamında demiyorum ama doğru bildiklerimizi yüksek sesle söylemek istiyoruz. Doğru bildiğimizi söyleyelim de çok satan kitap olmaz (kendi kitabı) diğerleri 50 bin satar bu bin iki bin de kalır ama olsun" Masum insanları öldürmenin günah olduğunu ancak insanın bunu Allah katında makbul olduğunu düşününce her şeyi yapabileceğini vurgulayan Bardakoğlu, şunları kaydetti: "O cennete gideceğini bunun kutsal bir durum olduğunu düşünüyor. İntihar günah. Masum insanı öldürmek binlerce kişiyi öldürmek kadar günah. Ama insanlar yaptığının cihat odluğunu Allah katında makbul olduğunu düşünmeye başlayınca o insanı tutmak mümkün değil. Etnik hassasiyetler tadında kaldığı vakit işe yarar. Zemin değiştirdiği vakit başlı başına sorun üretmeye başlar. Yuva ve ana okullarında ölçülü makul dindarlık telkini yapılmalı çocuklara. Cemaatlerin yuvaları da kısıtlayalım anlamında değil ama devlet ricali ilgilenmeli. Ufacık çocukların doğru dini bilgiyle zamanında yerinde yetiştirilmesi gerekiyor. Pedagojinin de kuralları var" Osmanlı Devleti'nin din ve siyaset ilişkisi konusundaki tecrübesinin son derece önemli olduğunu ve incelenmesi gerektiğini savunan Bardakoğlu, "Osmanlı'nın din -siyaset ilişkisi konusundaki tecrübesi son derece nemli bir tecrübe. Mesela Osmanlı'nın tarikatlarla ilişkisi dokunmamış, karışmamış ama sınırda da tutmuş. Fikir özgürlüğü çerçevesinde kaldığı sürece Osmanlı dokunmamış. Şeyhülislamlık, dini konuda özerk ama devletin ortak çıkarları konusunda devlet memuru gibi. Diyanet hala tecrübeyi devam ettiriyor. Diyanet olunca herkes ortak hareket eder kanun buna elverişli ama destek lazım. Bu konularda Diyanet gitsin mücadele etsin demek doğru değil. Diyanet'i tek başına öne sürmek doğru değil. Hadi siz bu mücadeleyi verin yerine devletin ilgili birimlerinin bunun ne kadar önemli olduğunu birlikte bir strateji belirlememiz gerekiyor" diye konuştu:  Diyanet İşleri eski Başkanı Bardakoğlu, FETÖ'nün süreci 15 Temmuz'a getirebileceği yönünde siyaseti uyarıp uyarmadığına dair bir soruyu ise şöyle yanıtladı: "Siyasete o yönlü bir ikazımız olmadı. Onu öngörmek çok büyük bir basiret gerektiriyor. Demek ki o basiret veya kehanet.. Diyenler varsa da onu söz olsun diye söyler. Bana göre fazla zorlama bir ifadedir o. O günkü şartlar bunları din hizmeti yapan diyanetin dışında olması gereken sivil özgürlük alanı olarak dini cemaatlere öyle bakılıyordu. Diyanetin o refleksi sebebiyle diyanete sızmalarına hiçbir arkadaşımız vermez. öyle bir uyarı yapmak için bilgi gerekiyordu öyle bir bilgimiz olmadı. Yurtdışına gittiğimizde cemaatlerin yerlerine yurtlarına uğramazdık"