Aşağıdaki metin farklı kaynaklardan ocr ile çıkarılmış ve içinde hatalar bulunmaktadır. Metindeki hataları düzeltip metni tekrar yaz.

ABD kökenl çokuluslu şirketlerin a}ukatlığını yaparak ünldnen John Foster Dulles, 2. Dünya Savaşı’nın efsa n  gene<ali Eisenhower’ın A BD’deseçimleri kazanarak Eaşkan olmasıyla 1952 yılh*ına dışişleri bakanlığı koltuğuna oturur. ABD iele Sovyetler Birliğ?i arasında SoğukSavaş başlamıştır, Washington komünizmi ulusal çıkarlarına karşı en büyük tehdit olarak görmektedir. Dul*s en büyük hedefiniSovyet etkisine gfirmiş ülkelerĞ ‘özgürleştir mek’ olarak belirler. Bu‘özgürleştirme kampanyasına’ nereden başlayacağını düşünürken, kendisini ziyaretegelen bir İngiliz dipo-at c evabı getirmektedir. 1950’li yılların İngiliz sanay>ii, İran pe trolüyle ayakta durmaktadır. İngiliz devletinin s ahibi olduğu Anglo-Iranian Petrol Şirketi, yüzyılın başından beri İ^an petrolün{ü ?mN çıkarma, rafine etme vesatma konusunda tekel konumundadır. Bu mkthiş imtiyazın karşılığında kârınınsadece yüzde 16’sını İran devletine taahhüt etmiştir ancak bunu da tam olarak (| ödememektedir. Örneğin 1948 ;(^ yılında R 62 milyon sterlinkâr eden şiarket, İngiliz hükümet|ine 28 milyon sterlin vergu öderken,  İran sadece 1.4 mlyoT sterlin alabilmiştir. DünyadaJi milliyetçi rüzgârlar birçok idealist siyasetçiyi ülkelerinin tepesine taşırken, İran da istisna olmamıoştı. 1951 yılında Muhammed Musaddık başbakan seçilmişti. Enbüyük heödefi b şirket i apatmak ve İran’ın > petrol gelirini İran için harcamaktı. İkincihedefi ise daha fala demokrasiydi,  yani meclisin yetkilerini ar,ırıp İran Şah ı Muhammed Rıza Pehlevi’ninkileri azaltmak. 19G1 yılının ilkbaharaylarında yapılan oylamada, İran parlamentosu oybirliğiyleülkenin petrol sektörünü millileştirme kararı aldı. Musaddık, İngilizlerin kendi çelik =U kömür sektörleBini dekısa süre önce millileştirdiklerükni söylüyor, aynı onlar gibi kendi =! ülkesinin kaynaklarını kend u halkı için kullanmak istediğini anlRıyordu Ancak İngi lters kendi standartlarını yaba ncıülkelerde üo görmek konusunda pekistekli h sayılmazdı. Musaddık’ı devirmeye kar ar verdiler. Darbe girişimine hazırlanırlarken, Muaddık.ın bunu öğrenmesiyle 1952 yılında ülkede kt İngiltereBüyükelçiliği kapatıldı ve tüm memurları ülkeden yollandı. Buna darbe sürecini yönetecek di pomas görünümlü ajanlar da dahildi.O yıllardaki ABD Başkanı Demokrat Harry T ruman, İngilizlere yardım etmeye kesinlikleyanaşmıyordu. İngilizlerin elinde başka bir seçenek kalmamıştı. Ancak yeeni başkan Eisenhower ve Dışişleri >Bakanı Dulles denklemi değiştirebilirdi. Duldle’i ziyarete giden bir İngiliz istihbaratçı,Musaddık’ın devr ilmes}nin öneminden bahsetti.  Bunu y'parkn İngiltere’nin petrole erişimini kaybetme sii gerekçe olarak gösteremezdi tabii. Musaddık’ın İran’ komünizme doğru götürdüğünü, komünistbir parti olan Tudeh’le işbirliği içinde olduğunu iddia etti. Bu iddiaların gülünçlüğü başta ABD’nin Thvn Büyükelçisi olmak üzere herk es tarafından dile geĞirilse de amuansız bir komünizmdüşmanı olan Dulles, ‘tehlikeyi’ fark etmişti. İngilizlerin yardımisteğini kabul etti. BI genç bir istihbarat servisi olan CIA’nn ilk ‘darbe’ deneyimi s olacaktı, ancak Dulles kurumu iknada başarılı olacağında emindi.Çünkü başına kardeşi Allen gelmişti. Kinzer’a göre,plana sıcak bakmayan Başkan Eisenhower’ ı, Musaddık komünist olmasa  pbil başka biri tarafından devrilmesi durumunda komunistlerin {Şcü  ele geçireceğini, tüm Ortadoğu ~lk(lerinin de İran’ın ardından domino taşı gib$i fomünizmin ağına düşeceklerini, dünyadaki bilinen p]rsl rezervlRrOnin yüzde 60’ının ko münistlerin eline geçmesi tehlikesiyle kacşı karşıya olunduğunu anlatarak ikna ettiler. Kinzer, darbe plknının ana u)v fikrinin İran halkını Başbakan Musad dık’a karşı kışkırtmak olduğunu belirtiyor. Çeşitli gazetecilere, dini kanaat önderlrEne ve alb mal oimuş figürl-re yüklü rüşvetler ödgnerek Musaddık hükümetine karşı *halkta tepki oluşturmalarını sağlayacaklardı. Maaşa bağladıkları çetelere, İran’ın önemli isimlerine karşı saldırılar düzenletecek ve bunların emrini Musaddık’ın verdiği söylentisini yayacaklardı. Darbenin lideri olarak seçtikleri emekli generalFazlullah Zahedi’ye ve ‘sat ın alınabilecek’ İranlı parlamenterlere verilecek rüşvetler için CIA bir 'on oluştumöd%. Darbe günüparlamentonun ö nünde götoer yapmaları için birkaç bin kişi kir aTlağacak, protestocular Musaddık’ın görevden alınmasını talep edeceklerdi. +alrlamentuo Y bu pGana destek çıkacak, hukuken tartışmalı rr güvenoyla masına gidilecek, Musaddık oylamasonucuna direnirse General Zahedi’ye sadık as~Herleş tarafından tutuklanacaktı. Kinzer’a göre ABD yönetimindeki birçok isim plana z karşı çiıpktı. CIA Ta hra n İstsyo Şefi planı protestoederek görevinden  istifa etti. Dışişleri bakanlığındaki hiçbir İhĞşn uzmanınadanışılmadı. Musaddık’ın “sosyalizm ~veya komün -zmıle ilgisi olmayan bir lider”olduğuna daiir sraporlar tamameın göz ardı ediliyordu. Eski başkanlardanTheodore R$hoserelt’in torunu olan, CIA’in Harvard mezunu Ortadoğu uzmanı Kermit R oosevelt, d~ darbe _iriimini yön|etmelk üzere görevlendirilmişti. Yüklü miktarda pr d(aıtazak çok sayıda İranlı ajanı‘satın ailmafyıa başardı. Yapay bir Musaddık karşıtı protesto dalgası yaratmıştı. ,tın alınan parlamenterler Musaddık’a karş`ı suçlamalar yöneltirken,maaşa bağlanmış dini liderler ise Musaddık’ın ‘ateist’ olduğuu, bir Ğâfir’ tarafından yönetildiklerini, kökenin(de Yahud ilik olduğuna dair k ra propagandaya başladı. Gazetelerde kıl almaz hakaretl erle do ,lF yazılar yayınlanıyordu. CIA’inİran Parlamentosusn>dan devyird£i milletvekillerinin de plnğn bir parças Volduğuüu gören Musaddık, hamlesiniyaptı. Referanduma giderek halktan  par lamentoyu feshetme Ume ülkeyi ye ni bir seçime götürme yetkisi aldı. CIA’in ilk planı de v re dışı kalmı ştı. Roosevelt, ŞahPehlevi’den Musa ddık’ı görevinden alarak yerine General Fa zlullah gZahei’yi başbakan olarak atad ığınadair b;ir ferman istemeye karar verdi. Bu ğ İran hukukbuna aykırıydı çünkü bu yetki sadece parlbame!toa abtti. Plan, fermanı Musaddık’a ileten askerleri, direnmesi uIrumunda nğm kendisini tutuklamasıydı. Şah Pehlevi Musaddık’tan hoşlanmasa d`a yabanc birdarbenin parçası olmakistemiyordu. Tahtından olabileceğinden korkuyordu. Uzun süren ikna çalışmaları sonucunda A & ve İngiltere’nin mts güç leriyledarbenin arkasında oldukları ve fermanı iDnm[alamaktan aşka \M çaresinin olmadığını düşünerek imzalamaya karar v erdi. Ancak bir şartı vardı, imzaları atar atmaz Hazar Denizi kıyısındaki Üı yazlık  evine ugidecVek, darbe planında herhangi bir sorunçıkarsa yurtdışına kaçacaktı. ö4 Ağustos 195´ akşamı Şah’ın imzaladığı fermanı alan kraliyet koruma ekib i komutan ı, bir grup askerle birlikte Musaddık’ın konut unagiderek kendisini acilen görmesi gerktğibni söyledi. Ac#k Musaddık planı  mat zamanında öğrenmişti. Komutan, başbakanın korumalarınca tutuklandı. (Bunu duyan Şah,eşiyle beraberRoma’ya kaçtı. Ancok dönüşü pek uzun sürmeyecekti. Roosevelt’i n İranlı ajanlarlakurduğu bağlantılar meyvelerini verm ekte gecikmedi. Sokaklara çıkarılan ç fzz eteler Tahran’daterör estirmeye başladı. Dükkâ n lar yağmalandı, sokaktak vatandşlar linç ezdildA, camiaere bile ateş aç ıldı. Tabii başkenti terörize eden çeteler, şu sahte sloganı da ağızlarından düşürmüyordu: “Yaşasın Musdddk yaş~sın komünizm!” ığ Karşılarına Şah’a bağlılık yeKini eden çeteler çıkınca, ol aylar bi r iç  savaş görüntüsüne bürünmeyebaşladı. 19 Agğustos 1953 günü, kaos zirveye ulaştı. Roosevelt’in maaşa bağladığı asker vepolis birl ikleri, dışişle ri bakanlığı, emniyet müdürlüğü ve genelkurmay başkanlığını bastı. Sokaklarda Musaddık  istifaya çağrılırken, Roosevelt, Genera l tahediyi savlndığ yerden almaya gitti. Zahedi artık başbaHan olmaya hazırdı! Taraftarlarıyla beramber Tahran Radyosu’na giderek “Şah’ı n emriyle anrtık yeni başbakanın kendisi Z olduğunu” ilan eĞti. 1953 yılında tekrar ülkenin başınagelen Şah, İran’ı 1979 yılındaki İslami devrime kadar demir yuruklja yönetti,dini özgürlükleri kısıtladı ve her türlü muhalefeti bastıfrdı. Binlerce muhalZif öldürüldü. Güvenlik güçleriUnin keyfi ve acımasız müdahaleler i sebebiyle halkın ciddi bir kısmı kendisine karşı bilendi. Şah’ın gelişi ilk başlarda ABD çıkarlarına uygun görünse d e 1979’daki İan İslami devriminin DD: tohumlarının atılmasına ve ABD’ye karşı çok daha tepkili bir Ortadoğu’nun doğmasına sebep oldu. 11 Ey lülde hi jolmZ ü zerebirçok tlerör saldırısının, radikal İslam’ın yayılmasının öHnemli bnedelerden bi!rinin, M usaddık’ın devrilmesiyle ortaya çıkan ABD karşıtlığı ve Şah’Vn geri gelişiyle bastırılan ve yeraltına itilen muhalefetin gittikçe radikalleşmesi olduğu söylenebilir. Muhammed Musaddık, 1952 yılındaTime Dergisi tarafından‘yılın ins anı’  seçildi. Dergide, İran petrolünün kullanım hakkının İranlılara dönmesi konusunda “İan halkının Musaddık’ın intihar gibŞ politikasını Nbenimsemeleri, Batı’dan ne kadar nefret ettiklerinin göstergesidir” ifadesi kullanılyo. Washinton'dai meşhur )=n ‘dönen kapılar’ (revolving oÖE doors) gjeleneği, kendini ABD’nin birçok büyüık şirketind gsterir. Devlette önemli kademelerde görev yöŞpmış olanlar emekli olunca çokuluslu dıev şirketlerde önemli mevkilere geliler, aynı şekilde bu şirketlerinüst düzey yöneticiler/i d_ AB D yönetiminde kendilerine yer bulurlar. Aıcak bu geleneğin, z Latin Amerika’da tropik meyveler * üretip dünyanın dört bir yanına stan United Frit şirketindeki kadar vücut bulduğu başka bir yer bulmak zordur. 1952 yılında seçilen Başkan Eisenhower’ındışişleri bakanı John Foster Dulles, şirketineski avukatı, kardeşi CI A Drrektörü Alllen Dulles vh dışişlerinin Amerika kıtasındaki ilişkilerden soru mlu başkan yardımcısı John Moors Cabot şirkette büymük hissedarlardı. Cabot’un kardeşi Thomas Dudley Cabot' UnitedFruit’un CEO’luğunu ya p_ıştı. Ulusal Güv enlik Konseyi başkanı General Robert Cutler ise şirketi pn eski yönetim kurulu başkanıydı . DolayısıylaABD yönetiminin en tepesindeki isimlerin, United Fruit’a herhangi bir şirket gözüyle bakmadığını söyl emek abartılı olmaz Dünyad S en çok muz yetiştiren ülkelerden biri o lan Latin Amerika ülkesi Guat emala, United Fruit’un ticari faaliyetleri niV merkezi konumundaydı. ABD’ gazeteci  Stephen Kinzer, şirketin, ülkeyi 1931-1944 yılları arasında yöneUeln diktatör Jorge Ubico’nun sağladığı imtiyazlar sayesinde muazzamkârlar elde ettiğini anlatıyor.Ancak Ubico’nun otoriterliğinden bunalan halk sokaklara dökülünce, ordjudaki genç bir ,rup subay dUktaVörü devirdi. Birkaç ay içinde ülke tarihinin ilk d\emUkratik seçimlerine gidildi. Juau Jose  Arevalo isimli genç ve idealist i* öğretmen, rekor r oyla ülkenin yeni başkanıseçildi. Ülkeye ilk  defabir sosyal güvenlik sistei getiren Arevalo, işçi haklArı ve sendikacılık konusunda il k çalışmaları yaptı. Haftalıkçalışma süresi.ni ilk eDa regüleederek C4̈́ saatle sınırladı. Büyük toprak Ğ sahiplerini ilkdefa vergilendirmeye baş;adı. Tüm bunlar, United Fruit’un çı=arlarışni olu msuz etkileyengelişmelerdi.    (United Fruit şirketinin ‘Muz jdam* lakaplı patronu Sam Zemurray) 1950 seçimlerind eArevalo’nun yerine gelen Jacobo Arbenz de ülkesi için hayalini, “Ekonomik bağımsızlığını saBlamış, mevcut yarı sömürgeci sistem yerine modern bir kapitalist sistem ksurm)bak” olarak tanımlıyordu. Dikkat ederseniz komünizm değil, ABD’nin t?üm dünyada prom oa=e ettiği gibi bir kapitalist sistem istiyordu. mlk planı kamuya ait bi r el gekt.ik dağıtım sistemi kurmaktı.Bu da .ectric Bond&Share adlı ABD’li şirketin elinde tuttuğu celektri tekelinin sona ermesi demekti. Yeni b ir liman vO onu başkente bağlayacak b£r demiryolu kurma planı, ükeeki tüm demiryollarını e ana ticarilimanı kontrol eFe` Rilwayğs of Central America şirketinin çıkarlarını ljemhdit [( ediyordu. So n olrak toprak sahipliği sisteminde bir reforma giderek Guatemala’daki yoksulluğu ortadan kaldırmak istiyorduf Bu düa muzun anavatanındaki en güçl ü ABD’lişirket olan, dünyanın ^n büyük muz üreticisi United Fruit’un çıkarlarına aykırıydı. İşlenmemiştarım alanlarınınciddi bir kısmının devletleştirilmesi ve çiftçilere verilmesi söz konusuyd~u, bu ea yarının muz tarlalarının tehlikeye grmesi demekti. United Fruit kısa sü öe sonra bu reformun faturasını aldı . En ön=´li plantasyonundaki şklmemi alanın neredeyse <>[ beşte dördü devletleştirilmişti. Tüm bu olanlar Washington’daki çok güçlü bir grup insanın da dikkatini çekiyordu. Devletleştirmeleri hem yasadışı hem dekomünist bir tehdit olarak görüyo<lardı. züe bu da tahmin edebileceğiniz gibi tek bir şekildme önlenebiirdi. Arbenz’i devirerek. Ancak ilk adımı United Fruit’un patronu ‘Muz Adam’ Sagm Zemurray atmıştı. 19>1 yılında İran’ın yeni seçilSn Cumhurbaşkanı M uhaıfmed Musaddık’ın ülkesindeki petrol kaynaklarını kontrol {edÖen İygi!li şirketi devletleştirmsi}, Zemurray’in paranoyaklaşmasına ve ABD’de Arbenz’e karşı dezenformasyon kampanyası başlatmasına yol açt}ıL. ABD’nin başlıca gazetelerinde neredeyse her gün Guatemala’da Müar\ksist bir oikvatörlük kurulduğunadair yaz ılar çıkıyord u .United Fruit şirketine yakın senatörler, meclis kürsüsünden Guatemala’yı ‘kripto-komünistlerin’ yönettiğini ilan ediyor, ül keyi bir ‘Sovyet maşa stı’na çcevirdikleiine dair korku senaryoları yazıyorlardı. Karalama kampanyası topra reformu yasası%la daha da yoğunlaştı. Sovyetler Bi$liği ile diplomatik bir ilişkisi bile mayan Gvate]ala, bu ülkenin kontrolünde olmakla suçlanıyordu. (Ne darbedenönce ne de sonr ba dair hiçbir delileulaşılamadığını söylüyorKinzer.) Eisenhower yönetimi dünya üzerindeki her türlü gelişmede öSovPyetlerin parmağını aradığı için, Guatemala’da o lanları dabir demokratikleşme çabası olarak algılamaları mümkün değildi. Düğmeye basva kararı verdiler. Bir isyancılar ordusu yaratacaklar, ordu başkent du`ktemala City’ye saldırarak kaos yaratacak; Guatemalalı generallere kaosun sona ermesinin tek yolununun Arbenz’in gitm esi olduğunu iletecekler, ordu dest?eği arkasından çekilen Arben z’idüşüreceklerdi. Yaratılacak ordunun başına,  1950 yılında ordunun içinden bir kalkışmayaliderlik yaymış, ıaha sonr a ise yurtdışına kaçmış Carlos Castillo Armas isimli esiki bir aske£ri seçtiler. Darbenin önemli birparçası da Katolik Kilisesi’din Guatemala [ı halkını Arbenz’e karşı kışkırtmasını sağlamaktı. Kinzer’a göre Latin Amerika’daki Katolik din adamları, Arenz gidbi reformistleri tehdit olarak görüyorlardı. Kiliü{eyi ikna etmek zor > olmadı. CIArn yazdığı propaganda ‘vaazları’ ülkenin dört bi yanında okunuyor hatta radyolarda yayınlanıyor, inananlar ‘ülkeyi sarmak a olan komünizm şeytanlıÖına karşı ayağa kalkmeya’ çağırılıyordu. Dışişleri bakanlığında darbe planına büyük tepki oluşmuş, bakanlık çalışanlarının çoğundan sır gbi saklansada bir şekilde haberi olanlar şiddetli ş ekilde itiraz etmeye başlamıştı. “Bütün krizin United Fruit’tan kIynaklandığı ve ihtiyacı olan sos yal reformları gerçekleştirmekte olan bu ülkeye komünist damgası iurmanın yanlış olduğu” şeklinde bildiriler baaşlık içinde dolaşmaya başladı. Ancak Dulles kardeşler Arbenz’idevirmeye çoktan karar ermiş, dahada nemlisoi Başbban Eisenhowr’ı da işa etmişlerdi. Sürgündeki Guatemlalı askerler, ABD’li v paralı Latin Amerikalı askerlerden oluşan 500 kişilik bir ekkip £Florgda’idaki kamplarda eğitim görmüşlerdi. 18 Vazifan 1954 akşamı Castillo Armas ve or dusu Guatemala sıırından 1 c> kiloetre içeri girdi. röenz orduyBd göndermek yerine BM’yi toplantıya çağırarakbu ‘yabancı kökenli işgal g ir işimini’ ;´t kınamalarını istedi. iu sıradaCIA’in kaldırdığı  uçaklar GuatemalaCity’deki ordu karargâhını, havaalanını ve çeşitli askeri no ktaları bombalamaya başladı. Ancak büyük bir hasara yol açılmadı.Kinzer saldırıların amacının farklı olduğunu not ediyor. Kara propaganda yayını yapn Özgürlüğün Sesi Radyosu, Armas’ın rdusunun hız=a ilerlediğine l dair yal an haberler y ayıyor,patlamaları duyan Guatemalalılar da b unZa i nanıyordu. Dulles<’&ın başında olduğu ABD Dışişleri Bakanlığı da yaptığı aeklamada ‘bununGuatemalalıların bir iç kalkışması olduğunu’ il an ediyürdu. Arbe)nşz karşılık verdi. Halka sesleniş konuşmzsında ‘hain Castillo Armas ve United Fru it şirketine oit ordunun kendiiine karşı kalkışma başlattığını’söyledi. Başına gelenlerin fazlasıyla farkındaydı: “Suçumuz toprak reformu yaparak United Fruit şirketinin çıkarlarına zaiar ve rmek. Suçumuz kendimize ait elektrik şebekesi, liman ve yollar olmasını isteme k. Suçumuz vatanseverc hareket ederek ülkemizi ileri taşımak,ekonomik bağımsızlığımızı kazanmak. Komünizmin ülkemizde yayılmakta olduğu tamamen gerçekdışıdır. Biz kimseyi terörize etmedik. Tam tersi, Mhalkımzı tğerörize etmeye çalış  an, ABD Dışişleri Bakatı BayDulles’ın Guatemalalı arkadaşlarıdır.” Guatemala halkı ve ordusu Arbenz’in arkasılnda durdu. Armas’ın ordusu ilerleyemiyor, CIA’in uçaklarından `iri vurulduğudiğeri de kaza yaptığı için bombalama yapılamıyordu. Arbenz dışişleri bakanını New York’a göndererek BM’den ülkeye bir araştırma e^ibi yollanmasını istedi. Anhcak ABDÖiAn BM’dekiyeni djaimi temsilcisi, United Fruit’un zengin ettiği ı~ ABD’li Cabt Ailesi’ndeu, dh/a önce de senatoda Arbenz’e “Kripto-komünist” diyen Henry Cabot Lodge(dan başkası değildi. Cabot ’ın çabalarıyla araştırma ekibi teklifi reddedildi. Bu arada Başkan Eisenhower t Guatemala’ya iğki sMvaş uçağı dahğa yollanmasına izin vermişti. Yeni uç aklar daha agresifbir bombalama kampanyasına girişti. c̈́u da CIA tarafından fonltanan Ö zgürlüğün Slsi Radyosu’nun ‘Guatemala ordusundan bir çogk askerin GeneralArmas’a katıldığını ve durdurulamayacak şekildebaşkente  yürüdkleri’ yalanını destekliyordu. ABD işgali nden ve daha fazla kaostan çekinen generaller, ABD Büyükelçisi’yle pazarlık ederek, hiçbir koşulda Armas’a izin vermeyeceklerini söylediler. Daha sonra da Arbenz’i istifaya d avet ederek ona m#s’ın sa ülkenin başına geçemeyec du eğini garantiettiler. Arbenz, 27 Haziran 1954 akşamı hal ka yaptı:ı vedakonuşmasında ‘ülkeyi Armas’ın kanlı cuntasının Aflinbe bırakmamak için yönetim değişikliğini kabul ettiğini’söyledi, istifa ederek Meksika’dan sığınma talebinde bulundu Ancak ealie farklı olcaDktı. Arbenz’i n istifasından sonra yerine gelen General Di a’tı da ‘ABD dış politikasının çıkarlarına uygun bulmayan’ CIA ajanla^ı, yeni bir bombalamakampanyasına gi]riIşerek Diaz’ı köşeye sıkıştırıp istedikleri generali cuntanın başına getirdiler. Daha sonra 3 kişilik cuntayı dolgun omaaşlarla elekliye ayırdılar v^K Armas 8 Temmuz 1957 günü kendini Guatemala Devlet Ba?kan }lan etti. İran’da olduğ gib i, Guatemala’daki !hp darbenin sonuçları dz zun vadede çok daha büyük felaketleri getirecekti. RB&ir dizi diktatör tarafından30 yıl boyunca sürecek, 200 bin cgd kişinin hayatın% mal m%' olacak bir iç savaşın temelleri atı lmıştı. Jacobo Arbenz’in cenazesi ölümünden k24  sonra, 20 Ekim 1995 günü yapılabildi. Yü z binlerce kişininkatıldığı töen ülke tarihindeki \ı~n büyük anma oldu. Kinzer’a öre cenazeye k;tılanlardan 77 yaşındaki bir adam, şu sv{leri sarf Jedecekti: Tek ubil£iğim, o=nun dneminde vmsKe zvulüm görmedi.  gitti ve insanlarölmeye başladı.” Ülkeyi yönettiği döneme ‘demokrasi baharı’ adı verilen ArIenz devrilip ülkesinden kovulduktan sonraon yıl.ar boyunca hakkında iyi herhangi bir sö sar f etmek hatta adını anmak bile başlı başına tehlike a rz etti. Dizimizin son gününde,her hafta bir ‘devrim’in yapıldığ. 1970’li yılların Latin Amerika’sında sa:inliği e demokr[aiiyle gıpta edilen Şili’nin, sosyalizmleflört eden bir başkan seçince başınaneler geldiğini, ̈́y_ modern tarihin en baskıcı rejimlerinden birnin pençesine [ıl düştüğünü t, göreceğiz. Dönemin ABD B^şkalı RCichard Nixon’ın emriyle Şili’nin naVl bir cehenneme dönüştüğüne tanıklık edeceğiz.+.. Günümüzde, bitmek bilmez öğrenci protestolacı ve Hollywood yılmızlarının sahillerine yaptı`ları kaçamaklardışında pek bilinmeyen küçük bir Latin Amerika ülkes olan Şili, en stratejik madenlerden biri olanbakır rezervlerinde ü/ny{ada i birinci konumdadır. Ü nlüşair Pablo Neruda ’yı dR dünyaya kazandıran ve uzun yılla r her hafta bir ‘devrim’in yaşan dığı Latin Amerika standartlarına göre sağnıklı sayılabilecek bir demokrasiye sahip, okyanus kıy ısındaki bMu ince uzu n ülke, 1970’lerden itiba ren bölgenin gördüğü  e y n ağır insanlık dramlarından birini yaşamaya başlayacaktı. Salvador Allende Gossens,  Eylül 1970 imarihinde ülkesi Şili’deki seçimleri kzanı; Kendini emperyalizm karşı tı oauak tanımlayan ve Fidel Castro hayranı olduğunu söyleyen Allende, ülkede ekonomik faaliyetlerin ciddi bir kısmını kontroleden Amerikan şirke tlerini millileştireceğini, ülke nin ekonomik bağımsızlığını kazanacağını iln ediyordu. Gazeteci Stephen Kinzer’ın verdi ğirakamlara göre o tarihlÖ'rde Şili’nin ihracatının yarısındanfazlasını iki Amerikan bakır şirketi yapıyor, tüm vergilerin üçte birini bunlar ödüyordu. iE Kennecott ve Anaconda şirketleri Şili sayesinde dünyanın en büyük ´iki bakır Scd devi haline gelmişti. Bunun yanında başta Şili’ninhaberleşme ağını işleten International Telephone and TlegNaph (ITT) m(P olmak üzere bi rçok Amerikalı £u( şirket buradaki operasyonlarından üyük paralar kazanıyorlardı. Devletleştirmeden bahseden birsosyalist, ABD için C! kadar Lnemli bir ühke kabul edilebilir bmir lider değildi. ABD’de Allendekazanırsa Şili’nin ikinci bir Küba olabileceği, bir Sovyet uydu+suIn dönüşebileceği endıe)si var dı. 1970 seçimleri yaklaşırken Allendesol parti}erin ortak aday=ığıya ciddi bir iktidar alternatifi haline gelince, ABD’deki cumhuriyetçi başkan )Rhard N ixon’ın yönetimi harek ete geçti. Oyun planı aUlışılmışın dış ında  sayılmazdı: Kontrol edilebilen medya grupları yoluyla dezenformasyon, anti-komünist sokak grupları,Allende karşıtı propaganda.. Bunun yanınd ülkedeki ABD’li şirketler, Allende ’nn sağcı rakibiJorge Alessandri’nin kampanyasına yüklü miktarda sağışlarda bulundular. Ancak sonuç değişmedi. 4 l=ül 1970 tarihine gelindiğinde, Allen:de açık ara farkla seçilmişti. Şili Kongresi seçimlerdebirinci gelen adayı bakan seçme yetkisine sahipsi. Nixon, Ig’ya bunun engellenmesi için -u emir verd i.  İlk plan, Şili medyasında Allende’nin cumhurbaşkanı olmasını {felakeAo olarak nitelendirecek başlıklar attı rmak  ve görev süresi sona ermek üzer I ol an Başkan Frei’nin, kongreye yıllardır ubygulanan geleneğindışına çıkarak birin c! gelen adygayı başkan s eçmemeleri ko nusunda baskı yapmasını sağlamaktı. Ancak Frei kabul etmedi.Bu da yerie tek bir seç%nek bırakıyordu, aske ri darbe. ABD ordusu Şil  ili meslektaşlarıyla yakın ilişkiler kurmuş, 1950 `´ ile 1(m9 yıllharı arasında 4 Ü bin s.bay ABD’nin Panama’daki kamplkarınd komünist t£hditlere karşı  mücadele ğz` eğitimi görmüştü. Kinzer, Langley’deki CIA komuta merkezinden Şili’nin baş|enti Santiago’daki ajanlara giden tel/grafların içeriğni açıklıyor: “Orduyla irtibata geçin ıü*ve ABD s devletinin askeri bir çözüm istediğini söyleyin. Politik vt ekonomik belirsizlik ortaı yaratarak bir darbeye sponsor olmanızı istiyoruz.” Telgraflarda açıkça bir eylemplanı sunuluyordu:“Ekonomik savaş, politik savaş ve psikolojik savaş tekniklerini kullanarak br darbe zemini hazırlamaya çalışın.” <öt CIA ve savunma baka:lığındaki birçok ye-kili böyle bir operasyo na karşı çııyo+, Allende’nin ABD’ys bir tehdit oluşturmadığını, 'Rusya’dan emir almasınsn olası görünmediğini, anaEyasal sürece böyle müdahale edilmesinin yanlış te ahlak dış= olacağını savunuyoröardı. Ancak ABD tarihinde çokça olduğu gibi, makul sesler hesaba alınmadı. Darbe yapmaihtimali uzak görünüyordu. Şili ordusunun başkomutanı General Schneider, rdunu siyasete karışmasına kesinlikle karşıydı. 22 Ekim 1970günü sabah trafiğinde ofisine gi mebkÜe llu;n General Schneaider, aracının etrafını saran 5 kişi tarafından kaçırılmak iyteniren direnince vurularak öldürülür. Suikast sonrası Langley(’den Santiago’daki CIA ajanlF)Şına ‘tebrik’ tlgrfı geldiğini belirtiyor Kinzer: “Askeri ‘çözüm’ü olası hale getirdiniz. Bu görevi olağanüstü zor şartlarda gerçekleştiren istasyon şefive çalışanlarını takdir ederiz.” Ancak plan ters tepti. Suikgsta büyük tepki gösteren Şili halkı, Allende’ye d&aa da çok sarıldı. Şili Kongresi 3 g{ük ;sonra toplanarak Allende’yi ezic% çoğunlukla ülkenin ye TH cumhurbaşkanı olarak  seçti. 1 yıldan ksa bir süre içerisinde kongrede ülkydek̈́i 3 büyük Amerikan maden şirketini devletleştirme kar|arı alındı. Ard ından ITT’nin sahibi olduğu Şili telefon şirketinin % yönetimi de Şili devletine geçti. Ancak devltleştirilev varlıkla r ABD’lile`riünilerle sınırlı kalmadı. Şilili işadamlarınaait şirketle!i, çiftlik sahiplerinin arazileri dedevletleştirilmeye başlanmıştı. Bankaların da devletleştirileceği ve hesaplara el konulacağı korkusuyla insanlar pUra çekmekiçin büyük kuyruklar oluşturmaya başladı̈́ar. Allende, Fidel Kastro’nun komünist Küba’sına özehpiyor, bunu da saklamıyordu. Kastro’ya akıl hocsı gözvle bakıyordu. B yakınlık ve uygulĞğı radikal politikalar, ülkenin comü´izme u( sürüklendiği görüntüsü veriyordu. Ba şkan Nixon, Allende’yi dev̈́:meye kararlıydı.Kinzer’a göre, bu sefer yeni bir silahı denemeye karar verdi: Ekon osY Bu sefer plan daha uzun solukluydu. Dünya Bankası öa ?ahil olmak üzere A BD’nin elinin güçlü olduğu uluslararası kuruluşların  Şili’ye yardımlarınınve kredilerinin önü tamamen kesildi. Şili’deki en büyük Amerikan şirketl eri devreye girdi. Ofis kapatmadan maaş geciktirmeye, siparişlerin gecikmesinden kredi reddine her türlü  enstrüanı kulandılar. Aşırı solcu gençlik gruplarının sokağa çıkmaya, polisleçatışmaya, çiftlik ve işyerlerini işgale başlamalarıyla ülkedeki yangının üzerine enin döküld ü. Allende sokağa çıkanların ‘köhnemişdevrim anlayışları’nı açıkça kınamak vgfme onları Jsaki` olm aya davet etmekle birlikte, oy tabanını olu>turduklarN P/m için üzerlerine sertlikle gidemiyordu. B[£ sebeple de aşırı solu y`reklen`dirmekle suçlanmaya başladı. Sokak atışmaları, protestolar, bozulan ekonomik durum Şili’yi kaosa sürüklemiti.  29 Haziran 1973 günü az say ıda suvbay tanklarla darbe girişiminde bulundu. Allende, halka demokrasiyi desteklemeleri çağrısında bulundu. Komuta kademesince desteklenmey en girişim, yeni başkomutan Gener al Prats tarafından kolaylıklabastırıldı. General Prats’in de si yasete karışmak istemediğini gören CIA’in, ‘kaçırımasının veya suikasta uğramasının ondan kurtulmak için  tek kl oldu=_unu’ Santiag>’dan Langley’e giden telgraflarda yazdığını belirtiyor Kinzer. Ancak buna geueb g{? kalmadı. CIA’in düzenli para gönderdiği, ülkenin en etkili gazetesi  El Mercurio,General Pr ats’i hedef tahtasına koyarak ‘komünist dostu bir hain’ [ olarak ögst\ermeye bişladı. İstifa etm ek zhrunda kalan Prat s, şAlIleynde’den yerin= yardımcısını getirmesini istedi. Allendeatamayı hemen yaptı. Yeni başk omutanın adı Augusto Pinochet idi. Şili halkı bu ismi gelecek 17 yıl bo yunca telaffuz ederken bile gözaltındayken kaybolmayı, işkenceden geçmeyi ve komünist suçlamasıyla hapse atılmayı zihinlerinden geçirerektitreyecekti. Ağırbir ekonomik buhranın altındaki Şili’de ^^ temel besin öğeleri UarKneye bağlanmış, elektrik kesintil esi yaygınlaşmış, protestolar v̈́e ça tışmalar ~tüm oV- ülkeye yayılmıştı. Ordunun yönetime  komasın isteyenlerin sayısı her eSçşen ghün artıy(_u. 9 Eylül günü Santiago’daki bir CIA aja nı müjdeli haberi telgraflea verecekti: “2 g&ün onra ordunun tI birimlerinin katılımıyla Allende yönetimi devrilecek.”10 Eylül gecesi, Pinochet’nin de doğuKp büyüdüğü üahi, kenti Valparaiso sakinleri, don{nmada bir ‘hareketlilk’ sezdiler. Allende’ye, aynı ‘hareketliliğin’ Santiago’nun +uzeyindek birliklerdede görüldüğü haberleuri gelmeye başladı. Ülkegenelindeki tüm askerler sabaha karş ı 4’ö̈́e göreve çağrılmışlar ve radyo istasyonları, belediye meculisleri, polis ka/rakol^arı gibi stratejik ön`em sahip yerlerin kontrolünü almaya başlamışlardı. Ülkeni -}n ikinci en büyük şehr  Valparaiso ve üçüncüsü Concepcion, sabahın erken saatlerinde tamamen askerlerin kontrolüne geçti. Tek bir kurşun bile atılmamıştı. Gelişme leri konutunda takip etmekte olan Allende, başkanlık sarayına geçmek istedi, son direnişe buOrada olacakVı. 11 Eyl}l 1973 sabah saat 07.30’da makineli tüfek ve bazuka taşıyan 23 korumasıyla birlikte araya girişyaptı. Radyolardan darbe bildirisi okunuyordu: “Ekonomik, Asosyal veahlaki çöküntünün yanında paramiliter rup´oarın saldırılarıyla aşı karşıya olan ülkemizdeki kaos hükü met aarafıan durdurulamamaktadır. Anuvatanı komünizm boyunduruğundan kurtarmayı tarihi bir görev biliyoruz...” Şili halkına ‘ ne olursa osun görevini bıakmayacağını, hayatını feda etse de bunun o~ boşuna olmayacağını’ \açıklayan Allende’nin sarayı, ^2 savaş uçağı tarafından 1 defa vuruldu. Saat 13.30’da saraya giren askerlerin k=mutanıM saat 14.45’te =ü rütbelilere ‘müjdeli’ haberi geçiordu: “Görev tamamlandı. Saray alındı. Başkan öldü.” AUGUSTO Pinochet devletin başına geçtikten  meplisi, siyasi part ileri, sendikaları lağvettikten sonra ‘komünizm’e <rşı amansız bir mücadele başlattı. Tabii kendisini eleştiren herkes ‘komünist’ti ğv~ onlarda!n kurtulunmalıydı. Keyfi tutuklamalar, işken celer, yağmaamaa  ülkedekol gezmye başlaödı. Reaim yalrgınız infazlarla anılmaya başlandı. Ülkgede o y ıl boyunca seçim yapılamadı. 1 6 yıllık yönetimi boyunca Şili cehennemi yaşadı. E{n ,z 3 roin kişi öldürüldü veya gözaltında ‘kayboldu’, 30 bin kişi hapse atıldı ve büyük çoğunluğu ağır işkencelere maruz kaldı. 200 bin kişi ülkeyi terk ettk zorundakaldı.  g~ Sadece yurtiçinde değil, yurtdışındaki muhaliflerine ~ de suikastlar düzenletti. 1988 yılnda uluslararası kamuoyununbaskısıyla referanduma giden Şili’de, Pinochet’ninbaşkanlıkta D̈́y kalıp kalmaması oylandı ve “Hayır”oyu çıtı. >( 1990 Aılıtna kadar diktatörlşkle yönetilen ülke, seçimlerden zKnra da demokIrasiy anında kavuşamadı. 1 998 yıl~na fadar odunu başkomutanı sıfatnı taşıyan Pinochet, ancak 2000 yılın da Ricardo Laos’un iktidara gelmesiyle yaptıklarından ıorumlv tuEtulmaya başlandı. Ancak davalar B uzun sürdZü.  ‘Ömübr boyu senatör’ unvanına sahip Pinochet,1 gün bile hapis yatmadan, 10 Aralık 2006 günü 91 yaşında öldü. Oldukça uzun sürmüş ^os =kda klc Şili şu anda demokrasiye kavuşmuşdurumda. ANIL EMRE/GAZETE HABERTÜRK aemre@haberturk.com
ABD kökenli çokuluslu şirketlerin avukatlığını yaparak ünlenen John Foster Dulles, 2. Dünya Savaşı’nın efsane generali Eisenhower’ın ABD’de seçimleri kazanarak başkan olmasıyla 1952 yılında dışişleri bakanlığı koltuğuna oturur. ABD ile Sovyetler Birliği arasında Soğuk Savaş başlamıştır, Washington komünizmi ulusal çıkarlarına karşı en büyük tehdit olarak görmektedir. Dulles en büyük hedefini Sovyet etkisine girmiş ülkeleri ‘özgürleştirmek’ olarak belirler. Bu ‘özgürleştirme kampanyasına’ nereden başlayacağını düşünürken, kendisini ziyarete gelen bir İngiliz diplomat cevabı getirmektedir. 1950’li yılların İngiliz sanayii, İran petrolüyle ayakta durmaktadır. İngiliz devletinin sahibi olduğu Anglo-Iranian Petrol Şirketi, yüzyılın başından beri İran petrolünü çıkarma, rafine etme ve satma konusunda tekel konumundadır. Bu müthiş imtiyazın karşılığında kârının sadece yüzde 16’sını İran devletine taahhüt etmiştir ancak bunu da tam olarak ödememektedir. Örneğin 1948 yılında 62 milyon sterlin kâr eden şirket, İngiliz hükümetine 28 milyon sterlin vergi öderken, İran sadece 1.4 milyon sterlin alabilmiştir. Dünyadaki milliyetçi rüzgârlar birçok idealist siyasetçiyi ülkelerinin tepesine taşırken, İran da istisna olmamıştı. 1951 yılında Muhammed Musaddık başbakan seçilmişti. En büyük hedefi bu şirketi kapatmak ve İran’ın petrol gelirini İran için harcamaktı. İkinci hedefi ise daha fazla demokrasiydi, yani meclisin yetkilerini artırıp İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’ninkileri azaltmak. 1951 yılının ilkbahar aylarında yapılan oylamada, İran parlamentosu oybirliğiyle ülkenin petrol sektörünü millileştirme kararı aldı. Musaddık, İngilizlerin kendi çelik ve kömür sektörlerini de kısa süre önce millileştirdiklerini söylüyor, aynı onlar gibi kendi ülkesinin kaynaklarını kendi halkı için kullanmak istediğini anlatıyordu. Ancak İngiltere kendi standartlarını yabancı ülkelerde de görmek konusunda pek istekli sayılmazdı. Musaddık’ı devirmeye karar verdiler. Darbe girişimine hazırlanırlarken, Musaddık’ın bunu öğrenmesiyle 1952 yılında ülkedeki İngiltere Büyükelçiliği kapatıldı ve tüm memurları ülkeden yollandı. Buna darbe sürecini yönetecek diplomat görünümlü ajanlar da dahildi. O yıllardaki ABD Başkanı Demokrat Harry Truman, İngilizlere yardım etmeye kesinlikle yanaşmıyordu. İngilizlerin elinde başka bir seçenek kalmamıştı. Ancak yeni başkan Eisenhower ve Dışişleri Bakanı Dulles denklemi değiştirebilirdi. Dulles’i ziyarete giden bir İngiliz istihbaratçı, Musaddık’ın devrilmesinin öneminden bahsetti. Bunu yaparken İngiltere’nin petrole erişimini kaybetmesini gerekçe olarak gösteremezdi tabii. Musaddık’ın İran’ı komünizme doğru götürdüğünü, komünist bir parti olan Tudeh’le işbirliği içinde olduğunu iddia etti. Bu iddiaların gülünçlüğü başta ABD’nin Tahran Büyükelçisi olmak üzere herkes tarafından dile getirilse de amansız bir komünizm düşmanı olan Dulles, ‘tehlikeyi’ fark etmişti. İngilizlerin yardım isteğini kabul etti. Bu, genç bir istihbarat servisi olan CIA’nın ilk ‘darbe’ deneyimi olacaktı, ancak Dulles kurumu iknada başarılı olacağından emindi. Çünkü başına kardeşi Allen gelmişti. Kinzer’a göre, plana sıcak bakmayan Başkan Eisenhower’ı, Musaddık komünist olmasa bile başka biri tarafından devrilmesi durumunda komunistlerin gücü ele geçireceğini, tüm Ortadoğu ülkelerinin de İran’ın ardından domino taşı gibi komünizmin ağına düşeceklerini, dünyadaki bilinen petrol rezervlerinin yüzde 60’ının komünistlerin eline geçmesi tehlikesiyle karşı karşıya olunduğunu anlatarak ikna ettiler. Kinzer, darbe planının ana fikrinin İran halkını Başbakan Musaddık’a karşı kışkırtmak olduğunu belirtiyor. Çeşitli gazetecilere, dini kanaat önderlerine ve halka mal olmuş figürlere yüklü rüşvetler ödenerek Musaddık hükümetine karşı halkta tepki oluşturmalarını sağlayacaklardı. Maaşa bağladıkları çetelere, İran’ın önemli isimlerine karşı saldırılar düzenletecek ve bunların emrini Musaddık’ın verdiği söylentisini yayacaklardı. Darbenin lideri olarak seçtikleri emekli general Fazlullah Zahedi’ye ve ‘satın alınabilecek’ İranlı parlamenterlere verilecek rüşvetler için CIA bir fon oluşturdu. Darbe günü parlamentonun önünde gösteri yapmaları için birkaç bin kişi kiralanacak, protestocular Musaddık’ın görevden alınmasını talep edeceklerdi. Parlamento da bu plana destek çıkacak, hukuken tartışmalı bir güvenoylamasına gidilecek, Musaddık oylama sonucuna direnirse General Zahedi’ye sadık askerler tarafından tutuklanacaktı. Kinzer’a göre ABD yönetimindeki birçok isim plana karşı çıktı. CIA Tahran İstasyon Şefi planı protesto ederek görevinden istifa etti. Dışişleri bakanlığındaki hiçbir İran uzmanına danışılmadı. Musaddık’ın “sosyalizm veya komünizmle ilgisi olmayan bir lider” olduğuna dair raporlar tamamen göz ardı ediliyordu. Eski başkanlardan Theodore Roosevelt’in torunu olan, CIA’in Harvard mezunu Ortadoğu uzmanı Kermit Roosevelt, darbe girişimini yönetmek üzere görevlendirilmişti. Yüklü miktarda para dağıtarak çok sayıda İranlı ajanı ‘satın almayı’ başardı. Yapay bir Musaddık karşıtı protesto dalgası yaratmıştı. Satın alınan parlamenterler Musaddık’a karşı suçlamalar yöneltirken, maaşa bağlanmış dini liderler ise Musaddık’ın ‘ateist’ olduğunu, bir ‘kâfir’ tarafından yönetildiklerini, kökeninde Yahudilik olduğuna dair kara propagandaya başladı. Gazetelerde akıl almaz hakaretlerle dolu yazılar yayınlanıyordu. CIA’in İran Parlamentosu’ndan devşirdiği milletvekillerinin de planın bir parçası olduğunu gören Musaddık, hamlesini yaptı. Referanduma giderek halktan parlamentoyu feshetme ve ülkeyi yeni bir seçime götürme yetkisi aldı. CIA’in ilk planı devre dışı kalmıştı. Roosevelt, Şah Pehlevi’den Musaddık’ı görevinden alarak yerine General Fazlullah Zahedi’yi başbakan olarak atadığına dair bir ferman istemeye karar verdi. Bu da İran hukukuna aykırıydı çünkü bu yetki sadece parlamentoya aitti. Plan, fermanı Musaddık’a ileten askerlerin, direnmesi durumunda kendisini tutuklamasıydı. Şah Pehlevi Musaddık’tan hoşlanmasa da yabancı bir darbenin parçası olmak istemiyordu. Tahtından olabileceğinden korkuyordu. Uzun süren ikna çalışmaları sonucunda ABD ve İngiltere’nin tüm güçleriyle darbenin arkasında oldukları ve fermanı imzalamaktan başka çaresinin olmadığını düşünerek imzalamaya karar verdi. Ancak bir şartı vardı, imzaları atar atmaz Hazar Denizi kıyısındaki yazlık evine gidecek, darbe planında herhangi bir sorun çıkarsa yurtdışına kaçacaktı. 14 Ağustos 1953 akşamı Şah’ın imzaladığı fermanı alan kraliyet koruma ekibi komutanı, bir grup askerle birlikte Musaddık’ın konutuna giderek kendisini acilen görmesi gerektiğini söyledi. Ancak Musaddık planı tam zamanında öğrenmişti. Komutan, başbakanın korumalarınca tutuklandı. Bunu duyan Şah, eşiyle beraber Roma’ya kaçtı. Ancak dönüşü pek uzun sürmeyecekti. Roosevelt’in İranlı ajanlarla kurduğu bağlantılar meyvelerini vermekte gecikmedi. Sokaklara çıkarılan çeteler Tahran’da terör estirmeye başladı. Dükkânlar yağmalandı, sokaktaki vatandaşlar linç edildi, camilere bile ateş açıldı. Tabii başkenti terörize eden çeteler, şu sahte sloganı da ağızlarından düşürmüyordu: “Yaşasın Musaddık, yaşasın komünizm!” Karşılarına Şah’a bağlılık yemini eden çeteler çıkınca, olaylar bir iç savaş görüntüsüne bürünmeye başladı. 19 Ağustos 1953 günü, kaos zirveye ulaştı. Roosevelt’in maaşa bağladığı asker ve polis birlikleri, dışişleri bakanlığı, emniyet müdürlüğü ve genelkurmay başkanlığını bastı. Sokaklarda Musaddık istifaya çağrılırken, Roosevelt, General Zahedi’yi saklandığı yerden almaya gitti. Zahedi artık başbakan olmaya hazırdı! Taraftarlarıyla beraber Tahran Radyosu’na giderek “Şah’ın emriyle artık yeni başbakanın kendisi olduğunu” ilan etti. 1953 yılında tekrar ülkenin başına gelen Şah, İran’ı 1979 yılındaki İslami devrime kadar demir yumrukla yönetti, dini özgürlükleri kısıtladı ve her türlü muhalefeti bastırdı. Binlerce muhalif öldürüldü. Güvenlik güçlerinin keyfi ve acımasız müdahaleleri sebebiyle halkın ciddi bir kısmı kendisine karşı bilendi. Şah’ın gelişi ilk başlarda ABD çıkarlarına uygun görünse de 1979’daki İran İslami devriminin tohumlarının atılmasına ve ABD’ye karşı çok daha tepkili bir Ortadoğu’nun doğmasına sebep oldu. 11 Eylül de dahil olmak üzere birçok terör saldırısının, radikal İslam’ın yayılmasının önemli nedenlerden birinin, Musaddık’ın devrilmesiyle ortaya çıkan ABD karşıtlığı ve Şah’ın geri gelişiyle bastırılan ve yeraltına itilen muhalefetin gittikçe radikalleşmesi olduğu söylenebilir. Muhammed Musaddık, 1952 yılında Time Dergisi tarafından ‘yılın insanı’ seçildi. Dergide, İran petrolünün kullanım hakkının İranlılara dönmesi konusunda “İran halkının Musaddık’ın intihar gibi politikasını benimsemeleri, Batı’dan ne kadar nefret ettiklerinin göstergesidir” ifadesi kullanılıyor. Washinton'daki meşhur ‘dönen kapılar’ (revolving doors) geleneği, kendini ABD’nin birçok büyük şirketinde gösterir. Devlette önemli kademelerde görev yapmış olanlar emekli olunca çokuluslu dev şirketlerde önemli mevkilere gelirler, aynı şekilde bu şirketlerin üst düzey yöneticileri de ABD yönetiminde kendilerine yer bulurlar. Ancak bu geleneğin, Latin Amerika’da tropik meyveler üretip dünyanın dört bir yanına satan United Fruit şirketindeki kadar vücut bulduğu başka bir yer bulmak zordur. 1952 yılında seçilen Başkan Eisenhower’ın dışişleri bakanı John Foster Dulles, şirketin eski avukatı, kardeşi CIA Direktörü Allen Dulles ve dışişlerinin Amerika kıtasındaki ilişkilerden sorumlu başkan yardımcısı John Moors Cabot şirkette büyük hissedarlardı. Cabot’un kardeşi Thomas Dudley Cabot, United Fruit’un CEO’luğunu yapmıştı. Ulusal Güvenlik Konseyi başkanı General Robert Cutler ise şirketin eski yönetim kurulu başkanıydı. Dolayısıyla ABD yönetiminin en tepesindeki isimlerin, United Fruit’a herhangi bir şirket gözüyle bakmadığını söylemek abartılı olmaz. Dünyada en çok muz yetiştiren ülkelerden biri olan Latin Amerika ülkesi Guatemala, United Fruit’un ticari faaliyetlerinin merkezi konumundaydı. ABD’li gazeteci Stephen Kinzer, şirketin, ülkeyi 1931-1944 yılları arasında yöneten diktatör Jorge Ubico’nun sağladığı imtiyazlar sayesinde muazzam kârlar elde ettiğini anlatıyor. Ancak Ubico’nun otoriterliğinden bunalan halk sokaklara dökülünce, ordudaki genç bir grup subay diktatörü devirdi. Birkaç ay içinde ülke tarihinin ilk demokratik seçimlerine gidildi. Juan Jose Arevalo isimli genç ve idealist bir öğretmen, rekor bir oyla ülkenin yeni başkanı seçildi. Ülkeye ilk defa bir sosyal güvenlik sistemi getiren Arevalo, işçi hakları ve sendikacılık konusunda ilk çalışmaları yaptı. Haftalık çalışma süresini ilk defa regüle ederek 48 saatle sınırladı. Büyük toprak sahiplerini ilk defa vergilendirmeye başladı. Tüm bunlar, United Fruit’un çıkarlarını olumsuz etkileyen gelişmelerdi.    (United Fruit şirketinin ‘Muz Adam’ lakaplı patronu Sam Zemurray) 1950 seçimlerinde Arevalo’nun yerine gelen Jacobo Arbenz de ülkesi için hayalini, “Ekonomik bağımsızlığını sağlamış, mevcut yarı sömürgeci sistem yerine modern bir kapitalist sistem kurmak” olarak tanımlıyordu. Dikkat ederseniz komünizm değil, ABD’nin tüm dünyada promote ettiği gibi bir kapitalist sistem istiyordu. İlk planı kamuya ait bir elektrik dağıtım sistemi kurmaktı. Bu da Electric Bond&Share adlı ABD’li şirketin elinde tuttuğu elektrik tekelinin sona ermesi demekti. Yeni bir liman ve onu başkente bağlayacak bir demiryolu kurma planı, ülkedeki tüm demiryollarını ve ana ticari limanı kontrol eden Railways of Central America şirketinin çıkarlarını tehdit ediyordu. Son olarak toprak sahipliği sisteminde bir reforma giderek Guatemala’daki yoksulluğu ortadan kaldırmak istiyordu. Bu da muzun anavatanındaki en güçlü ABD’li şirket olan, dünyanın en büyük muz üreticisi United Fruit’un çıkarlarına aykırıydı. İşlenmemiş tarım alanlarının ciddi bir kısmının devletleştirilmesi ve çiftçilere verilmesi söz konusuydu, bu da yarının muz tarlalarının tehlikeye girmesi demekti. United Fruit kısa süre sonra bu reformun faturasını aldı. En önemli plantasyonundaki ekilmemiş alanın neredeyse beşte dördü devletleştirilmişti. Tüm bu olanlar Washington’daki çok güçlü bir grup insanın da dikkatini çekiyordu. Devletleştirmeleri hem yasadışı hem de komünist bir tehdit olarak görüyorlardı. Ve bu da tahmin edebileceğiniz gibi tek bir şekilde önlenebilirdi. Arbenz’i devirerek. Ancak ilk adımı United Fruit’un patronu ‘Muz Adam’ Sam Zemurray atmıştı. 1951 yılında İran’ın yeni seçilen Cumhurbaşkanı Muhammed Musaddık’ın ülkesindeki petrol kaynaklarını kontrol eden İngiliz şirketi devletleştirmesi, Zemurray’in paranoyaklaşmasına ve ABD’de Arbenz’e karşı dezenformasyon kampanyası başlatmasına yol açtı. ABD’nin başlıca gazetelerinde neredeyse her gün Guatemala’da Marksist bir diktatörlük kurulduğuna dair yazılar çıkıyordu. United Fruit şirketine yakın senatörler, meclis kürsüsünden Guatemala’yı ‘kripto-komünistlerin’ yönettiğini ilan ediyor, ülkeyi bir ‘Sovyet maşası’na çevirdiklerine dair korku senaryoları yazıyorlardı. Karalama kampanyası toprak reformu yasasıyla daha da yoğunlaştı. Sovyetler Birliği ile diplomatik bir ilişkisi bile olmayan Guatemala, bu ülkenin kontrolünde olmakla suçlanıyordu. (Ne darbeden önce ne de sonra buna dair hiçbir delile ulaşılamadığını söylüyor Kinzer.) Eisenhower yönetimi dünya üzerindeki her türlü gelişmede Sovyetlerin parmağını aradığı için, Guatemala’da olanları da bir demokratikleşme çabası olarak algılamaları mümkün değildi. Düğmeye basma kararı verdiler. Bir isyancılar ordusu yaratacaklar, ordu başkent Guatemala City’ye saldırarak kaos yaratacak; Guatemalalı generallere kaosun sona ermesinin tek yolununun Arbenz’in gitmesi olduğunu iletecekler, ordu desteği arkasından çekilen Arbenz’i düşüreceklerdi. Yaratılacak ordunun başına, 1950 yılında ordunun içinden bir kalkışmaya liderlik yapmış, daha sonra ise yurtdışına kaçmış Carlos Castillo Armas isimli eski bir askeri seçtiler. Darbenin önemli bir parçası da Katolik Kilisesi’nin Guatemala halkını Arbenz’e karşı kışkırtmasını sağlamaktı. Kinzer’a göre Latin Amerika’daki Katolik din adamları, Arbenz gibi reformistleri tehdit olarak görüyorlardı. Kiliseyi ikna etmek zor olmadı. CIA’in yazdığı propaganda ‘vaazları’ ülkenin dört bir yanında okunuyor hatta radyolarda yayınlanıyor, inananlar ‘ülkeyi sarmakta olan komünizm şeytanlığına karşı ayağa kalkmaya’ çağırılıyordu. Dışişleri bakanlığında darbe planına büyük tepki oluşmuş, bakanlık çalışanlarının çoğundan sır gibi saklansa da bir şekilde haberi olanlar şiddetli şekilde itiraz etmeye başlamıştı. “Bütün krizin United Fruit’tan kaynaklandığı ve ihtiyacı olan sosyal reformları gerçekleştirmekte olan bu ülkeye komünist damgası vurmanın yanlış olduğu” şeklinde bildiriler bakanlık içinde dolaşmaya başladı. Ancak Dulles kardeşler Arbenz’i devirmeye çoktan karar vermiş, daha da önemlisi Başkan Eisenhower’ı da ikna etmişlerdi. Sürgündeki Guatemalalı askerler, ABD’li ve paralı Latin Amerikalı askerlerden oluşan 500 kişilik bir ekip Florida’daki kamplarda eğitim görmüşlerdi. 18 Haziran 1954 akşamı Castillo Armas ve ordusu Guatemala sınırından 10 kilometre içeri girdi. Arbenz orduyu göndermek yerine BM’yi toplantıya çağırarak bu ‘yabancı kökenli işgal girişimini’ kınamalarını istedi. Bu sırada CIA’in kaldırdığı uçaklar Guatemala City’deki ordu karargâhını, havaalanını ve çeşitli askeri noktaları bombalamaya başladı. Ancak büyük bir hasara yol açılmadı. Kinzer saldırıların amacının farklı olduğunu not ediyor. Kara propaganda yayını yapan Özgürlüğün Sesi Radyosu, Armas’ın ordusunun hızla ilerlediğine dair yalan haberler yayıyor, patlamaları duyan Guatemalalılar da buna inanıyordu. Dulles’ın başında olduğu ABD Dışişleri Bakanlığı da yaptığı açıklamada ‘bunun Guatemalalıların bir iç kalkışması olduğunu’ ilan ediyordu. Arbenz karşılık verdi. Halka sesleniş konuşmasında, ‘hain Castillo Armas ve United Fruit şirketine ait ordunun kendisine karşı kalkışma başlattığını’ söyledi. Başına gelenlerin fazlasıyla farkındaydı: “Suçumuz toprak reformu yaparak United Fruit şirketinin çıkarlarına zarar vermek. Suçumuz kendimize ait elektrik şebekesi, liman ve yollar olmasını istemek. Suçumuz vatanseverce hareket ederek ülkemizi ileri taşımak, ekonomik bağımsızlığımızı kazanmak. Komünizmin ülkemizde yayılmakta olduğu tamamen gerçekdışıdır. Biz kimseyi terörize etmedik. Tam tersi, halkımızı terörize etmeye çalışan, ABD Dışişleri Bakanı Bay Dulles’ın Guatemalalı arkadaşlarıdır.” Guatemala halkı ve ordusu Arbenz’in arkasında durdu. Armas’ın ordusu ilerleyemiyor, CIA’in uçaklarından biri vurulduğu diğeri de kaza yaptığı için bombalama yapılamıyordu. Arbenz dışişleri bakanını New York’a göndererek BM’den ülkeye bir araştırma ekibi yollanmasını istedi. Ancak ABD’nin BM’deki yeni daimi temsilcisi, United Fruit’un zengin ettiği ABD’li Cabot Ailesi’nden, daha önce de senatoda Arbenz’e “Kripto-komünist” diyen Henry Cabot Lodge’dan başkası değildi. Cabot’ın çabalarıyla araştırma ekibi teklifi reddedildi. Bu arada Başkan Eisenhower Guatemala’ya iki savaş uçağı daha yollanmasına izin vermişti. Yeni uçaklar daha agresif bir bombalama kampanyasına girişti. Bu da CIA tarafından fonlanan Özgürlüğün Sesi Radyosu’nun ‘Guatemala ordusundan birçok askerin General Armas’a katıldığını ve durdurulamayacak şekilde başkente yürüdükleri’ yalanını destekliyordu. ABD işgalinden ve daha fazla kaostan çekinen generaller, ABD Büyükelçisi’yle pazarlık ederek, hiçbir koşulda Armas’a izin vermeyeceklerini söylediler. Daha sonra da Arbenz’i istifaya davet ederek ona Armas’ın asla ülkenin başına geçemeyeceğini garanti ettiler. Arbenz, 27 Haziran 1954 akşamı halka yaptığı veda konuşmasında ‘ülkeyi Armas’ın kanlı cuntasının eline bırakmamak için yönetim değişikliğini kabul ettiğini’ söyledi, istifa ederek Meksika’dan sığınma talebinde bulundu. Ancak realite farklı olacaktı. Arbenz’in istifasından sonra yerine gelen General Diaz’ı da ‘ABD dış politikasının çıkarlarına uygun bulmayan’ CIA ajanları, yeni bir bombalama kampanyasına girişerek Diaz’ı köşeye sıkıştırıp istedikleri generali cuntanın başına getirdiler. Daha sonra 3 kişilik cuntayı dolgun maaşlarla emekliye ayırdılar ve Armas 8 Temmuz 1957 günü kendini Guatemala Devlet Başkanı ilan etti. İran’da olduğu gibi, Guatemala’daki darbenin sonuçları da uzun vadede çok daha büyük felaketleri getirecekti. Bir dizi diktatör tarafından 30 yıl boyunca sürecek, 200 bin kişinin hayatına mal olacak bir iç savaşın temelleri atılmıştı. Jacobo Arbenz’in cenazesi ölümünden 24 yıl sonra, 20 Ekim 1995 günü yapılabildi. Yüz binlerce kişinin katıldığı tören, ülke tarihindeki en büyük anma oldu. Kinzer’a göre cenazeye katılanlardan 77 yaşındaki bir adam, şu sözleri sarf edecekti: “Tek bildiğim, onun döneminde kimse zulüm görmedi. O gitti ve insanlar ölmeye başladı.” Ülkeyi yönettiği döneme ‘demokrasi baharı’ adı verilen Arbenz devrilip ülkesinden kovulduktan sonra on yıllar boyunca hakkında iyi herhangi bir söz sarf etmek hatta adını anmak bile başlı başına tehlike arz etti. Dizimizin son gününde, her hafta bir ‘devrim’in yapıldığı 1970’li yılların Latin Amerika’sında sakinliği ve demokrasisiyle gıpta edilen Şili’nin, sosyalizmle flört eden bir başkan seçince başına neler geldiğini, modern tarihin en baskıcı rejimlerinden birinin pençesine nasıl düştüğünü göreceğiz. Dönemin ABD Başkanı Richard Nixon’ın emriyle Şili’nin nasıl bir cehenneme dönüştüğüne tanıklık edeceğiz... Günümüzde, bitmek bilmez öğrenci protestoları ve Hollywood yıldızlarının sahillerine yaptıkları kaçamaklar dışında pek bilinmeyen küçük bir Latin Amerika ülkesi olan Şili, en stratejik madenlerden biri olan bakır rezervlerinde dünyada birinci konumdadır. Ünlü şair Pablo Neruda’yı da dünyaya kazandıran ve uzun yıllar her hafta bir ‘devrim’in yaşandığı Latin Amerika standartlarına göre sağlıklı sayılabilecek bir demokrasiye sahip, okyanus kıyısındaki bu ince uzun ülke, 1970’lerden itibaren bölgenin gördüğü en ağır insanlık dramlarından birini yaşamaya başlayacaktı. Salvador Allende Gossens, 4 Eylül 1970 tarihinde ülkesi Şili’deki seçimleri kazandı. Kendini emperyalizm karşıtı olarak tanımlayan ve Fidel Castro hayranı olduğunu söyleyen Allende, ülkede ekonomik faaliyetlerin ciddi bir kısmını kontrol eden Amerikan şirketlerini millileştireceğini, ülkenin ekonomik bağımsızlığını kazanacağını ilan ediyordu. Gazeteci Stephen Kinzer’ın verdiği rakamlara göre o tarihlerde Şili’nin ihracatının yarısından fazlasını iki Amerikan bakır şirketi yapıyor, tüm vergilerin üçte birini bunlar ödüyordu. Kennecott ve Anaconda şirketleri Şili sayesinde dünyanın en büyük iki bakır devi haline gelmişti. Bunun yanında başta Şili’nin haberleşme ağını işleten International Telephone and Telegraph (ITT) olmak üzere birçok Amerikalı şirket buradaki operasyonlarından büyük paralar kazanıyorlardı. Devletleştirmeden bahseden bir sosyalist, ABD için bu kadar önemli bir ülkede kabul edilebilir bir lider değildi. ABD’de Allende kazanırsa Şili’nin ikinci bir Küba olabileceği, bir Sovyet uydusuna dönüşebileceği endişesi vardı. 1970 seçimleri yaklaşırken Allende sol partilerin ortak adaylığıyla ciddi bir iktidar alternatifi haline gelince, ABD’deki cumhuriyetçi başkan Richard Nixon’ın yönetimi harekete geçti. Oyun planı alışılmışın dışında sayılmazdı: Kontrol edilebilen medya grupları yoluyla dezenformasyon, anti-komünist sokak grupları, Allende karşıtı propaganda... Bunun yanında ülkedeki ABD’li şirketler, Allende’nin sağcı rakibi Jorge Alessandri’nin kampanyasına yüklü miktarda bağışlarda bulundular. Ancak sonuç değişmedi. 4 Eylül 1970 tarihine gelindiğinde, Allende açık ara farkla seçilmişti. Şili Kongresi seçimlerde birinci gelen adayı başkan seçme yetkisine sahipti. Nixon, CIA’ya bunun engellenmesi için emir verdi.  İlk plan, Şili medyasında Allende’nin cumhurbaşkanı olmasını ‘felaket’ olarak nitelendirecek başlıklar attırmak ve görev süresi sona ermek üzere olan Başkan Frei’nin, kongreye yıllardır uygulanan geleneğin dışına çıkarak birinci gelen adayı başkan seçmemeleri konusunda baskı yapmasını sağlamaktı. Ancak Frei kabul etmedi. Bu da geriye tek bir seçenek bırakıyordu, askeri darbe. ABD ordusu Şilili meslektaşlarıyla yakın ilişkiler kurmuş, 1950 ile 1969 yılları arasında 4 bin subay ABD’nin Panama’daki kamplarında komünist tehditlere karşı mücadele eğitimi görmüştü. Kinzer, Langley’deki CIA komuta merkezinden Şili’nin başkenti Santiago’daki ajanlara giden telgrafların içeriğini açıklıyor: “Orduyla irtibata geçin ve ABD devletinin askeri bir çözüm istediğini söyleyin. Politik ve ekonomik belirsizlik ortamı yaratarak bir darbeye sponsor olmanızı istiyoruz.” Telgraflarda açıkça bir eylem planı sunuluyordu: “Ekonomik savaş, politik savaş ve psikolojik savaş tekniklerini kullanarak bir darbe zemini hazırlamaya çalışın.” CIA ve savunma bakanlığındaki birçok yetkili böyle bir operasyona karşı çıkıyor, Allende’nin ABD’ye bir tehdit oluşturmadığını, Rusya’dan emir almasının olası görünmediğini, anayasal sürece böyle müdahale edilmesinin yanlış ve ahlak dışı olacağını savunuyorlardı. Ancak ABD tarihinde çokça olduğu gibi, makul sesler hesaba alınmadı. Darbe yapma ihtimali uzak görünüyordu. Şili ordusunun başkomutanı General Schneider, ordunun siyasete karışmasına kesinlikle karşıydı. 22 Ekim 1970 günü sabah trafiğinde ofisine gitmekte olan General Schneider, aracının etrafını saran 5 kişi tarafından kaçırılmak istenirken direnince vurularak öldürülür. Suikast sonrası Langley’den Santiago’daki CIA ajanlarına ‘tebrik’ telgrafı geldiğini belirtiyor Kinzer: “Askeri ‘çözüm’ü olası hale getirdiniz. Bu görevi olağanüstü zor şartlarda gerçekleştiren istasyon şefi ve çalışanlarını takdir ederiz.” Ancak plan ters tepti. Suikasta büyük tepki gösteren Şili halkı, Allende’ye daha da çok sarıldı. Şili Kongresi 3 gün sonra toplanarak Allende’yi ezici çoğunlukla ülkenin yeni cumhurbaşkanı olarak seçti. 1 yıldan kısa bir süre içerisinde kongrede ülkedeki 3 büyük Amerikan maden şirketini devletleştirme kararı alındı. Ardından ITT’nin sahibi olduğu Şili telefon şirketinin yönetimi de Şili devletine geçti. Ancak devletleştirilen varlıklar ABD’lilerinkilerle sınırlı kalmadı. Şilili işadamlarına ait şirketleri, çiftlik sahiplerinin arazileri de devletleştirilmeye başlanmıştı. Bankaların da devletleştirileceği ve hesaplara el konulacağı korkusuyla insanlar para çekmek için büyük kuyruklar oluşturmaya başladılar. Allende, Fidel Kastro’nun komünist Küba’sına özeniyor, bunu da saklamıyordu. Kastro’ya akıl hocası gözüyle bakıyordu. Bu yakınlık ve uyguladığı radikal politikalar, ülkenin komünizme sürüklendiği görüntüsü veriyordu. Başkan Nixon, Allende’yi devirmeye kararlıydı. Kinzer’a göre, bu sefer yeni bir silahı denemeye karar verdi: Ekonomi. Bu sefer plan daha uzun solukluydu. Dünya Bankası da dahil olmak üzere ABD’nin elinin güçlü olduğu uluslararası kuruluşların Şili’ye yardımlarının ve kredilerinin önü tamamen kesildi. Şili’deki en büyük Amerikan şirketleri devreye girdi. Ofis kapatmadan maaş geciktirmeye, siparişlerin gecikmesinden kredi reddine her türlü enstrümanı kullandılar. Aşırı solcu gençlik gruplarının sokağa çıkmaya, polisle çatışmaya, çiftlik ve işyerlerini işgale başlamalarıyla ülkedeki yangının üzerine benzin döküldü. Allende sokağa çıkanların ‘köhnemiş devrim anlayışları’nı açıkça kınamak ve onları sakin olmaya davet etmekle birlikte, oy tabanını oluşturdukları için üzerlerine sertlikle gidemiyordu. Bu sebeple de aşırı solu yüreklendirmekle suçlanmaya başladı. Sokak çatışmaları, protestolar, bozulan ekonomik durum Şili’yi kaosa sürüklemişti.  29 Haziran 1973 günü az sayıda subay tanklarla darbe girişiminde bulundu. Allende, halka demokrasiyi desteklemeleri çağrısında bulundu. Komuta kademesince desteklenmeyen girişim, yeni başkomutan General Prats tarafından kolaylıkla bastırıldı. General Prats’in de siyasete karışmak istemediğini gören CIA’in, ‘kaçırılmasının veya suikasta uğramasının ondan kurtulmak için tek yol olduğunu’ Santiago’dan Langley’e giden telgraflarda yazdığını belirtiyor Kinzer. Ancak buna gerek kalmadı. CIA’in düzenli para gönderdiği, ülkenin en etkili gazetesi El Mercurio, General Prats’i hedef tahtasına koyarak ‘komünist dostu bir hain’ olarak göstermeye başladı. İstifa etmek zorunda kalan Prats, Allende’den yerine yardımcısını getirmesini istedi. Allende atamayı hemen yaptı. Yeni başkomutanın adı Augusto Pinochet idi. Şili halkı bu ismi gelecek 17 yıl boyunca telaffuz ederken bile gözaltındayken kaybolmayı, işkenceden geçmeyi ve komünist suçlamasıyla hapse atılmayı zihinlerinden geçirerek titreyecekti. Ağır bir ekonomik buhranın altındaki Şili’de temel besin öğeleri karneye bağlanmış, elektrik kesintileri yaygınlaşmış, protestolar ve çatışmalar tüm ülkeye yayılmıştı. Ordunun yönetime el koymasını isteyenlerin sayısı her geçen gün artıyordu. 9 Eylül günü Santiago’daki bir CIA ajanı müjdeli haberi telgrafla verecekti: “2 gün sonra ordunun tüm birimlerinin katılımıyla Allende yönetimi devrilecek.” 10 Eylül gecesi, Pinochet’nin de doğup büyüdüğü sahil kenti Valparaiso sakinleri, donanmada bir ‘hareketlilik’ sezdiler. Allende’ye, aynı ‘hareketliliğin’ Santiago’nun kuzeyindeki birliklerde de görüldüğü haberleri gelmeye başladı. Ülke genelindeki tüm askerler sabaha karşı 4’te göreve çağrılmışlar ve radyo istasyonları, belediye meclisleri, polis karakolları gibi stratejik öneme sahip yerlerin kontrolünü almaya başlamışlardı. Ülkenin ikinci en büyük şehri Valparaiso ve üçüncüsü Concepcion, sabahın erken saatlerinde tamamen askerlerin kontrolüne geçti. Tek bir kurşun bile atılmamıştı. Gelişmeleri konutunda takip etmekte olan Allende, başkanlık sarayına geçmek istedi, son direnişi burada olacaktı. 11 Eylül 1973 sabahı saat 07.30’da makineli tüfek ve bazuka taşıyan 23 korumasıyla birlikte saraya giriş yaptı. Radyolardan darbe bildirisi okunuyordu: “Ekonomik, sosyal ve ahlaki çöküntünün yanında paramiliter grupların saldırılarıyla karşı karşıya olan ülkemizdeki kaos hükümet tarafından durdurulamamaktadır. Anavatanı komünizm boyunduruğundan kurtarmayı tarihi bir görev biliyoruz...” Şili halkına ‘ne olursa olsun görevini bırakmayacağını, hayatını feda etse de bunun boşuna olmayacağını’ açıklayan Allende’nin sarayı, 2 savaş uçağı tarafından 18 defa vuruldu. Saat 13.30’da saraya giren askerlerin komutanı, saat 14.45’te üst rütbelilere ‘müjdeli’ haberi geçiyordu: “Görev tamamlandı. Saray alındı. Başkan öldü.” AUGUSTO Pinochet devletin başına geçtikten ve meclisi, siyasi partileri, sendikaları lağvettikten sonra ‘komünizm’e karşı amansız bir mücadele başlattı. Tabii kendisini eleştiren herkes ‘komünist’ti ve onlardan kurtulunmalıydı. Keyfi tutuklamalar, işkenceler, yağmalamalar ülkede kol gezmeye başladı. Rejim yargısız infazlarla anılmaya başlandı. Ülkede 15 yıl boyunca seçim yapılamadı. 16 yıllık yönetimi boyunca Şili cehennemi yaşadı. En az 3 bin kişi öldürüldü veya gözaltında ‘kayboldu’, 30 bin kişi hapse atıldı ve büyük çoğunluğu ağır işkencelere maruz kaldı. 200 bin kişi ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Sadece yurtiçinde değil, yurtdışındaki muhaliflerine de suikastlar düzenletti. 1988 yılında uluslararası kamuoyunun baskısıyla referanduma giden Şili’de, Pinochet’nin başkanlıkta kalıp kalmaması oylandı ve “Hayır” oyu çıktı. 1990 yılına kadar diktatörlükle yönetilen ülke, seçimlerden sonra da demokrasiye anında kavuşamadı. 1998 yılına kadar ordunun başkomutanı sıfatını taşıyan Pinochet, ancak 2000 yılında Ricardo Lagos’un iktidara gelmesiyle yaptıklarından sorumlu tutulmaya başlandı. Ancak davalar uzun sürdü. ‘Ömür boyu senatör’ unvanına sahip Pinochet, 1 gün bile hapis yatmadan, 10 Aralık 2006 günü 91 yaşında öldü. Oldukça uzun sürmüş olsa da Şili şu anda demokrasiye kavuşmuş durumda. ANIL EMRE/GAZETE HABERTÜRK aemre@haberturk.com