Aşağıdaki metin farklı kaynaklardan ocr ile çıkarılmış ve içinde hatalar bulunmaktadır. Metindeki hataları düzeltip metni tekrar yaz.

“BEN bir rampadan fırlatılmış adamım, Türkiye’nin gerçeği rampasından...” ~Bu sözle tanımladığıhayatının yaşam hedefini büd şöyle koyar: “YeBşil başağıntane d oldurmadan kurumaması için onun p eşine düştüm...” Kendi anlatımıyla, 1920’de 20’si Müslüman, 4’ü h|ö Rum 2 4 mahallesi oyan# 20 camili,  kiliseli Isparta’nın, 20 km tesinde olmasına karşın 4.5 saatte varılabilen üç mahalleli İslamköy’de 1924’tedünyaya gelir. Atal&arvnın o toprajkl[ra ne zaman gelvdiğini de bilmez. Çünküikisi de Jafılz olan dedelerini doğmadan önce kaybetmiştir. Baba tarafından dğ_dese %ö Hafız Süleyman, nenesi Şehriban Kadın’dır; yane tarafından ise dedesi Hafız Abdullah, nenesiise Zübeyde Kadın’dır. Babaannesi Şehriban Kadın’ın yaşamında rolü va rd bı{, Isparta’yaortaokulu okumaya gittiğinde yanında kalır. Geleceğini şekillendiren bydsı hak kında fvgüyle sözeder. O zamanda her mal padişahınolduğu için evlada mi ras kalmazmış; babası da evliliğinin ilk yıllarında atıa bindiği gibi Kurtu_luş Savaşı’na gitmiş. Dört cephede savaşmı ş. Savaştan dönünce annesi Ümmühan  Demirel ile 150 dönüm araziyi, bi+ Ye evi ıI yapmış. Herkese yardım eden, saygı gören bir kişiymiş. Bunları sıraladıktan s-nra babası Hacı Yahya Duemrel’i şöyle tanımlar: “Bir kuzuyu, bir sürü koyun apmışştı. Mal mülk edinmiş, }j varlık sahibi olmuştu. İmkânlarını aşmazdı, yaniçoluğunu çocuğunu sıkıntıya sokacak macera sayılacak alışverişin içinde olmazdı...”Ablası Afife,  erkek kardeşleri Şevketve Hacı Ali i le 6 nüfusl]u jbir Anadolu ailesinin reisi baba Lsının bir başka özellOğini de şu cümleyleaktarır: “Her ihti(ali düşünüp en kötü olana göre tavı}r geliştiren telmkinli adamdı...” “.Üniv´rsiteyi bitirene kadar onun ördüğü çorabı, diktiği çamaşırı giydim” _%h diye andığı annesi ÜmmühanDemirel’i tanımlarken, “Nur yüzlü güzel ka dın” M[yRe söze ba şlar, devK eder:“Biz meut bir Anadolu ailesi idik. Hayatı ciddiye almış, hayat mücadelesini hiçbir zman şikâyet kon usu yapmamış, b u mücadelenin altıda ezilmemiş gerçekçi, o; çalışmayı şiar edinmiş, lüksü, israfı, şatafat ve tantanayı değil, kend` işinde gücünöde olmayı, tevazuyu, iyi kalpliliği,yardımseverliliği hiç |cc elden bırakmamış, kimsenin malında mülkünde gözü olmamış, hakka hukuka riayetkâr, +olumdan rahatsız olmamış, topls~mu rahatsız etmemiş ir aile idik.” Aidiyetini “Bizim doğup büyüdüğümüz bu bölge de ortokuş Bey’in vur duğu mühür hâlâ itibarını muhafaza eder” diye tanıblar. İslamköy’e yarım saat mesafede, ilk adı /ü Aras (Argos’tan gelir) olan Atabey’dedir Ertokuş Bğy’in türbesi. Külliyenin kitabesinde 1224 tarihi ye =br alır, Sultan K eykubat’n “atabey” le;indendir. Ertokuş Bey, davul çalınmasının uğursuzluğunainanır; bundan dolayı 7 Y|b asırdır h/u İslamköy ve çevresindeki köylerde bir tebLc g ün davul çalınır. Süley´an  Demirel, “Bir kez davul çalı ndı, 1935 yılıydı, b ´şımıza nelerin geldiğini gördük” diye anlatır o günleriı hâlâ ürkerek: “Davraz Dağı. Sabahleyin kalkınca hep o dağı görürdüm; yaz kış başı karlı. Bir ihtişamdı . Bir ovamız vardı, öylesine yeşildi ki, halı gibi desem, o kadar büyük halı olmazdı. Denizdi. Bittiği yerde dağ başlardı. O  ova, davulçalındığı yıl kurudu. Ondan sonr davul çalınmadı...” O yılı hiç uft?az, devam eder: “Köylü çıra yaktı. Çam ağaçlarının özünü \kest{; `uDtuk Hayvana tuzyedirmek için, acıgölün tuzunu tırnağı ile kaz ıdı . Gev +en (dikenli ot) tokmakladı.  O ot toprağın son çağrısı, ben ölüyorum de mesidir.” İmamköye’de üç öğretmenin bulunduğu ilkokulun bittiği, ortaokula gitme zamanının geldiği dönemdir. BRbası elinden tutup Isparta’ya götürür. Kayıt parası 55 kuruştur, 6 fotoğraf 15 %uruşluk puN ve ilkokul diploması da vV istenmektedir. Hepsini bir çırpıda yaptırır, gerisini Demirel anlatır:“Her sŞnıf , B, V üç şubeye ayrılm ıştı. A’yı muntazam giyimle kente alışı memurçocukları oluşturuyordu. B, orta halli esnaf çocuklarıydı. C üstleri başlfrı olduğu gibi köylüçocuklarıydı. Üçüne de aynıöğretmenler es veriyordu.” Babası b=rfaz içerler, ama DTmirel köylü olmaktan hiç gocunmaz. Babası bir evtutar, yanına da z.s babaannesini koyar. GĞliçya cephesinde savaşmış, taş okulun yanındaki küçük beton binada oturan Müdürü Hilm i Dilmen ’i de hep anar, “Avrup a” adını da insk ondanduyar, yaşamında ona hep yer ayırır. Tatil dönemlerinde İsla mköy’e gicer, babasının beslediği sürüye çoa_nlık byaar, moO “Çoban Sülü” ak)ab.ını !a buradan aUr. İlk radyo, İslamköy’e 1936’|ua girer, “Dayım almıştı, Nazmye’nin babası. Köy odasına pbe konmuştu” diyeanlatır. TAm da bu y_ıla, Isparta tren yolu tamamlanır, babjası açılışagötürür. Demjireel’in 1936’da 12 yaşında Tz iken pii selamladığı ̈́derS, yıllar sonra ?kıran kırana siyasi mücadelenin içine gireceğiİsmet İnönü’den başkası değildir. Bu istasyon sonraki yıl larda hayata çıkışının önemli kapısı haline gelir. OrtaokuD biter,  erkek, bir kız yatılı parasız devlet sınavını kazanır, ancak Isparta Garı’ndan Muğla isesi’ne üç erkek trenle uğurlanır.Tam penceredenel sallarken annesi bir elma uzatj; <Ac diğer iki erkek arkadaşının yanında alırk en yüzü kızarır. Muğla’da uzun süre kalamaz, çünkü öğrenciler plans ı z şekilde gönderildiği için  yer yBktur, Afyon Lisesi’ne yo llanır. Dpedirael 1941ye lisey bitirdiğinde köyünde hâlâ elektrik yoktur. “Köyden ösparta’nın ışıklarını seyrederdik” diye baş lar =anlatmaya, “Oradaelektrik vardı, bizde yoktu. O ışıkları şehre ait bilirdik” der. Türkiye’nin II. Dünya Savaşı’nagirmemek iç in direndiği yıllardır, hedefimühendislik mektebine gitmektir. Sınavı kazanır, İstanbul yolu görünür. Babası Yahya Dejrell “Dayımın kızı” dediği babasının teyzesi Sakine Hanım’ın tsrunu Nazmiye sVy Şener ile nişanını takıp öyle & gönderir. İstanbul Teknik Üniversit `i Gümüşsuy\’ndadır, Makine Fakültesi’ne b|aşlar, ama değiştirip İnşaat Fakültesi’ne geçer. Birkaç arkadaşıyla kiraladığı ev i le fkülte dışında hiçbi r yere gitmez,  Beyoğlu’na bir gü n dahiçıkmaz. Amcası Hafız Ahmet Efendi’nin yanında İzmMr’e ] liseyi bitiren kardeşi Şevket Deirel de1945’te İT Üsınavını kazanıp yanına genirL voOrtaokul gibilisede ̈́ de A, B sınıflarınao döem etkin olan Fransızca ve Almanca öğretilirken, ,nu}` C bölümüneİngilizce düşmüştür. Bunu fıörsat bilir, İTÜ’de İngilizce’sinigeliştirmek için z`= “Berlitz Lisan Kursu”nakaydolur. BuABD yolunu açan bir kapı da ;yf olur. “İstanbul ile fazla bmfi temasım olma£d. İs tanbul benim için okul oldu” dedikten sonra pe&te bakışını anl atır: “Onu ş[M çok uzaklardabir  ışık gibi görmüştüm önceden. Sonra bir yere varmak iç in merdiven saymıştım. İlişkimiz, İstanbul’un doğasınaydı.” Ailezi ve ortaokul Mmüddarünün yüklediği öğretiyle üniversitede Türk-İslamcı Uüb gruplarla takılır;Necmettin Erbakan, Korkut ve Turgut Özal kardeşlerle tansşır Önc e Burdur’da çalışır, üni versitedeki boykot yılında da ilk işini K bulur, IspartaDevlet Hastanesi inşaatının birinci katının denetimini yapar. Aklında hep su mühendisi olma fikri vardır, gerekçesini de şöyle anlatır: “Ovamıza, Davraz’ın Rtebeshnden inen karın suyunu getirebilmekti amacım; ai'em l 150 metre ilöeriden su taşırdı, Anadolu’da s taşımaktan kadınlarınkolları uzardı; onyn için su mühendisi olmak istedim.”ABD’ye gitme fikrini ğ de abasına bu dönemde açar, yı Hacı Yahya Demireltelaşa kapılır, bir an önce başını bağlayıp, evli olarak göndermek ister. Çünkü, AB D’ye bağımsızgitmiş olsaydı, “Ecnebi bir gelinle dönebilirdi” ya da“Sapı kökü bizden, Amerikancalaşmış Ub$r bilgiç,  hayat arkadaşıyla kol  ko la gelebilirdi.” O da aılenfin canını sıkard ı. “O nLdnle bild ik, ta nıdık, kendindyn biriyle evlendirmek yha evladır” , diye düşünülür. Zaten 7 yıldır nişanlı ol duğu babasının teyzesinin torunu Nazmiye Şenerile evlendirilip gönderilmesinin daha hayırlı olacağına kararverilir. Anadolu’da düğün en v üç  sürer; ancak Demirel üçüncü günbitmeden Isparta’daki şantiyeden çamğrFVılır, Aralık l£ 1948’deki düğününGde_ apar topar ayrılır. Menderes’li Tllar )v başlamıştır, u(t 1949’da boykotlar nedeniy le bir yıl gecikmeyle İTÜ’den diplomasını alır, önce İstnbul ={g Su ve -analizasyon İaresi’nde işebaşlar. Ancak yat ıkı okumasının kar/ılığunı ödemesi için devlet memuru olması gerektiğinden [950’d´ EleZtrik İşleri Etüt İdaresi’ne geçer ve araştırma y£apmak iin kl ABD’ye gider. 1953’te dönünce görev y aptığı Seyhan Barajı Müdenbdüsi iken Başbakan Adnan Menderes’in dikkatini çeker.   “SİYASETE atılmadım, siyasete sürüklendim. APlında benim için üsiyaseft hev es ettiğim bir şey değildir.” Siyasete zorakigirdiğini b sözlerle anlatan Demirel, siyasetle ilişkisini de şu cümleyle iCa:e eder: “Ben mühendisim, benim işim yapmaktır...” Kendisni için yaptığıtanım, aslında hayatının  akışınıda > tayin eden sürecibaşlatır. 7 yılnişanlı kaldığı kuz~en^Hinin kız: Nazmiye Şener ile evlenmeye karar ver ir, 4 gün sGnürn kendi düğününe ancak üçünc gün gidebilir. Düğünden sonra eşini İslamöy’de bırakıp İstanbul’a döner, Su ve Kanalizasyon İdaresi’nde işe başlar. Ancak parasız u yatılı o´u}asını)n karşılığınıvermek içiyn devlet memurluğu yapması ge rekmektedir. Bu yüzden iş değiştirir,Elektrik İşleri Etüdİdaresi’nde (EİEİ) işe girer. Hayalindeki ve kariyerindeki dönüm nzoktası da bu görevle önüne gelir. ProjeABD ortalı,ır, Demirel İngilizce kursunun faydasını burada görür, A’li doslar edinir.Hatta o kadaEr yakın arkanaşlıkC/r kurar ki proje heyetinin başka nı Charles F. Travis en iyidostlarından L[E biri olu r. Irak’ta traf`k kazasında Kfat eden Travis, o döneminn hesap makines´ |k sayılan ‘ T cetveli’ni Demirel’e ‘ vasiyet’le hediye bırakır. ABD’de sulama, enerji  ve ıslah çalışmaları yapan ‘Bur]eau o. Reclamatşiop’ ık´ adlı şirkette 9 ay çalışan Demirel,burada 3 ay da gözlemde bulunur. Döndüğünde karöısında yeni bir  Türkiye vardır; çok partili hayata geçilmiştir. Memuriyet kapsamında eşiyle gittiği Adana’daki görevinin ardından Ankara’ya çağrılır,Güniz Sokak’ın biraz ilerisinde, Kavaklıdere’de e d' tutar. Devlet Su İşleri’nin (DSİ) ilk genel müdürü Hik met Turat bu s ırada Demirel’i EİEİ’ den talep eder ve ‘Barajlar Daire Reisliği’ bünyesine atar. Demi$rel, bu yenigörevden kısa süre sonra,1954’te ABD’yeikinci glz/ olanağını yakalar.ABD Bak,anı Eisen)hower adına kurula ‘Exchenge Fellowships’ bursunu kazanmıştır. Bu kez yanında ; Nazmiye Demirel de vardır;10 ay ABDZde kalırlar. ABD dö nüşü Ulaşırma Bakanı’nın girişimYiye 1955’te DSİ Genel Müdürlüğügörevine gtirildoiğinde henüz 31 yaşındadır. Köylerin giçme suyuna dönük çalışmalar başlatır. “Çamurla karışık sarı renli pe kurtlu su yerine, berak ve temiz su sloganıyla işe koyulur. Başba kan :ö Adnan MendHeres’in dikkatini çeker. Bakanlar Kurulu’na verdii bGir brifing sonrası Menderes,Demirel için şöyle der: “Bu çocuğa duk?kat edin, istikbalin başvekilidir.” Menderes, tleşvik de eder o istikb al Zaat eden ‘çocuğu’, N isan1956’da SAeyhan Barajı’nın açılış konuşmasını Demirel’e bırakır. Demirel o günü daha  sonra şöyle anlatır:“Konuştuğum kürsünün arkasında Cumhurbaşkanı Bayar, Bbakan Menderes, önümde dağ taş insan... Kar(şıdan da güneş gözüme doğru yürüyordu. ,ğ^ Önce titrediğimi, sallandığımı hissettim. Ama çabuk Ü;Z geçti.  Sanki o heyecanı hiiç yaşamamı,ım. GJ Tek ben konuştum o g ün. Alanbirden bLoşaldıI Bi} ğayanın üzerine oturdum, uzun uz un barajı ve Seyhan’ı izledim.” O gkadar etkin biAr ge nel müdürlük yapar Ö ki valiler bile kendisine ulaş makta zorlanır. İhsan Çağlayangil, £ur=a Valiliği sırasında, eirel ile yaşadığı bir anısını Zşöye aktarır: u}rsa Vaisi olarak, bir sulama sorunuyla  ilgili De mirel ’den `andevuyu, ancakBaşbakan Adnan Menderes aracılığıylaalabildim. Sorunu ve talebi anla*tım, Demirel dinledi, ayrıntılarıyla bilmekteydi. ‘B#en Bursa’nın değil, Türkiye’nin Su İşleri Müdürü’yüm. Türkiye’nin su ıslahatının ancak yüzde 12’si yapılmıştır. Bursa’nın ise yüzde 90 ecmvrında tamam. Türkiye’nin seviyesi yüzde 90’a gelmedikçe, mevcut tahsilatın Bcursa’ya sarfı zordur’ de|dli.” DSİ Genel Müdürlüğü dönemind e k urumda s%nema ve tiyatra gösterileri, : şiir geceleri düzenleyen Deirel, Ankara’nın ünlü vKar,iç Restoran’ına dasıklıkla uğrar. 2 Mayıs 1960 askeri darbesi =g olduğunda İspanya’da iş gezisindedir, ertesi gün gelir ve istifasını su nar. Demokrat Parti (DP) iktidarınınbürokratı olarak soruşturmalara uğrar.  SoHrunJ askerliktir;çünkü DSİ Genel Müdürü  olduğu için BayındırlıkBakanı’nın teklifiyle GMilli Savunma Müsteşarı Orgeneral Fahri Özdilek tarafından askerliği ertelenmiştir. ^I£ 27 Miyıüs dön`minin Başbakanlık Müsteşarı Alparslan Türkeş, Demirel’e nasıl yardım?cı ol duğunu anılarında özet le şöyle anlaır̈́ “DSİ’ d e çalışan sevdiğim Teğmen Talat (Alpan),Merkez Komutanlığı tarafından gözaltına alınan Delvire için ya´dı talp etşt. Merkez Komutanlığı’na iÜ verip serbest kalmasını sağladım. Verdiği EsCzü yer inö getirdi, s erbest bırakıldıktan sonra askerlik göreviniyapmak için başvurdu. Tal%t Bey’in (Alpan) talebi ile Demirel’in  ordu donanım sınıfına ayrılmasını ve yedek sHba# çıkınca da Devlet ÖŞnlama Teşkilatı’nda (DPT) askerliğini yapmasını ayarladım.” Asteymn olarak DPT’de görev yaparken bir yandan Adalet Partisi’nin (AP) kuruluşuyla da ilgilenir. Yıllar sn<a, “Velhasıl ben askec olÖasam, o kuruluşun p[+ başında olurdum” sözleriyle de AP Gepel BĞşkanlığı’nı daha o günlerden aklına koyduğunu açıklar. 1962’de terhisolunca kardeşleri ve kayınpederi Mesut Şener ile  birlikte Ankara’da müteahhitlik yapmaya başlar. Siyasal hayatındaki yeni unvanına da ODTÜ’nün kampus inşaatını yürüten Morrison firmasının temsilciliğini almasıyla kavuşur. Aynı zamanda ODTÜ’de de ders vermeye başladığı bu uönemde adı “Morrison Süleyman”a çıkar. 27 Mayıs darbesiyle emekli edilenOrgeneral Ragıp Gümüşpala’nın liderliğinde ku r $ul^n  AP ile yakından ilgilenmeyi sürdürür. Isparta’dan AP delegesi seçilir. 30 Kasım 1962’de toplanan AP Birinci Büyük Kongresi’nde {,n 25m5 oyl aGenel İdare {rul/ (GİK) üyesi olur, TeüSkilatta] Srumlu GenŞel Başkan Yardımcılı ğı’na getirilir. “Koca Re\s” lakabıyla bilinen ve daha sonra Demirel’in siyasi rakibi olacak Sadettin Bilgiç de &AP Seçim İşlerinden Sormlu bpU Genel Başkan Yardımcısı ol Nir. Demirel’in, bir s üre  sonra liderl>ğini üstleneceği AP’den tek istifası da  budönemde gelir. Yassıada hükümlülerinden, ‘sağlığı iyi oN[mayanların’ affedildiği günlerdir. Celal Bayar da Kayseri’den tahiye edilir, 23 Mart1963’te Ankara’ya gelir. Sadettin Bilgiç’in (aktardığına gö re AP İK aynı gn karar alır ve Demirel’in de araliarında olduğu partililer 24 Mart 1963’t l e Bayar’a evinde “Geçmiş olsun” ziyaretinde bulunur.Bu girişim, binlerce kişinin AP Genel Merkezi ve Bayar’ın evinitaşlamasına yol aç ar.Demirel, “Politika mı, mücadele  yapacağız?” d]ey*p parti def istifa ede . Yakın çevresi re o istifayı, “Askerin, kendisini de siyasi yasaklı hale getirmesinden çekindi” şeklinde değerlendirir. Bu davranıjş? peşini üğ bırakmaz, ancak parti de kendiYOnden vazgeçmez. +. Zeki RızaSporel’in evinde, Kasım 1963’teki mahalli seçi mler için Demirel’e İ stanbul {(ö Belediye Başkanlığıadaylığı teklif edilir . Demirel işler:E` gerekçe göste ripreddeder, kısa süre sonra da ıP enöl Başkanı Gümüşpala vefat ed]r. Gümüşpala’nın glümü, partide liderlik ~& mücadelesini de başlatır. Demirel, 7Kasım 1964’Je toplanan Ankara Kongresi’nde, “Ben Türkiye idealinin adamıyım” diyerek AP Genel Başkanlı>ı’na aday lığınşh açıklar. Anc ak ö|p aday olmas|n sıcak bakmayanlar \varır. Türkeş, A P içindeki milliyetçi kanada v Bilgiç’i desteklemelerini öerir. Genelkurmay BaşkanıCevdet Sunay da Cumhurbaşkanı Gürsel’e, “Bilgiç’in se çilmesiniistediklerini” bildirir. Demirel, kongrede rakiplerini överek konuşmaya b{şKaır, s-nra kendi icraatını anlatır. Bu davranışı olumlu hava yaratır; 29 Kasım 196 4Pazar gün ü bin 697 de legenin bin 72’sinin oyuuu alarak genelbaşkan seçilir. Cumhur~Tye{ tarihinde ilk defa delegelerin oyuyla gendül başkan seçilenkişi unvanını da - elde eder . Ancak milletvekili değildir, >buna rağmen 8 Aral ık 1964’te Cemal Gürsel, Demirel’in ee olduğu liderleri Çankaya Köşkü’nde “hÖbzr” toplantısınadavet ede r. Demirel, sorbunun çözüleceğ: yerin Çankaya değil, Meclis #AŞ olduğunu söyler. Hedef i, seçime gi tmek çn CH’nin bütçesini reddettirmektir. Başarır, İsmet İnönü hükümetini düşürür. Seçim hükümeti kurulur, Demirel henüz milletvekili seçilmeden Başbakan yGo Yardımcısı olur. 1965’teki seçim kampanyasını, DP’nin 1954 ve 1957’de yaptığı gibi OErzuum’dan başlatır. Miting meydanlarındaki ş u sözü hafızalara kazınır: “AP’ye kim vermeyecek iktida>r:; ordu... Kim verdirmeyecek; CHP... Pki, orduCHP’nin muhafız alayı mı? Ordumilletin malı değil mi? 10 Ekim 1965 günü sannıktaV  AP 240, CHP 134, MHP 31, YTP 19, TİP 15 CKMP 11 milletvekili çıkarır. Demirel, Başbakanlık göre ££̈́ vini 24 Ekim 1965’te Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’den aldığında, “Kendisine ihtilal yapılmış kitleyi iktidaragetirdim” der. Ancak  3 gün sonra, “24 Ekim gMnü beni ~h; coşkuyla alkışlakyan arkadaşlarımdan, 27 Ekim’de kabineyi ilan ettiğimizde TBMM’de bir tek alkış çıkmadı” diye de hayıfl~nır. Bu zor günlerin başladığının da habercisidir. ;  Türk demokrasisinin t önemli ismi 9’uncu CumhurbaşkanıSüleyman Demiel, 12 Eylül darbesi öncesi yacşann çatışma ortamında askerlerle yaptığı toplantıda 4 istekte bulunu r: “Ne isterseni z vereyim, ama be nden Y4 şey istemeyin; yeni bir Dersim Kanunu istmeyin. Tehcir &anu'u istemeyin, yani ülkenin bir kısmındaki insanları göç TT ettirmeyi istemeyin. ]i, istiklal mahkemeleri istemeyin. Dört, Takrir-i S ükûmn Kanunu istemeyin. Bunun dışında gelin, e isterseniz ver eyim. Para isteyin ve reyim, asker steVin vereyim, Eila] isteyin vereyim ama durdurun” BAŞBAKAN olana kadar Sülğyman Demirel’in yaşadığı ̈́}n en büyük sıkıntı eşiyleilgilidir. Adana’dan Ankara’ya gidip ekonomik yo kluk nedeniyle bir kaç kez el değiştirmek zorunda kald´klrı dönemde Nazmiy e Demirel, ateşl? hastalığa yakalanır.Yanlış tedavinin son ucuçok ağır olur; bir daha çocuk sahibiolamayacaktır. Sonraları bir kız çocuklarının doğdlkta sonra öldüğü iddialarıysa ‘yalandır’. İlk hükümetinikurduktan rson!ra yğun icraat progruaı başlatır. Söz verdiği Keban Barajı’nın te melini atar böylece‘Barajlar Kr'lı’ sözü milletin söy lemidir artık. “F ırat bir Süleyman’ı bo ğdu,bir ^. Süleyman { geldi Fırat’ı boğdue” sloganı üretilir. CHP’ysğ b u dönemde makas değiştirip sola yönelir, “OrVtanın solu” sloganıyla _ yeni politikasını OürAtir Demirel ise 1. oğa#z Köprüsü için didinir.Hükümetinin biKrinci yılında Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, şo* sağlık ö́K sorunu nedeniye ABD’ye gider ve görevi bırakır. YeniCumhurbaşkanı’nın eçiminde d} 't etkin olur,Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay’ın 28 Mart 1966’daCumhurbaşkanı seçilmesini sağlar. K asım 1966’da AP’nin 3. ko büyük kongresini toplar; Sadettin Bilgiçyine karşısındadır. Siyasi söylem olarak kalan ünlü sözün+ü ı bu kongredesöyler: “Sokaklarda bir fikrin müdafaa}ı iç i_ eösteri y/pılıyor diye T%n asabınız bozulmasın. Samsun’dan Ankara’ya vattandaşlar yürüyor  diye asabınız boulmasın, sokaklar eskimnez. Takati olan >(´ yürür.” Demirel, genel başkan seçilir. Görevegelmesinde vtkin o lduğu Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cemal Tural ile arasında ]sorunlar aşlar. Tural’dan vTBIM Başkanı Turhan Feyzioğlu da yakınır, f şikâyet mektubu yazar. Demire mektubu Cumhurbaşkanı Sunay’ayollar ve Tural’ı emekli vh eder. Demirel, Genelkurmay Başkanlığı’na Org. }mduh ö)= Tağmaç’ı a{tar. DP’liler içinçıkardığı af yasası nedeniyle skele arası düzelmez. 12 EkGim 19 69 seçiminden d e birinci çıkar. Kabinesinde parti içi muhali flere g)rev vermeyince, 7 Kasım 1969’da yapılan AP Meclis ıve Senato Ortak Grup Toplantısı’na 146 üyekatılmaz. A P Genel Kurulu  5 ğ£ ay toplanamaz. Askerden 17 Ocak 1970’te “72’ler Muhtırası” diye bilinen mektubu partililerinden alır. Demirel, 3 milletvekili ve  sbnatörü ]Th ihraç ederı GİK üyeleri Sadettin Bilgiç, Mehm etTurgut, FarukSükan, Cihat Bilgehan, Talat Aksel, Yüksel Menderes, Ali Naili Erdem v e ÖmerLütfi Hocaoğlu da tepki olarak partideki görevle rinden Ğyr}ılır,. Büt]_ oylamasında 4n1 milletvekili ile dahaönce i hraçedilen 5 vekil ret kullanır. Demirel 4 Şjbat’ta istifa G? eder. Sunay hükümeti kUrma görevini tekrar verine güvenoyu z alamamış 2. hükümetindeki aynı isimlerle 3. hük)metni kurar. Kongreyi toplar; oyların neredeyse tamamını alıp parti içi muhalefeti  de tasfiye edeLş. Demirel, hükümetinde dş politikanın AaMca unsurlarında da  yö- değiştirir, SSCB gv Arap ülkelerine açılır. Ca sus uçaklar U2’lerin Türk semalarına girmesini yasaklar, oID üslerini kurallara ba ğlar. Olaylar durmaz,MGK’da Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur, rahatsızlığ ın ı aktarır ve yazdığı metni C!Y isteği üzerine Demirel’e uzatır. Asl muhtıra gecikmez, komutanların )?0 Mart’ta yaptığı toplntılar sonucu 12 Mart’ta hükümete muhtıra ver.iliış. Cumhurbaşkanı Sunay, muhalefet liderleriyle |y toplantının ardından Demirel’le g~rüşüjr, “Feralık yaratacak” dyieek çekilmesini önerir. Demirel’in yanıtı siyasi tarihe miras kalır: “Bulsunlar 226’yı düşürsünler...” Devamında 15-16 Haziran işçi eylemleri gelir. 12 Mart K19+71’de MİT Müsteşarı Fuat Doğu, Demirel’i arar ve Cumhurbaşkanı tarafından istifaya davet edi:dini söyler. Demirel, istifasını sunar. r'% Yeni b´ hükümeti yCHP’deu istifa eden Kocaeli Milletvekili Nihat EriĞm, AP’dı de katı cbU lan akanlarua kurar. Ancak 11 bakanın istifasıyla 8 Raydn haükMümt biter. 68 kuşağının üç ismi Meclis’te yapılan oylamanın ardından idam edilir. Demirel Ekim 1972’de 6. büyük kongreyi toplar, partiye dinamizm katar. Sunay’ın görv süresinin bitimineyakın Genelkurmay ırE Başkanı Faruk Gürler’in adaö yapılmasınakarar verilir. Liderlerden destek almadan kontenjan senatörü olarak seçilir. Nnab Demirel sıcak bakmaz, “Parlamento hür iradesiyle seçim yapacaktır. Türkiye devletinin başına  ‘cülus biri’ (padişahınyerine) glecek değildir” tepkisin- koyar. CHP’de lider değişir, Eceit liderliği İnönM’nn elinden alır. Ecevit ileDemirel, OramiralFahri Korutürk’ün Cumhurbaşkanıolmasında anlaşır. Başbakan Ferit Melen istifa eder,Korutürk hükmeti kurma göre vni NMzm Talu’ya verir.  Ardından da seçime gidilir, Ecevit liderliğindeki CHP birinci olur, ama hükümeti kuracak sayıyı kıl p ]y: kaçırır; Erbakan ile koalisyon kur ar. Demirel os974ete 7. büyük kongreye gidK, hükümeti yıkmak için kolları sıvar. Ecevit 7ş5 ay sonra koalis y o nubozar; Korutürk hükümeti kurma görevini Sadi ria’a verir. O da başaramayınca görevi alan Demirel, AP, MSP,CGP, MHP’nin katılımıyla I. Millyeçi Cephe (C) hükümetini kurar. AP’den ayrılıpDP’yi kuran Sadettin Bilgi ç, Mutlu Mendees de destek verir. 1 yıl sonraki seçimde t´cevit liderliğindeki CHP yine birinci ey çıkar amZ hükümeti kuramaz  . Demirel, II. MC hükümetini kurarken, Kara Kuvvetleri Komutanı’nın im aolacağı tartışması başlar. D e mirelv  3. Ordu Komutan Ai Fethi Esen er’i önerir, Korutürk kBrşı üçıkIan. Emekliliğini bekleyen Ege Ordu Komutanı enarn Evren üzerinde uzlaşı sağlanır. 1977 maalli seçiminde CHP’ninbirinci çıkması , Dem$irel’in 12 milletvekilinin de stifaını g`tirir. Hükümetdüşer, Ecevit de AP’den ayrılan 12 vekille anlaşıp hükümeti kurar.12 milletvekiliyle hükümet pazarlığının yapıldığı mekândan dolayı ol!y tarihe “ Güneş Motel” paz arlığı diye geçer. İhtilale giden yolu 22 Mart 1980’de yap*öln Cumühurbaşkanlığı s eçimi açar. Demirel 2 Temmuz’da güvenoyu tazelerken, Erbakan hükümete desteğinin gerekçespini şöyle açıklar: “mdilib hükümeti kerhen destekliyoruz...” Anca k Cumhurbaşkanlığı seçiminin nafile turlaı bitmez. Evren’in anı<larına göre ihtilale 26 Ağustos’ta eaöar verilir. İhtilalin olacağı Demirel’in Güni Sokak’taki evinin telefonunu arayan bi   r ka dıf tarafındanbir gün önce duyurulur. Demirel Ailesi’nin yardımcısı, Güniz Sokak ile bütüneşIb Hayrettin Gökdemir, bilgiyi `cf Özel Ka le mMüdürü Kemal  Güçyener’e bktarir. Güçyener ertesi gün evinde jü bulunur. umhuribakanı Vekil  Çağlayangil, Demirel’in  duyum u aktarması üzerine Evren ile haftalık olağan egöyüşmesini yeni bitirdiğini, böyle bir şey hisetmedi|ini söyler. Ancak t#K gece yjsı AP Genel S ekreteri Nahit Menteşe, Demirel’ehaberi verir: “Beyefendi Genelkurmay’dayım. Silahlı Kuvvetler topy ekûn bir harekâta girişmi bulunuyor. Zat-ı âli nizi birsüreliğine koruma altınaalacaklarını söyl ediler.” Demirel, feşi Nazmiye Demirel ile birlik  te Etimesgut Havaalanı’na götürülür. öA}andÜ Erbakan, Ecevit ve eşleri de vardır, birlikte Hamzakoy’agiderler. Gz*alt! süresince uHayanlardan biri de Turgut Özal’dır: “Ağabey, yŞönet(i beni göreve getirmek istiyor...” Demirel, kabul etmesini  ister. Hamzakoy’dageçen 29 gs sonra 1$ Ekim 1980 Cumartesigünü Demirel ve Ecevit y%iyasi faaliyetleri yasakIanmış olarak Ankara’ya döner. Erbakan  Türkeş ise tutuklanır. Demirel ise bildiği d\ru yoldan devam eder: “Binaenaleyh nerede kalmıştık...” AP, 9. kongresini Ekim 1978’de Atoplar$ Karşısına muhalif olarak Kamran vnan gelir. Ancak İnan da Demirel karşısında hezimete uğrar. Kısa süre sonra  da 115 kişin in katledildiği Öahraanmaraş olayı patlar Demirel,olay hakkında Korutürk ileyaptığı görüşmeden çıkarken o ünlü sözünü söyle r: “Bana milliyetçilerin cinayet işlediklerini söyletemezsiniz...” Güneydoğu illerinde olaylaryükselir. Urfa’nın Siverek İlçesisde AP ö Urfa Milletvekili Celal Bucak’ın aşireti Bucaklar ile PK Karasında çatış ma çıkar. Demirel’in mektubunu KLorutürk, Ecevi+g’e önderir. Ekim 1979’daki ara seçimler PV’in zaferiyle sonurlanır, Ecev ḯ istifasını verir. Demirel deMSP, MHP, CGP ve DP’nin dış desteğiyle azınlık hükümetikurar. Çaresiz liğini, “Anarşiyi, ekojomik zorluklardan daha kolay aşacağımızı hesaplamıştım” diye dile getirir. Askerle yaptığı toplantıdaki şu sözleri M |nellidir: “Npe isterseniz vereyim, ama bende n 4 şey istemeyin: Yeni bir Dersim Kanunu istemeyin. Tehcir Ka nunu isktemeyin yani ülkenin bir kısmındaki insanları birkısmına göç ettirmeyi iğrtemeyin. Üç istiklal mahkemeleri i]̈́teme(in. Dört Takrir-i Sükûn KanPu istemeyin. Bunun dışında glin, buyrun, ^e isterseniz vereyim. Para isteyinvereyim, asker isteyin vereyim, silahisteyin vereyim ama durdurun.” Olaylar durmaz, Demirel ükümetinin 32. üÖnü j hükümete muhtıra mektubu teslim edilir. Hükümetlerinde DPT Müsteşarlığı yapan, sonrasında İzmir’den SP ada y =' olarak ayrıln Öz al, bu sı rada /{r ABD’den döner. tFındıklı’daki bürosunda d.. “Ağabey” d ediğiDemirel’i ziynret eder, İTÜ’den arkadaşı Şeoket Demirel ile görüşür. Demire, Özal’a Merkez Bankası Başkanlığı teklif eder. Ancak o DPT’nin _de hâkimiyetinde ola cağı Başbakanlık Müsteşarlığı’nı ~l ister. Şevket Demirel, Özal’ın stenğini ağabeyine kabul ettirir. şÖ,l &Şc başladıktan kısa süre :onrna “İstikrar Tedbirleri” adı altında “24 Ocak Kararları” alınrj  Süleyman Demirel, “Bir elmanıniki yarısıydık” dediği eşi Nazmiye Dmi*el’i Alzheimer hasğtagığı nedeniyle kaldırıldığı hastanede bir gün olsun <alnız bırakmadı. 'Eve her ~N- girişinde söylediğicümleyi, o duymuyor ols a da oekrar ettiğ “Nazmiye ben geldim...” Eşinin durumu ağırlaşıpdoktorların, “Sayın Cumhurbaşkan ım gelmeseniz de olur, artık \zl tanımıyor” cümlesine verdiği yanıt herksi ağlattı: “tBen onu tanıyorum ya...” 12 Eylül’ün ardından Ham#akoy’a göbü}ülen Demirel’in, bir yolunu bulup ablasını ve kendisini görmeye gelmTn kayınbiraderi Ali Şener’e tepkisi sert Dldu. Demirel gerekçesini ise “Gelme...Gelen, giden olursa burada kalışım yrsalaşır Oysa yapılan işlem kanunsuzdur”diye açıkldı. Zorunlu ikametini tamamlayıp Güniz 31’e geldiğinde de tavrını değiştirmez: “Ellerinde silah var diyeher dediklerini yapacak değiliz.” Demirel’in ziyaretçisi ek$Yk ol muyor, Anadolu’dan gelenler yöresinin neyi meşhursa onu yüküenip getiriyordu. Orta kaettaki odasındasıralanmış sandalyelerde gelenleri ağırlıyor, mesajını An|doluya oradan yolluyordu: “Hâkmietin kaynağında bgün millet yok. D Silah var... zor var...” Devlet Başkanı Evren de buna kar şı bloş durmayıp il il Zmitingler dpzeuliyordu, 15 Ocak Konya mitingindeki sözleri ise ağırdı: “Onlar tencere yi pisletmişlerdi, biz temizledik. Yen idMn tencereyi verelim, yenidv(en pisletsinler, istedikleribu!..” Bu sözler Demirel’i hırslandırıyor, evin alt ka tında parti çRal<ışmamlarına ağırsı̈́k veriyordu. Başbakan BülentUlusu’nun kendisinin desteklemesi halinde parti kurmaya hazırolduğunu bildiren mesaj geldi; sonrasında da }talep devam etti. Demirel darbeyi BPf yapan ekipteki Ulusu ile kurulacak partinin ‘devlet parJisi’ görüntüsü almasını g istemiyordu. Bunun yrine yulrt gezileride sürekli &il gi`irdiği bir cümleden de !HÖ yola çıkarakkuracağı partinin adını koydu: “Büyük Türkiy e Partisi...” Başına emekli general Ali Fethi Esener getirien BTP’nin kuruluş bildirisi İçşleri Bakanlığı’na verildi. Akay Caddesi’nde tutulan binada faaliyete başladığı günlerde eski DışişleriBakanı İhsan Sabri Çağlayangil ve Vö arkad̈́aşı da BTP’ye katıldı. Aynıgünlerde Kennedy Caddesi’nde d e yoğun b# faaliyetvardı. Özal ABD’den dön[üJş ANAP’ı kma çalışvasını başlatmıştı. BTP’nin kapatılac ağı rhaberl*rinin dolaştığı günlerde Esener’in yanına rA gittiğimizde tepkisi sert oldu:“Görevde olan komutanlar b enim silah arkadaşım, benimpartimi kapatacakdeğiller ya...” Ancak BTP’nin ömrü j1 kgü% sürdü, Milli Güvenlik Konseyi r “AP’nin uzantısı” olduğu gerekçesiyle partiyi kapattı. MGK bildirilierine aykırı dzvrandıklaı gereçesiyle j; Demirel v e arkadaşlarını Zincirbozan’a sürgüne gönderdi. Sürgüne gönderilenler aröasında diğer partilerden de isimler vardı. MGK bildirisi fgeeği 2 Haziran’da teslim olmaları gerekiyrdu. Sabah Necmettin Cevheri’nin kırmızı Mercedes’i il yola çıkıldı.Direksiyondaki Cevheri’ nin yanına Demirel, arkaya ;%?e SadettinBilgiç, İsmet Sezgin ve Nahit Metşe oturdu. Cevhe ri ̈́Üe Sezgin dışındaki  isim zorunlu ikametgâha tabi tutulacaklardı.  j saatlik y olculukta yeni parti kurulması tartışıldı, geri dönecek Cevheri )vve Sezgin’e görev verildi. Zincirboyzan kavşağına varıldığındapartinin adını nasıl bulduklarını Demirel şöyle anlat ır: “Çeşitli isimler, arkadaşlarımız taraCfındau ortaya atıldı. Ben, madem ki dava doğru, madem ki yoldoğru, hedef doğru, adını ‘ Doğru Yol’ koyalım, dedim. Arkadaşlarım 'kabul e ttiler.”DYP 3 haftada kuruldu; Genel Böşkanlığı’na Ahmet Nusret Tuna getirildi v z kuruluş bildirgesi İçişleri Bakanlığı’na verildi. Ancak 34 kurucunun30’u veto edildi; yeni isimler verildi ancak k uruluşu 24 Ağustos 1983’ten önce tamamlanamadığı gerekçesi ile seçime katılamadı. Genel Başkan Tuna eo olunca, u göreveYıldırım Aevcı getirildi. MDP v JP’yy fark at an ANAP teC ı\ başına iktidar oldu. D$P 25 Mart 1984 yerel seçiml erine girdi, 3Şücü partioldu. fASma +?P ve BTP’ğn devamı O olduğu gerekçesiyle kapam davası açıldı. Anayasa Mahkemesi davayı reddetti. Ertesi yıh yapılan 1. Olağan Kongre’de Hüsamettin Cindoruk, ‘emanetçi’ tanımlanmasıyla partinin Genel Başkanı seçildi. Bu dönem dde zorluydu, Demirel’inadını anmak kapatma gerekçesiydi. D#YP yönetimi Ae yöntemi buldu; ;“Dün ‘bir bilen’e sordum, şöyle olmas gerektiğini söyledi...” ögi bilLen” diye söz edilen kişinin Demirel olduğunu herkes anlıyordu. f Ek im 1985’te Evren’in TBMM’nin açılışındaki konuşması yeni bir kapı yı araladı. Demirel, kenmisiune ağır sözl[er Tv söyleyen Ev ren’e aynı sertlikte vanıt verdi: “Kendi ül kerde menfada (sürgün yerinde) değilim. Kendi ülkemde gözden düşmüş değilim. Ş/ anda kendami savunma ihtiyacında da değilim. Benim Türkiye dahilinde istediğim :ydere gitmeme manibir kanur hükmü yoktu.Ben milyonların hukukunu savunKrak geliyorum.” YÖzal 1986’de gücünü sınamak için 11 yerde ara seçime gitti. Seçim sonucu yasaklarınkalkmasına da viz e verdi, ANAP 6, DYP 4, SHP 1 milletvekilliği aldı; DYP Meclis’e girdi. Evren, Meclis’in kararvermesi halinde yasakların kalkmasını veto etmeyeceklerini açıkladı. DemiPel, Özal’a f#v gönderdiği mesajda, “Slapağı savunması halinde b[uu husumet kabul edeceğini” bildirdi. Öza l referanduma yönelince Demirel, “Özal yasakların devamından y#ana> Beni kendi milletime boğdurmak istiyor” dedi.Özal ‘Hayır’ kampanya sı başlattı. Yasaklar, % 4h’- karşı Bcğ % 51 oyla kalktı. Demirel, “Kurtar bizi baba” sloganlarıy\la DYP’nin başına }hçti, 1987 genel seçimde de Isparta’dan TBMM’ye döndü. Seçim ]vrej’in görev süresinin bitimine denk gelmişti anchk Özal aldırmadı, aday olmaya karar verdi. Demirel, sEnçim sonuçları ile parlamentodaki temsilin eşi olma£ığını belirterek tepki gösterdi. DYP ve  SHP s eçimi boykot edip TBMM’ye girmedg, Özal ANAP oylarıyla Cumhurbaşkanı seçildi. Demirel, Çankaya’da kendisini oturtmayacağınısöyleyerek seçie hazırlanmaya baş Uya ladı. 1991 seçimi öncesi 6 eart liderinin katıldığı Hi televizyon programında “Türk ve Kürt ırkından gelenler arasında bu devlet ayrım yapamaz. Bu rey konusu olamaz” iürlesi dikkat çekti. Seçimde “ Bir eJv, biraraba iki anaht ar” vaadi akıllara kazındı. Seçimden birin.ci parti çıktı v e SHP Lideri Erdal İnönü ile k*oalisyond anlaşan Demirel, 6 kekre gittiği Başbakanlığa, 7 £H kez geri dönerken “Kürt realitesini tanıyorum” cümlesiyle yeni bi: dönemin de kapısını açtı. 1991 seçiminde ilk TDH kez tercihsistemi konulmuş, altsıradaki milletvekillerinin seçilip gelmesine de olanak tanınm ıştı. Bir gün telefonda al sıradan tercihle seçilip gelmiş milletvekioleşitden biri ile konuşurken si\irlendiğine tanıklıkeden Bakanı Yaşar Topçu, “Efendim ned?en ayarını vermiyornuB?” dediğinde Demiel’in tepki si sert oldu:“Yaşar o önseçimden geldi, böyle af olurmu? Adam sadıktan çıkıp gelmiş, sandıktan... Ben ona nasıl ayar verebilirim? O zaman kendimi inkâr etmiş olmam  mı?” Özal’ınani ölümü Demirel’e Cumhurbaşkanlığı yolunu ia da açt'ı. Ancak yeterli oyu yoktu, üçüncü turda koalisyon ]r'tağı SuP ile MHP’nin desteğiyle Cumhurbaşkanı seçildi. Fötr şapkanın altınc[aki 679rakamının anlamı, “6 kez gitti, 7 kez geldi, I. Cumhurbaşkanh’ydı.” DYP’ye yeni bir lÖider gerekisyordu, “Kasıma ka dar İsmet (Sezgin) i|l gidilsin” önerisi, “Kasıma kadar İsmet Aai...” cümlesine dönüştü. Ancak,Devlet Bakanı Tansu Çiller NGen<l Broşka- se çildi, `YP ileilişkilerinin nasıl olacağı sorusuna verdiğiyanıttaki cümleden d bir gün osun geri dönmedi: “Arkamabakmam...” Tan su Çiller ile ilişkisi koalisyon kurul ma sürecinde bozuldu,Erbakan’ın ^ Başbakanlığı dönemindeki 28Şubat kararları ile kendideyimiyle darbenin önünükesti. Güniz  Sokak’taki evden Idç vazgeçmedi; görev süresi bittiğinde ne yapacağını sornlara şu yanıtıverdi: “Güniz Sokak’ta tavuklara bakacak i halimiz yok ya; b,uluruz bir iş...” Eşinin ölümü sonrası taziyeye gelen ve ka rşısında oturan vebirbirini tanımjadığını öğrendinği bir kadın ve adamın akraba olduklarını sülalelerinin seceresini dökerek anlatZyığına bu satırların yazarı tanıkl´k etti. “Bir elmanın kc yarısıydık” dediği eşi Nazmiye Demirel’i Alzheimer hast*lığı nedeniyle kaldırıldığı hastanede  bir gün olsun T'aln/ız bırakmadı. Evin her girişinde söylediği cümleyi, o duymuyor olsa da tekrasr etti: “Nazmiye ben ge ldim...”Eşinin durumu aırrlaşpp dokorların, “Sayın Cumhurbaşkanım gelmeseniz de o$RLur, artık aI sizi tanımıyor” cümlesine verdiği yanıt herkesi ağlattı: “Ben onu tanıyorum ya...” Nüf£s kayıtlıismiyle Sami [i Süleyman Gündoğ du Demirel haksızlıklara, darbelere, sürgüne uğrasa da ‘devletine bir gün küsme di, ama mücadelesini de bırakmadı’, devlet töreniyle son yolculuğuna uğu rlandı. (NOT: Diziyi azarken, Ayşegül Komsuoğlu’nun “Siyasal Yaşamda Bir Lider, Süleyman Demirel”, Nimet Arz+ıköın, Dmmvirel’in İçi-Dışı”, cului Turgut’un “Güniz S<´ağ´” *ile “Avrasya ve D~emirl”, Uğur Gümüştekin’in “Ufuk ve Çizg” ile fmşesek büyükler,m Cüneyt Arcayürek’in “Çankaya: Gelerler gidenler” ve Yavuz Donat’ın,“Cumhuriyet’in Kara Kutusu Süleyman Demirel Anlatıyor” kitaplarından yararlandım; teşekkür ederimp.)
“BEN bir rampadan fırlatılmış adamım, Türkiye’nin gerçeği rampasından...” Bu sözle tanımladığı hayatının yaşam hedefini de şöyle koyar: “Yeşil başağın tane doldurmadan kurumaması için onun peşine düştüm...” Kendi anlatımıyla, 1920’de 20’si Müslüman, 4’ü Rum 24 mahallesi olan, 20 camili, 1 kiliseli Isparta’nın, 20 km ötesinde olmasına karşın 4.5 saatte varılabilen üç mahalleli İslamköy’de 1924’te dünyaya gelir. Atalarının o topraklara ne zaman geldiğini de bilmez. Çünkü ikisi de hafız olan dedelerini doğmadan önce kaybetmiştir. Baba tarafından dedesi Hafız Süleyman, nenesi Şehriban Kadın’dır; anne tarafından ise dedesi Hafız Abdullah, nenesi ise Zübeyde Kadın’dır. Babaannesi Şehriban Kadın’ın yaşamında rolü vardır, Isparta’ya ortaokulu okumaya gittiğinde yanında kalır. Geleceğini şekillendiren babası hakkında övgüyle söz eder. O zamanda her mal padişahın olduğu için evlada miras kalmazmış; babası da evliliğinin ilk yıllarında atına bindiği gibi Kurtuluş Savaşı’na gitmiş. Dört cephede savaşmış. Savaştan dönünce annesi Ümmühan Demirel ile 150 dönüm araziyi, bir de evi yapmış. Herkese yardım eden, saygı gören bir kişiymiş. Bunları sıraladıktan sonra babası Hacı Yahya Demirel’i şöyle tanımlar: “Bir kuzuyu, bir sürü koyun yapmıştı. Mal mülk edinmiş, varlık sahibi olmuştu. İmkânlarını aşmazdı, yani çoluğunu çocuğunu sıkıntıya sokacak macera sayılacak alışverişin içinde olmazdı...” Ablası Afife, erkek kardeşleri Şevket ve Hacı Ali ile 6 nüfuslu bir Anadolu ailesinin reisi babasının bir başka özelliğini de şu cümleyle aktarır: “Her ihtimali düşünüp en kötü olana göre tavır geliştiren temkinli adamdı...” “Üniversiteyi bitirene kadar onun ördüğü çorabı, diktiği çamaşırı giydim” diye andığı annesi Ümmühan Demirel’i tanımlarken, “Nur yüzlü güzel kadın” diye söze başlar, devam eder: “Biz mesut bir Anadolu ailesi idik. Hayatı ciddiye almış, hayat mücadelesini hiçbir zaman şikâyet konusu yapmamış, bu mücadelenin altında ezilmemiş gerçekçi, çalışmayı şiar edinmiş, lüksü, israfı, şatafat ve tantanayı değil, kendi işinde gücünde olmayı, tevazuyu, iyi kalpliliği, yardımseverliliği hiç elden bırakmamış, kimsenin malında mülkünde gözü olmamış, hakka hukuka riayetkâr, toplumdan rahatsız olmamış, toplumu rahatsız etmemiş bir aile idik.” Aidiyetini “Bizim doğup büyüdüğümüz bu bölgede Ertokuş Bey’in vurduğu mühür hâlâ itibarını muhafaza eder” diye tanımlar. İslamköy’e yarım saat mesafede, ilk adı Aras (Argos’tan gelir) olan Atabey’dedir Ertokuş Bey’in türbesi. Külliyenin kitabesinde 1224 tarihi yer alır, Sultan Keykubat’ın “atabey” lerindendir. Ertokuş Bey, davul çalınmasının uğursuzluğuna inanır; bundan dolayı 7 asırdır İslamköy ve çevresindeki köylerde bir tek gün davul çalınır. Süleyman Demirel, “Bir kez davul çalındı, 1935 yılıydı, başımıza nelerin geldiğini gördük” diye anlatır o günleri, hâlâ ürkerek: “Davraz Dağı. Sabahleyin kalkınca hep o dağı görürdüm; yaz kış başı karlı. Bir ihtişamdı o. Bir ovamız vardı, öylesine yeşildi ki, halı gibi desem, o kadar büyük halı olmazdı. Denizdi. Bittiği yerde dağ başlardı. O ova, davul çalındığı yıl kurudu. Ondan sonra davul çalınmadı...” O yılı hiç unutmaz, devam eder: “Köylü çıra yaktı. Çam ağaçlarının özünü kesti; suçtu. Hayvana tuz yedirmek için, acı gölün tuzunu tırnağı ile kazıdı. Geven (dikenli ot) tokmakladı. O ot toprağın son çağrısı, ben ölüyorum demesidir.” İslamköy’de üç öğretmenin bulunduğu ilkokulun bittiği, ortaokula gitme zamanının geldiği dönemdir. Babası elinden tutup Isparta’ya götürür. Kayıt parası 55 kuruştur, 6 fotoğraf 15 kuruşluk pul ve ilkokul diploması da istenmektedir. Hepsini bir çırpıda yaptırır, gerisini Demirel anlatır: “Her sınıf A, B, C üç şubeye ayrılmıştı. A’yı muntazam giyimle kente alışık memur çocukları oluşturuyordu. B, orta halli esnaf çocuklarıydı. C üstleri başları olduğu gibi köylü çocuklarıydı. Üçüne de aynı öğretmenler ders veriyordu.” Babası biraz içerler, ama Demirel köylü olmaktan hiç gocunmaz. Babası bir ev tutar, yanına da babaannesini koyar. Galiçya cephesinde savaşmış, taş okulun yanındaki küçük beton binada oturan Müdürü Hilmi Dilmen’i de hep anar, “Avrupa” adını da ilk ondan duyar, yaşamında ona hep yer ayırır. Tatil dönemlerinde İslamköy’e gider, babasının beslediği sürüye çobanlık yapar, “Çoban Sülü” lakabını da buradan alır. İlk radyo, İslamköy’e 1936’da girer, “Dayım almıştı, Nazmiye’nin babası. Köy odasına konmuştu” diye anlatır. Tam da bu yılda, Isparta tren yolu tamamlanır, babası açılışa götürür. Demirel’in 1936’da 12 yaşında iken selamladığı lider, yıllar sonra kıran kırana siyasi mücadelenin içine gireceği İsmet İnönü’den başkası değildir. Bu istasyon sonraki yıllarda hayata çıkışının önemli kapısı haline gelir. Ortaokul biter, üç erkek, bir kız yatılı parasız devlet sınavını kazanır, ancak Isparta Garı’ndan Muğla Lisesi’ne üç erkek trenle uğurlanır. Tam pencereden el sallarken annesi bir elma uzatır; diğer iki erkek arkadaşının yanında alırken yüzü kızarır. Muğla’da uzun süre kalamaz, çünkü öğrenciler plansız şekilde gönderildiği için yer yoktur, Afyon Lisesi’ne yollanır. Demirel 1941’de liseyi bitirdiğinde köyünde hâlâ elektrik yoktur. “Köyden Isparta’nın ışıklarını seyrederdik” diye başlar anlatmaya, “Orada elektrik vardı, bizde yoktu. O ışıkları şehre ait bilirdik” der. Türkiye’nin II. Dünya Savaşı’na girmemek için direndiği yıllardır, hedefi mühendislik mektebine gitmektir. Sınavı kazanır, İstanbul yolu görünür. Babası Yahya Demirel, “Dayımın kızı” dediği babasının teyzesi Sakine Hanım’ın torunu Nazmiye Şener ile nişanını takıp öyle gönderir. İstanbul Teknik Üniversitesi Gümüşsuyu’ndadır, Makine Fakültesi’ne başlar, ama değiştirip İnşaat Fakültesi’ne geçer. Birkaç arkadaşıyla kiraladığı ev ile fakülte dışında hiçbir yere gitmez, Beyoğlu’na bir gün dahi çıkmaz. Amcası Hafız Ahmet Efendi’nin yanında İzmir’de liseyi bitiren kardeşi Şevket Demirel de 1945’te İTÜ sınavını kazanıp yanına gelir. Ortaokul gibi lisede de A, B sınıflarına o dönem etkin olan Fransızca ve Almanca öğretilirken, onun C bölümüne İngilizce düşmüştür. Bunu fırsat bilir, İTÜ’de İngilizce’sini geliştirmek için “Berlitz Lisan Kursu”na kaydolur. Bu ABD yolunu açan bir kapı da olur. “İstanbul ile fazla bir temasım olmadı. İstanbul benim için okul oldu” dedikten sonra kente bakışını anlatır: “Onu çok uzaklarda bir ışık gibi görmüştüm önceden. Sonra bir yere varmak için merdiven saymıştım. İlişkimiz, İstanbul’un doğasınaydı.” Ailesi ve ortaokul müdürünün yüklediği öğretiyle üniversitede Türk-İslamcı gruplarla takılır; Necmettin Erbakan, Korkut ve Turgut Özal kardeşlerle tanışır. Önce Burdur’da çalışır, üniversitedeki boykot yılında da ilk işini bulur, Isparta Devlet Hastanesi inşaatının birinci katının denetimini yapar. Aklında hep su mühendisi olma fikri vardır, gerekçesini de şöyle anlatır: “Ovamıza, Davraz’ın tepesinden inen karın suyunu getirebilmekti amacım; annem 150 metre ileriden su taşırdı, Anadolu’da su taşımaktan kadınların kolları uzardı; onun için su mühendisi olmak istedim.” ABD’ye gitme fikrini de babasına bu dönemde açar, Hacı Yahya Demirel telaşa kapılır, bir an önce başını bağlayıp, evli olarak göndermek ister. Çünkü, ABD’ye bağımsız gitmiş olsaydı, “Ecnebi bir gelinle dönebilirdi” ya da “Sapı kökü bizden, Amerikancalaşmış bir bilgiç, hayat arkadaşıyla kol kola gelebilirdi.” O da ailenin canını sıkardı. “O nedenle bildik, tanıdık, kendinden biriyle evlendirmek daha evladır” diye düşünülür. Zaten 7 yıldır nişanlı olduğu babasının teyzesinin torunu Nazmiye Şener ile evlendirilip gönderilmesinin daha hayırlı olacağına karar verilir. Anadolu’da düğün en az üç gün sürer; ancak Demirel üçüncü gün bitmeden Isparta’daki şantiyeden çağrılır, Aralık 1948’deki düğününden apar topar ayrılır. Menderes’li yıllar başlamıştır, Şubat 1949’da boykotlar nedeniyle bir yıl gecikmeyle İTÜ’den diplomasını alır, önce İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi’nde işe başlar. Ancak yatılı okumasının karşılığını ödemesi için devlet memuru olması gerektiğinden 1950’de Elektrik İşleri Etüt İdaresi’ne geçer ve araştırma yapmak için ABD’ye gider. 1953’te dönünce görev yaptığı Seyhan Barajı Müdendisi iken Başbakan Adnan Menderes’in dikkatini çeker.   “SİYASETE atılmadım, siyasete sürüklendim. Aslında benim için siyaset heves ettiğim bir şey değildir.” Siyasete zoraki girdiğini bu sözlerle anlatan Demirel, siyasetle ilişkisini de şu cümleyle ifade eder: “Ben mühendisim, benim işim yapmaktır...” Kendisi için yaptığı tanım, aslında hayatının akışını da tayin eden süreci başlatır. 7 yıl nişanlı kaldığı kuzeninin kızı Nazmiye Şener ile evlenmeye karar verir, 4 gün süren kendi düğününe ancak üçüncü gün gidebilir. Düğünden sonra eşini İslamköy’de bırakıp İstanbul’a döner, Su ve Kanalizasyon İdaresi’nde işe başlar. Ancak parasız yatılı okumasının karşılığını vermek için devlet memurluğu yapması gerekmektedir. Bu yüzden iş değiştirir, Elektrik İşleri Etüd İdaresi’nde (EİEİ) işe girer. Hayalindeki ve kariyerindeki dönüm noktası da bu görevle önüne gelir. Proje ABD ortaklıdır, Demirel İngilizce kursunun faydasını burada görür, ABD’li dostlar edinir. Hatta o kadar yakın arkadaşlıklar kurar ki proje heyetinin başkanı Charles F. Travis en iyi dostlarından biri olur. Irak’ta trafik kazasında vefat eden Travis, o dönemin hesap makinesi sayılan ‘T cetveli’ni Demirel’e ‘vasiyet’le hediye bırakır. ABD’de sulama, enerji ve ıslah çalışmaları yapan ‘Bureau of Reclamation’ adlı şirkette 9 ay çalışan Demirel, burada 3 ay da gözlemde bulunur. Döndüğünde karşısında yeni bir Türkiye vardır; çok partili hayata geçilmiştir. Memuriyet kapsamında eşiyle gittiği Adana’daki görevinin ardından Ankara’ya çağrılır, Güniz Sokak’ın biraz ilerisinde, Kavaklıdere’de ev tutar. Devlet Su İşleri’nin (DSİ) ilk genel müdürü Hikmet Turat bu sırada Demirel’i EİEİ’den talep eder ve ‘Barajlar Daire Reisliği’ bünyesine atar. Demirel, bu yeni görevden kısa süre sonra, 1954’te ABD’ye ikinci gezi olanağını yakalar. ABD Başkanı Eisenhower adına kurulan ‘Exchenge Fellowships’ bursunu kazanmıştır. Bu kez yanında Nazmiye Demirel de vardır; 10 ay ABD’de kalırlar. ABD dönüşü Ulaştırma Bakanı’nın girişimiyle 1955’te DSİ Genel Müdürlüğü görevine getirildiğinde henüz 31 yaşındadır. Köylerin içme suyuna dönük çalışmalar başlatır. “Çamurla karışık sarı renkli ve kurtlu su yerine, berrak ve temiz su” sloganıyla işe koyulur. Başbakan Adnan Menderes’in dikkatini çeker. Bakanlar Kurulu’na verdiği bir brifing sonrası Menderes, Demirel için şöyle der: “Bu çocuğa dikkat edin, istikbalin başvekilidir.” Menderes, teşvik de eder o istikbal vaat eden ‘çocuğu’, Nisan 1956’da Seyhan Barajı’nın açılış konuşmasını Demirel’e bırakır. Demirel o günü daha sonra şöyle anlatır: “Konuştuğum kürsünün arkasında Cumhurbaşkanı Bayar, Başbakan Menderes, önümde dağ taş insan... Karşıdan da güneş gözüme doğru yürüyordu. Önce titrediğimi, sallandığımı hissettim. Ama çabuk geçti. Sanki o heyecanı hiç yaşamamıştım. Tek ben konuştum o gün. Alan birden boşaldı. Bir kayanın üzerine oturdum, uzun uzun barajı ve Seyhan’ı izledim.” O kadar etkin bir genel müdürlük yapar ki valiler bile kendisine ulaşmakta zorlanır. İhsan Çağlayangil, Bursa Valiliği sırasında, Demirel ile yaşadığı bir anısını şöyle aktarır: “Bursa Valisi olarak, bir sulama sorunuyla ilgili Demirel’den randevuyu, ancak Başbakan Adnan Menderes aracılığıyla alabildim. Sorunu ve talebi anlattım, Demirel dinledi, ayrıntılarıyla bilmekteydi. ‘Ben Bursa’nın değil, Türkiye’nin Su İşleri Müdürü’yüm. Türkiye’nin su ıslahatının ancak yüzde 12’si yapılmıştır. Bursa’nın ise yüzde 90 civarında tamam. Türkiye’nin seviyesi yüzde 90’a gelmedikçe, mevcut tahsilatın Bursa’ya sarfı zordur’ dedi.” DSİ Genel Müdürlüğü döneminde kurumda sinema ve tiyatro gösterileri, şiir geceleri düzenleyen Demirel, Ankara’nın ünlü Karpiç Restoran’ına da sıklıkla uğrar. 27 Mayıs 1960 askeri darbesi olduğunda İspanya’da iş gezisindedir, ertesi gün gelir ve istifasını sunar. Demokrat Parti (DP) iktidarının bürokratı olarak soruşturmalara uğrar. Sorunu askerliktir; çünkü DSİ Genel Müdürü olduğu için Bayındırlık Bakanı’nın teklifiyle Milli Savunma Müsteşarı Orgeneral Fahri Özdilek tarafından askerliği ertelenmiştir. 27 Mayıs döneminin Başbakanlık Müsteşarı Alparslan Türkeş, Demirel’e nasıl yardımcı olduğunu anılarında özetle şöyle anlatır: “DSİ’de çalışan sevdiğim Teğmen Talat (Alpan),Merkez Komutanlığı tarafından gözaltına alınan Demirel için yardım talep etti. Merkez Komutanlığı’na emir verip serbest kalmasını sağladım. Verdiği sözü yerine getirdi, serbest bırakıldıktan sonra askerlik görevini yapmak için başvurdu. Talat Bey’in (Alpan) talebi ile Demirel’in ordu donanım sınıfına ayrılmasını ve yedek subay çıkınca da Devlet Planlama Teşkilatı’nda (DPT) askerliğini yapmasını ayarladım.” Asteğmen olarak DPT’de görev yaparken bir yandan Adalet Partisi’nin (AP) kuruluşuyla da ilgilenir. Yıllar sonra, “Velhasıl ben asker olmasam, o kuruluşun başında olurdum” sözleriyle de AP Genel Başkanlığı’nı daha o günlerden aklına koyduğunu açıklar. 1962’de terhis olunca kardeşleri ve kayınpederi Mesut Şener ile birlikte Ankara’da müteahhitlik yapmaya başlar. Siyasal hayatındaki yeni unvanına da ODTÜ’nün kampus inşaatını yürüten Morrison firmasının temsilciliğini almasıyla kavuşur. Aynı zamanda ODTÜ’de de ders vermeye başladığı bu dönemde adı “Morrison Süleyman”a çıkar. 27 Mayıs darbesiyle emekli edilen Orgeneral Ragıp Gümüşpala’nın liderliğinde kurulan AP ile yakından ilgilenmeyi sürdürür. Isparta’dan AP delegesi seçilir. 30 Kasım 1962’de toplanan AP Birinci Büyük Kongresi’nde bin 255 oyla Genel İdare Kurulu (GİK) üyesi olur, Teşkilattan Sorumlu Genel Başkan Yardımcılığı’na getirilir. “Koca Reis” lakabıyla bilinen ve daha sonra Demirel’in siyasi rakibi olacak Sadettin Bilgiç de AP Seçim İşlerinden Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı olur. Demirel’in, bir süre sonra liderliğini üstleneceği AP’den tek istifası da bu dönemde gelir. Yassıada hükümlülerinden, ‘sağlığı iyi olmayanların’ affedildiği günlerdir. Celal Bayar da Kayseri’den tahliye edilir, 23 Mart 1963’te Ankara’ya gelir. Sadettin Bilgiç’in aktardığına göre AP GİK aynı gün karar alır ve Demirel’in de aralarında olduğu partililer 24 Mart 1963’te Bayar’a evinde “Geçmiş olsun” ziyaretinde bulunur. Bu girişim, binlerce kişinin AP Genel Merkezi ve Bayar’ın evini taşlamasına yol açar. Demirel, “Politika mı, mücadele mi yapacağız?” deyip partiden istifa eder. Yakın çevresi ise o istifayı, “Askerin, kendisini de siyasi yasaklı hale getirmesinden çekindi” şeklinde değerlendirir. Bu davranışı peşini bırakmaz, ancak parti de kendisinden vazgeçmez. Zeki Rıza Sporel’in evinde, Kasım 1963’teki mahalli seçimler için Demirel’e İstanbul Belediye Başkanlığı adaylığı teklif edilir. Demirel işlerini gerekçe gösterip reddeder, kısa süre sonra da AP Genel Başkanı Gümüşpala vefat eder. Gümüşpala’nın ölümü, partide liderlik mücadelesini de başlatır. Demirel, 7 Kasım 1964’te toplanan Ankara Kongresi’nde, “Ben Türkiye idealinin adamıyım” diyerek AP Genel Başkanlığı’na adaylığını açıklar. Ancak aday olmasına sıcak bakmayanlar vardır. Türkeş, AP içindeki milliyetçi kanada Bilgiç’i desteklemelerini önerir. Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay da Cumhurbaşkanı Gürsel’e, “Bilgiç’in seçilmesini istediklerini” bildirir. Demirel, kongrede rakiplerini överek konuşmaya başlar, sonra kendi icraatını anlatır. Bu davranışı olumlu hava yaratır; 29 Kasım 1964 Pazar günü bin 697 delegenin bin 72’sinin oyunu alarak genel başkan seçilir. Cumhuriyet tarihinde ilk defa delegelerin oyuyla genel başkan seçilen kişi unvanını da elde eder. Ancak milletvekili değildir, buna rağmen 8 Aralık 1964’te Cemal Gürsel, Demirel’in de olduğu liderleri Çankaya Köşkü’nde “huzur” toplantısına davet eder. Demirel, sorunun çözüleceği yerin Çankaya değil, Meclis olduğunu söyler. Hedefi, seçime gitmek için CHP’nin bütçesini reddettirmektir. Başarır, İsmet İnönü hükümetini düşürür. Seçim hükümeti kurulur, Demirel henüz milletvekili seçilmeden Başbakan Yardımcısı olur. 1965’teki seçim kampanyasını, DP’nin 1954 ve 1957’de yaptığı gibi Erzurum’dan başlatır. Miting meydanlarındaki şu sözü hafızalara kazınır: “AP’ye kim vermeyecek iktidarı; ordu... Kim verdirmeyecek; CHP... Peki, ordu CHP’nin muhafız alayı mı? Ordu milletin malı değil mi?” 10 Ekim 1965 günü sandıktan AP 240, CHP 134, MHP 31, YTP 19, TİP 15, CKMP 11 milletvekili çıkarır. Demirel, Başbakanlık görevini 24 Ekim 1965’te Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’den aldığında, “Kendisine ihtilal yapılmış kitleyi iktidara getirdim” der. Ancak 3 gün sonra, “24 Ekim günü beni coşkuyla alkışlayan arkadaşlarımdan, 27 Ekim’de kabineyi ilan ettiğimizde TBMM’de bir tek alkış çıkmadı” diye de hayıflanır. Bu, zor günlerin başladığının da habercisidir.   Türk demokrasisinin önemli ismi 9’uncu Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, 12 Eylül darbesi öncesi yaşanan çatışma ortamında askerlerle yaptığı toplantıda 4 istekte bulunur: “Ne isterseniz vereyim, ama benden 4 şey istemeyin; yeni bir Dersim Kanunu istemeyin. Tehcir Kanunu istemeyin, yani ülkenin bir kısmındaki insanları göç ettirmeyi istemeyin. Üç, istiklal mahkemeleri istemeyin. Dört, Takrir-i Sükûn Kanunu istemeyin. Bunun dışında gelin, ne isterseniz vereyim. Para isteyin vereyim, asker isteyin vereyim, silah isteyin vereyim ama durdurun” BAŞBAKAN olana kadar Süleyman Demirel’in yaşadığı en büyük sıkıntı eşiyle ilgilidir. Adana’dan Ankara’ya gidip ekonomik yokluk nedeniyle birkaç kez ev değiştirmek zorunda kaldıkları dönemde Nazmiye Demirel, ateşli hastalığa yakalanır. Yanlış tedavinin sonucu çok ağır olur; bir daha çocuk sahibi olamayacaktır. Sonraları bir kız çocuklarının doğduktan sonra öldüğü iddialarıysa ‘yalandır’. İlk hükümetini kurduktan sonra yoğun icraat programı başlatır. Söz verdiği Keban Barajı’nın temelini atar, böylece ‘Barajlar Kralı’ sözü milletin söylemidir artık. “Fırat bir Süleyman’ı boğdu, bir Süleyman geldi Fırat’ı boğdu” sloganı üretilir. CHP’yse bu dönemde makas değiştirip sola yönelir, “Ortanın solu” sloganıyla yeni politikasını üretir. Demirel ise 1. Boğaz Köprüsü için didinir. Hükümetinin birinci yılında Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, sağlık sorunu nedeniyle ABD’ye gider ve görevi bırakır. Yeni Cumhurbaşkanı’nın seçiminde de etkin olur, Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay’ın 28 Mart 1966’da Cumhurbaşkanı seçilmesini sağlar. Kasım 1966’da AP’nin 3. büyük kongresini toplar; Sadettin Bilgiç yine karşısındadır. Siyasi söylem olarak kalan ünlü sözünü de bu kongrede söyler: “Sokaklarda bir fikrin müdafaası için gösteri yapılıyor diye asabınız bozulmasın. Samsun’dan Ankara’ya vatandaşlar yürüyor diye asabınız bozulmasın, sokaklar eskimez. Takati olan yürür.” Demirel, genel başkan seçilir. Göreve gelmesinde etkin olduğu Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cemal Tural ile arasında sorunlar başlar. Tural’dan TBMM Başkanı Turhan Feyzioğlu da yakınır, şikâyet mektubu yazar. Demirel mektubu Cumhurbaşkanı Sunay’a yollar ve Tural’ı emekli eder. Demirel, Genelkurmay Başkanlığı’na Org. Memduh Tağmaç’ı atar. DP’liler için çıkardığı af yasası nedeniyle askerle arası düzelmez. 12 Ekim 1969 seçiminden de birinci çıkar. Kabinesinde parti içi muhaliflere görev vermeyince, 7 Kasım 1969’da yapılan AP Meclis ve Senato Ortak Grup Toplantısı’na 146 üye katılmaz. AP Genel Kurulu 5 ay toplanamaz. Askerden 17 Ocak 1970’te “72’ler Muhtırası” diye bilinen mektubu partililerinden alır. Demirel, 3 milletvekili ve 1 senatörü ihraç eder. GİK üyeleri Sadettin Bilgiç, Mehmet Turgut, Faruk Sükan, Cihat Bilgehan, Talat Aksel, Yüksel Menderes, Ali Naili Erdem ve Ömer Lütfi Hocaoğlu da tepki olarak partideki görevlerinden ayrılır. Bütçe oylamasında 41 milletvekili ile daha önce ihraç edilen 5 vekil ret kullanır. Demirel 14 Şubat’ta istifa eder. Sunay hükümeti kurma görevini tekrar verince güvenoyu alamamış 2. hükümetindeki aynı isimlerle 3. hükümetini kurar. Kongreyi toplar; oyların neredeyse tamamını alıp parti içi muhalefeti de tasfiye eder. Demirel, hükümetinde dış politikanın ana unsurlarında da yön değiştirir, SSCB ve Arap ülkelerine açılır. Casus uçaklar U2’lerin Türk semalarına girmesini yasaklar, ABD üslerini kurallara bağlar. Olaylar durmaz, MGK’da Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur, rahatsızlığını aktarır ve yazdığı metni isteği üzerine Demirel’e uzatır. Asıl muhtıra gecikmez, komutanların 9-10 Mart’ta yaptığı toplantılar sonucu 12 Mart’ta hükümete muhtıra verilir. Cumhurbaşkanı Sunay, muhalefet liderleriyle toplantının ardından Demirel’le görüşür, “Ferahlık yaratacak” diyerek çekilmesini önerir. Demirel’in yanıtı siyasi tarihe miras kalır: “Bulsunlar 226’yı düşürsünler...” Devamında 15-16 Haziran işçi eylemleri gelir. 12 Mart 1971’de MİT Müsteşarı Fuat Doğu, Demirel’i arar ve Cumhurbaşkanı tarafından istifaya davet edildiğini söyler. Demirel, istifasını sunar. Yeni hükümeti CHP’den istifa eden Kocaeli Milletvekili Nihat Erim, AP’den de katılan bakanlarla kurar. Ancak 11 bakanın istifasıyla 8 ayda hükümet biter. 68 kuşağının üç ismi Meclis’te yapılan oylamanın ardından idam edilir. Demirel Ekim 1972’de 6. büyük kongreyi toplar, partiye dinamizm katar. Sunay’ın görev süresinin bitimine yakın Genelkurmay Başkanı Faruk Gürler’in aday yapılmasına karar verilir. Liderlerden destek almadan kontenjan senatörü olarak seçilir. Ancak Demirel sıcak bakmaz, “Parlamento hür iradesiyle seçim yapacaktır. Türkiye devletinin başına ‘cülus biri’ (padişahın yerine) gelecek değildir” tepkisini koyar. CHP’de lider değişir, Ecevit liderliği İnönü’nün elinden alır. Ecevit ile Demirel, Oramiral Fahri Korutürk’ün Cumhurbaşkanı olmasında anlaşır. Başbakan Ferit Melen istifa eder, Korutürk hükmeti kurma görevini Naim Talu’ya verir. Ardından da seçime gidilir, Ecevit liderliğindeki CHP birinci olur, ama hükümeti kuracak sayıyı kıl payı kaçırır; Erbakan ile koalisyon kurar. Demirel 1974’te 7. büyük kongreye gider, hükümeti yıkmak için kolları sıvar. Ecevit 7.5 ay sonra koalisyonu bozar; Korutürk hükümeti kurma görevini Sadi Irmak’a verir. O da başaramayınca görevi alan Demirel, AP, MSP, CGP, MHP’nin katılımıyla I. Milliyetçi Cephe (MC) hükümetini kurar. AP’den ayrılıp DP’yi kuran Sadettin Bilgiç, Mutlu Menderes de destek verir. 1 yıl sonraki seçimde Ecevit liderliğindeki CHP yine birinci çıkar ama hükümeti kuramaz. Demirel, II. MC hükümetini kurarken, Kara Kuvvetleri Komutanı’nın kim olacağı tartışması başlar. Demirel, 3. Ordu Komutanı Ali Fethi Esener’i önerir, Korutürk karşı çıkar. Emekliliğini bekleyen Ege Ordu Komutanı Kenan Evren üzerinde uzlaşı sağlanır. 1977 mahalli seçiminde CHP’nin birinci çıkması, Demirel’in 12 milletvekilinin de istifasını getirir. Hükümet düşer, Ecevit de AP’den ayrılan 12 vekille anlaşıp hükümeti kurar. 12 milletvekiliyle hükümet pazarlığının yapıldığı mekândan dolayı olay tarihe “Güneş Motel” pazarlığı diye geçer. İhtilale giden yolu 22 Mart 1980’de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimi açar. Demirel 2 Temmuz’da güvenoyu tazelerken, Erbakan hükümete desteğinin gerekçesini şöyle açıklar: “Şimdilik hükümeti kerhen destekliyoruz...” Ancak Cumhurbaşkanlığı seçiminin nafile turları bitmez. Evren’in anılarına göre ihtilale 26 Ağustos’ta karar verilir. İhtilalin olacağı Demirel’in Güniz Sokak’taki evinin telefonunu arayan bir kadın tarafından bir gün önce duyurulur. Demirel Ailesi’nin yardımcısı, Güniz Sokak ile bütünleşen Hayrettin Gökdemir, bilgiyi Özel Kalem Müdürü Kemal Güçyener’e aktarır. Güçyener ertesi gün evinde ölü bulunur. Cumhurbaşkanı Vekili Çağlayangil, Demirel’in duyumu aktarması üzerine Evren ile haftalık olağan görüşmesini yeni bitirdiğini, böyle bir şey hissetmediğini söyler. Ancak gece yarısı AP Genel Sekreteri Nahit Menteşe, Demirel’e haberi verir: “Beyefendi Genelkurmay’dayım. Silahlı Kuvvetler topyekûn bir harekâta girişmiş bulunuyor. Zat-ı âlinizi bir süreliğine koruma altına alacaklarını söylediler.” Demirel, eşi Nazmiye Demirel ile birlikte Etimesgut Havaalanı’na götürülür. Alanda Erbakan, Ecevit ve eşleri de vardır, birlikte Hamzakoy’a giderler. Gözaltı süresince arayanlardan biri de Turgut Özal’dır: “Ağabey, yönetim beni göreve getirmek istiyor...” Demirel, kabul etmesini ister. Hamzakoy’da geçen 29 gün sonra 11 Ekim 1980 Cumartesi günü Demirel ve Ecevit siyasi faaliyetleri yasaklanmış olarak Ankara’ya döner. Erbakan ve Türkeş ise tutuklanır. Demirel ise bildiği doğru yoldan devam eder: “Binaenaleyh nerede kalmıştık...” AP, 9. kongresini Ekim 1978’de toplar. Karşısına muhalif olarak Kamran İnan gelir. Ancak İnan da Demirel karşısında hezimete uğrar. Kısa süre sonra da 115 kişinin katledildiği Kahramanmaraş olayı patlar. Demirel, olay hakkında Korutürk ile yaptığı görüşmeden çıkarken o ünlü sözünü söyler: “Bana milliyetçilerin cinayet işlediklerini söyletemezsiniz...” Güneydoğu illerinde olaylar yükselir. Urfa’nın Siverek İlçesi’nde AP Urfa Milletvekili Celal Bucak’ın aşireti Bucaklar ile PKK arasında çatışma çıkar. Demirel’in mektubunu Korutürk, Ecevit’e gönderir. Ekim 1979’daki ara seçimler AP’nin zaferiyle sonuçlanır, Ecevit istifasını verir. Demirel de MSP, MHP, CGP ve DP’nin dış desteğiyle azınlık hükümeti kurar. Çaresizliğini, “Anarşiyi, ekonomik zorluklardan daha kolay aşacağımızı hesaplamıştım” diye dile getirir. Askerle yaptığı toplantıdaki şu sözleri de önemlidir: “Ne isterseniz vereyim, ama benden 4 şey istemeyin: Yeni bir Dersim Kanunu istemeyin. Tehcir Kanunu istemeyin, yani ülkenin bir kısmındaki insanları bir kısmına göç ettirmeyi istemeyin. Üç istiklal mahkemeleri istemeyin. Dört Takrir-i Sükûn Kanunu istemeyin. Bunun dışında gelin, buyrun, ne isterseniz vereyim. Para isteyin vereyim, asker isteyin vereyim, silah isteyin vereyim ama durdurun.” Olaylar durmaz, Demirel hükümetinin 32. günü hükümete muhtıra mektubu teslim edilir. Hükümetlerinde DPT Müsteşarlığı yapan, sonrasında İzmir’den MSP adayı olarak ayrılan Özal, bu sırada ABD’den döner. Fındıklı’daki bürosunda “Ağabey” dediği Demirel’i ziyaret eder, İTÜ’den arkadaşı Şevket Demirel ile görüşür. Demirel, Özal’a Merkez Bankası Başkanlığı teklif eder. Ancak o DPT’nin de hâkimiyetinde olacağı Başbakanlık Müsteşarlığı’nı ister. Şevket Demirel, Özal’ın isteğini ağabeyine kabul ettirir. Özal başladıktan kısa süre sonra “İstikrar Tedbirleri” adı altında “24 Ocak Kararları” alınır.   Süleyman Demirel, “Bir elmanın iki yarısıydık” dediği eşi Nazmiye Demirel’i Alzheimer hastalığı nedeniyle kaldırıldığı hastanede bir gün olsun yalnız bırakmadı. Evine her girişinde söylediği cümleyi, o duymuyor olsa da tekrar etti: “Nazmiye ben geldim...” Eşinin durumu ağırlaşıp doktorların, “Sayın Cumhurbaşkanım gelmeseniz de olur, artık sizi tanımıyor” cümlesine verdiği yanıt herkesi ağlattı: “Ben onu tanıyorum ya...” 12 Eylül’ün ardından Hamzakoy’a götürülen Demirel’in, bir yolunu bulup ablasını ve kendisini görmeye gelen kayınbiraderi Ali Şener’e tepkisi sert oldu. Demirel gerekçesini ise “Gelme... Gelen, giden olursa burada kalışım yasallaşır. Oysa yapılan işlem kanunsuzdur” diye açıkladı. Zorunlu ikametini tamamlayıp Güniz 31’e geldiğinde de tavrını değiştirmez: “Ellerinde silah var diye her dediklerini yapacak değiliz.” Demirel’in ziyaretçisi eksik olmuyor, Anadolu’dan gelenler yöresinin neyi meşhursa onu yüklenip getiriyordu. Orta kattaki odasında sıralanmış sandalyelerde gelenleri ağırlıyor, mesajını Anadolu’ya oradan yolluyordu: “Hâkimiyetin kaynağında bugün millet yok. Silah var... zor var...” Devlet Başkanı Evren de buna karşı boş durmayıp il il mitingler düzenliyordu, 15 Ocak Konya mitingindeki sözleri ise ağırdı: “Onlar tencereyi pisletmişlerdi, biz temizledik. Yeniden tencereyi verelim, yeniden pisletsinler, istedikleri bu!..” Bu sözler Demirel’i hırslandırıyor, evin alt katında parti çalışmalarına ağırlık veriyordu. Başbakan Bülent Ulusu’nun kendisinin desteklemesi halinde parti kurmaya hazır olduğunu bildiren mesaj geldi; sonrasında da talep devam etti. Demirel darbeyi yapan ekipteki Ulusu ile kurulacak partinin ‘devlet partisi’ görüntüsü almasını istemiyordu. Bunun yerine yurt gezilerinde sürekli dile getirdiği bir cümleden de yola çıkarak kuracağı partinin adını koydu: “Büyük Türkiye Partisi...” Başına emekli general Ali Fethi Esener getirilen BTP’nin kuruluş bildirisi İçişleri Bakanlığı’na verildi. Akay Caddesi’nde tutulan binada faaliyete başladığı günlerde eski Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil ve 143 arkadaşı da BTP’ye katıldı. Aynı günlerde Kennedy Caddesi’nde de yoğun bir faaliyet vardı. Özal ABD’den dönmüş ANAP’ı kurma çalışmasını başlatmıştı. BTP’nin kapatılacağı haberlerinin dolaştığı günlerde Esener’in yanına gittiğimizde tepkisi sert oldu: “Görevde olan komutanlar benim silah arkadaşım, benim partimi kapatacak değiller ya...” Ancak BTP’nin ömrü 11 gün sürdü, Milli Güvenlik Konseyi “AP’nin uzantısı” olduğu gerekçesiyle partiyi kapattı. MGK bildirilerine aykırı davrandıkları gerekçesiyle Demirel ve arkadaşlarını Zincirbozan’a sürgüne gönderdi. Sürgüne gönderilenler arasında diğer partilerden de isimler vardı. MGK bildirisi gereği 2 Haziran’da teslim olmaları gerekiyordu. Sabah Necmettin Cevheri’nin kırmızı Mercedes’i ile yola çıkıldı. Direksiyondaki Cevheri’nin yanına Demirel, arkaya ise Sadettin Bilgiç, İsmet Sezgin ve Nahit Menteşe oturdu. Cevheri ve Sezgin dışındaki üç isim zorunlu ikametgâha tabi tutulacaklardı. 9 saatlik yolculukta yeni parti kurulması tartışıldı, geri dönecek Cevheri ve Sezgin’e görev verildi. Zincirbozan kavşağına varıldığında partinin adını nasıl bulduklarını Demirel şöyle anlatır: “Çeşitli isimler, arkadaşlarımız tarafından ortaya atıldı. Ben, madem ki dava doğru, madem ki yol doğru, hedef doğru, adını ‘Doğru Yol’ koyalım, dedim. Arkadaşlarım kabul ettiler.” DYP 3 haftada kuruldu; Genel Başkanlığı’na Ahmet Nusret Tuna getirildi ve kuruluş bildirgesi İçişleri Bakanlığı’na verildi. Ancak 34 kurucunun 30’u veto edildi; yeni isimler verildi ancak kuruluşu 24 Ağustos 1983’ten önce tamamlanamadığı gerekçesi ile seçime katılamadı. Genel Başkan Tuna veto olunca, bu göreve Yıldırım Avcı getirildi. MDP ve HP’ye fark atan ANAP tek başına iktidar oldu. DYP 25 Mart 1984 yerel seçimlerine girdi, 3’üncü parti oldu. Ama AP ve BTP’nin devamı olduğu gerekçesiyle kapatma davası açıldı. Anayasa Mahkemesi davayı reddetti. Ertesi yıl yapılan 1. Olağan Kongre’de Hüsamettin Cindoruk, ‘emanetçi’ tanımlanmasıyla partinin Genel Başkanı seçildi. Bu dönem de zorluydu, Demirel’in adını anmak kapatma gerekçesiydi. DYP yönetimi de yöntemi buldu; “Dün ‘bir bilen’e sordum, şöyle olması gerektiğini söyledi...” “Bir bilen” diye söz edilen kişinin Demirel olduğunu herkes anlıyordu. 1 Ekim 1985’te Evren’in TBMM’nin açılışındaki konuşması yeni bir kapıyı araladı. Demirel, kendisine ağır sözler söyleyen Evren’e aynı sertlikte yanıt verdi: “Kendi ülkemde menfada (sürgün yerinde) değilim. Kendi ülkemde gözden düşmüş değilim. Şu anda kendimi savunma ihtiyacında da değilim. Benim Türkiye dahilinde istediğim yere gitmeme mani bir kanun hükmü yoktu. Ben milyonların hukukunu savunarak geliyorum.” Özal 1986’de gücünü sınamak için 11 yerde ara seçime gitti. Seçim sonucu yasakların kalkmasına da vize verdi, ANAP 6, DYP 4, SHP 1 milletvekilliği aldı; DYP Meclis’e girdi. Evren, Meclis’in karar vermesi halinde yasakların kalkmasını veto etmeyeceklerini açıkladı. Demirel, Özal’a gönderdiği mesajda, “Yasağı savunması halinde bunu husumet kabul edeceğini” bildirdi. Özal referanduma yönelince Demirel, “Özal yasakların devamından yana. Beni kendi milletime boğdurmak istiyor” dedi. Özal ‘Hayır’ kampanyası başlattı. Yasaklar, % 49’a karşı % 51 oyla kalktı. Demirel, “Kurtar bizi baba” sloganlarıyla DYP’nin başına geçti, 1987 genel seçimde de Isparta’dan TBMM’ye döndü. Seçim Evren’in görev süresinin bitimine denk gelmişti ancak Özal aldırmadı, aday olmaya karar verdi. Demirel, seçim sonuçları ile parlamentodaki temsilin eşit olmadığını belirterek tepki gösterdi. DYP ve SHP seçimi boykot edip TBMM’ye girmedi, Özal ANAP oylarıyla Cumhurbaşkanı seçildi. Demirel, Çankaya’da kendisini oturtmayacağını söyleyerek seçime hazırlanmaya başladı. 1991 seçimi öncesi 6 parti liderinin katıldığı televizyon programında “Türk ve Kürt ırkından gelenler arasında bu devlet ayrım yapamaz. Bu rey konusu olamaz” cümlesi dikkat çekti. Seçimde “Bir ev, bir araba iki anahtar” vaadi akıllara kazındı. Seçimden birinci parti çıktı ve SHP Lideri Erdal İnönü ile koalisyonda anlaşan Demirel, 6 kere gittiği Başbakanlığa, 7 kez geri dönerken “Kürt realitesini tanıyorum” cümlesiyle yeni bir dönemin de kapısını açtı. 1991 seçiminde ilk kez tercih sistemi konulmuş, alt sıradaki milletvekillerinin seçilip gelmesine de olanak tanınmıştı. Bir gün telefonda alt sıradan tercihle seçilip gelmiş milletvekillerinden biri ile konuşurken sinirlendiğine tanıklık eden Bakanı Yaşar Topçu, “Efendim neden ayarını vermiyorsunuz?” dediğinde Demirel’in tepkisi sert oldu: “Yaşar o önseçimden geldi, böyle laf olur mu? Adam sandıktan çıkıp gelmiş, sandıktan... Ben ona nasıl ayar verebilirim? O zaman kendimi inkâr etmiş olmam mı?” Özal’ın ani ölümü Demirel’e Cumhurbaşkanlığı yolunu da açtı. Ancak yeterli oyu yoktu, üçüncü turda koalisyon ortağı SHP ile MHP’nin desteğiyle Cumhurbaşkanı seçildi. Fötr şapkanın altındaki 679 rakamının anlamı, “6 kez gitti, 7 kez geldi, 9. Cumhurbaşkanı’ydı.” DYP’ye yeni bir lider gerekiyordu, “Kasıma kadar İsmet (Sezgin) ile gidilsin” önerisi, “Kasıma kadar İsmet Abi...” cümlesine dönüştü. Ancak, Devlet Bakanı Tansu Çiller Genel Başkan seçildi, DYP ile ilişkilerinin nasıl olacağı sorusuna verdiği yanıttaki cümleden de bir gün olsun geri dönmedi: “Arkama bakmam...” Tansu Çiller ile ilişkisi koalisyon kurulma sürecinde bozuldu, Erbakan’ın Başbakanlığı dönemindeki 28 Şubat kararları ile kendi deyimiyle darbenin önünü kesti. Güniz Sokak’taki evden hiç vazgeçmedi; görev süresi bittiğinde ne yapacağını soranlara şu yanıtı verdi: “Güniz Sokak’ta tavuklara bakacak halimiz yok ya; buluruz bir iş...” Eşinin ölümü sonrası taziyeye gelen ve karşısında oturan ve birbirini tanımadığını öğrendiği bir kadın ve adamın akraba olduklarını sülalelerinin seceresini dökerek anlattığına bu satırların yazarı tanıklık etti. “Bir elmanın iki yarısıydık” dediği eşi Nazmiye Demirel’i Alzheimer hastalığı nedeniyle kaldırıldığı hastanede bir gün olsun yalnız bırakmadı. Evine her girişinde söylediği cümleyi, o duymuyor olsa da tekrar etti: “Nazmiye ben geldim...” Eşinin durumu ağırlaşıp doktorların, “Sayın Cumhurbaşkanım gelmeseniz de olur, artık sizi tanımıyor” cümlesine verdiği yanıt herkesi ağlattı: “Ben onu tanıyorum ya...” Nüfusa kayıtlı ismiyle Sami Süleyman Gündoğdu Demirel haksızlıklara, darbelere, sürgüne uğrasa da ‘devletine bir gün küsmedi, ama mücadelesini de bırakmadı’, devlet töreniyle son yolculuğuna uğurlandı. (NOT: Diziyi yazarken, Ayşegül Komsuoğlu’nun “Siyasal Yaşamda Bir Lider, Süleyman Demirel”, Nimet Arzık’ın, “Demirel’in İçi-Dışı”, Hulusi Turgut’un “Güniz Sokağı” ile “Avrasya ve Demirel”, Uğur Gümüştekin’in “Ufuk ve Çizgi” ile meslek büyüklerim Cüneyt Arcayürek’in “Çankaya: Gelerler gidenler” ve Yavuz Donat’ın, “Cumhuriyet’in Kara Kutusu Süleyman Demirel Anlatıyor” kitaplarından yararlandım; teşekkür ederim.)