Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 1 "... I  İPTAL İSTEMİNİN GEREKÇESİ 3.11.1995 günlü dava dilekçesi olduğu gibi aşağıya alınmıştır: "27.10.1995 günü TBMM'de kabul edilen 4125 sayılı "Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun ile Siyasi Partiler Kanunu ve Milletvekili Seçimi Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun", 28.10.1995 gün ve 22447 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Seçim sistemini düzenleyici nitelikteki üç temel yasada değişiklikler yapan 4125 sayılı Yasa, hem 26.7.1995 gün ve 4121 sayılı Yasa ile yapılan Anayasa değişikliklerinde getirilmiş yeni Anayasal düzenin gerektirdiği hakların kullanımını sağlayacak düzenlemeleri içermediği ve bazı Anayasal hakların kullanımını engelleyerek bir seçim yapılmasını öngördüğü, hem de Anayasa'nın çeşitli maddelerinde düzenlenen ilkelere ters düştüğü için Anayasa'ya aykırıdır. Dilekçemiz, "siyasal" tercih ve tartışmalara hiç girmeden, tümüyle "hukuksal" gerekçelere dayandırılmıştır; ama, hukuksal kararların bazen siyasal sonuçlar doğurması doğaldır. Zaten Anayasa yargısının temel amacı da, siyasal sürecin Anayasa'ya uygun çerçevede cereyanını sağlamaktır. 4125 sayılı Yasa'nın Anayasa'ya aykırı maddeleri ve Anayasa'ya aykırılık nedenleri aşağıda ayrıntılarıyla sunulmuştur. 1  Anayasa'ya Uyum Yasalarının Çıkarılmamış Olmasından İleri Gelen, Genel Nitelikteki Anayasa'ya Aykırılık: Bilindiği gibi, siyasal katılımın genişletilmesi amacıyla 26.7.1995 tarihli Yasa ile Anayasa değişiklikleri yapılmış; bu kapsamda Anayasa'nın "Başlangıç"ının yanısıra, 33., 53.,67., 68., 69., 75., 84., 85., 93., 127., 135., 149. ve 171. maddeleri değiştirilmiş, 52. maddesi kaldırılmış ve böylelikle özellikle siyasal partiler ile bunların dernek, sendika, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, vakıflar, kooperatifler ile ilişkileri alanında yeni düzenlemeler getirilmiştir. Bu aşamadan sonra, yapılan değişiklikler Anayasal güvenceye alınan hakların korunabilmesi için ilgili 19 (ondokuz) yasada değişiklik yapma zorunluluğu doğmuştur. Bu yasalar şunlardır: 1  Dernekler Kanunu, 2  Vakıflar Kanunu, 3  Sendikalar Kanunu, 4  Devlet Memurları Kanunu, 5  Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun, 6  Milletvekili Seçimi Kanunu, 7Siyasi Partiler Kanunu, 8  Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun, 9Yükseköğretim Kanunu, 10  Kooperatifler Kanunu, 11  Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun, 12Avukatlık Kanunu, 13  Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanunu, 14  Türk Tabipler Birliği Kanunu, 15  Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Kanunu, 16  Türk Diş Hekimleri Birliği Kanunu, 17Türk Eczacılar Birliği Kanunu, 18  Ticaret ve Sanayi Odaları, Ticaret Odaları, Sanayi Odaları, Deniz Ticaret Odaları, Ticaret Borsaları ve Türkiye Ticaret, Sanayi, Deniz Ticaret Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Kanunu, 19  Esnaf ve Küçük Sanatkârlar Kanunu.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 2 Başka bir ifade ile bu yasalarda değişiklik yapılması, artık bir Anayasa emri haline gelmiştir. Bu zorunluluk yerine getirilmeden genel seçimlere gidilmesi, olsa olsa; a) Anayasa'nın 77. maddesi gereği beş yıllık süre sonunda genel seçimlerin yapılması, b) Anayasa'nın 116. maddesi gereği, 45 günün ötesinde hükümetsizliğin önlenememesi nedeniyle Cumhurbaşkanınca seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi gibi iki istisnai halde gündeme gelebilir. Ama, ikinci durumda bile, Cumhurbaşkanının, siyasal katılım ve seçim ortamını Anayasa'ya uygun hale getirecek uyum yasalarının çıkarılmasını TBMM'den istemesinin gerektiği ileri sürülebilir. Ancak, genel seçimlerin yasal tarihinden erkene alınarak yapılması, yukarıda aktarılan iki durumdaki zorunluluklardan değil, düpedüz siyasal nedenlerden kaynaklanmıştır. Dolayısıyla, yeni Anayasa değişikliklerinin gerekli kıldığı uyum yasaları çıkarılmadan genel seçimlere gidilmesini öngören 4125 sayılı Yasa, aşağıda açıklanan diğer aykırılık nedenleri yanında, bu bakımdan Anayasa'nın 33., 52., 53., 67., 68., 69., 75., 85., 93., 127., 135., 149 ve 171. maddelerine, "yasaların Anayasa'ya aykırı olamayacağını" belirten 11. maddesine, "demokratik hukuk devleti"ni düzenleyen 2. maddesine, "egemenliği ulus adına kullanmaya yetkili kılınan hiçbir kuruluşun hürriyetçi demokrasinin icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı"nı belirten Başlangıç bölümünün 3. paragrafına aykırıdır. Başka türlü olabileceğini düşenmek, her durumda, siyasal yaşamla ve seçimlerle doğrudan ilişkili, fakat Anayasa gereklerine uygun duruma getirilmemiş yasalarla, rastgele bir tarihte genel seçimlere gidilebileceği anlamına gelir ki, demokratik bir hukuk devletinde bu düşünülemez. Örneğin, 68. maddede yapılan Anayasa değişiklikleri partilerin; kadın, gençlik ve benzeri yan kollar kurma, yurt dışında örgütlenme ve faaliyette bulunma yasağını kaldırmış, ancak bu konudaki yasal düzenlemeler yapılmamıştır. Bu nedenle, örneğin yurt dışındaki vatandaşlara tanınan oy hakkının kullanılmasına ilişkin yasal düzenleme yapılmış olsaydı bile, yurt dışındaki parti örgütlenmesine ve faaliyetlerine ilişkin düzenlemeler yapılmadıkça bu hakkın kullanılması da fazla bir anlam taşımayacaktı. Anayasa değişiklikleri ile güvenceye alınan hakların kullanımını düzenleyen mevcut yasalarda gerekli değişiklikler yapılmadığı sürece, bu hakların Anayasa ile tanınmış olmasının bir anlamı kalmayacaktır. Çünkü kullanılmayan hak, hak olarak değerlendirilemez. Yapılan Anayasa değişiklikleri çerçevesinde, üniversite öğrencileri siyaset yapabilir; ama bu hakkı kullanmaları, yasaya göre suçtur. Anayasa'ya göre partiler gençlik ve kadın kolu kurulabilirler, ama; yasaya göre bu yasaktır. Dernekler, sendikalar, meslek örgütleri Anayasa'ya göre siyaset yapabilirler ama, önümüzdeki seçimler için bir partiye desteğini açıklayan sendikalar, 2821 sayılı Yasa'nın 58. maddesine göre kapatılma tehlikesi ile karşı karşıyadırlar.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 3 Örnekler Çoğaltılabilir. Anayasa değişiklikleri çerçevesinde değişiklik yapılması gereken yasalar, zaten daha önce belirtilmiştir. Sonuç olarak, Anayasa'nın gerektirdiği yasal düzenlemeler yapılmadan alınmış bir seçim tarihinden hareketle, seçim yapılmasının Anayasa'ya uyar yönü yoktur. Çünkü, seçim oyların sandığa atılıp sonra sayılmasından ibaret mekanik bir işlem değildir. Demokratik anlamda bir "seçim"den söz edilebilmesi için, bütün düzenlemeleriyle gerçek bir seçim "platform"unun oluşmuş olması gerekir. Anayasa'ya uygunluk düzenlemeleri yapılmadığı için bu platform henüz yoktur. Çünkü hukuk devleti, "istekler ve hesaplar" değil, "haklar" düzenidir. Demokratik hukuk devleti, bu hakları yalnız Anayasasında güvenceye almakla veya saymakla yetinmeyen, bu hakların her yurttaş ve kurum tarafından kullanılması için gerekli yasal düzenlemeleri yapan ve hakların kullanılma koşullarını yaratan devlet demektir. Sonuç olarak, 4125 sayılı Yasa'nın Geçici 7. maddesi; Anayasa'nın gerektirdiği geçerli yasal düzenlemeleri yapmadan ve böylelikle Anayasa güvencesindeki hakların kullanımını engelleyerek veya erteleyerek, Anayasal zorunlulukların hiçbirinin olmadığı bir dönemde seçim tarihi belirlediği için Anayasa'nın; "egemenliği ulus adına kullanmaya yetkili kılınan hiçbir kuruluşun hürriyetçi demokrasinin icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı"nı belirten Başlangıç bölümünün 3. paragrafına; "demokratik hukuk devleti"ni düzenleyen 2. maddesine, "yasaların Anayasa'ya aykırı olamayacağını" belirten 11. maddesine aykırıdır. 2  "Ülke Seçim Çevresi Milletvekilliği" Konusundaki Düzenlemenin Anayasa'ya Aykırılığı: 4125 sayılı Yasa'nın 8. maddesiyle "ülke seçim çevresi milletvekilliği" adıyla yeni bir milletvekilliği "kategori"si getirilmiştir. Yasa'nın 8., 9., 11., 13., 17. ve Geçici 4. maddesinde düzenlenen "ülke seçim çevresi milletvekilliği"nin Anayasa değişiklikleri sırasında da gündeme geldiği, ancak ilk tur görüşmelerde TBMM'de yeterli çoğunluğu sağlayamadığı için reddedildiği ve daha sonra Anayasa Komisyonu tarafından değişiklik metninden çıkarıldığı bilinmektedir. I) "Ülke seçim çevresi milletvekilliği"nin Anayasal konumu: "Ülke seçim çevresi milletvekilliği", 4125 sayılı Yasa'nın 8. maddesiyle 2839 sayılı Yasa'nın 3. maddesine eklenmiştir. Madde şöyledir: "Milletvekili sayısı 550'dir. Bunun 100'ü ülke seçim çevresi milletvekili olarak seçilir. Ülke seçim çevresinden seçilen milletvekilleri, her parti bakımından her il için birden fazla olmamak kaydıyla, partinin yetkili kurulları kararıyla belirli iller ile ilişkilendirilir." Buna göre, milletvekili genel seçimlerinde, illerin nüfuslarına göre belirlenen toplam 450 milletvekilinin yanısıra 100 milletvekili de "ülke seçim çevresi milletvekili" olarak seçilecek, bunların hangi illeri temsil edeceği, seçim sonrasında partilerin yetkili kurulları tarafından kararlaştırılacak ve her il'e bir milletvekili verilmek suretiyle dağıtılacaktır.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 4 4125 sayılı Yasa ile getirilen "ülke seçim çevresi milletvekilliği" ile ilgili öbür hükümler çeşitli maddelerde düzenlenmiştir: Bu milletvekilleri, birleşik oy pusulalarında yer almayacak (Madde 13/b), dolayısıyla seçmen bunlar için doğrudan oy, yani seçme hakkını kullanamayacak, partilere dağılımı yüzde onluk ülke barajını geçenler için "d'Hondt" sistemine göre yapılacak (Madde 17/1), boşalma durumunda ise, milletvekili "ara seçimi" sırasında yerlerine değişik bir yöntemle yenileri seçilecek (Madde 17/son) ve bu seçim döneminde adaylar, siyasi partilerin "yetkili organları"nca belirlenecektir (Geçici Madde 4.). a) Anayasa'nın 80. maddesine aykırılık: Bilindiği gibi Anayasa'nın 80. maddesi, TBMM üyelerinin seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil edeceklerini emreder. Bunun anlamı, milletvekillerinin "birer bölgeden" seçilecekleridir. Burada "bölge" kavramı, "seçim bölgesi" anlamına geldiğine, o da şu anki seçim sistemi açısından "il" olduğuna göre, milletvekilleri "birer il"den seçilecektir. "Ülke seçim çevresi milletvekili" olarak adlandırılan milletvekilleri ise, birer ilden değil de, partilerin aldıkları oy oranına göre Türkiye genelinden seçileceklerdir. "Ülke seçim çevresi milletvekil"lerinin "iller ile ilişkilendirilmesi", yasa teklifinde bulunmayan, daha sonra Anayasa Alt Komisyonu tarafından getirilen bir hükümdür. Nedeni de, Anayasa'ya aykırılığın bir ölçüde giderilmesidir. Bu yolla, Anayasa'nın 80. maddesi gereği "birer bölge"den seçilmesi gereken, ama teklifteki düzenleme ile bunun dışında Türkiye genelinde alınmış oylar ile seçilmesi istenen "ülke seçim çevresi milletvekil"leri, "bir ille ilişkilendirilerek" 80. madde kapsamına sokulmak istenmiştir. Ancak, Anayasa'ya aykırılık, "ülke seçim çevresi milletvekil"lerinin, "bir il ile ilişkilendirilmesiyle" giderilemeyecek kadar büyüktür. İlk olarak, yapılan düzenleme ile milletvekilliği fiilen iki kategoriye ayrılmakta ve milletvekilleri içinde bir tür "statü" farkı yaratılmaktadır. Bu statü farkının varlığı Yasa'nın 7 ayrı maddesinde kullanılan "ülke seçim çevresi milletvekilliği" deyiminden bellidir. Bunun bir bakıma önlenmesi amacıyla getirildiği anlaşılan "bir il ile ilişkilendirilme"nin de, "bölge milletvekilleri" arasındaki farkı gidermesi beklenemez. Çünkü, milletvekilleri ile seçmen ilişkileri, asıl seçim döneminde ve seçim çalışmalarında kurulan bir ilişkidir. "Ülke seçim çevresi milletvekilleri" seçim dönemi çalışmalarında doğal olarak olamayacaklardır. Seçim sonrası kurulacak ilişki ise, her milletvekilinin yasama görevi içinde yaptığı bağlantılar ile sınırlı kalacaktır. b) Anayasa'nın 67. maddesine aykırılık: Bunun yanı sıra, "ülke seçim çevresi milletvekili adayları"nın birleşik oy pusulalarında yer alması engellendiği ve oy sandıklarında bu adayların listelerini bulundurma zorunluluğuna ilişkin herhangi bir düzenleme yasayla getirilmediği için, seçmen hangi milletvekili adayına oy attığını bilemeyecektir. Çünkü, seçmenin adayları öğrenmesi için gerekli koşullar, yaratılmaması bir yana, bilerek engellenmiştir. Bu da Anayasa'nın 67. maddesindeki "seçme hakkı"nın ve "serbest oy" hakkının kullanılmasını kısıtlayan bir düzenlemedir ve anayasal bir hakkın kullanımını sınırlamak anlamına gelir.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 5 c) Anayasa'nın 69. maddesine aykırılık: "Ülke seçim çevresi milletvekili adayları"nın belirlenmesi yetkisi, partinin yetkili organlarına bırakılmıştır. Bu, Anayasa'nın 69. maddesiyle getirilen "parti içi düzenlemelerin demokrasi ilkelerine" uygun olması kuralına aykırıdır. Kuşkusuz, demokrasi, "süre" ile sınırlı bir düzen değildir. Seçime, hem de Anayasal zorunluluk taşımayan bir seçime çok kısa süre kalmış olması, kimseye parti içi demokrasiyi askıya alma hakkı vermez. Hele bu hak, yasama organı tarafından hiç sınırlanamaz. Çünkü yasama organı, Anayasa'nın belirlediği hak ve özgürlüklerin kullanılması düzenine uymakla ve bunun gerçekleştirilmesi için gerekli koşulları hazırlamakla birinci derecede görevli organdır. Oysa, iptali istenen düzenleme ile yasama organı, bu yükümlülüğünün tam tersine siyasal partilere, Anayasa'ya aykırı bir yetkinin kullanımı için yetki, hatta yetkinin de ötesinde görev vermektedir. Anayasa'nın 69. maddesinde "ilkelerin uygulanması" konusunun yasa ile düzenleneceğinin belirlenmesi, yasa ile her yetkinin verilebileceği anlamını taşımaz. Çünkü, yasalar, ancak anayasal sınırlamalar içinde düzenleme yapabilirler. Bu nedenle, "ülke seçim çevresi milletvekili adayları"nın belirlenmesinde, partilerin yetkili organlarını yetkilendiren hüküm, Anayasa'nın 69. maddesine aykırıdır. d) Anayasa'nın 67. ve 2. maddesine aykırılık: "Ülke seçim çevresi milletvekilleri"nde, "boşalma" olması durumunda getirilen sistem ise, hem "ilişkilendirme" kararıyla, hem de "ülke seçim çevresi" kavramının kendisiyle çelişkili bir durum yaratmaktadır. Yasa'nın 17. maddesinin son fıkrası "ülke seçim çevresi milletvekilliği"nin boşalan üyeliklerini, daha önce getirilen "bir il ile ilişkilendirme" hükmünün aksine, ara seçim yapılan başka çevrelerin de seçimleri sırasında doldurmaktadır. Fıkra: "Milletvekilliği ara seçimlerinde boşalan üyelikler sırasında ülke seçim çevresi milletvekilliklerinin de bulunması halinde, ara seçim yapılan seçim çevrelerinde siyasi partilerin çıkaracağı ülke seçim çevresi milletvekillerinin sayısı, bu seçim çevrelerindeki geçerli oyların toplamı üzerinden bu madde hükümlerine göre hesaplanır. Ayrıca seçim yapılmaz." demektedir. Bu hükme göre, TBMM'ye girmeye hak kazanan herhangi bir "ülke seçim çevresi milletvekili", partisi tarafından örneğin Ankara ile "ilişkilendirilecek"ancak herhangi bir nedenle üyeliğinin düşmesi durumunda; ülke seçim çevresi kavramına da ters düşen bir biçimde Türkiye seçmenlerince değil, ilişkilendirmenin gereği olarak yalnız Ankara çapındaki seçmenlerce de değil, sınırlı sayıdaki il seçmenlerince seçilecektir. Milletvekili genel seçiminde partisinin yüzde onluk ülke barajını aşmasıyla seçilen ve böylece 1991 Milletvekili Genel Seçimi sonuçlarına göre yüzde onluk ülke barajı nedeniyle partisi en az 2.441.666 oy alması gereken bir "ülke seçim çevresi milletvekilliği", "ara seçim"Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 6 yapılan illerin nüfuslarıyla sınırlı olarak, üstelik yüzde onluk ülke barajı uygulanmadan ve çok daha az sayıda oy ile "ülke seçim çevresi milletvekili" seçilebilecektir ki, bu hem "eşit oy" ilkesine, hem de Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki kararları gereğince bu ilkeleri kapsayan "demokratik hukuk devleti" ilkesine aykırıdır. Yasada, "ülke seçim çevresi milletvekili" olarak tanımlanan milletvekilliği, aslında oluşum biçimi bakımından "nisbi temsil"i en iyi yansıtan sistemlerden biri olarak görülebilir ve bu açıdan da Anayasa'nın 67. maddesinin son fıkrasındaki "temsilde adalet" ilkesini gerçekleştirme bakımından olumlu bir adım olarak değerlendirilebilirdi. Adayların oy pusulalarında yer alması, adayların iller ile ilişkilendirilmesinin seçimden önce yapılması ve böylece seçmenlerin kime oy attıklarını bilmesi, adayların sırasının ön seçim ile belirlenmesi gibi yöntemlerin uygulanması, soruna "temsili ve hukuki" bir boyut katılmasını sağlayabilirdi. Ancak, sistem Anayasa'ya uygun olarak düzenlenmemiştir. Anayasa Alt Komisyonu ve Anayasa Komisyonu'nda yapılan görüşmelerde dile getirilen sakıncalar giderilmemiş ve sonuçta, "lider partisi" modeline uygun olarak, aday belirleme yetkisi parti yetkili organlarına bırakıldığı için Anayasa'nın 69. maddesindeki "parti içi demokrasi ilkesi"ne; adaylar illere önceden dağıtılmadığı için Anayasa'nın 80. maddesine; seçmen adaylar konusunda bilgilendirilmediği için Anayasa'nın 67. maddesindeki "serbest oy" ilkesine ve "seçme hakkı"na, hele boşalan "ülke seçim çevresi milletvekilliği"nin ara seçimde yenilenmesi tümüyle bir hukuk ucubesi olduğu için Anayasa'nın konuyla ilgili neredeyse tüm maddelerine aykırı bir düzenleme ortaya çıkmıştır. II) "Anayasa koyucu" tarafından reddedilen bir düzenlemenin "yasa koyucu" tarafından getirilmesinin Anayasa'ya aykırılığı: Anayasa Değişikliği Teklifi'nin 9. maddesi ile Anayasa'nın 75. maddesinde değişiklik yapılarak, milletvekili sayısının 550'ye çıkarılmak, bunlardan 100 tanesinin de "Türkiye milletvekili" olarak düzenlenmek istendiği bilinmektedir. Ancak "Anayasa koyucu", yalnızca milletvekili sayısının 550'ye çıkarılmasını onaylamış, Türkiye milletvekilliğini ise birinci turda Genel Kurul'da reddetmiş, bunun üzerine bu düzenleme Anayasa Komisyonu tarafından metinden tümüyle çıkarılmıştır. Bu noktada, TBMM'nin, "yasama organı" olduğu; yasaları da, Anayasa değişikliklerini de yapanın TBMM olduğu ve Anayasa değişiklikleri sırasında kabul edilmemiş olsa bile, yasa ile böyle bir düzenleme yapmaya yetkili olduğu ileri sürülebilir. Ancak, yalnızca, TBMM'nin "yasa koyucu" olarak toplantı ve karar yeter sayısı ile "Anayasa koyucu" olarak toplantı ve karar yeter sayısının, ayrıca yasama süreçlerinin farklı olduğunun hatırlanması, ikisinin "aynı şey" olmadığını kanıtlamaya yeter. Ayrıca, yasa koyucu olarak TBMM, Anayasa'nın emrettiği yasaları çıkarmak ve diğer yasal düzenlemeleri de Anayasa'ya uygun biçimde yapmakla yükümlüdür. Eğer TBMM'nin "anayasa koyucu" olarak kullandığı yetki ile "yasa koyucu" olarak kullandığı yetki "aynı" olsaydı, ne Anayasa'ya, ne yasama sürecine ilişkin kurallara, ne de bir işlevi olmayacağı için anayasa yargısına gerek kalırdı. TBMM, anayasayı da, yasaları da dilediği biçimde düzenler, yasaların anayasaya aykırı olmaması için de, gerektiğinde anayasayı değiştirirdi.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 7 Nitekim, Anayasa'nın 87. maddesi TBMM'nin "genel" görev ve yetkileri arasında ilk sırada "kanun koyma, değiştirme ve kaldırma"yı saymış, Anayasa'nın değiştirilmesini ise 175. maddede "özel" biçimde düzenlemiştir. Bu nedenle, Anayasa değişiklikleri sırasında reddedilen bir düzenlemenin, yasa ile getirilmesi başta Anayasa'nın 2. maddesindeki "demokratik hukuk devleti" ilkesi olmak üzere, Başlangıç bölümünün 3. paragrafındaki "egemenliği... millet adına kullanmaya yetkili kılınan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasa'da gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı" ilkesine, 87. maddeye ve 6. maddedeki "hiçbir kişi veya organ(ın) kaynağını Anayasa'dan almayan bir yetkiyi kullanmayacağı" hükmüne aykırıdır. Bu nedenle 4125 sayılı Yasa'nın 8. maddesi ile değiştirilen 2839 sayılı Yasa'nın 3. maddesinin birinci cümlesinden sonraki: "Bunun 100'ü ülke seçim çevresi milletvekili olarak seçilir. Ülke seçim çevresinden seçilen milletvekilleri, her parti bakımından her il için birden fazla olmamak kaydıyla, partinin yetkili kurulları kararıyla belirli iller ile ilişkilendirilir". Cümleleri ile Yasa'nın diğer maddelerindeki bununla bağlantılı hükümlerin Anayasa'ya aykırı olduğu için iptali istenmektedir. Sonuç olarak 4125 sayılı Yasa'da "ülke seçim çevresi milletvekilliği"ni düzenleyen hükümlerden; I a) 8. maddedeki; "Bunun 100'ü ülke seçim çevresi milletvekili olarak seçilir. ülke seçim çevresinden seçilen milletvekilleri, her parti bakımından her il için birden fazla olmamak kaydıyla, partinin yetkili kurulları kararıyla belirli iller ile ilişkilendirilir". hükmünün Anayasa'nın 80. ve 69. maddelerine, b) 13. maddenin (b) fıkrasının son cümlesinin, Anayasa'nın 2., 67. ve 68. maddelerine, c) 17. maddenin son paragrafının, Anayasa'nın 2., 80. maddesine, d) Geçici 4. maddenin, Anayasa'nın 69. maddesinin ilk paragrafına aykırı olduğu; diğer hükümler ise, bunların iptali halinde uygulanmasına imkan kalmayacağı için, Anayasa Mahkemesi Kanunu'nun 29. maddesinin 2. paragrafının Yüce Mahkeme'ye verdiği yetkiyle; II  Tümünün, "anayasa koyucu" tarafından reddedilmiş bir düzenlemeyi "yasa koyucu" tarafından getirdiği için; Anayasa'nın "Başlangıç"ının 3. paragrafı ile 2., 6. ve 87. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptali istenmektedir. 3  Bağımsız Milletvekilliğini Düzenleyen Hükümlerin Anayasa'ya Aykırılığı: 4125 sayılı Yasa ile 2839 sayılı Yasa'da bağımsızların aday olma, seçim çalışmalarını yürütme ve seçilmesine ilişkin hükümlerde çeşitli değişiklikler yapılmıştır. Bağımsız adaylar ile siyasal partiler arasında, ciddi eşitsizlikler yaratan bu değişikliklerin Anayasa'ya aykırı yönleri aşağıda sunulmuştur.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 8 a) Bağımsız adayların oy pusulalarında yer almaması ve kendi oy pusulalarını kendilerinin bastırması: 4125 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin (d) fıkrası ile bağımsız adaylar "birleşik oy pusulası"ndan çıkarılmış ve bağımsız adayların "oy pusulalarını Yüksek Seçim Kurulu'nun tayin edeceği ebat, şekil ve miktarda kendileri(nin) bastırarak ilan edilen süre içerisinde il seçim kurallarına teslim" edecekleri hükmü getirilmiştir. Bu hüküm, en başta bağımsız adaylara "eşitliği bozucu" ek bir maddi külfet getirirken, ayrıca oy kullanma sırasında da çeşitli güçlükler doğuracak, siyasal partilerin veya bağımsız adayların lehine veya aleyhine "yasal olmayan" uygulamalar veya baskılar için de zemin yaratacaktır. Örneğin, birleşik oy pusulası ile bağımsız adayın oy pusulası arasında oy zarfının ağırlığı ve görüntüsü bakımından kaçınılmaz olarak bir "kalınlık" farkı olacak, bu oy kullanan seçmenin "gizli" olması ve kalması bir zorunluluk olan tercihinin, orada bulunanlar tarafından anlaşılmasına yol açacaktır. Ayrıca, bağımsız adaylarca YSK'ya yatırılacak paranın, oy pusulalarının basılmasında bağımsız adaylıklar yüzünden ortaya çıkabilecek gider farklılıklarını karşılamaya yönelik olduğu düşünülürse, böyle bir düzenlemenin Anayasa'nın 10. maddesindeki "eşitlik" ilkesine aykırılığı kendiliğinden ortaya çıkar. Bu ve benzeri durumlar Anayasa'nın 67. maddesindeki "gizli oy" ilkesinin zedelenmesi sonucunu doğuracağı için de, Anayasa'ya aykırıdır. Bunun yanında Anayasa Mahkemesi'nin 24.10.1968 tarih ve 13035 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 1968/15 Esas sayılı kararında da belirtildiği gibi "serbest oy esasına göre yapılan seçim, seçmenin oyunu baskıya, kanun dışı bir müdahaleye uğramadan kullanabildiği seçimdir. Ancak bir eylemin serbest oy esasını zedelemesi için baskının mutlaka fiili ve maddi olması gerekmez. 'Serbestlik' ilkesi aynı zamanda seçmen iradesine dolaylı yollardan müdahalede bulunacak veya etki yapacak bir engel ve tedbirin seçmen karşısına çıkarılmamasını da zorunlu kılar." Bağımsız adayların birleşik oy pusulalarında yer almayıp, ayrı oy pusulalarının olması, örneğin; pusulanın bitmesi, gelmemesi, kalmaması, az gelmesi ya da kime oy attığının seçim kurulu, oradaki vatandaşlar ve parti görevlileri tarafından anlaşılması ya da oy pusulalarının sandık kurulu tarafından oy kullanılan bölmeye konulması durumunda pusulaların çalınması, atılması, yırtılması gibi, oy kullanmayı etkileyici durumlar yaratabilecektir ki, bu "serbestlik" ilkesine aykırıdır. b) Bağımsızların aday olma koşullarının güçleştirilmesi: 4125 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin (a) fıkrasında, oy pusulalarının YSK tarafından bastırılacağının açıkça belirtilmesine karşın, (d) fıkrasında bundan vazgeçilmesinin, bağımsız adaylığın güçleştirilmek istenmesinden başka bir anlamı olamaz. Yukarıda aktarılan ve Anayasa'ya aykırılığı açıklanan hüküm dışında, 20. maddede getirilen bir hüküm ile bağımsız adayların aldıkları oy oranı ne olursa olsun seçilemedikleri takdirde, aday olmak için yatırdıkları paranın Hazine'ye gelir olarak aktarılacağı belirtilmiştir.Esas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 9 Bilindiği gibi, 2839 sayılı Yasa'nın 41. maddesinin önceki hali yatırılan paranın Hazineye gelir olarak aktarılması için, alınan oy miktarının "o seçim çevresinin geçerli oy sayısının seçilecek milletvekili sayısına bölünmesinden çıkan rakamın üçte birinden az olması" koşulunu arıyordu ve bu düzenleme; seçilme şansı olsun olmasın rastgele herkesin milletvekili adayı olmasını önlemek ve adaylığa bir "ciddiyet" getirmek gibi, belki, "makul" görülebilecek bir anlayışla izah ediliyordu. Ancak, bu kez bu koşuldan da vazgeçilmiş ve bağımsız aday milletvekilliğini bir oyla da kaybetse, yatırılan paranın Hazine'ye aktarılması hükmü getirilmiştir ki, bu bağımsızların aday olmasını güçleştiren bir düzenlemedir ve Anayasa'nın "eşitlik" ilkesine aykırıdır. Ancak, bağımsızların aday olmalarını güçleştirici düzenlemeler bununla sınırlı kalmamaktadır. Ayrıca bağımsızların seçim propagandası yapmaları "olanaksız" hale getirilmiştir. Yasa'nın Geçici 5. maddesi ile "propaganda çalışmaları"na getirilen sınırlamalar içine, teklifte bulunmamasına karşın, sonradan yapılan bir değişiklikle "seçim büroları"da alınmıştır. Yasa teklifinde "propaganda amacıyla, bayrak, flama ve benzeri malzemeler"in asılabileceği yerler içinde "seçim irtibat binalarının önleri" de, sayılmışken, sonradan çıkarılmış ve böylece bağımsız adaylar, kendi seçim bürolarının önlerine bile propaganda malzemesi asamaz duruma getirilmişlerdir ki, bu Anayasa'nın 67. maddesindeki "bağımsız siyasi faaliyette bulunma" hakkına aykırıdır. Bağımsızların aday olmasını güçleştirici düzenlemelerin son örneği, 4125 sayılı Yasa'nın 12. maddesiyle 2839 sayılı Yasa'nın 21. maddesinin değiştirilerek, bağımsız adayların "başvuru süresi"nin daraltılmasıdır. Daha önce, bağımsızların adaylık başvurusu "önseçim gününden on gün sonra" iken; yapılan düzenleme ile "önseçim gününden bir gün önce"ye alınmıştır. Bu yolla, partilerden yalnız seçilemeyecek yer veya sırada aday gösterilenlerin değil, hiç aday gösterilmeyenlerin de, bağımsız aday olma hakkı sınırlanmış olmaktadır. Bu da, Anayasa'nın 67. maddesindeki "bağımsız siyasi faaliyette bulunma hakkı"na, ayrıca 76. maddedeki "Otuz yaşını dolduran her Türk'ün milletvekili seçilebileceği" hükmüne aykırıdır. Çünkü, "milletvekili olabilmek" için, önce "aday" olabilmek gerekir. Bağımsızların "aday" olabilmesindeki sınırlanma, bu hakkın kullanımını da sınırlamaktadır. Sonuç olarak, 4125 sayılı Yasa'nın "bağımsız adaylığı" düzenleyen hükümleri, Anayasa'nın eşitliği düzenleyen 10. "bağımsız siyasi faaliyette bulunma"yı düzenleyen 67. ve herkesin milletvekili olabileceğini düzenleyen 76. maddelerine aykıdır. 4  4125 Sayılı Yasa'nın 9. Maddesinin Anayasa'ya Aykırılığı 4125 sayılı Yasa'nın 9. maddesinin 2. fıkrası, her ilin çıkaracağı milletvekili sayısının bulunmasında, "son genel nüfus sayımı"nın esas alınacağını belirtmiştir. Bilindiği gibi, Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığın Kuruluş ve Görevleri Hakkında 219 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'de, 23 Şubat 1990 tarihinde, 403 sayılı KHK ileEsas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 10 yapılan bir değişiklikle, daha önce beş yıl arayla yapılan nüfus sayımı süresi; 10 yıla çıkarılmıştır. Türkiye'de, yerel yönetimlere dağıtılan paylardan, milletvekili sayısı hesaplamalarına kadar bir çok şeyin nüfusa göre yapıldığı da bilinmektedir. Nüfus sayımı süresini beş yıldan 10 yıla çıkaran yasa sırasında, nüfus sayımlarının bu kadar uzun aralıklarla yapılmasının yaratacağı sakıncalar yanıtlanırken, dünyanın pek çok ülkesinde, yurttaşları evlerine hapsederek sayım yapılması yönteminin terk edildiğinden söz edilmiş ve Avrupa Birliği (AB)'ne tam üyelik başvurusu yapan Türkiye'nin nüfus sayımlarını ve sürelerini de AB standartlarına ulaştırması gereği, KHK'nin gerekçesinde belirtilmiştir. Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) Başkanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'de de, DİE'nin görevleri arasında "genel nüfus sayımı yapma"nın dışında, "nüfus analizlerine imkan verecek konularda anketler yaparak istatistiki bilgileri derlemek, değerlendirmek ve yayımlamak" (Madde 8/b) ile "ara sayımlar" yapmak sayılmıştır. Buna gör DİE, "sayımlardan önce deneme sayım ve anketler yapabileceği gibi, sayımlarla birlikte ve iki sayım devresi arasındaki devrede, ara sayımlar da yapar" (Madde 29). Nitekim, DİE'nin bilimsel yöntemlerle "tahmin"lerde de bulunduğu ve bunların isabet oranının çok yüksek olduğu bilinmektedir ve bu husus Anayasa Komisyonu görüşmeleri sırasında çeşitli komisyon üyeleri tarafından da dile getirilmiştir. Ayrıca DİE tahminleri değişik bilimsel etkenlere göre yapılmakta ve hesap yöntemleri ayrı ayrı belirtilmektedir. Bu nedenle DİE'nin bir nüfus sayımı yapılmadan da, illerin nüfuslarını hattâ, son yıllarda Türkiye'nin yaşadığı "iç göçler" gibi olağan dışı nüfus hareketlerini de göz önünde tutarak tahmin etmesi mümkündür. Buna karşın, yasa, illere düşecek milletvekili sayısının hesaplanmasında 1990 nüfus sayımının esas alınması ilkesini getirerek, bazı illerin kendine düşenden fazla, bazılarının da daha az milletvekili çıkarmasına yol açacak bir düzenleme yapmıştır. Sonuç olarak, illere düşecek milletvekili sayısının hesaplanmasında son (1990) nüfus sayımı verilerinin esas alınacak olması, bazı illerin lehine, bazı illerin de aleyhine bir durum yaratmaktadır. Milletvekilliklerinin illere nüfuslarına göre dağıtılmasının nedenleri bilinmektedir. Nüfusu az olan il'e daha az, nüfusu çok olan il'e daha çok milletvekilliği verilerek, bir milletvekiline düşen oy oranında bir adalet sağlanmaya çalışılmaktadır. Yapılacak seçimde, illerin milletvekili sayısının hesaplanmasında 1990 nüfus sayımının esas alınması, bazı illerde kullanılan oyları daha "ağırlıklı" hale getireceği için hem Anayasa'nın 67. maddesinde düzenlenen "eşit oy" ilkesine, hem de yine aynı maddede tanınan "seçme hakkı"na aykırıdır. Çünkü, Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen "demokratik devlet"in gerçek biçimde tesisi, "seçme hakkı"nın bu hakka sahip herkes tarafından "eşit" biçimde kullanılabilmesiyle mümkündür. İptali istenen madde, bunu olanaksız kıldığı için Anayasa'ya aykırıdır. Nitekim, maddenin bu biçimiyle Anayasa'ya aykırı olacağı Anayasa Alt Komisyonu'nda da, Anayasa Komisyonu'nda da dile getirilmiş ve Alt Komisyon'un bazı üyeleri tarafından "sonEsas Sayısı : 1995/54 Karar Sayısı : 1995/59 11 nüfus genel sayımına dayalı olarak Devlet İstatistik Enstitüsünün yıl sonu resmi nüfus tahminleri" biçiminde değiştirilmesi önerilmiş, ancak bu öneri reddedilmiştir. Sonuç olarak, yapılacak milletvekili seçimlerinde, milletvekili sayılarının illlere dağıtımında 1990 nüfus sayımı sonuçlarının esas alınmasına ilişkin 9. maddenin 2. fıkrasındaki ibarenin, Anayasa'nın 67. maddesine aykırı olduğu için iptali istenmektedir. 5  4125 Sayılı Yasa'nın 16. Maddesinin Anayasa'ya Aykırılığı: 4125 sayılı Yasa'nın 16. maddesiyle 2839 sayılı Yasa'nın 34. maddesinin ikinci fıkrası değiştirilmiş, maddenin ilk cümlesiyle "seçim çevresinde geçerli oyların toplamının o çevreden çıkacak milletvekili sayısına bölünmesiyle elde edilecek sayıdan az oy alan siyasi partilere ve bağımsız adaylara milletvekili tahsis edilmeyeceği" belirtilmiş, ancak böyle bir baraj iki milletvekili çıkaran yerlerde yüzde elliye, üç milletvekili çıkaran seçim çevrelerinde %33'e ulaşacağı ve bunu da gerçekleştirmek çok zor olacağı için, ilk bakışta olumlu gibi görünen, ancak, "d'Hondt" sisteminin özüne aykırı olan, yüzde 25 barajı konmuştur. Bilindiği gibi Anayasa'nın 67. maddesine 26.7.1995 gün ve 4121 sayılı Yasa ile kabul edilen Anayasa değişiklikleri sırasında; "seçim kanunları(nın) temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlene"ceğine ilişkin hüküm eklenmiştir. "d'Hondt sistemi"nin, temsilde adaleti en iyi yansıtan sistem olduğu, öğretide kabul edilen bir husustur. Yapılan düzenleme ile ülke barajı dışında ikinci bir baraj getirilmektedir. Bu, milletvekili tahsisi için geçerli oyların toplamının çıkacak milletvekili sayısına bölünmesiyle elde edilecek oy sayısıdır ki, özellikle bağımsız adaylar açısından ayrı ve yüksek bir baraj anlamına gelmektedir. Örneğin, bir milletvekiline düşen oy sayısının 100.000 olduğu bir seçim çevresinde, bu oyun altında kalan hiçbir parti ve bağımsız aday ilk anda milletvekili çıkaramayacak ve bu takdirde 2839 sayılı Yasa'nın 34