Esas No:1973/39 Karar No:1975/24 1 "... I   İPTAL DAVASININ GEREKÇESİ: Davacı İstanbul Teknik Üniversitesi iptal nedenlerini aynen aşağıdaki biçimde açıklamaktadır: "İptal talebimizin temel gerekçesi, iptali istenen hükümlerin Anayasa'nın 120. maddesinin teminat altına aldığı Üniversite özelliğine aykırı düşmeleridir. 1961 Anayasa'sının 20/9/1971 tarihli ve 1488 sayılı Kanunla değiştirilmesinden sonra dahi Üniversitelerin "bilimsel ve yönetimsel özerkliği" eskiden beri olduğu gibi, aynen muhafaza ve ipka, edilmiştir. Gerçekten Anayasa'mız Üniversitelere bugün de, gerek "bilimsel" gerek "yönetimsel" özerklik tanımış bulunmaktadır. Böyle olduğu, Anayasa'ya ilişik değişiklikler konusundaki Parlamento çalışmalarından açık ve kesin olarak anlaşıldığı kadar; Anayasa'nın Üniversite ile ilgili 120. maddesinin değiştirilerek bugünkü şeklini almasından sonraya rastlıyan Anayasa Mahkemesinin çeşitli kararlarıyla da sabit bulunmaktadır. Nitekim: 1. Anayasa Mahkemesinin 23/5/1972 gün ve 14194 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan 23/12/1971 gün ve 1971/40 1971/82 sayılı kararında aynen şöyle denilmektedir: "Anayasa değişikliğine ilişkin gerekçede açıklandığı üzere yeni metinlerle 1961 Anayasa'sının temel ilkelerinde bir değişiklik yapılması ereği güdülmüş değildir. Bu, yorumda gözönünde tutulacak önemli bir yöndür. Yeni metinde yönetimsel ve bilimsel özerklik denilmeyip yalnızca üniversitelerin özerkliğinden söz edilmekte ise de bu özerkliğin hem yönetimsel hem de bilimsel özerklik olduğu, ancak maddede gösterilen kayıtlar altında uygulanacağı yeni maddenin tümünden açıkça anlaşılmaktadır. Yeni maddenin 4. fıkrasında Üniversite organlarının, öğretim üyeleri ve yardımcılarının üniversite dışındaki makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklaştırılamayacağı kuralı dahi korunmuş bulunmaktadır. Bir de değişik 120. maddenin 5. fıkrasında yasa ile düzenlenecek yönler belirlenirken "öğrenim ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi" esaslarından söz edilerek Üniversite Öğretiminin Özgürlük ve güvenlik içinde çağdaş bilim ve teknoloji isterlerine, başka deyimle bilimin özgür ve nesnel ölçülerine göre gerçekleştirileceği kesinlikle açıklanmıştır. Öğrenim ve öğretimin özgürlük ve güvence içinde ve çağdaş bilimin gerekleri uyarınca yapılabilmesi herşeyden önce, Üniversite Yönetim Özerkliğinin bulunmasına bağlıdır. Gerçekten Üniversite Siyasal güçlerin ya da bir takım toplulukların etkisi altında bırakılmış ise artık çağdaş bilimin gereklerine göre öğrenim ve öğretim yapılmasından söz edilemez. Üniversite yönetiminin devlet gözetim ve denetimine bağlanmış olmasıyla hükümetin bu yönetim üzerinde etkili olmasının erek edildiği dahi ileri sürülemez; çünkü gözetim ve denetim, özellikle özerk bir örgüte ilişkin olursa, kuruluşun ancak belli kurallara bağlı bir düzen içinde işlemesini sağlamaya yönelmiş bir yetkiler bütününü anlatır; o kuruluşun yönetimine şu veya bu biçimde el atması ve onu gözetim ve denetim yetkisini kullananın iradesine göre çalışmaya zorlama yetkisini kapsamaz. Değişik 120. madde, bir yandan özerkliği, öte yandan öğretim ve Öğrenimin özgürlük ve güvence içinde çağdaş bilim ve teknoloji isterlerine uygun olarak yürütülmesini sağlamayı öngördüğüne göre DevletEsas No:1973/39 Karar No:1975/24 2 gözetim ve denetiminin, ereği, yalnızca anılan ilkelerin gerçekleşmesi yolunda, sapmaları önlemek ve bu ilkelerle bağdaşmayan tutumları engellemek olabilir. Kaldı ki Anayasa'nın değişik 120. maddesinin son fıkrasında Bakanlar Kurulunun belli Üniversite veya Üniversiteye bağlı Fakülte, kurum ve kuruluşların yönetimine el koymasından söz edilmişken, 2. fıkrasında hükümetin değil devletin gözetim ve denetiminden söz edilmekte bulunmasının anlamı vardır ki buna dayanılarak bu denetim ve gözetimin siyasal gücün veya çıkar çevrelerinin etkisi dışında tutulabilecek bir organ eliyle gerçekleştirilmesi gerektiği görüşü savunulabilir. Şurası da dikkate değer ki Anayasa'nın değişik 120. maddesinin son fıkrasında öngördüğü olağanüstü durumlarda Bakanlar Kurulunun yönetimine el koymasına izin vermesinin ereği dahi yalnızca öğretim ve öğrenimin özgürlük ve güvence içinde, çağdaş bilimin nesnel ölçüleri uyarınca gerçekleşmesini sağlamaktadır. Bir an için Üniversite özerkliğinin yeni biçiminde hükümetin veya bir bakanlığın üniversite yönetimine karışmasının veya belli ölçüde katılmasının Anayasaya aykırı olmadığı düşüncesi benimsenirse, bu görüş yapılan değişiklik sırasında Anayasanın 120. maddesinin değiştirilmesiyle güdülen ereğe, daha açıkçası üniversite özerkliğinin yanlış anlaşılması veya kötüye kullanılması yüzünden öğretim ve eğitimin özgürlük ve güvence içinde, çağdaş bilimin nesnel ölçülerine göre yürütülmesi ilkesinden sapmaları düzeltmek ereğine aykırı düşer; çünkü yukarıda da değinildiği gibi Hükümetin veya Bakanlığın Üniversite yönetimi üzerinde etkili olması üniversitelerin bilimsel ve nesnel isterlere göre öğretim yapmasını engeller. Şu da unutulmamalıdır ki 120. maddenin değiştirilmesinde gözönünde tutulan bir etken dahi Üniversitenin kendi kendini denetleyemediği yolundaki kanıdır. Ve bundan dolayı devlete tanınan yetkiler de gözetim ve denetimin zorunlu kıldığı yetkilerden başkası olamaz; başka deyimle bu yetkiler Üniversitenin yönetim ve bilim özerkliğinin zedelenmesini öğretim ve öğrenim özgürlüklerinin çiğnenmesini önlemeye elverişli olabilecektir. 2. Bunun gibi Anayasa Mahkemesinin 23/1/1973 gün ve 14426 sayılı Resmî Gazete de yayınlanan 4/5/1972 gün ve 969/52 1972/21 sayılı kararında aynen şu açıklamalara rastlıyoruz: ".... Anayasanın değişik 120. maddesinde Üniversitelerin yönetim ve bilim özerkliği ile donatılmış olup olmadığım yönetim Özerkliğinin atama ve görevden çıkarma işlemleriyle Üniversitelerin işlerine ilişkin öteki işlemlerin başka bir yer veya organın iradesi karışmaksızın yalnız Üniversitelerce yapılması yetkisini içerip içermediğini ......İncelemek ve varılacak sonuçlan gözönünde tutularak Anayasa aykırılık sorununu çözmek gerekli görülmüştür. a) Anayasanın 120. maddesinin değişiklikten önceki metninde Üniversitelerin Yönetim ve bilim özerkliğine sahip bulundukları yazılı iken yeni metinde yalnızca özerklikten söz edilmiş ise de bu özerkliğin dahi hem yönetimsel hem bilimsel özerklik olduğu, ancak maddede gösterilen sınırlandırmalar altında uygulanacağı; Üniversitelerin, Devletin gözetim ve denetimi altında, kendilerince seçilen organları eliyle yönetileceği, Üniversite organları ile öğretim üyeleri ve yardımcılarının (son fıkra hükümleri saklı kalmak üzere) Üniversite dışındaki yerlerce görevlerinden uzaklaştırılamayacakları kurallarından ve ayrıca özerklik sözcüğünün (Bilimsel) gibi bir sözcükle kayıtlanmış olmamasından anlaşılmaktadır. Kaldı ki Üniversitelerin kendi seçeceği organlar eliyle yönetilmesi ve organlarla öğretim üyeleri ve yardımcılarının Üniversite dışındaki kişi veya yerlerce görevden uzaklaştırılamaması, yönetim özerkliğini oluşturan yetki ve durumlardır. Anayasa değişikliğinin (M. Meclisi Tutanak dergisi   Cilt 17, Dönem 3. Toplantı 2 tutanağının sonuna ekli 3. sayısı 419) genel gerekçesinde de belirtildiği üzere, buEsas No:1973/39 Karar No:1975/24 3 değiştirmelerle Anayasanın temel ilkelerinde herhangi bir değişiklik yapılması istenmiş değildir; teklif edildiği biçimde Meclislerce kabul edilmiş bulunan değişik 120. maddenin yorumunda bu durum önemle gözönünde tutulmalıdır. Çünkü Üniversitelerin yönetim özerkliği 1961 Anayasasının kurduğu devlet düzeninin temel ilkelerindendir. Üniversitelerin yönetim özerkliğinden yoksun olduklarının kabulü durumunda, Anayasanın 120, maddesinin değiştirilmesi ile güdülen ereğe, daha açıkçası Üniversite Özerkliğinin yanlış anlaşılması veya kötüye kullanılması yüzünden öğretim ve öğrenimin özgürlük ve güvence içinde, çağdaş bilimin nesnel ölçülerine göre yürütülmesi ilkesinden sapmaları önlemek gereğine aykırı düşer, çükü (Anayasa Mahkemesinin 26/3/1971 günlü, 13790 sayılı Resmî Gazete de yayınlanmış bulunan 12/1/1971 günlü 1969/31   1971/3 sayılı kararında da belirtildiği gibi) yönetim Özerkliğinin yokluğu üniversitenin bilimsel ve nesnel ölçülere göre öğretim yapmasını, onu ister istemez siyasal güçlerin veya çevrelerin etkisine açık tutup, eylemli olarak, engeller; başka deyimle yönetim özerkliği bulunmayan yerde bilimsel özerklik dahi genellikle boş bir söz olur. Şurası da gözden uzak tutulmamalıdır ki Anayasanın 120. maddesinin değişik metninde Üniversitelerde "öğretim ve Öğreniminin ... çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine ve kalkınma plânı ilkelerine göre yürütülmesi" kurallarının yasa ile konulacağı öngörülerek Üniversitelerdeki öğretim ve öğrenimin çağdaş bilim ve teknolojinin gereklerine aykırı bütün etkenlerin dışında tutulacağı açıkça belirtilmiştir. Bu kural dahi, yönetim özerkliğinin bir zorunluluk olduğunu göstermektedir. Bir kuruluşun yönetilmesi, ona yüklenmiş işleri görmek için gereği gibi işlemesinin sağlanması, anlamına gelir. Düzenli bir işlemenin sağlanması ise, ilk önce, o örgütte çalışanların atanması gerektiğinde disiplin cezalarına çarptırılması ve görevden çıkarılmasıyla olur. Demek ki yönetim yetkisi, özünde görevlileri atama, disiplin cezası verme ve görevden çıkarma, yetkilerini içerir. Anayasa'nın değişik 120. maddesinin 2. fıkrasındaki Üniversitelerin Devletin gözetim ve denetimi altında kendilerince seçilen organlar eliyle yönetileceği kuralı, atama, disiplin ve görevden çıkarma işlemlerinin, başka organ veya yerin karışması söz konusu olmaksızın, ancak Üniversitelerce yapılacağım anlatmaktadır. Kaldı ki az yukarıda da belirtildiği gibi Anayasa'nın değişik 120. maddesinin 3. fıkrasındaki Üniversite organları dışında herhangi bir yer veya organca öğretim üyelerinin veya yardımcılarının işten uzaklaştırılamayacağı kuralı dahi bu görüşü ayrıca doğrulamaktadır. Devletin gözetim ve denetim yetkisi yönetim özerkliği bulunan bir kuruluşun yönetim işlemlerine ve işlerine karışmasını haklı göstermez; çünkü yönetime üniversite dışındaki bir organ veya yerin karışması durumunda, bir yandan Üniversitenin kendisince seçilen organlar eliyle yönetildiğinden artık söz edilmiyeceği gibi öte yandan Devlet gözetim ve denetiminin kabul edilmesiyle güdülen ereğin sınırlan da aşılmış olur. Gerçekten, yönetim çalışmalarından olan bîr işlemin tamamlanmasına veya bir işin görülmesine Üniversite dışında bir organ veya yerin karışması, o işlem veya işin ancak Üniversite organlarından başka bir yerin yönetime ortak olması sonunda tamamlanması demektir. Yine Anayasa'nın 1971 değişikliği ile Üniversitenin Devlet gözetim ve denetimi altına konulması, özerk birer kuruluş olan Üniversitelerin yalnızca bilimsel gereklere göre ve özgürlük ortamında öğretim ve araştırma yapmak olan amaçlarından sapmaları önleyerek bu ereklere varılmasını sağlamak düşüncesine dayanmaktadır: Üniversite dışındaki bir yerin yönetime katılması ise, belli bir ölçüde, herhangi bir siyasal gücün Üniversite yönetimi üzerinde etkili olması sonucunu doğurup Üniversitenin yalnızca bilimin nesnel gerekçelerine göre özgürlük içinde çalışmasını kısıtlar.Esas No:1973/39 Karar No:1975/24 4 Anayasa Mahkemesinin, Anayasa'nın 1971 değiştirilerinden sonraya ve fakat yasama organınca, değişik 120. madde uyarınca henüz yeni bir Üniversiteler Kanunu çıkarılmazdan Önceye ait yukarıda andığımız ve uzun iktibaslarda bulunduğumuz kararlarından anlaşılmaktadır ki; Görüldüğü gibi yüksek mahkeme, 1750 sayılı Üniversiteler Kanununun Anayasa'ya aykırı hükümlerini kolaylıkla teşhise medar olacak ilke ve kriterleri yukarıya alınan kararlarında açıklamıştır. iptalini istediğimiz hükümler bu gerekçelere göre, Anayasa'nın 120. maddesi ile temin edilen "bilimsel ve yönetimsel özerklik" ilkesine aykırı kalmaktadır. İPTAL SEBEPLERİ: 1. Madde 8/son fıkra: 8. maddenin son fıkrasında yer alan ve gerek disiplin gerekse ceza kovuşturması konusunda "Milli Eğitim Bakanlığının, gecikmesinde sakınca gördüğü hallerde, en geç bir hafta içinde denetleme kurulunun tasvip ve takdirine sunmak üzere, Üniversite Denetleme kurulu adına maddede yazılı görevleri yapmaya ve yetkileri kullanmaya " "yani üniversite ve Fakülte organlarından veya bu kurumlarda görevli kişilerden, gerekli gördüğü hallerde" yazılı veya sözlü bilgi istemek, bu kişiler hakkında disiplin veya ceza kovuşturması açılmasını yetkili makamlardan istemek; disiplin kararlarına karşı Üniversitelerarası Kurula itirazda bulunmak; 15 gün içinde kovuşturmaya başlanmadığı veya......kovuşturma en geç üç ay içinde sonuçlandırılmadığı takdirde doğrudan doğruya... soruşturmacı tayin ederek sonucu, gereği yapılmak üzere, yetkili organa iletmek... gibi görev ve yetkileri istimale mezun" sayılmasına ilişkin bulunan bu hüküm: Millî Eğitim Bakanlığının tamamen, Üniversite dışında kalan bir kişi olarak ve bu yetkileri Üniversitenin de temsil edildiği bir kurul ile asla paylaşmaksızın tek başına kullanılabilmesine cevaz ve mesağ tanımakla: Üniversite özerkliğini ihlâl eylemektedir. 2. Madde 10/1 fıkra: "Üniversitelerarası Kurula bütün Üniversitelerin" şu halde "Üniversiteler Kanunundaki esaslara tabi olmayan ve Rektörleri Üniversite öğretim üyeleri tarafından değil, Üniversite dışı mütevelli heyetleri veya siyasi makamlarca atanan" Üniversitelerin dahi "Rektörleri ile en yetkili organının üç yıl içinde seçeceği ikişer profesörün" katılmasına ilişkin bulunan mezkûr maddenin bu hükmü Anayasa'nın 120. maddesine aykırıdır. Maddede, Üniversiteler Kanunundaki esaslara tabi olmayan Üniversitelerin Rektör ve temsilcilerinin Üniversitelerarası Kurula üye olmaları kabul edilmiştir. Halbuki bu Üniversitelerin Rektörleri Üniversite öğretim üyeleri tarafından değil Üniversite dışı mütevelli heyetleri veya siyasal makamlarca atanmaktadır. Orta Doğu Teknik Üniversitesi ikinci duruma Örnek teşkil eder. Söz konusu üniversiteler, tasarının Millî Eğitim Komisyonunca değiştirilen 82. ve 83. maddeleri ile Üniversiteler Kanununun dışında bırakılmışlardır. Böylece Üniversitelerarası Kurula katılabilecek ve Üniversiteler hakkında kararlar alabilecektir. Bu durum Anayasa'nın 120. maddesine aykırıdır. 3. Madde 22/1. fıkra: Doçentlik unvanım kazandıktan sonra Üniversitede çalışmak isteyenlerin "ancak" Yüksek Öğretim Kurulunun göstereceği bir veya birden fazla Üniversite veya bağımsız fakültenin açık doçentlik kadrolarına ... "tayin" edilebileceklerini öngören 22. madde hükmü "eşitlik" ilkesine aykırı düştüğü kadar; Üniversitelerin "özerkliği" esasına mugayirdir. Zira, bu üniversitede açık kadro bulunsa dahi Yüksek Öğretim Kurulu karar vermedikçe, o Üniversite bu kadroya tayin yapamayacaktır ki bu durum bilimsel özerkliğeEsas No:1973/39 Karar No:1975/24 5 aykırıdır. Öte yandan 22. maddenin son fıkrasına göre Yüksek Öğretim Kurulunca gösterilen kadroya müracaat etmiyen asistanlar müstafi sayılacaklardır. Böylece asistan kadrosunda doçent olanlarla hariçte doçent olanlar farklı durumda olacaklardır. Nihayet "müstafi sayma" ise Anayasa'nın 120. maddesinin 3. fıkrasındaki, "Üniversite organları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, Üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar" esasına aykırı düşer. 4. Madde 29/c bendinin 2. cümlesi: 29. maddesinin ç bendinin 2. cümlesi içinde yer alan ve bir kişinin asistan olarak atanabilmesi için, evvel emirde, onun   Ceza Mevzuatına göre her biri suç konusu teşkil eyleyen belli eylemler "yapmamış veya bunlara katılmamış olduğu hususunun, yani bu suçların aslî, tek veya müşterek faili bulunmadığı keyfiyetinin" Üniversite Yönetim Kurulunca karara bağlanması mecburiyetini vazeden hükmü de Anayasaya aykırıdır. Maddede belertilen suçlardan ne cezaî mahkumiyete ne de disiplin cezasına çarptırılmış olmayan ve suçsuzluğu asıl olan bir kimsenin bu durumu hakkında idarî bir makamdan karar alınması, bu idarî makama bir yargı fonksiyonu ifa ettirmek suretiyle kuvvetler ayrılığına aykırı düştüğü gibi beraatı zimmetin asıl olması yolundaki genel prensibi de ihlâl etmektedir. 5. Madde 38/1. fıkrası: Tam gün çalışması için belirli çalışma saatlerini tespit etmek yetkisini Yüksek Öğretim Kuruluna tanımak Üniversitelerin özerkliğine müdahale demektir. Gerçekten Yüksek Öğretim Kurulunun .kuruluşunu düzenleyen 5. maddede görüldüğü gibi bu kurul evvelâ "Millî Eğitim Bakanının Başkanlığında" olması, saniyen Üniversite temsilcileri kadar siyasal örgüt mensuplarından oluşması bakımından siyasal gücün etkisi altında ver Üniversite dışında bir organdır. Oysa Üniversite öğretim üyelerinin ve asistanlarının görevlerine ilişkin saatlere mütedair esasların tespiti işinin Üniversitenin bilimsel ve yönetimsel özerklik alanına giren bir iş olduğu kuşkusuzdur. 6. Madde 70/a bendi: Elkoyma halinde Bakanlar Kuruluna "Üniversite ve bağlı kurum organlarında veya Üniversiteye bağlı olmayan Fakültelerde görevli bulunanların yönetim görevlerine son vermek" yanında "yerine yenilerini seçmek" yetkisini de veren yukarıdaki madde hükmünün bu son kısmı Üniversitelerin kendileri tarafından seçilen organları eli ile yönetileceği hakkındaki Anayasa esasına muhaliftir. Anayasa, Bakanlar Kurulu'na, ancak gerektiğinde bir Üniversite organını görevden uzaklaştırma yetkisi tanımakta, fakat görevden uzaklaştırılan organın yerine yeni seçim yapma yetkisi Üniversiteye ait bulunmaktadır. Kanunun 70. maddesinin bu hükmü, bu esası ihlâl ettiği için Anayasa'ya aykırıdır. 7. Madde 74/1. fıkra: Döner sermaye işletmelerinin Yüksek Öğretim Kurulunun onayı ile kurulması üniversite özerkliği ile bağdaştırılamamıştır. İşletme Üniversitenin bilim ve yönetimsel bir takdiri sonucu kurulabileceğine göre bunun kuruluş onayını Yüksek Öğretim Kurulu'na bırakmak uygun görülmemiştir. Maliye Bakanlığının ve bağlı resmî mercilerin mâli denetimi tabiidirEsas No:1973/39 Karar No:1975/24 6 8. Geçici madde 1/3. fıkrası; "Kanunlarla kazanılmış akademik unvanları saklı" tutan ve "Orta Doğu Teknik Üniversitesinde kazanılmış Asosye Profesörlük (Doçentlik) ve Profesörlük unvanları" nı bu Kanuna göre verilecek Üniversite Doçentliği ve Üniversite Profesörlüğü unvanlarıyla eş değerli sayan mezkûr madde hükmü Anayasa'ya aykırı düşmektedir. Millet Meclisi, Millî Eğitim Komisyonunda Tasarının Geçici 1. maddesine giren bu hükümle, 4936 sayılı Üniversiteler Kanununun Öngördüğü şekilde Üniversitelerarası Kurulca seçilmiş jüriler tarafından yapılmış imtihanları geçirmeden Orta Doğu teknik Üniversitesinde kazanılmış Asosye Profesörlük unvanı Üniversite Doçentliği unvanına, üniversite Doçenti olmadan alınan Profesörlük unvanı Üniversite Profesörlüğü unvanına eşdeğerli sayılmıştır. Oysa Üniversite Doçenti ve Profesörü unvanlarının, bir kanun hükmüyle sağlanması yolunda daha önce girişilen teşebbüslerin Anayasa'ya aykırılığı Anayasa Mahkemesi kararları ile ortaya konmuş bulunmaktadır. (19/1/1971 tarihli ve 48/5 sayılı karar. Resmî Gazete'de: 4/8/1971 13916, 20/4/1972 tarih ve 19 sayılı karar, Resmî Gazete: 8/10/1972 14330). Orta Doğu Teknik Üniversitesinde kazanılan unvanların intibakı sağlanmak isteniyorsa, tutulacak yol, kanunla unvan temin etmek değil, Boğaziçi Üniversitesi için kabul edilen şekilde Üniversitelerarası Kurulca seçilecek jürilere yetki tanımak olabilirdi. Kaldı ki bu maksadı temin için 23. maddesinin 6. fıkrasında ve 21. maddede dahi başka imkânlar varken Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş bir yöntemde israr etmek yersiz görülmüştür."