Esas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 1 ... 1. 19.10.2017 tarih ve 7039 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 6. maddesi ile 5490 sayılı Kanunun 22. maddesinin ikinci fıkrasına dış temsilciliklere ibaresinden sonra gelmek üzere eklenen il ve ilçe müftülüklerine ibaresinin Anayasaya Aykırılığı Getirilen yasal düzenleme ile müftülüklere nikâh kıyma yetkisi tanınmaktadır. Buna göre İçişleri Bakanlığı il ve ilçe müftülüklerine evlendirme memurluğu yetkisi ve görevi verebilecektir. Aşağıda ayrıntılı bir şekilde açıklanacağı gibi bu düzenleme ile evlenme törenine dini bir nitelik kazandırılmıştır ve bu nitelik toplumdaki inanç gruplarından sadece birine hitap etmektedir. Bu nedenle düzenleme hem diğer inanç grupları için yeterli güvence içermemesi hem de sadece bir inanç grubu için böyle bir imkân tanıması bakımından bireylerin inanç özgürlüğünü güvence altına alan ve devletin tüm inanç grupları karşısında yansız olmasını gerektiren laiklik ilkesine aykırı olduğu gibi, diğer inanç gruplarına aynı imkânı tanımaması bakımından ayrımcı nitelik taşımakta ve yeterli güvence içermemesi dolayısıyla da inanç özgürlüğünü ihlal etmektedir. Öncelikle getirilen düzenleme ile evlenme törenine dinsel bir nitelik kazandırılmıştır. Bunu açıklayabilmek için Türk hukukunda evlenme törenine ilişkin düzenlemeler ve buna ilişkin tarihsel gelişim ele alınacak, evlenmenin dinsel töreni ve niteliği üzerinde durularak iptali istenen düzenlemenin evlenme törenine fiilen nasıl bir dinsel nitelik kazandırdığı gösterilecektir. Evlenme, Türk Hukukunda 4271 sayılı Türk Medeni Kanununda düzenlenmiştir. Buna göre evlilik ancak evlendirmeye yetkili memur önünde yapılacak resmi evlilik sözleşmesi ile kurulabilir. Dolayısıyla bu sözleşme resmi şekle tabi olup evlendirme memuru önünde yapılmayan evlenme geçersiz olacaktır. 4271 sayılı Türk Medeni Kanununun 134. maddesine göre evlendirme memuru belediye bulunan yerlerde belediye başkanı veya bu işle görevlendireceği memur, köylerde muhtardır. Kanunun bu hükmünde herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Medeni Kanunun 141. maddesinde evlenme töreninin yeri düzenlenmiştir. Buna göre evlenme töreni, evlendirme dairesinde evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde açık olarak yapılır. Ancak, tören evleneceklerin istemi üzerine evlendirme memurunun uygun bulacağı diğer yerlerde de yapılabilir. Kanunun 142. maddesinde evlenme töreninin şekli düzenlenmiştir. Buna göre evlendirme memuru, evleneceklerden her birine, birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorar. Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur. Memur, evlenmenin tarafların karşılıklı rızası ile kanuna uygun olarak yapılmış olduğunu açıklar. Kanunun 143. maddesinde evlenme töreninin bitiminde evlendirme memuru tarafından eşlere bir aile cüzdanı verilmesi öngörülmüştür. Aynı maddede evlenmeye ilişkin dini tören de düzenlenmiştir. Buna göre aile cüzdanı verilmeden evlenmenin dini töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması dini törenin yapılmasına bağlı değildir. Görüldüğü gibi Medeni Kanunda medeni nikâh usulü benimsenmiştir. Yani evlenme töreni ancak resmi memur önünde gerçekleştirilebilir. Bu ilke Türkiyenin modernleşme sürecinde önemli bir devrimsel anlam taşımaktadır. Zira evlenmenin resmi bir kaydınınEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 2 tutulmadığı, çok eşle evliliğin ve küçük yaşta evlenmelerin yaygın olduğu bir toplumsal yapı içinde küçüklerin ve kadınların haklarını korumak mümkün değildir. Bu toplumsal yapıda dini kurallara göre çocukların küçük yaşta evlenmeye zorlanması, kadınların çok eşli erkeklerle evlendirilmesi, erkeklerin tek taraflı irade beyanıyla eşlerini boşayabilmesi ve evlenme kaydının tutulmaması dolayısıyla kadınların ve çocukların evlenmeden kaynaklanan haklarının güvence altında olmadığı açıktır. Böyle bir toplumsal yapıdan küçüklerin ve kadınların haklarını güvence altına alan bir hukuk düzenine geçme arayışının sonucu olarak Türk hukuk devriminin en önemli unsurlarından biri olan 765 sayılı Türk Kanunu Medenisinde medeni nikâh usulü benimsenmiştir. Anayasanın 174 üncü maddesinin madde başlığı inkılâp kanunlarının korunmasıdır. Bu maddeye göre Anayasanın hiçbir hükmü, Türk toplumunu çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarma ve Türkiye Cumhuriyetinin laiklik niteliğini koruma amacını güden, inkılâp kanunlarının Anayasa kabul edildiği tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin Anayasaya aykırı olduğu şeklinde anlaşılamaz ve yorumlanamaz. Maddenin dört numaralı bendi 17 Şubat 1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Kanunu Medenisiyle kabul edilen evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapılacağına dair medeni nikâh esası hükmünü içermektedir. Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanunun 21. maddesine göre Bu Kanunun ve Türk Medeni Kanununun yürürlüğe girmesiyle yürürlükten kaldırılmış veya değiştirilmiş bulunan kanunların maddelerine, diğer mevzuat tarafından yapılan yollamalar, o maddeleri karşılayan yeni hükümlere yapılmış sayılır. Dolayısıyla Anayasanın 174. maddesi hükmü, yeni Medeni Kanunun 141., 142. ve 143. maddeleri açısından da geçerlidir. Buna göre Anayasa medeni nikâh esasını Türkiye Cumhuriyetinin laik niteliğini korumayı amaçlayan inkılâp kanunları arasında görmüş ve özel bir koruma altına almıştır. Dolayısıyla evlenme işleminin geçerli olması resmi memur önünde gerçekleştirilmiş olmasına bağlıdır. Ancak ne Anayasa ne de Kanun vatandaşların dini tören yapmasını yasaklamamaktadır. Medeni Kanun açık bir şekilde dini törenin düzenlenebileceğini hükme bağlamış, yalnızca bunun zamanı ile ilgili bir kısıtlama getirmiştir. Buna göre dini tören evlenme cüzdanı verilmeden yani evlenme işlemi tamamlanmadan düzenlenemez. Ayrıca kanun laiklik ilkesinin gereği olarak kişileri dini tören yapmaya zorlamamak açısından evlenmenin geçerliliğinin dini tören yapılmasına bağlı olmadığını da düzenlemiştir. Görüldüğü gibi, Medeni Kanunda evlenme törenine ilişkin düzenlemelerin amacı bir taraftan evlenme işleminin resmi memur huzurunda yapılmasını zorunlu tutarak küçüklerin zorla evlendirilmesinin önüne geçmek, diğer taraftan da evlenme işleminin resmi kayıt altına alınması suretiyle evlilikten doğan hakları eşler, özellikle de kadınlar, açısından güvence altına almaktır. Bu nedenle Kanun, resmi evlenme gerçekleşmeden dini tören yapılmasını yasaklamıştır. Zira toplumda dini tören ile evlenmenin gerçekleştiği yönünde yaygın bir kanaat bulunmakta ve dini tören yapılmasının birlikte yaşamayı meşrulaştırdığı düşünülmektedir. Böylece evlenme ehliyetine sahip olmayan küçükler, aile ve çevrenin zoruyla dini tören ile evlendirilmekte, mevcut evlilik ve benzeri nedenlerle evlenme ehliyetine sahip olmayan kişiler dini tören düzenleyerek birliktelik sağlamakta, ancak bu birliktelik dolayısıyla kadınlar evliliğin tanıdığı hiçbir haktan yararlanamamaktadır. Yasa koyucu bu şekilde çocukların ve kadınların istismarını engellemek amacıyla resmi evlenme gerçekleşmeden dini tören yapılmasını yasaklamış, bu şekilde tören düzenlemeyi de hem eski TCK hem de yeni TCK döneminde cezai yaptırıma tabi tutmuştur.Esas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 3 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun Birden çok evlilik, hileli evlenme, dinsel tören başlıklı 230. maddesinin (5) ve (6) numaralı fıkralarına göre: Aralarında evlenme olmaksızın, evlenmenin dinsel törenini yaptıranlar hakkında iki aydan altı aya kadar hapis cezası verilir. Ancak, medeni nikâh yapıldığında kamu davası ve hükmedilen ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. (f. 5), Evlenme akdinin kanuna göre yapılmış olduğunu gösteren belgeyi görmeden bir evlenme için dinsel tören yapan kimse hakkında iki aydan altı aya kadar hapis cezası verilir. (f. 6). Her ne kadar TCKnın 230. maddesinin yukarıda belirtilen (5) ve (6) numaralı fıkraları Anayasa Mahkemesinin 27.05.2015 tarih ve E.2014/36, K.2015/51 sayılı kararıyla resmi nikâh yaptırmadan dini nikâh yaptırmanın resmi olarak tanınmaması suretiyle evlilikten doğan hukuki haklardan yararlanmasının engellenmesi suretiyle hukuki yaptırıma tabi tutulduğu ve ayrıca cezai yaptırım uygulanmasının özel hayatın korunması ve inanç özgürlüğü haklarına ölçüsüz müdahale oluşturduğu gerekçesiyle iptal edilmiş ise de dini tören yaptırarak birlikte yaşama ile diğer nikâhsız birliktelikler arasında toplumsal algı açısından çok büyük bir farklılık olduğu göz ardı edilmiştir. Toplum nazarında dini tören yapılması birlikte yaşamayı meşrulaştırdığından özellikle zayıf durumda olan küçüklerin ve kadınların çevrelerinin baskısıyla bu tür birlikteliklere zorlandığı herkesçe bilinen bir gerçektir. Başlık parası alma, geleneklere uyma vb gerekçelerle küçükler salt dini tören yaparak evlenme adı altında başkalarıyla birlikte yaşamaya zorlanmaktadır. Hatta mutlak olarak yasaklanmış olmasına rağmen dini tören yapmak suretiyle evli kişiler birden fazla kadınla dini nikâhla evlenmekte, kadınlar çeşitli ailevi ve toplumsal baskılarla bu şekilde istemedikleri kişilerle birlikte yaşamaya zorlanmaktadır. Bu nedenle Anayasa Mahkemesinin adı geçen kararında belirtilen nikâhsız birlikte yaşamanın herhangi bir yaptırımı yokken, resmi evlenme olmadan dini tören yapanlara yaptırım uygulanmasının ölçüsüz olduğu gerekçesi doğru değildir. Kişilerin herhangi bir nikâh yaptırmadan birlikte yaşamaları tüm toplumsal baskıları göze alarak bilinçli bir tercihte bulunmalarını gerektirmektedir. Oysa dini tören, özellikle geleneksel ve muhafazakâr çevrelerde, birlikte yaşamaya toplumsal bir meşruiyet sağlamaktadır. Bu da yukarıda sözünü ettiğimiz zayıf durumda olan küçüklerin ve kadınların bu çevrelerde istismarına kapı aralamıştır. Evlenmenin dini töreninin ne olduğunu da ortaya koymak gerekmektedir. Genellikle kabul edilen görüşe göre evlenme sözleşmesinin kurulması bakımından İslam hukukunda kabul edilen usul medeni nikâh usulüdür. Buna göre evlenme ehliyetine sahip bir kadın ve bir erkek şahitlerin huzurunda evlenme iradelerini beyan etmekle evlilik gerçekleşir. Evliliğin geçerliliği için herhangi bir dinsel kişiliğin törene katılması, töreni kutsaması ya da dini bir ayinde bulunması gerekli değildir (Hayrettin Karaman, Mukayeseli İslam Hukuku, Cilt 1, s.263 274, (3. Baskı, 1986). Bununla birlikte uygulamada nikâh kıyma işleminin bir dua (hutbe) ile başlatılması yaygın bir gelenek haline gelmiştir. Günümüzde de pek çok çift resmi nikâh ile yetinmemekte ayrıca bir dinsel tören düzenlemektedir. Türkiye İstatistik Kurumunun verilerine göre 2011 yılında ilk evliliğinde hem resmi hem de dini nikâhla evlenenlerin oranı % 93.7 iken sadece resmi nikahla evlenenlerin oranı % 3.3 ve sadece dini nikahla evlenenlerin oranı % 3tür. 2016 yılında yapılan Aile Yapısı Araştırmasına göre ise hem resmi hem de dini nikah yapanların oranın % 97.1, sadece resmi nikah yapanların oranın %1.8, sadece dini nikah yapanların oranının ise %1.1 olduğu görülmüştür. Ancak yaş gruplarında bu oranlar dikkat çekici bir şekildeEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 4 farklılaşmaktadır. 15 19 yaş grubunda hem resmi hem de dini nikah yapanların oranı %81.8, sadece resmi nikah yapanların oranı %0.5, sadece dini nikah yapanların oranının ise %17,1 olduğu görülmüştür. 20 24 yaş grubunda ise hem resmi hem de dini nikah yapanların oranı %94.5, sadece resmi nikah yapanların oranı %0.7, sadece dini nikah yapanların oranının ise % 4.8 olduğu görülmüştür (Türkiye İstatistik Kurumu, Haber Bülteni, 18 Ocak 2017, Sayı: 21869). Bölgelere göre nikâh türleri incelendiğinde 2011 yılında, resmi evliliği olmayıp sadece dini nikâh yaptıranların oranının en yüksek olduğu bölgenin Güneydoğu Anadolu bölgesi olduğu (% 8.3), en düşük orana sahip bölgenin ise Batı Marmara bölgesi olduğu (% 0.9) görülmüştür (Türkiye İstatistik Kurumu Bülteni, Sayı:13662, 13 Mayıs 2013). 2016 yılında ise sadece dini nikah yaptıranların oranının en yüksek olduğu bölgenin Güneydoğu Anadolu bölgesi olduğu (% 2.5), en düşük orana sahip bölgenin ise Doğu Karadeniz bölgesi olduğu (% 0.2) görülmüştür (Türkiye İstatistik Kurumu, Haber Bülteni, 18 Ocak 2017, Sayı: 21869). Anlaşıldığı kadarıyla İslam hukukunda herhangi bir dini tören zorunluluğu bulunmamasına ve resmi memur önünde gerçekleştirilen evlenmenin dini açıdan da geçerli olmasına karşılık, bireylerin çok büyük bir çoğunluğu ayrıca dini tören yapmayı da gerekli görmektedir. Dini tören içeriği itibariyle bir imamın törene katılarak dua okuması ve taraflara şahitler huzurunda birbirleri ile evlenme iradeleri olup olmadığını sormasından ibarettir. Yani törene dini nitelik katan unsur törene bir imamın katılarak dua okumasından ibarettir. İptali istenen düzenleme ile İçişleri Bakanlığına il ve ilçe müftülüklerine evlendirme memurluğu yetkisi ve görevi verme yetkisi tanınmıştır. Bu kural ile yetkilendirilecek kişi değil makam belirlenmektedir. 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunun 8. maddesine göre müftülükler, Diyanet İşleri Başkanlığının taşra teşkilatı olup, il müftüleri Diyanet İşleri Başkanlığına, ilçe müftüleri ise il müftülerine bağlıdır. Dolayısıyla müftülük makamı müftü dâhil taşra teşkilatında çalışan tüm görevlileri kapsamaktadır. Buradan da müftülüğe bağlı çalışan, müftü, imam, vaiz müezzin gibi görevlilerin evlendirme memuru olarak görevlendirilebileceği anlaşılmaktadır. 633 sayılı Kanunun 1. maddesine göre İslam Dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek üzere; Başbakanlığa bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı kurulmuştur. Görüldüğü gibi Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş amacı İslam dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmektir. Dolayısıyla kurum münhasıran İslam dinine ilişkin din hizmetlerini yürütmek üzere kurulmuştur. Müftülükler de bu Kurumun taşra teşkilatı olup, aynı işleve sahiptir. Yasaya göre il ve ilçe müftüleri bölgelerinde Diyanet İşleri Başkanlığını temsil eder, din hizmetlerini, dini müesseseleri yönetir ve din görevlilerinin hizmetlerini düzenleyip denetler. Tamamen İslam dinine ait dini hizmetleri yürütmek üzere oluşturulan bir kurumun görevlilerine evlendirme memurluğu yetkisi verilmesi halinde bu kişiler dini kimliklerinden arınmayacaklardır. Her ne kadar evlendirme memurluğu yetkisi tanınan müftülük görevlileri (Müftü, imam vb) Medeni Kanun hükümlerine göre evlenme törenini gerçekleştirecek olsa da, uygulamada fiilen çoğunlukla evlenen çiftler ya da yakınlarınca nikâhı kıyan müftü ya da imamdan dua etmesi talebinde bulunulacaktır. Hatta böyle bir talep olmasa bile bu din görevlileri fiilen dua edeceklerdir. Nitekim yasayı savunan İktidar milletvekilleri de getirilen düzenleme ile resmi tören ile dini törenin birleştirileceğini ileri sürmüşlerdir. BBC Türkçenin haberine göre Adalet veEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 5 Kalkınma Partisi (AKP) Erzurum Milletvekili Orhan Deligöz düzenlemenin vatandaşların işlemlerini kolaylaştıracağını belirterek ‘kolaylaştırma hedefini şöyle anlatmıştır: "Bazı vatandaşlarımızın dini hassasiyeti var geçmişten kalma. Diyorlar ki, ‘İslami manada bir dini nikâh lazım. Vatandaşlarımız gidiyor, belediyede nikâh yaptırıyorlar, o nikâhı yaptırdıktan sonra da nikâh evrakını götürüp imamlara da imam nikâhı yaptırıyorlar. Malumunuz bizde imam nikâhının bir resmi geçerliliği yoktur. Vatandaşlarımızın işi kolaylaşsın diye, öyle düşünen vatandaşlarımızın diyelim, o manada düşünen vatandaşlarımız bir defada iki iş olmasın, isteyen gitsin müftüye." (BBC Türkçe, 31.07.2017, http://www.bbc.com/turkce/haberler turkiye 40768127). Aynı şekilde yasanın çıkması yönünde kulis faaliyetinde bulunan ve bu yetkiyi kullanacak olan din görevlilerinin örgütünü temsil eden Diyanet Sen Genel Başkanı ., Diyanet Senin 2007 yılından beri toplu sözleşme masasına taşıdığı müftülere de nikâh kıyma yetkisi verilmesi düzenlemesinin kadın hakları açısından son derece önemli bir düzenleme olduğunu söylemiş ve pratikte, dini ve resmi nikâh şeklinde iki uygulamanın olduğu ülkemizde, müftülere nikâh kıyma yetkisi vermek iki başlılığı ortadan kaldıracaktır. İki başlı nikâh, kayıtsızlığı beraberinde getirdiğinden, müftülerin nikâh yetkisi kayıtsızlığı da sona erdirecektir. Böylece kayıtsızlığın ortaya çıkardığı istismar ve mağduriyetler de ortadan kaldırılmış olacaktır. demiştir. (http://www.diyanet sen.org.tr/muftuluklere nikah kiyma  yetkisi verilmesi kadin haklari acisindan cok onemli bir duzenlemedir). İslamda ruhban sınıfı olmadığı, dolayısıyla müftü ve imamların dini bir otorite değil devlet memuru olduğu söylemi de durumu değiştirmemektedir. Zira teorik olarak İslam dininde herhangi bir dini otoritesi olmamakla birlikte bu dine ait din hizmetlerini yürütmek üzere ülkemizde bir Diyanet İşleri Başkanlığı ihdas edilmiştir ve bu makam İslam dinine ait bütün inanç ve ibadet konularını düzenlemekte ve yönetmektedir. Kanunu gereği İslam dininin gerektirdiği hizmetleri yürüten kişilerin herhangi bir dini niteliği olmadığını, sıradan devlet memuru olduklarını söylemek mümkün değildir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi Lautsi ve diğerleri/İTALYA (2011) davasında, çarmıha gerilmiş İsa figürünün dini anlamının ötesinde batı medeniyetinin ve demokrasinin temelini oluşturan ilke ve değerleri sembolize ettiği argümanını kabul etmemiş bu işaretin Hıristiyanlığın sembollerinden biri olduğuna karar vermiştir (Başvuru No: 30814/06, K.T: 18.03.2011, § 71). Aynı şekilde Buscarini ve diğerleri/San Marino davasında AİHM (BD) milletvekili yemininde yer alan İncile ibaresinin dini bir nitelik taşımadığı, aksine tarihi ve sosyal değerlere atıf yaptığı argümanını kabul etmemiş ve başvurucuların İncil üzerine yemin etmeye zorlanmalarının din özgürlüğüne müdahale oluşturduğuna karar vermiştir (Başvuru No:24645/94, K.T: 18.02.1999, § 36). Sonuç olarak hem müftü ve imamların kendi yasalarından kaynaklanan dini kimlikleri, hem de uygulamada fiilen evlenme merasiminde dua etmek suretiyle nikâh kıyacak olmaları dolayısıyla bu görevlilerin yapacakları evlendirme işlemi dini bir nitelik kazanacaktır. Nitekim hem yasayı çıkaran partinin temsilcileri hem de bu görevi talep eden görevlilerin örgütlü temsilcileri dini ve resmi törenin birleştirileceğini açık bir şekilde dile getirmişlerdir. Ayrıca belirtmek gerekir ki burada belli bir inanca mensup bireylerin dini ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik bir düzenleme söz konusu değildir. Anayasa Mahkemesi Türkiyede baştan beri laiklik ilkesinin anayasal düzeyde ve uygulamada Devlet ile İslam dini arasındaki kurumsal ilişkiyi mutlak surette dışladığının söylenemeyeceğini belirtmiş ve Anayasanın, resmî bir dine yer vermemekle birlikte, çoğunluk dininin mensuplarının inanç, ibadet ve eğitim gibiEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 6 ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik resmî mekanizmalar öngördüğünü ifade etmiştir. Bu çerçevede Anayasanın 136. maddesinde, Diyanet İşleri Başkanlığını laiklik ilkesi doğrultusunda özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirmek üzere, genel idare içinde yer alan bir anayasal kurum olarak tanımlandığına dikkat çekmiştir (Anayasa Mahkemesi Kararı, 20.09.2012 tarihli, E.2012/65, K.2012/128 sayılı). Ancak belirtmek gerekir ki burada çoğunluk dininin mensuplarının inanç, ibadet eğitim ihtiyacının karşılanmasına yönelik bir düzenleme söz konusu değildir. Burada inanç ayrımı yapılmaksızın tüm vatandaşların medeni ihtiyacı olan evlenmenin hukuksal töreninin bir inanç grubunun pratik ritüeliyle birleştirilmesi söz konusudur. Bu nedenle aşağıda ayrıntılı olarak açıklanacağı gibi getirilen düzenleme ile il ve ilçe müftülüklerinin resmi evlendirme memurları arasına alınması, devletin tüm inanç grupları karşısında tarafsız olmasını gerektiren laiklik ilkesi başta olmak üzere, bireylerin din, inanç ve ibadet özgürlüğünü güvence altına alan 24. maddesi ve devletin inançlar temelinde ayrımcılık yapmasını yasaklayan 10. maddesine açıkça aykırıdır. Diğer taraftan iptali istenilen kural yasaların kamu yararı amacıyla çıkarılması gereğine de tamamen aykırı olarak yasalaştırılmıştır. Ayrıca laiklik ilkesine aykırı olarak Diyanet İşleri Başkanlığının taşra teşkilatı olan müftülüklere evlendirme memurluğu yetkisi verilmesi Anayasanın 136. maddesine de aykırıdır. Son olarak Lozan Antlaşması hükümlerine aykırı olarak din özgürlüğünü ihlal eden düzenlemenin Anayasanın 90. maddesine de aykırı olduğu belirtilmelidir. Hukuk Devleti İlkesine Aykırılık Kanun koyucu, takdir yetkisini kullanırken belirli sınırlamalara tabidir. Bu sınırlamalardan ilki kanun koyucunun takdir yetkisini kullanırken kamu yararını gözetmesi zorunluluğudur. Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel, objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması gerekir. Hukuk devletinde kanunların kamu yararı gözetilerek çıkarılması zorunludur. Kanun koyucu, Anayasaya ve hukukun genel ilkelerine aykırı olmamak kaydıyla her türlü düzenlemeyi yapma yetkisine sahip olup, düzenlemenin kamu yararına, başka bir anlatımla ülke koşullarına uygun olup olmadığının belirlenerek takdir edilmesi kanun koyucuya aittir. Anayasaya uygunluk denetiminde, kanun koyucunun kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığı değil, incelenen kuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya da grupların çıkarları gözetilerek yasalaştırılmış olup olmadığı incelenebilir (29.3.2017 tarihli, E: 2016/168, K:2017/82 sayılı Anayasa Mahkemesi Kararı). Ayrıca belirtilmesi gerekir ki, hukuk devleti ilkesi; devletin tüm organlarının üstünde hukukun mutlak egemenliğinin bulunmasını, yasa koyucunun da her zaman Anayasa ve hukukun üstün kuralları ile kendisini bağlı sayması sonucunu yaratan bir niteliktedir. Bu bağlamda yasa koyucunun yasal düzenlemelerin yapılmasındaki takdir yetkisi, sınırsız ve keyfi olmayıp, hukuk devleti ilkesiyle sınırlıdır. İptali istenen yasanın gerekçesinde düzenlemenin çıkarılış amacının vatandaşların evlenme işlemlerini kolaylaştırmak, daha kolay ve seri bir şekilde hizmet almalarını sağlamak olduğu ifade edilmiştir. Ülkede vatandaşların evlenme işlemlerini yaptırmakta ne tür zorluklarla karşılaştığı, bu sorunların kapsam ve yoğunluğunun ne olduğu, mevcut sistem içinde gerçekten bir sıkıntı varsa alınacak ilave tedbirlerle, mesela belediyelerin daha fazla evlendirme memuru istihdam etmesi sağlanarak niçin çözülemediği konusunda her hangi bir açıklama yer almamaktadır. Yasanın TBMMde görüşülmesi sürecinde de bu yönde herhangi bir tatmin ediciEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 7 bilgi ve açıklama sunulmamıştır. Eğer gerçekten mevcut sistem ihtiyacı karşılamıyorsa, ki bu yönde herhangi bir şikâyet ya da bulgu yoktur, dinsel nitelik taşımayan onlarca başka kuruma, mesela çok daha konuyla ilgili olan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının taşra teşkilatına bu görev verilebilecekken katı bir şekilde müftülüklerde ısrar edilmesi, gerçek amacın vatandaşların evlenme işlemlerini kolaylaştırmak değil, dinsel tören ile resmi törenin birleştirilmesi olduğunu göstermektedir. Nitekim yukarıda alıntılanan iktidar partisi milletvekilinin ve Diyanet Sen Başkanının açıklamalarında da görüldüğü gibi gerçek amacın evlenmenin dinsel töreni ile resmi törenini birleştirmek olduğu ve vatandaşların işlerini kolaylaştırmaktan kastedilenin resmi ve dinsel olmak üzere iki ayrı tören yapmaktan kurtarmak olduğu açık bir şekilde ifade edilmiştir. Bu ise Türk devrimlerinin temel amacı olan cinsiyet eşitliğini sağlama ve eşit yurttaşlık temelinde inanç farkı gözetilmeksizin tüm vatandaşların haklarını eşit bir şekilde koruma hedefinden geriye gidiş anlamına gelmektedir. Aşağıda açıklanacağı gibi evlenme töreninin belli bir inancın pratikleri çerçevesinde dinsel bir nitelik kazanması, pek çok vatandaşın, özellikle de toplum içinde kendini azınlıkta hisseden inanç gruplarına mensup bireylerin kendilerini sistem karşısında yabancılaşmış hissetmelerine neden olacaktır. Böyle bir yasanın kamu yararı amacıyla çıkarıldığını söylemeye olanak yoktur. Dikkat edilirse yasanın çıkarılış amacı bireylerin dinsel ihtiyaçlarını karşılamak olarak ifade edilmemiştir. Eğer temel hedef bu olsaydı bütün farklı inanç ya da inançsızlık gruplarına mensup bireylerin inançsal ihtiyaçlarını karşılamaya uygun, eşitlik ilkesini gözeten ve devletin inançlar karşısında tarafsızlığına halel getirmeyecek çözümler üretilebilirdi. Oysa böyle yapılmamış, tamamen maddi ihtiyaç temelinde asılsız bir gerekçe ileri sürülerek resmi evlenme töreni bir inancın pratikleri doğrultusunda dinsel bir niteliğe büründürülmüştür. Bireylerin inanç özgürlüğüne saygı göstermeyen, ayrımcı nitelik taşıyan ve devletin inançlar karşısında yansız olması gereğine uymayan bir düzenlemenin kamu yararı amacıyla çıkarılmadığı açık olup hukuk devleti ilkesine aykırıdır. Açıklanan nedenle iptali istenen düzenleme hukuk devleti ilkesini devletin temel nitelikleri arasında düzenleyen Anayasanın 2. maddesine aykırıdır. Laiklik, Ayrımcılık Yasağı ve İnanç Özgürlüğü Hakkına Aykırılık İptali talep edilen düzenleme üç farklı nedenle devletin tüm inançlar karşısında yansız davranmasını ve tüm bireylerin inanç özgürlüğüne saygı göstermesini gerektiren laiklik ilkesine, bireylere inançları temelinde farklı muamele yapılmasını yasaklayan ayrımcılık yasağı ilkesine ve devletin bireylerin inançlarına saygı göstermesini gerektiren inanç özgürlüğü hakkına aykırılık oluşturmaktadır. Öncelikle yukarıda açıklandığı gibi müftülüklere evlendirme memuru yetkisi tanınmasıyla dinsel bir nitelik kazanan bu uygulamanın istemeyenlere uygulanmamasını güvence altına alan bir düzenleme öngörülmemiştir. Ne yasada ne de yönetmelikte istemeyen kişilerin nikâhlarının müftü ya da imamlarca kıyılmamasını güvence altına alacak herhangi bir güvence öngörülmemiştir. Medeni Kanunun 141. maddesine göre tören yeri evlendirme daireleridir. Ancak, tören evleneceklerin istemi üzerine evlendirme memurunun uygun bulacağı diğer yerlerde de yapılabilir. Yasanın bu hükmünde herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Müftülüklere evlendirme memuru yetkisi tanınması halinde bu kişilerin evlendirme dairelerine mi geleceği yoksa müftülüklere de evlendirme dairesi açma yetkisi mi verileceği belli değildir.Esas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 8 Evlenme bir bireyin hayatındaki en önemli anlardan birisidir ve bu özel anı kişilerin kendi inanç ve istekleri doğrultusunda yaşamayı talep etmesi en doğal hakkıdır. Özellikle farklı din veya mezheplere mensup ya da inançsız olan veya Müslüman olmakla birlikte bir din adamı tarafından nikâhının kıyılmasını istemeyen kişilerin istemedikleri halde nikâhlarının din adamlarınca kıyılması açıkça din özgürlüğü hakkını ihlal ettiği gibi, devletin tüm bireylerin din özgürlüklerini güvence altına alması ve tüm inanç gruplarına ve inançsızlara eşit mesafede durmasını gerektiren laiklik ilkesine de aykırıdır. Anayasanın 2. maddesinde devletin nitelikleri arasında laiklik ilkesi de sayılmıştır. Anayasa Mahkemesinin yaptığı özgürlükçü laiklik yorumuna göre dini konulardaki bireysel tercihler ve bunların şekillendirdiği yaşam tarzı devletin müdahalesi dışında ancak, koruması altındadır. Bu anlamda laiklik ilkesi din ve vicdan özgürlüğünün güvencesidir. Dinler ve inançlar, mensuplarının yaşam biçimlerini, kimliklerini ve diğer insanlarla ilişkilerini etkiler. Din ve inanç yönünden toplumların çeşitlilik arzettiği, toplumda farklı dinlerin, inançların ya da inançsızlıkların bulunduğu da tarihsel ve sosyolojik bir gerçekliktir. Bu nedenle, demokratik ve laik devletin temel amaçlarından biri, toplumsal çeşitliliği koruyarak, bireylerin sahip oldukları inançlarıyla barış içinde bir arada yaşabilecekleri siyasal düzenleri inşa etmektir. Laiklik, devletin din ve inançlar karşısında tarafsızlığını sağlayan, devletin din ve inançlar karşısındaki hukuki konumunu, görev ve yetkileri ile sınırlarını belirleyen anayasal bir ilkedir. Laik devlet, resmî bir dine sahip olmayan, din ve inançlar karşısında eşit mesafede duran, bireylerin dini inançlarını barış içerisinde serbestçe öğrenebilecekleri ve yaşayabilecekleri bir hukuki düzeni tesis eden, din ve vicdan hürriyetini güvence altına alan devlettir. Devletle dinin ayrılığı, din ve vicdan hürriyetinin bir gereği olmanın yanında, dinin siyasi müdahalelerden korunması ve bağımsızlığını sürdürmesi için de gereklidir. Farklı dini inançlara sahip olanlar ya da herhangi bir inanca sahip olmayanlar laik devletin koruması altındadır. Devlet, din ve vicdan özgürlüğünün gerçekleşebileceği ortamı hazırlamak için gerekli önlemleri almak zorundadır (Anayasa Mahkemesi Kararı, 20.09.2012 tarihli, E.2012/65, K.2012/128 sayılı). Anayasa Mahkemesinin sözü edilen kararında laikliğin, devlete negatif ve pozitif yükümlülükler yüklediği belirtilerek, negatif yükümlülüğün, devletin bir dini ya da inancı resmî olarak benimsememesini ve bireylerin din ve vicdan hürriyetine zorunlu nedenler olmadıkça müdahale etmemesini gerektirdiği ifade edilmiştir. Pozitif yükümlülüğün ise devletin, din ve vicdan hürriyetinin önündeki engelleri kaldırması, kişilerin inandıkları gibi yaşayabileceği uygun bir ortamı ve bunun için gerekli imkânları sağlaması ödevini beraberinde getirdiği belirtilmiştir (Anayasa Mahkemesi Kararı, 20.09.2012 tarihli, E.2012/65, K.2012/128 sayılı). Anayasanın 10. maddesinde herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu; Devlet organları ve idare makamlarının bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda oldukları düzenlenmiştir. Anayasa Mahkemesine göre eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağı, bazen yan yana ve bazen de aynı şeyi ifade etmek üzere kullanılabilen kavramlardır. Günümüzde eşitlik ilkesi insan haklarına ilişkin uluslararası sözleşmelerin ayrılmaz parçasıdır. Başka bir deyişle eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağı, uluslararası hukukun en üstünde yer alan temel hukuk normu olarak kabul edilmektedir. Bu itibarla eşitlik ilkesi, hem başlı başına bir hak hem de diğer insan hak ve özgürlüklerinden yararlanılmasına hâkim, temel bir ilke olarak kabul edilmelidir. Anayasanın 10. maddesi "ayrımcılık yasağı" biçiminde düzenlenmemiş olsa bile eşitlik ilkesinin, anayasal bağlamda her durumda dayanılacak normatif bir değer taşıması nedeniyle ayrımcılık yasağının da etkili bir şekilde hayata geçirilmesi gerekir. Başka bir deyişle eşitlik ilkesi somut bir ölçüEsas Sayısı : 2017/180 Karar Sayısı : 2018/109 9 norm olarak ayrımcılık yasağını da içerir (Anayasa Mahkemesi Kararı, B.N. 2014/256, 25.06.2014. § 107, 108). Ayrımcılık yasağı ilkesi, din, siyasi görüş, cinsel ve cinsiyet kimliği gibi bir bireyin kişiliğinin unsurları olan ve kişisel tercihler temeline dayanarak veya cinsiyet, ırk, engellilik ve yaş gibi hiçbir şekilde tercih yapılamayacak kişisel özellikler temeline dayanarak fırsatlar sunulmasını ya da fırsatlardan mahrumiyetin reddini içerir (Anayasa Mahkemesi Kararı, B.N. 2014/256, 25.06.2014. § 114). Bu ilkeler ışığında iptali istenen kural değerlendirildiğinde belli bir inanç grubunun evlenme törenine ilişkin pratiklerini resmi evlenme törenine entegre etmek suretiyle devletin bir dini ya da inancı resmi olarak benimsememesi gereğine uymadığı, farklı inanç gruplarına mensup kişilerin bu resmi uygulamaya tabi tutulmamasını güvence altına alacak herhangi bir tedbir öngörmediği görülmektedir. İl ve ilçe müftülüklerine evlendirme memuru yetkisi tanınması halinde, her il ve ilçede ve hatta her evlendirme dairesinde bu kişilerin dışında yeterli sayıda evlendirme memuru bulundurulması ve istemeyen hiç kimsenin nikâhının müftüler ya da diğer müftülük çalışanı imamlar tarafından kıyılmamasının sağlanması laiklik ilkesinin bir gereğidir. Ancak ne yazık ki ne yasada ne de yasanın uygulanmasını göstermek üzere çıkarılan ve 02.12.2017 tarihli ve 30258 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Evlendirme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikte bu konuda herhangi bir açıklık bulunmamaktadır. Bireylerin inanmadıkları bir dinin ritüeline uymaya zorlanması açık bir şekilde inanç özgürlüğü hakkını ihlal eder. Yasadaki bu belirsizlik bireylerin inanç özgürlüklerine müdahale yapılıp yapılmayacağı konusunda öngörülemez bir durum yaratmaktadır. Bu belirsizlik ve güvencesizlik dolayısıyla iptali istenilen kural Anayasanın 2. maddesinde güvence altına alınan laiklik ilkesine, farklı inanç grupları arasında farklı muameleye neden olması bakımından Anayasanın 10. maddesine ve bireylerin inanç özgürlüğünü öngörülemez müdahalelere açık hale getirdiğinden Anayasanın 24. maddesine açıkça aykırıdır ve iptali g