esas sayısı karar sayısı i̇ptal i̇stemleri̇ni̇n gerekçesi̇ i̇ptal istemini içeren cumhurbaşkanı ahmet necdet sezer tarafından verilen günlü dava dilekçesinin gerekçe bölümü şöyledir  anayasa değişikliğine ilişkin sayılı yasanın iptal istemine geçilmeden öncelikle yokluğuna hükmedilmesi gerekmektedir bu nedenle önce yokluğun saptanmasına ilişkin gerekçelere yer verilecektir türkiye büyük millet meclisi genel kurulunca gününde kabul edilen sayılı türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinde değişiklik yapılması hakkında kanun yayımlanması uygun görülmeyerek anayasanın ve maddeleri uyarınca bir kez daha görüşülmesi için günlü yazı ekinde türkiye büyük millet meclisine geri gönderilmiştir geri gönderilen anayasa değişikliğine ilişkin yasanın türkiye büyük millet meclisi genel kurulundaki birinci tur görüşmelerinde önce yasanın maddelerine geçilmesi oylanmış ve kabul oyu kullanıldığının saptanması üzerine türkiye büyük millet meclisi başkanlığınca maddelere geçilmesinin kabul edildiği belirtilerek maddelerin görüşülmesine geçilmiştir bu aşamada cumhurbaşkanınca türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların kabulü için üye tamsayısının en az üçte iki çoğunluğunun oyunun gerekip gerekmediği eğer en az üçte iki çoğunluk zorunlu ise bunun hangi oylamalar için gerekli olduğunun incelenmesi gerekmektedir cumhurbaşkanınca türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen anayasa değişikliklerinin yeniden kabulü için en az üçte iki oy çokluğunun gerekipgerekmediğinin incelenmesi anayasanın maddesinin üçüncü fıkrasında cumhurbaşkanı anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderebilir meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ileaynen kabul ederse beşinci fıkrasında da doğrudan veya cumhurbaşkanının iadesi üzerine meclis üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen anayasa değişikliğineilişkin kanun kurallarına yer verilmiştir bu kurallardan cumhurbaşkanınca bir kez daha görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen anayasa değişikliğine ilişkin yasaların yayımlanmak üzere cumhurbaşkanına yeniden gönderilebilmesi için türkiye büyük millet meclisi genel kurulunda üye tam sayısının en az üçte iki çoğunluğuyla kabul edilmesi gerektiği sonucuna varılmaktadıresas sayısı karar sayısı başka bir anlatımla cumhurbaşkanının geri göndermesi durumunda anayasa değişiklik sürecinin sürebilmesi için meclisin anayasa değişikliğine ilişkin yasayı üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul etmesi zorunludur anayasanın geçici maddesinde ilk genel seçimler sonucu toplanacak türkiye büyük millet meclisinin başkanlık divanı kurulduktan sonra altı yıllık süre içinde yapılacak anayasa değişikliklerini cumhurbaşkanının türkiye büyük millet meclisine geri göndermesi durumunda meclisin geri gönderilen anayasa değişikliğine ilişkin yasayı aynen kabul edip yeniden cumhurbaşkanına gönderebilmesinin üye tamsayısının dörtte üç çoğunluğunun oyu ile olanaklı bulunduğu belirtilerek anayasada cumhurbaşkanının geri gönderdiği anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların yeniden kabul edilmiş sayılabilmesi için dahagüçlendirilmiş nitelikli oyun arandığı gösterilmiştir anayasalar siyasal yapıyı oluşturan toplumsal sözleşmelerdir kolay ve sık değiştirilememesi onun niteliği ve işlevi gereğidir anayasanın kolay değiştirilebilmesi durumunda anayasal düzenden ya da anayasal düzenin istikrarından sözedilemez bu nedenle anayasa değişikliklerinin yapılması güçleştirici kurallara bağlanmıştır anayasanın maddesinin günlü sayılı yasa ile değiştirilmeden önceki metninde anayasa değişikliğinin ancak üye tamsayısının üçte ikisinin oyuyla olanaklı bulunduğu geri gönderilen yasaların türkiye büyük millet meclisince aynen kabul edilmesi durumunda cumhurbaşkanının bunları halkoyunasunabileceği belirtilerek anayasanın kolay değiştirilememesi ilkesi benimsenmiştir sayılı yasayla yapılan değişiklikte ise anayasayı değiştirme yetersayısı beşte üçe düşürülmekle birlikte cumhurbaşkanınca geri gönderilmesi durumunda yasanın aynen kabul edilebilmesi için en az üçte iki oy çoğunluğuaranması ve halkoyuna sunulabilme olanağı korunarak anayasanın kolay değiştirilememesi ilkesi zayıflatılarak da olsa korunmuştur sonuç olarak cumhurbaşkanınca bir kez daha görüşülmesi için türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların cumhurbaşkanına geri gönderilebilmesi için üye tamsayısının en az üçte ikisininçoğunluğuyla kabul edilmesi gerekmektedir en az üçte iki oy çokluğunun anayasa değişiklik sürecinin hangi oylamalarında aranması gerektiğinin incelenmesi anayasanın maddesinin ikinci fıkrasında anayasanın değiştirilmesi hakkındaki önerilerin görüşülmesi ve kabulünün bu maddedeki düzenlemeler dışındayasaların görüşülmesi ve kabulüne ilişkin kurallara bağlı olduğu belirtilmiştir maddenin birinci fıkrasında ise anayasanın değiştirilmesine ilişkin önerilerin genel kurulda iki kez görüşüleceği ve oylamaların gizli oy yöntemiyle yapılacağından başka kural getirilmemiştir anayasanın maddesinin ikinci fıkrasında da yasa önerilerinin türkiye büyük millet meclisinde görüşülme usul ve esaslarının içtüzükte düzenlenmesi öngörülmüştüresas sayısı karar sayısı yasa önerilerinin genel kurulda görüşülme yöntemi türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün maddesinde anayasa değişiklik önerilerininki ise ve maddelerinde düzenlenmiştir anayasanın ve türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün ve maddelerine göre anayasa değişiklik önerileri genel kurulda aralarında en az saatlik süre olmak koşuluyla iki kez görüşülmekte bu iki turda dört tür oylamayapılmaktadır birinci görüşmede maddelere geçilmesi ve tek tek maddeler ikinci görüşmede ise yine tek tek maddeler ve anayasa değişikliğine ilişkin yasanın tümü oylanmaktadır yine türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğüne göre maddelerine geçilmesi ya da tümü kabul edilmeyen yasa önerileri genel kurulca reddedilmiş olmaktadır bu durumda anayasanın belirlediği nitelikli oy sayısıyla maddelere geçilmesi kabul edilmeyen anayasa değişikliklerine ilişkin öneriler reddedilmiş olacağındanmaddelerinin görüşülüp oylanması sürecine geçilememektedir bu aşamada anayasa değişikliklerinde kabul için gerekli en az üçte iki oy çokluğunun iki turda gerçekleştirilen dört tür oylamanın hangisinde aranacağı üzerinde durulması önem taşımaktadır anayasanın maddesinde aşamalardaki oylamalar tek tek sayılmadan ya da aralarında ayrım yapılmadan üye tamsayısının duruma göre beşte üçünün ya daüçte ikisinin oy çokluğu karar yetersayısı olarak öngörülmüştür anayasanın bu düzenlemesi karşısında nitelikli oy çokluğunun dört tür oylamada da aranması zorunludur dolayısıyla cumhurbaşkanının geri göndermesi durumunda anayasa değişikliğine ilişkin yasanın kabul edilmesi için gerekli üçte iki çoğunluğun maddelere geçilmesinde yapılacak oylamada da aranması gerekmektedir çünkü yasa önerisinin tümünün görüşülmesinden sonra yasalaştırılıp yasalaştırılmamasına karar verme anlamındaki maddelere geçilmesine ilişkin oylama bu yönden daha da önem taşımaktadır bu oylamada maddelere geçilmesi reddedilirse anayasa değişiklik önerisi de reddedilmiş sayılacaktır anayasa değişikliği önerisinin reddedilmesi sonucunu doğuracak bir oylamada anayasada öngörülen nitelikli karar yetersayısının aranması doğaldır nitekim anayasa mahkemesinin günlü sayılı kararında bir kanun teklifinin tüm maddeleriyle birlikte bir bütün teşkil ettiğinde kuşku yoktur anayasanın bir kanunun kabulü için maddedeki genel kuraldan ayrılarak özel bir yetersayı öngörmesi hallerinde kanunun maddeleri arasında bir ayırım yaparak bir kısmı hakkında genel nitelikteki yetersayının diğer bir kısmı hakkında da özel nitelikteki yetersayının uygulanması nasıl söz konusu olmazsa kanunun tümünün görüşülmesi ve kabulü ile maddelerin görüşülmesi ve kabulünde değişik yetersayıların aranması da düşünülemez esas sayısı karar sayısı zira maddelere geçilmesinin oylanması değişiklik teklifinin tüm olarak kabul veya reddi sonucunu doğurduğu gibi maddelerin kabul veya reddinin de ya mevcut bir anayasa kuralının değişmesi veya yeni bir anayasa kuralının meydana gelmesi sonucunu doğurduğundan kuşku yoktur bu suretle her iki oylama sonucu arasında kapsam farkı dışında anayasaya etki bakımından bir ayırım görebilmek mümkün değildir bu açıklamadan da anlaşılacağı üzere bir kanun teklifinin kabulü için anayasada özel bir yetersayının öngörülmesi hallerinde teklifin kabulü işlemini oluşturan ve sonunda kanun niteliğini kazanmada vazgeçilmez bir unsur olan her oylamada söz konusu özel yetersayısının aranmasının zorunlu olduğu üzerinde en küçük bir kuşkuya bile düşmek mümkün değildir denilerek dört tür oylamada da anayasada belirtilen nitelikli çoğunluğun aranmasının zorunlu olduğu kabul edilmiştir anayasa mahkemesinin günlü k sayılı kararında da millet meclisi i̇çtüzüğü kural olarak dört oylama öngörmektedir bu oylamalardan birincisi maddelere geçilmesinin oylanması ikincisi birinci görüşmede her maddenin teker teker oylanması üçüncüsü ikinci görüşmede yine her maddenin teker teker oya sunulması dördüncüsü yani sonuncusu ise teklifin tümünün oya sunulması işlemleridir açıklamaya gerek yok ki bu dört oylamada da anayasanın maddesinde öngörülen karar yeter sayısı aranacaktır denilerek yüksek mahkemenin her dört tür oylamada anayasadaki nitelikli çoğunluğun karar yetersayısı olarak aranacağına ilişkin görüşü sürdürülmüştür bu kararlar da cumhurbaşkanının geri gönderdiği anayasa değişikliğine ilişkin yasanın yeniden cumhurbaşkanına gönderilebilmesi için her oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edilmesinin anayasal zorunluluk olduğunu göstermektedir sayılı yasanın görüşülmesi sırasında maddelere geçilmesinin kabul edilip edilmediğinin incelenmesi sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın yeniden görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderilmesi üzerine gerçekleştirilen birinci tur görüşmelerde yasanın tümünün görüşülmesi bitirildikten sonra yapılan oylamadamaddelere geçilmesinin oyla kabul edildiği açıklanmıştır bu oy sayısı cumhurbaşkanınca geri gönderilen anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların kabulünde bulunması gereken üye tamsayısının üçte iki çoğunluğundan az olduğundan anayasa değişikliği türkiye büyük millet meclisince reddedilmiş sayılmasıesas sayısı karar sayısı gerekirken maddelere geçilmesinin kabul edildiği açıklanarak maddelerin görüşülmesine geçilmesi ve sonuçta bu yasa önerisi kabul edilerek yeniden cumhurbaşkanına gönderilmesi biçimsel yönden yasayı yoklukla sakatlamaktadır yukarıda açıklanan gerekçelerle sayılı türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinde değişiklik yapılması hakkında kanunun yokluğuna hükmedilmesi gerekmektedir sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın iptal isteminin gerekçeleri açıklanmadan öncelikli sorun olarak halkoyuna sunulmak üzere resmi gazetede yayımlanan anayasa değişikliğine ilişkin bu yasanın anayasa mahkemesince denetime bağlı tutulup tutulamayacağının incelenmesi gerekmektedir anayasanın maddesinin üçüncü fıkrasında cumhurbaşkanının anayasa değişikliklerine ilişkin yasaları bir kez daha görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderebileceği meclisin geri gönderilen yasayı üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse cumhurbaşkanının bu yasayı halkoyuna sunabileceği belirtilmiştir aynı maddenin dördüncü fıkrasında halkoyuna sunulan anayasa değişikliğine ilişkin yasanın resmi gazetede yayımlanacağı altıncı fıkrasında da halkoyuna sunulan anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların yürürlüğe girmesi için halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olmasının gerektiği vurgulanmıştır günlü sayılı anayasa değişikliğinin halkoyuna sunulması hakkında yasanın maddesinde de anayasa değişikliğinin halkoylaması ilgili anayasa değişikliği kanununun resmi gazetede yayımını takip eden yüzyirminci günden sonraki ilk pazar günü yapılır denilerek anayasa değişikliğine ilişkin yasanın yayımlanarak halkoyuna sunulacağı kurala bağlanmıştır görüldüğü gibi anayasanın maddesi ile sayılı halkoylamasına ilişkin yasanın yukarıda açıklanan kurallarında halkoylamasına sunulmak üzere resmi gazetede yayımlanan metin yasa olarak nitelendirilmekte yasanın yalnızca yürürlüğe girmesi halkoyunda çoğunlukla kabul edilmesi koşuluna bağlanmaktadır halkoyuna sunulan yasa halkoylamasından sonra yeniden yayımlanmayacak yalnızca değişikliğin kabul edildiğinin yüksek seçim kurulunca ilanı üzerine kendiliğinden yürürlüğe girecektir başka bir anlatımla yayımlanan metin hukuksal yönden yasa niteliği kazanacak ancak yürürlüğe girmesi halkoylamasında kabul edilmesi koşuluna bağlı olacaktır anayasanın maddesinde anayasa mahkemesinin yasaların anayasaya biçim ve esas yönlerinden uygunluğunu denetleyeceği anayasa değişikliklerinin ise yalnızca biçimsel yönden incelenip denetleneceği yasaların biçim yönünden denetlenmesinin son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı anayasa değişikliklerinde ise öneri ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği koşuluna uyulup uyulmadığı ile sınırlı olarak yapılacağı kurala bağlanmıştıresas sayısı karar sayısı yine anayasanın maddesinde yasaların yayımlandığı günden başlayarak on gün geçtikten sonra biçim bozukluklarına dayalı iptal davası açılamayacağı belirtilmiştir anayasanın maddesinde de cumhurbaşkanına yasaların ya da madde ve kurallarının biçim ve esas yönlerinden anayasaya aykırılığı savıyla anayasa mahkemesinde doğrudan doğruya dava açma hakkı verilmiştir anayasanın yukarıda açıklanan ve maddelerinde dava açılabilmesi ve anayasa mahkemesinin denetimi için yürürlüğe girme koşulu aranmamış yasaların resmi gazetede yayımlanması yeterli görülmüştür öte yandan anayasa mahkemesinin sayılı kamu i̇ktisadi teşebbüsleri personel rejiminin düzenlenmesine ilişkin kanun hükmünde kararname ile ilgili günlü k sayılı kararında maddenin ve bendlerinde personelin para ve para yerine geçen evrak ve senetler ile bilanço tutanak rapor ve benzeri her türlü belge ve defterler üzerinde işledikleri suçlardan dolayı türk ceza yasasına göre cezalandırılacakları ayrıca görevlerinden ayrılmış olsalar bile görevleri sırasında edindikleri gizli bilgileri yetkili amirin izni olmadan açıklayamayacakları aksi takdirde bunlar hakkında türk ceza yasasının maddesi hükümlerinin uygulanacağı yer almaktadır khknin maddesinde ceza ile ilgili düzenlemelerin yürürlüğü yasalaşma koşuluna bağlanmıştır bu nedenle öncelikle anayasaya aykırılık bakımından inceleme yeteneğinin bulunup bulunmadığının saptanması gerekir yukarıda ilgili bölümlerinde de belirtildiği üzere anayasanın maddesinde khklerin şekil ve esas bakımından anayasaya uygunluğunun denetleneceği hükme bağlanmıştır bu hükme göre khknin tüm maddeleri yürürlükte olsun olmasın anayasaya uygunluk denetimine bağlı tutulmalıdır çünkü maddede yürürlük koşulu bulunmamaktadır khknin bir maddesinin yürürlüğünün belli bir tarihe bırakılması ile yasalaşma koşuluna bağlanması arasında anayasal denetim açısından ayrım yoktur yürürlüğü yasalaşma koşuluna bağlanan madde anayasal denetime bağlı tutulmayacaksa belli bir tarihte yürürlüğe girmesi öngörülen maddenin de anayasaya uygunluk denetiminin yapılması gerekir oysa belli bir tarihte yürürlüğe girecek maddenin anayasal denetiminin yapılması zorunludur çünkü aksi halde bu maddeler soyut norm denetiminden kaçırılmış olur bu durumda yürürlüğü yasalaşma tarihine bırakılan maddenin anayasaya uygunluğunun da incelenmesi kaçınılmazdır denilerek anayasanın maddesinde yürürlük koşulunun bulunmadığı bu nedenle yasa ya da maddelerinin yürürlükte olsun olmasın anayasaya uygunluk denetimine bağlı tutulması gerektiği kabul edilmiştir ayrıca anayasa değişikliğine ilişkin yasa ya da maddelerinin anayasa mahkemesince iptal edilmesi durumunda bu yasa ya da maddeler halkoyuna sunulmayacağından yapılan anayasaya uygunluk denetimi sonuçsuz da kalmayacaktıresas sayısı karar sayısı öte yandan anayasanın maddesinin ikinci fıkrasının son tümcesinde kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz kuralına yer verilerek biçim bozukluğuna ilişkin iptal davası açma hakkı yasanın yayımından başlayarak on günlük süre ile sınırlandırılmıştır halkoyuna sunulan anayasa değişikliğine ilişkin yasaların halkoylaması sonuçlanmadan anayasaya uygunluk denetimine bağlı tutulamayacağı savı on günlük sınırlama nedeniyle bu tür yasaların hiçbir zaman denetime bağlı tutulamayacağı anlamına gelmektedir ki bunu anayasanın maddesiyle bağdaştırmaya olanak yoktur bu nedenlerle halkoyuna sunulmak üzere günlü sayılı resmi gazetede yayımlanan günlü sayılı yasanın anayasaya uygunluk denetiminin yapılması gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır bu bölümde sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın yokluğunun saptanması isteminin kabul edilmemesi olasılığına karşılık yasanın biçimsel yönden anayasaya aykırılık gerekçelerine yer verilmiştir bu gerekçeler gözönünde bulundurularak aşağıdaki sonuçlara varılmaktadır cumhurbaşkanınca yeniden görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen anayasa değişikliğine ilişkin yasaların yeniden kabulünde üye tamsayısının en az üçte ikisinin oy çoğunluğunun gerekli olduğu ve bu çoğunluğun her tür oylamada aranacağı yukarıda sayılı bölümde açıklanmış ve gerekçelerine yer verilmiştir aa sayılı türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinde değişiklik yapılması hakkında kanunun türkiye büyük millet meclisine geri gönderilmesi üzerine genel kurulda gerçekleştirilen yeniden kabule ilişkin birinci tur görüşmelerin başında maddelere geçilmesinin oyla kabul edilmiş sayılması yasanın tümü yönünden anayasanın her tur oylamada en az üçte iki oy çokluğu arayan maddesine aykırılık oluşturmaktadır bb sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın türkiye büyük millet meclisine geri gönderilmesi üzerine genel kurulda gerçekleştirilen birinci tur görüşmelerde geçici ve geçici maddeleri ile yürürlük maddesine sırasıyla ve oy verildiği açıklanmıştır bu oy sayıları cumhurbaşkanınca geri gönderilen anayasa değişikliklerinin yeniden kabulü için gerekli üye tamsayısının üçte iki çoğunluğundan az olduğu için ilgili maddelerin reddedilmiş sayılması ve ikinci tur görüşmelerde oylanmaması gerekirken oylanarak kabul edilmesi biçimsel yönden anayasanın her tür oylamada nitelikli çoğunluk arayan maddesiyle bağdaşmamaktadıresas sayısı karar sayısı cc cumhurbaşkanınca türkiye büyük millet meclisine geri gönderilen sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın ikinci tur görüşmelerinde maddenin oyla kabul edildiği açıklanmış ve ikinci tur sonunda madde de dahil yasanın tümü oylanmıştır oysa madde cumhurbaşkanının türkiye büyük millet meclisine geri gönderdiği yasanın yeniden kabulü için gerekli üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu olan nin altında oy aldığından reddedilmiş olmaktadır i̇kinci turun sonunda anayasa değişikliğine ilişkin yasanın tümü kabul edilmeyen maddenin dışarıda bırakıldığı belirtilmeden oya sunulmuş ve tümünün kabul edildiği açıklanmıştır yasanın reddedilmiş maddesiyle birlikte tümünün oylanması sonucu ortaya çıkan istencin geçerli olamayacağı açıktır bir yasanın tümünün kabul edilmesi reddedilmiş maddenin kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurmayacak başka bir deyişle ona hukuksal geçerlik kazandırmayacaktır tersi durumda anayasa mahkemesinin ve sayılı kararlarında da belirtildiği gibi anayasada öngörülen çoğunluğun her tür oylamada aranması gerektiğine ilişkin yargının bir anlamı kalmayacaktır oysa yine aynıkararlarda belirtildiği gibi oylamalar ancak birlikte anlam ve değer kazanmaktadır ayrıca yöntemince kabul edilmeyen bir madde ya da maddelerin metinden çıkarılmayarak yasanın tümünün oylanması yasanın tümü üzerinde anayasada öngörüldüğü biçimde oylama yapılmadığını göstermektedir çünkü yöntemince kabul edilmeyen madde ya da maddeler metinden çıkarılmayarak yasanın tümü kavramı içeriği belirsiz duruma getirilmektedir bu durum madde ya da maddelerin kabulü ya da reddi için oy veren milletvekillerinin yasanın tümü oylanırken sağlıklı bir değerlendirme yapmasını olanaksız kılmaktadır birinci turda üçte iki çoğunluğun altında oy alan ve reddedilmiş sayılan maddelerin ikinci turda yeniden oylanması ikinci turun sonunda hem bu maddelerin hem de ikinci turda yine üye tamsayısının üçte ikisinin altında oy alıp reddedilmiş sayılan maddenin yasa önerisinin tümünün oylanmasına katılması biçimsel yönden anayasanın maddesine aykırılık oluşturmaktadır anayasa mahkemesinin konuya ilişkin yukarıda açıklanan kararlarına karşın yöntemince kabul edilmeyerek reddedilmiş madde ya da maddelerin yasanın tümünün oylanmasına katılıp dolaylı olarak kabul edilmiş sayılmasına olanak tanınması anayasanın maddesine de aykırı düşmektedir anayasanın maddesinin altıncı fıkrasında halkoyuna sunulan anayasa değişikliklerine ilişkin yasaların yürürlüğe girmesi için halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olmasının gerektiği belirtilmiştir bu kural uyarınca halkoyuna sunulan yasa ya da maddelerinin yürürlüğe girebilmesi için halkoyunun çoğunluğunca kabul edilmesi gerekmektedir oysa sayılı yasanın maddesiyle anayasaya eklenen geçici esas sayısı karar sayısı maddenin birinci fıkrasında onbirinci cumhurbaşkanı seçiminin ilk tur oylaması bu kanunun resmi gazetede yayımını takip eden kırkıncı günden sonraki ilk pazar günü ikinci tur oylaması ise ilk tur oylamayı takip eden ikinci pazar günü yapılır denilerek yasanın yayımlanmasıyla cumhurbaşkanı seçim sürecinin başlatılması öngörülmektedir anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girmesi halkoyuna sunulup sunulmamasına göre farklılık gösterdiğinden geçici maddede seçim sürecinin yasanın yayımına bağlanması biçim yönünden anayasanın maddesiyle bağdaşmamaktadır çünkü maddenin ya da yasanın halkoylamasına götürülmesi durumunda yürürlükte olmayan bir yasa kuralına dayanılarak cumhurbaşkanıseçiminin yapılması olanaklı kılınmaktadır halkoyuna götürülen yasa ya da maddelerinin yayımlanması onların yürürlüğe girmeleri için yeterli olmayıp yalnızca halkın bilgilendirilmesi amacı ve anlamı taşımaktadır bu nedenle sayılı anayasa değişikliğine ilişkin yasanın maddesiyle anayasaya eklenen geçici maddenin birinci fıkrasındaki düzenleme biçimsel yönden anayasanın maddesine aykırı düşmektedir sonuç yukarıda açıklanan gerekçelerle halkoyuna sunulmak üzere günlü sayılı resmi gazetede yayımlanan günlü sayılı türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinde değişiklik yapılması hakkında kanunun yok hükmünde olduğunun saptanmasına olmadığı takdirde yasanın tümünün biçimsel yönden anayasaya aykırılığı nedeniyle iptaline karar verilmesini arzederim i̇ptal istemini içeren tbmm üyeleri deniz baykal kemal anadol ve milletvekili tarafından verilen günlü dava dilekçesinin gerekçe bölümü şöyledir anayasanın değiştirilmesinde uygulanacak ilke ve yöntemler anayasanın inci maddesinde gösterilmiştir anayasanın inci maddesinin birinci fıkrasında genel olarak anayasa değişikliğinin teklifi ve kabulü için aranacak yeter sayılar iki defa görüşme ve gizli oy ilkeleri düzenlenmiştir inci maddenin ikinci fıkrasında anayasanın değiştirilmesi hakkındaki tekliflerin görüşülmesi ve kabulünde inci maddede belirtilen kayıtlar dışında kanunların görüşülmesi ve kabulü hakkındaki esasların uygulanması öngörülmüştüresas sayısı karar sayısı inci maddenin üçüncü fıkrasında cumhurbaşkanının anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere tbmmye geri gönderme yetkisi tbmmnin geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul imkanı ve tbmmnin geri gönderilen kanunu üçte iki çoğunlukla aynen kabulü halinde cumhurbaşkanının bunu halkoyuna sunabilme seçeneği düzenlenmiştir inci maddenin dördüncü fıkrasında üye tamsayısının beşte üçü veya üçte ikisinden az oyla tbmm tarafından kabul edilip cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere tbmmye iade edilmeyen anayasa değişikliği hakkındaki kanunun halkoyuna sunulmak üzere resmi gazetede yayımlanacağı ifade edilmiştir inci maddenin beşinci fıkrasında ise tbmmnin doğrudan üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul ettiği anayasa değişikliğine ilişkin kanunlar ile cumhurbaşkanının iadesi halinde tbmm tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ettiği kanunlar için uygulanacak sürece ilişkin ilkeler gösterilmiştir bu hükümlere bakıldığında anayasanın inci maddesinin anayasa değişikliği tekliflerinin kabulü ve onaylanması bakımından kademeli bir usul öngördüğü anlaşılmaktadır bu kademeli usul anayasa değişikliği tekliflerinin kabulü için türkiye büyük millet meclisi üye tamsayısının beşte üçü ya da üçte ikisi biçiminde iki farklı karar yetersayısının ve bunlara bağlı zorunlu ya da ihtiyari halkoylamasının öngörülmüş olmasının sonucu olarak doğmuştur i̇ki defa görüşülme bir başka deyişle ivedilikle görüşme yasağı ve gizli oy ilkeleri söz konusu usulün her aşamasında geçerli olan ilkelerdir bu kademeli usulün ilk aşamasında anayasa değişikliği teklifinin kabulü için tbmm üye tamsayısının en az beşte üç çoğunluğunun oyu gerekmektedir bununla birlikte söz konusu anayasa değişikliği teklifinin birinci aşamada üye tamsayısının beşte üçünden hatta üçte ikisinden fazla bir çoğunlukla kabul edilmesi de olanaklıdır anayasanın inci maddesinin dördüncü fıkrasına göre meclisçe üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen anayasa değişikliği hakkındaki kanun cumhurbaşkanı tarafından meclise iade edilmediği takdirde halkoyuna sunulmak üzere resmi gazetede yayımlanır bir başka deyişle anayasa değişikliğine ilişkin kanunun tbmmde beşte üçle üçte iki arasında bir çoğunlukla kabul edilmiş olması durumunda cumhurbaşkanının önünde iki seçenek vardır söz konusu anayasa değişikliğine ilişkin kanunu bir daha görüşülmek üzere tbmmye geri göndermek ya da halkoylamasına sunmak bu durum ve aşamada gidilecek halkoylaması mecburi halkoylaması niteliğini taşımaktadır bu ilk aşamada anayasa değişikliğine ilişkin bir kanunun meclis üye tamsayısının üçte ikisiyle ya da daha fazla bir çoğunlukla kabul edilmiş olması durumunda ise cumhurbaşkanının önünde bulunan seçenek sayısı üçe çıkmaktadır söz konusu anayasa değişikliğine ilişkin kanunu resmi gazetede yayımlamak bir daha görüşülmek üzere tbmmye geri göndermek ya da halkoylamasına sunmak bu durumda yapılacak halkoylaması isteğe bağlı ihtiyari bir niteliktedir anayasanın inci maddesinin anayasa değişikliklerine ilişkin olarak öngördüğü kademeli usulün ikinci aşaması ise anayasa değişikliğine ilişkin kanunun bir daha görüşülmek üzere cumhurbaşkanınca tbmmye geri gönderilmesi durumunda ortaya çıkmaktadır buesas sayısı karar sayısı durumda anayasa değişikliği sürecinin devam edebilmesi için tbmmnin söz konusu anayasa değişikliğine ilişkin kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul etmesi gerekmektedir bu anayasanın cumhurbaşkanı anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri gönderebilir meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse cumhurbaşkanı bu kanunu halkoyuna sunabilir şeklindeki inci maddesinin üçüncü fıkrasının öngördüğü bir zorunluluktur kaldı ki doğrudan veya cumhurbaşkanının iadesi üzerine meclis üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya gerekli görülen maddeleri cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir halkoylamasına sunulmayan anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya ilgili maddeler resmi gazetede yayımlanır düzenlemesini getiren anayasanın inci maddesinin beşinci fıkrasının amir hükmü de aynı zorunluluğu tekrarlamaktadır bu düzenlemelerden anlaşılacağı gibi anayasa koyucu tarafından anayasa değişikliğinin kabulü bakımından bu kademeli usulün ilk aşamasında tbmm üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu kabul karar yetersayısı olarak yeterli görülmüşken cumhurbaşkanınca bir daha incelenmek üzere geri gönderme durumunun söz konusu olduğu ikinci aşamada aynen kabul için karar yetersayısının üye tamsayısının üçte ikisi olduğu açıkça hükme bağlanmıştır anayasa değişikliklerinin teklif görüşme ve kabulüne ilişkin esaslar anayasanın inci maddesinin yanısıra tbmm i̇çtüzüğünün üncü ve üncü maddelerinde de düzenlenmiştir bunlardan anayasa değişiklik tekliflerinin kabulü başlıklı üncü madde de anayasa değişiklik tekliflerinin birinci ve ikinci görüşmelerinde maddelerin kabulü ile ikinci görüşmenin sonunda tümünün kabulü üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyu ile mümkündür kuralı konulmuştur bu düzenlemede göze çarpan ilk özellik anayasa değişiklikleri için gerekli olan kabul yetersayısının hem değişiklik teklifinin tümü hem de her bir madde için ayrı ayrı aranmasıdır burada dikkati çeken bir diğer husus ise i̇çtüzüğün anayasa değişiklikleri için gerekli kabul karar yetersayısını yalnızca yukarıda değinilen kademeli usulün ilk aşaması bakımından düzenlemiş ikinci aşamadaki yani cumhurbaşkanı tarafından geri gönderilmesi üzerine bir daha görüşülmesi sırasındaki aynen kabul karar yetersayısı konusunda sessiz kalmış olmasıdır ancak ikinci aşamadaki aynen kabul için gerekli karar yetersayısı yukarıda açıkladığımız anayasanın inci maddesinin üçüncü ve beşinci fıkralarının amir hükümleri uyarınca tbmm üye tamsayısının üçte ikisi olmak zorundadır buna göre bir daha görüşülmek üzere cumhurbaşkanınca geri gönderilen anayasa değişikliklerinin tbmmde görüşülmesi sürecinde maddelerinin ve tümünün aynen kabulü için i̇çtüzüğün üncü maddesinde beşte üç olarak belirtilmiş olan yetersayı anayasanın inci maddesinin amir hükmü gereği üçte iki olarak uygulanmalıdır anayasa değişikliklerinde teklifin tümü için olduğu gibi maddelerin kabulünde de aynı nitelikli kabul karar yetersayısının aranacağı hususu tbmm i̇çtüzüğünün yanısıra anayasa mahkemesinin k sayılı kararında da açıklığa kavuşturulmuştur anayasa mahkemesi söz konusu kararında aynen şu değerlendirmeleri yapmıştır bir kanun teklifinin tüm maddeleriyle birlikte bir bütün teşkil ettiğinde kuşku yoktur anayasanın bir kanunun kabulü için ncı maddedeki genel kuraldan ayrılarak özel bir yetersayı öngörmesi hallerinde kanunun maddeleri arasında bir ayırım yaparak bir kısmıesas sayısı karar sayısı hakkında genel nitelikteki yetersayısının diğer bir kısmı hakkında da özel nitelikteki yetersayısının uygulanması nasıl söz konusu olamazsa kanunun tümünün görüşülmesi ve kabulü ile maddelerin görüşülmesi ve kabulünde değişik yetersayıların aranması da düşünülemez bu maddede geçen teklifin kabulü deyiminin kanun teklifinin maddeler de dahil olmak üzere bütününü kapsadığında şüphe yoktur zira yukarıda da açıklandığı gibi bir teklifin maddeleri kabul edilmedikçe tümünün kabul edilmiş olmasının bir mana ve değeri bulunmayacağı ve teklifin kanunlaşmasının mümkün olamayacağı gibi tümü oylanıp kabul edilmedikçe sadece maddelerin oylanıp kabul edilmiş olmasının da bir mana ve değeri bulunmaz ve böyle bir işleme tabi tutulan teklif de kanun niteliği kazanamaz bu açıklamadan da anlaşılacağı üzere bir kanun teklifinin kabulü için anayasada özel bir yetersayının öngörülmesi hallerinde teklifin kabulü işlemini oluşturan ve sonunda kanun niteliğini kazanmada vazgeçilmez bir unsur olan her oylamada söz konusu özel yetersayısının aranmasının zorunlu olduğu üzerinde en küçük bir kuşkuya bile düşmek mümkün değildir aynı yöndeki değerlendirme için bkz anayasa mahkemesinin k kt sayılı kararı anayasanın inci maddesinin üçüncü ve beşinci fıkraları tbmm i̇çtüzüğünün üncü maddesi ve yukarıda anılan anayasa mahkemesi kararları doğrultusunda anayasa değişikliğine ilişkin kanunların cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere tbmmye geri gönderildiği durumlarda bu kanunların tümünün yanında maddelerinin de tek tek meclisin üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul edilmesinin anayasayı değiştirme sürecinin devam edebilmesi için bir zorunluluk olduğu açıktır bu zorunluluk üçte iki çoğunlukla kabul edilmeyen maddelerin reddedilmiş sayılarak kanun metninden çıkarılmasını gerektirir kabul karar yeter sayıları konusunda belirtilen bu hususun öğretide bazı yazarlarca anayasayı değiştiren kanunun tümüyle kabulü ile maddelerinin kabulü bakımından bir ayrım yapılmamak suretiyle örtülü olarak özbudun ergun türk anayasa hukuku yetkin yay baskı ankara tanör bülentyüzbaşıoğlu necmi anayasasına göre türk anayasa hukuku beta yay bası i̇stanbul gönenç levent anayasa değişikliklerinin türkiye büyük millet meclisine geri gönderilmesi ve halkoyuna sunulması yaşayan anayasa bazı yazarlarca da bu ayrım yapılarak açıkça kabul gördüğünü ifade etmek gerekir teziç erdoğan türk parlamento hukukunun kaynakları ve i̇lgili anayasa mahkemesi kararları i̇ühf yay i̇stanbul teziç erdoğan cumhurbaşkanının geri gönderme yetkisi anayasa yargısı ankara onar erdal anayasasında anayasayı değiştirme sorunu ankara vd bu esasl