esas sayısı karar sayısı yokluk i̇ptal ve yürürlüğün durdurulmasi i̇stemleri̇ni̇n gerekçesi̇ günlü dava dilekçesinin gerekçe bölümü şöyledir türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinde değişiklik yapılmasına dair kanunun nci maddesi ile anayasamızın uncu maddesinin dördüncü fıkrasına bütün işlemlerinde ibaresinden sonra gelmek üzere ve her türlü kamu hizmetlerinden yararlanılmasında ibaresi nci maddesi ile de anayasamızın nci maddesine altıncı fıkradan sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra eklenmiştir kanunda açıkça yazılı olmayan herhangi bir sebeple kimse yükseköğretim hakkını kullanmaktan mahrum edilemez bu hakkın kullanımının sınırları kanunla belirlenir sayılı türkiye cumhuriyeti anayasasının bazı maddelerinin değiştirilmesine dair kanun un genel gerekçe sine bakıldığında şu tümceler göze çarpmaktadır yükseköğretim kurumlarında kılık ve kıyafetlerinden dolayı bazı öğrencilerin eğitim ve öğrenim hakkının engellenmesi kronik bir sorun haline gelmiştir kurucusu ve üyesi bulunduğumuz avrupa konseyine üye ülkelerin hiç birinde üniversite düzeyinde böyle bir sorun mevcut bulunmamaktadır buna rağmen ülkemizde uzun bir süredir üniversitelerde bazı kız öğrencilerin başlarını örtmede kullandıkları kıyafetler nedeniyle eğitim ve öğrenim hakkını kullanamadıkları bilinmektedir atatürkün hedef gösterdiği çağdaş uygarlık düzeyinde fikri hür vicdanı hür irfanı hür nesiller yetiştirilmesi kişilerin yükseköğrenim hakkından kanun önünde eşitlik ilkesi gereği hiçbir nedenle ayrımcılığa tabi tutulmadan yararlanmasını zorunlu kılmaktadır bu nedenlerle anayasanın uncu ve nci maddesinde işbu değişikliklerin yapılması gereği doğmuştur nci maddenin gerekçesinin nci paragrafına bakıldığında getirilen düzenlemenin amacının tüm idare makamları gibi üniversitelerin de yükseköğretim hizmeti sunarlarken dil renk cinsiyet siyasi düşünce felsefi inanç mezhep giyim kuşam ve benzeri sebeplerle bu hizmetten yararlanan kişilerin arasında ayrımcılık yapmasını olanaksızlaştırmak olarak ifade edildiği görülmektedir nci maddenin gerekçesinin son tümcesinde ise ülkemizde münhasıran yükseköğretim hizmetlerinden yararlanan vatandaşlar arasında eşitliği sağlama ve yükseköğretim kurumlarında öğrenim haklarından mahrum edilen kişilerin bu hak mahrumiyetini ortadan kaldırma amacı belirtilmektedir sayılı kanunun genel gerekçesi ve nci maddelerin gerekçeleri anayasa komisyonunda ve genel kuruldaki görüşmelerde söz konusu maddeler üzerindeki konuşmacıların ve grup sözcülerinin açıklamaları incelendiğinde yönelinen temel hedefin kamu hizmetlerinden yararlanan veya yükseköğrenim hakkını kullananlar için dinî amaçlıesas sayısı karar sayısı örtünme serbestisi tanınması bu şekilde örtünenlerin kamu hizmetlerinden yararlanmalarını önleyecek düzenleme veya yaptırımların engellenmesi olduğu anlaşılmaktadır türbana ilişkin düzenlemenin anayasa komisyonundaki görüşmelerinde türban yasasının mimarlarından olan komisyon başkanının açıkça yapamayız çünkü açıkça deyince açıkça teklif nasıl getirilir böyle bir şey olabilir mi yani i̇lk dört madde açıkça teklif burada nasıl görüşülür şeklinde komisyon tutanağının sayfasına yansıyan görüşü bu düşüncenin bir örneğidir söz konusu anayasa değişikliğinin türkiyenin siyasal gündemine türban yasası olarak girmesi ve teklifi hazırlayıp imzalayan milletvekillerinin başbakanın adalet ve kalkınma partisi üst düzey yöneticilerinin milliyetçi hareket partisi genel başkanı ile üst düzey yöneticilerinin açıklamaları da bu saptamayı doğrulamaktadır sayılı kanununla yukarıda açıklanan hedefe ulaşmak için adı konulmadan ve dolaylı bir biçimde dinî amaçlı örtünme dinî kıyafet dahil her türlü dinî simge ve üniformayı da içerecek kapsamlı bir kıyafet serbestîsi tanınmıştır çünkü tarih ve sayılı kanunun inci maddesinde yapılan düzenlemeyle devlet organları ve idare makamlarına bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uymak yükümlülüğünün yanı sıra kamu hizmetlerinden kişilerin kanun önünde eşitlik ilkesine uygun bir biçimde yararlanmalarını sağlamak yükümlülüğü kişilere de devlet organları ve idare makamlarından sundukları kamu hizmetlerinden kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak yararlanmalarını sağlamasını istemek imkânı getirilmiştir olaya kıyafet açısından bakıldığında bu hüküm karşısında devlet organları ve idare makamlarının kişilere kıyafetleri nedeniyle yasak uygulayarak kamu hizmeti vermekten kaçınamayacaklarını kişilerin kamu hizmetlerinden yararlanmalarını da kıyafet nedeniyle yapılan yasaklamalarla engelleyemeyeceklerini söylemek gerekmektedir ancak bu düzenlemede yer alan kamu hizmetinden yararlanılmasında ölçütünün hem hizmet alan hem de hizmet veren konumundaki kimseler için bir belirsizlik yaratacağı ortadadır şöyle ki örneğin üniversitelerdeki araştırma görevlileri öğrenim vererek kamu hizmeti sunduklarında getirilen kıyafet serbestisinin kapsamı dışında kalırken yüksek lisans bağlamında öğrenim gören yani kamu hizmetinden yararlanan kimlikleri ile getirilen kıyafet serbestliğinden kanun önünde eşitlik ilkesi çerçevesinde yararlanmak konumunda olacaktır eğitim fakültelerinin ve sınıf öğrencilerinin okul uygulaması öğretmenlik deneyimi dersleri kapsamında ilköğretimde stajyer öğretmen statüsünde derslere türbanlı girmelerinin önünün açılacak olması bunun örneklerinden biridir bu durumda kamu hizmeti alanla verenin ayırımını kim yapacaktır yine benzer bir durumun tıp fakültelerinde yaşanması da kaçınılmaz olacaktır bu düzenlemeden yararlanılarak türban dinî kıyafet ve simgeler dahil her türlü kıyafet ilköğretimden yükseköğretime öğretim hizmetlerinden yararlanma bağlamında herhangi bir engelle karşılaşmadan yayılabilecektir tarih ve sayılı kanunun nci maddesinde ise kanunda açıkça yazılı olmayan herhangi bir sebeple kimsenin yükseköğrenim hakkını kullanmaktan mahrum edilemeyeceği bildirilmekle yükseköğretim kurumlarında dinî amaçlı örtünme nedeniyle öğrenim hakkından yararlanmanın engellenmesinin de önüne geçilmektedir bunun da yasa ile açıkça yasaklanmadıkça yükseköğretimde kıyafetin türban dini amaçlı örtünme dini ve siyasi üniforma dahil serbest bırakıldığı yükseköğrenim hakkını kullananlara bu kıyafetleriesas sayısı karar sayısı taşımaktan dolayı yüksek öğrenim hakkını kullanmaktan mahrumiyet sonucunu doğuracak bir yaptırım getirilemeyeceği ve uygulanamayacağı anlamına geldiğinde kuşku yoktur halbuki dini amaçlı kıyafetlerin serbest bırakılması anayasa mahkemesince k tarih ve tarihli kararla anayasaya aykırı bulunmuştur anayasa mahkemesi k sayı ve tarihli kararıyla da bu hususu yinelemiştir avrupa i̇nsan hakları mahkemesi danıştay ve anayasa mahkemesinin kararları göz önünde tutulduğunda sayılı kanunla getirilmiş olan kıyafet serbestisinin söz konusu kararlarda anayasamızdaki lâiklik ilkesi ile örtünme arasında kurulmuş olan ilişkiyi temelsiz ve anayasa mahkemesinin ve tarihli söz konusu kararlarını etkisiz bırakmaya yönelik olduğunu başta lâiklik ilkesi olmak üzere anayasamızın nci maddesinde belirtilen cumhuriyetin temel nitelikleri ile bağdaşmayacağını böyle bir serbestiyi tanımak için anayasanın uncu ve nci maddelerinde yapılan değişikliklerin cumhuriyetimizin anayasamızın nci maddesinde belirtilen temel niteliklerini dolaylı bir biçimde değiştirmek anlamını taşıyacağını ve bu nedenle anayasamızın üncü maddesinde ifade edilen değiştirilemezlik ilkesine aykırı düşeceğini söylemek gerekir bu saptamayı yaptıktan sonra sayılı kanunun ve nci maddelerinin anayasaya aykırılık gerekçeleri şu şekilde ayrıntılı bir biçimde ortaya konulabilir tarih ve sayılı kanunun ve nci maddelerinin anayasanın nci maddesine aykırılığı anayasanın nci maddesinde türkiye cumhuriyeti toplumun huzuru millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına saygılı atatürk milliyetçiliğine bağlı başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik lâik ve sosyal bir hukuk devlettir hükmü yer almaktadır üniversitelerde ve her türlü öğrenim kurumunda kamu hizmetinden yararlananların dinî amaçlı örtünmesine dinî ve siyasî üniforma niteliğindeki kıyafetleri giyebilmesine simgeleri taşıyabilmesine imkân tanıyacak bir düzenleme ise anayasa mahkemesinin yukarıda belirtilen sayı ve tarihli ve sayı ve tarihli kararlarına göre anayasanın nci maddesinde türkiye cumhuriyetinin nitelikleri arasında gösterilen toplumun huzuru milli dayanışma içinde insan haklarına saygılı atatürk milliyetçiliğine bağlı başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik lâik ve sosyal bir hukuk devleti hususları ile bağdaşmamakta ve bunlara aykırı düşmektedir söz konusu anayasa mahkemesi kararları doğrultusunda incelendiğinde tarih ve sayılı kanunun ve nci maddelerinin de anayasanın nci maddesinde belirtilen hususlara aykırı olduğu görülmektedir ve nci maddelerin cumhuriyetin anayasanın nci maddesinde belirtilen toplumun huzuru millî dayanışma içinde niteliğine aykırılığı tarih ve sayılı kanunun ve nci maddelerinin dolaylı bir biçimde getirdiği geniş kapsamlı kılık kıyafet serbestîsinin dinî amaçlı örtünmeyi dinî ve siyasî üniformaları ve simgeleri de içereceğine yukarıda değinilmiştiresas sayısı karar sayısı böylesi sınırsız ve koşulsuz bir kıyafet serbestisinin ise toplumsal huzuru ve ulusal dayanışmayı zedelemesi hatta giderek ortadan kaldırması kaçınılmazdır çünkü dinî örtünme amaçlı kıyafetlerin giyilmesinin sınırsız koşulsuz serbest bırakılması halinde bu tür kıyafetlerin giyilmesi kamu yönetiminde ve toplumsal yaşamda ayırımcılığı davet edebilecek bu tür kıyafetleri giyenlerin giymemeyi tercih edenlere yönelik bir etkileme baskı dayatma ve tehdit unsuru haline gelebilecek örtünen örtünmeyen inançlı inançsız müslüman olan olmayan şeklinde din eksenli ayrışmalar kutuplaşmalar ve bunlara bağlı olarak kamu düzenini ve huzurunu tehdit edecek gerginlikler ve çatışmalar ortaya çıkabilecektir türbanın veya benzeri türden din kökenli kıyafetlerin ülkemizde artık bütünüyle masum bir alışkanlık ve kıyafet tercihi olmaktan çıkarak leyla şahin dosyasında türkiye cumhuriyeti adına beyanda bulunan dönemin dışişleri bakanlığının kasım tarihli dilekçede ifade ettiği gibi kadın özgürlüğüne ve cumhuriyetimizin temel ilkelerine karşıt bir dünya görüşünün simgesi haline gelmiş bulunmasının bu kutuplaşma ve çatışmaların daha da büyük boyutlara taşınmasına neden olacağı ortadadır avrupa i̇nsan hakları mahkemesi kararları incelendiğinde eşitlik ilkesinin vurgulandığı görülmektedir ancak siyasi iktidarın çözüm olarak ortaya koyduğu anayasa değişikliği eşitliğe değil eşitsizliğe hizmet etmektedir bireysel anlamdaki eşitlik ilkesi kolektif anlamdaki cemaatçiliğe indirgenmektedir bununla birlikte leyla şahin davasında ai̇hmnin çoğu müslüman olan bir ülkede dinsel bir simge olan türbanın üniversitelerde bu simgeyi giymeyenler üzerindeki etkisini dikkate almak gerektiği şeklindeki yorumu konun özgürlükler bağlamında topluma sunulmasının yanlışlığını ortaya koymaktadır dinî inanç ayrılıkları bağlamında ortaya çıkan kutuplaşmaların ve ona bağlı çatışmaların boyutlarının ülkemizde nerelere kadar uzanabileceği hakkında fikir verecek yaşanmış pek çok olay vardır anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararında da kişilerin hangi inançtan olduklarını giysileriyle belli etmelerinin onların yakınlaşmalarını birlikte çalışıp karşılıklı yardımlaşmalarını ve işbirliğini önleyeceği ayrılıklara dinsel inanç ve görüşler nedeniyle çatışmalara yol açacağı belirtilmiştir sayılı kanunun ve nci maddelerinin tbmmdeki görüşmeleri sırasında izlenen toplumsal tepkiler ve kutuplaşmalar ise bu tehlikenin daha söz konusu maddeler yürürlüğe girmeden kendisini göstermeye başladığını ortaya koymaktadır sayılı kanunun yürürlüğe girmesinden sonra yaşananlar ise bu tehlikenin boyutlarının giderek büyüme eğiliminde olduğunu kanıtlamaktadır bu açıklamalardan hareketle sayılı kanunun ve nci maddelerindeki düzenlemelerin aynen anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararıyla iptal edilen sayılı kanuna eklenmiş bulunan ek madde gibi cumhuriyetimizin anayasamızın nci maddesinde belirtilen toplumun huzuru milli dayanışma anlayışı içinde niteliği ile bağdaşmayacağını ve anayasanın üncü maddesine aykırı olarak dolaylı bir biçimde anayasanın nci maddesini değiştirmeye yönelik hükümler niteliğini taşıdıklarını söylemek gerekmektediresas sayısı karar sayısı ve nci maddelerin cumhuriyetin anayasanın nci maddesinde belirtilen insan haklarına saygılı niteliğine aykırılığı din ve vicdan özgürlüğü anayasamızın üncü maddesinde güvence altına almış olduğu bir insan hakkıdır din ve vicdan özgürlüğü kişilere diledikleri inancı benimsemek bu inancın gereklerini yerine getirmek dinî inancını açıklamaya veya belli bir dini benimsemeye zorlanamamak imkânlarını tanımaktadır ancak bu özgürlük aynı zamanda kişilere kendilerinden farklı inançlara sahip olanlara saygı göstermek başkalarının üzerinde baskı kurarak veya zorla kendi inançlarına veya başka inançlara yönlendirmemek kimseyi inancından dolayı kınamamak gibi yükümlülükler de getirmektedir dinî inanca dayalı örtünme benimsenen dini gösteren kıyafetler giyebilme özgürlüğü ise benimsenen dinî inancı gösteren giysiler aracılığı ile toplumda ayrışmalara neden olabilir ve toplum kesimlerinin ve bireylerin giysilerinden kendileri ile aynı inancı paylaşmadıklarını anladıkları kimseler üzerinde baskı kurmalarına birbirlerinin din ve inanç özgürlüğünü zedeleyici engelleyici davranışlarda bulunmalarına hatta kendi inançlarından olmayanları dışlamalarına yol açabilir bu gibi durumların da din ve vicdan özgürlüğünü özünden zedeleyeceği ortadadır bu nedenle bu gibi durumlara yol açabilecek olan ve nci maddelerdeki düzenlemelerin aynen anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararıyla iptal edilen sayılı kanunun ek ncı maddesi gibi anayasanın nci maddesinde cumhuriyetin niteliği olarak gösterilen insan haklarına saygılı hususu ile bağdaşmadığını dolaylı bir biçimde de olsa anayasanın ikinci maddesinde cumhuriyetin insan haklarına saygılı olarak belirtilen temel niteliğini değiştireceğini söylemek gerekir böyle bir değişiklik ise anayasanın üncü maddesinde ifadesini bulan değiştirilemezlik ilkesine aykırı düşer ve nci maddelerin cumhuriyetin anayasanın nci maddesinde belirtilen atatürk milliyetçiliğine bağlı niteliğine aykırılığı atatürk milliyetçiliği anayasa mahkemesince gelişme ve ilerleme yolunda uluslararası işlem ve ilişkilerde çağdaş uluslara uygun ve onlarla uyum içinde yürümekle birlikte türk toplumunun özel yeteneklerini ve bağımsız kimliğini koruması olarak tanımlanan türk milliyetçiliğinin türk olma mutluluğunu duyan herkesi kapsayan biçiminin adı olarak tanımlanmıştır bkz anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararı anayasa mahkemesine göre atatürkün günlü söylevinde belirttiği gibi din ve mezhep bağının yerini türk ulusçuluğu bağı almıştır bu tanıma göre ulusu oluşturan öğeler arasında dil birliği ulusal duyguyla yan yana insanlık duygusu siyasal varlıkla birlik yurt birliği köken birliği tarihsel ve ahlâksal yakınlıklar sayılır geçmiş ortaklığı gelecek ve amaç birliği de öğeler arasına alınmaktadır türkiye cumhuriyetini kuran türkiye halkına türk ulusu diyerek başka ayrımlara yer vermeyen atatürk milliyetçiliğinde dinsel öğe esas alınmamıştır laiklik devlet ve toplumun karşılıklı laik tutumunu da içerir bu da birleştiricilikle sonuçlanır bkz anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararıesas sayısı karar sayısı anayasa mahkemesi bu görüşten hareketle dinsel inanç gereği örtünmeye imkân tanıyan düzenlemeyi iptal etmiştir bu karar söz konusu ve nci maddelerde getirilen dini amaçlı kıyafet serbestîsinin de atatürk milliyetçiliği ile bağdaşmayacağını ortaya koymaktadır çünkü böyle bir serbesti toplumda kıyafetler aracılığı ile din eksenli kutuplaşmalara yol açabilecek ve atatürk milliyetçiliğinin devlet ve toplumun karşılıklı lâik tutumundan beklediği birleştiriciliğin yerini ayrışmacılığa bırakmasına neden olabilecektir cumhuriyetin anayasanın nci maddesinde belirtilen atatürk milliyetçiliğine bağlı niteliğine aykırı bir düzenlemenin ise anayasanın üncü maddesinde belirtilen yasağa aykırı bir biçimde anayasanın nci maddesinde ifade edilen cumhuriyetin niteliklerini değiştirmek anlamını taşıyacağından kuşku yoktur ve nci maddelerin cumhuriyetin anayasanın nci maddesinde belirtilen başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan niteliğine aykırılığı anayasanın başlangıcında belirtilen konumuzla ilgili başlıca ilkeler hiçbir faaliyetin atatürk milliyetçiliği ilke ve inkılâpları ve medeniyetçiliği karşısında korunma göremeyeceği bkz prg atatürk devrimlerine ve ilkelerine bağlılık çağdaş uygarlık düzeyine ulaşma azmi bkzprg ve lâiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı bkzprg her türk vatandaşının bu anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli kültür medeniyet ve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddi ve manevi varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu bkzprg topluca türk vatandaşlarının birbirinin hak ve hürriyetlerine kesin saygı karşılıklı içten sevgi ve kardeşlik duygularıyla ve yurtta sulh cihanda sulh arzu ve inancı içinde huzurlu bir hayat talebine hakları bulunduğu bkzprg kuvvetler ayrımının devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına gelmeyip belli devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasından ibaret ve bununla sınırlı medeni bir iş bölümü ve işbirliği olduğu ve üstünlüğün anayasa ve kanunlarda bulunduğudur bkzprg anayasanın tüm maddelerinin başlangıçta ifade edilen ilke ve esaslar doğrultusunda yorumlanıp değerlendirilmesi gerekmektedir lâiklik atatürk ilke ve inkılâplarının en önemlisidir anayasa mahkemesinin sayı ve tarihli kararında laiklik ilkesi hakkında özetle şu temel değerlendirmeler yapılmıştır lâiklik ortaçağ dogmatizmini yıkarak aklın öncülüğü bilimin aydınlığı ile gelişen özgürlük ve demokrasi anlayışını uluslaşmanın bağımsızlığın ulusal egemenliğin ve insanlık idealinin temeli kılan bir uygar yaşam biçimidir çağdaş bilimesas sayısı karar sayısı skolastik düşünce tarzının yıkılmasıyla doğmuş ve gelişmiştir lâiklik dar anlamda devlet işleriyle din işlerinin birbirinden ayrılması olarak tanımlansa değişik tanım ve yorumları yapılsa da gerçekte toplumların düşünsel ve örgütsel evrimlerinin son aşaması olduğu görüşü öğretide paylaşılmaktadır lâiklik egemenliğe demokrasiyle özgürlüğe ve bilgi bileşimine dayanan toplumsal bir atılım siyasal sosyal ve kültürel yaşamın çağdaş düzenleyicisidir onurunu üstün tutarak bireye kişilik ve özgür düşünce olanaklarını veren bu yolla siyaset vicdan ayrımını gerekli kılarak vicdan ve dinsel inanç özgürlüğünü sağlayan ilkedir dinsel düşünce ve değerlendirmelerin geçerli olduğu dine dayalı toplumlarda siyasal örgütlenme ve düzenlemeler dinsel niteliklidir lâik düzende din siyasallaşmadan kurtarılır yönetim aracı olmaktan çıkarılır gerçek saygın yerinde tutularak kişilerin vicdanlarına bırakılır böylece siyasal yaşamın dayanağı bilim ve hukuk olur düşünce ve inanç alanlarının ayrılması dinin kutsallığına en uygun durumdur dünya işlevinin hukuksal din işlerinin de kendi kurallarıyla yürütülmesi ilkesi batı demokrasilerinin dayandığı temellerden birisidir lâik anlayış devletin göreviyle ilgili düzenlemelerinin salt günlük yaşamla ilgili olmasını gerektirdiği gibi içeriklerinin de mutlaka dinsel doğrultuda olmasını gerektirmemektedir dine uygunluğunun aranması zorunluluğu yoktur düzenlemenin kaynağı din değildir din ve dünya işlerinin ayrılmasıyla vicdan din ve ibadet özgürlükleri daha belirginleşmekte ve özgür biçimde korunmuş olmaktadır türkiyede lâiklik ilkesinin uygulanması rejimleri değişik kimi batılı ülkelerdeki lâiklik uygulamalarından farklıdır lâiklik ilkesinin her ülkenin içinde bulunduğu koşullarla her dinin özelliklerinden esinlenmesi bu koşullarla özellikler arasındaki uyum ya da uyumsuzlukların lâiklik anlayışına yansıyarak değişik nitelikleri ve uygulamaları ortaya çıkarması doğaldır klâsik anlamda dinle devlet işlerinin birbirinden ayrılması tanımına karşın i̇slam ve hıristiyan dinlerinin özelliklerindeki ayrılıkları gereği ülkemizde ve batı ülkelerinde oluşan durumlar ve ortaya çıkan sonuçlar da ayrı olmuştur dini ve din anlayışı tümüyle farklı bir ülkede lâiklik uygulamasının batıyla geniş ilişkiler içinde bulunulsa da batı ülkelerindeki gibi olması lâikliğin aynı anlam ve düzeyde benimsenmesi beklenemez bu durum koşullar ve kurallar arasındaki ayrılığın olağan karşılanması gereken sonucudur kaldı ki aynı dini benimseyen batı ülkelerinde bile devletlerin lâiklik anlayışı ayrılıklar göstermiştir lâiklik kavramı değişik ülkelerde ayrı ayrı yorumlandığı gibi kimi dönemlerde kimi kesimlerce da kendi anlayış ve siyasal tercihleri gereği değişik biçimde yorumlanabilmiştir yalnızca felsefî ve ideolojik bir kavram olmayıp yasalarla yaşama geçirilerek hukuksal bir kurum niteliğini kazanan lâiklik uygulandığı ülkenin dinsel sosyal ve siyasal koşullarından etkilenmekte kendisi de onları etkilemektedir türkiye için lâiklik anlayışı tarihsel gelişimi nedeniyle özellik taşımakta anayasa ile benimsenen yapısıyla batıda ayrı biçimde ele alınsa da özenle korunması zorunlu bir ilke olarak yaşatılmaktadır anayasa mahkemesinin günlü sayılı günlü sayılı günlü sayılı ve günlü sayılı kararlarında da lâikliğin hukuksal sosyal siyasal tanımları yanında ulusal ve hukuksal değeri de geniş bir biçimde belirtilmiş özenle korunması gereken anayasal ilke niteliği vurgulanmış türk ulusunun yücelmesi bakımından anayasada öngörülen kimi sınırlamaları zorunlu kılan bir neden anayasada benimsenmiş bütün temel ilkelere egemen bir düşünce olduğu yinelenerek ortaya konulmuştur bu kararların kimisi tarihli anayasanın yürürlüğe girmesinden önce verilmiş oldukları halde anayasasının üncü maddesi anayasasına üncü madde olarak olduğu gibi alındığı ve lâiklik ilkesi anayasasında da gerekçeleri gösterilerek esas sayısı karar sayısı anayasasındaki anlayışla değerlendirildiği için bugün de geçerliliklerini korumaktadır bu kararlara göre dinin devlet işlerinde etkili ve egemen olmaması esasını benimseme dinin bireyin manevî yaşamına ilişkin olan dinî inanç bölümünde aralarında ayırım gözetmeksizin dini anayasa güvencesi altına alma dinin bireyin manevî yaşamını aşarak toplumsal yaşamı etkileyen eylem ve davranışlara ilişkin bölümlerinde kamu düzenini güvenliğini ve yararını korumak amacıyla sınırlamalar kabul etme ve dinin kötüye kullanılmasını ve sömürülmesini yasaklama kamu düzeninin ve haklarının koruyucusu sıfatıyla devlete dinsel hak ve özgürlükler üzerinde denetim yetkisi tanıma lâiklik ilkesinin gereği olarak anlaşılmaktadır anayasa mahkemesi devlet demokrasi hukuk din ve vicdan özgürlüğü eğitim ve öğretim hakkı ile lâiklik arasındaki ilişkileri de şöyle tanımlamaktadır bkz anayasa mahkemesinin k sayı ve tarihli kararı modern devlette din kimi haklara sahip olmanın şartı değildir günümüzde devlet vicdan hürriyetine olabildiğince saygılı bünyesinde çeşitli din ve mezheplere inananlara ve bunlara ait teşekküllere yer veren bir kurumdur lâik devlette herkes dinini seçmekte ve inançlarını açığa vurabilmekte tanınmış olan din ve vicdan özgürlüğünün sınırları içerisinde serbesttir hiçbir dine itikadı olmayanlar için de durum aynıdır lâik bir toplumda herkes istediği dine ya da inanca sahip olabilir bu husus yasa koyucunun her türlü etki ve müdahalesinin dışındadır gerçek vicdan hürriyetinden ancak lâik olan ülkelerde söz edilebilir dinlerden birini devlet olarak tercih fikri ayrı dinlere mensup vatandaşların kanun önünde eşitlik ilkesine aykırı düşer lâik devlet din konusunda inancına bakmaksızın yurttaşlara eşit davranan yan tutmayan devlettir çağdaşlaşmayı hızlandıran ve türk devriminin kaynağı olan lâiklik ilkesi toplumun akıl ve bilim dışı düşüncelerle yargılardan uzak kalmasını amaçlar böylece devlet bilimsel gereklere uygun biçimde kurumlaşmış hukukla düzenlenmiş karşılıklı saygı hoşgörü ve anlayışa katkıda bulunan lâiklik ulusal birliği sağlamıştır düşünce ve inanç özgürlüğü kişileri ve toplum kesimlerini birbirine güvenle bağlayan uluslaşmayı sağlayan ulusal dayanışmayı da güçlendiren özgür düşünce özgür inanç çağdaş uygarlığa yöneliş ulusal yaşamda önemli bir aşamadır lâikliğin insana dine saygısı dini kendi yerinde tutan anlayışı akla bilime sanata çağdaş yönetim biçimine ve tüm uygar gereklere kapıyı açmıştır atatürkün din hakkındaki sözleri anımsanacak olursa lâiklik uygulamasının dine karşı olmadığı dini kötülemediği din düşmanlığı anlamına gelmediği ve dini asla yadsımadığı açıktır cumhuriyet ve demokrasi şeriat düzeninin karşıtıdır genelde bir tür düşün ve anlayış biçimi dünya görüşü sayılan bu ilke ümmetten ulusa geçmenin itici gücü olmuştur bu yolla dogmatik değerlerin yerine akılcı ve insancıl değerler geçmiş dinsel duygular sahibinin vicdanında dokunulmaz yerini almıştır değişik din ve mezheplere inananlar bu ayrımlara karşın birlikte yaşama gereğini benimseyerek devletin kendilerine karşı eşit yaklaşımından güven duymuşlardır böylece bölünmeler durmuş iç barış sağlanmış yurttaşlar ulus bilinciyle türkiye cumhuriyetini kuran türk ulusunun bireyleri olmuşlardır hukuk devleti hukukun üstünlüğü ilkesi gücünü lâiklikten almış milliyetçilik ilkesi lâiklikle tamamlanmış türk devrimi lâiklikle anlam kazanmıştır bu ilkenin anayasadan çıkarılmasıesas sayısı karar sayısı da olanaksızdır lâiklik dinsellikle bilimselliği birbirinden ayırmış özellikle dinin bilimin yerine geçmesini önleyerek uygarlık yürüyüşünü hızlandırmıştır gerçekte lâiklik din devlet işleri ayrılığı biçiminde daraltılamaz boyutları daha büyük alanı daha geniş bir uygarlık özgürlük ve çağdaşlık ortamıdır türkiyenin modernleşme felsefesi insanca yaşama yöntemidir insanlık idealidir lâik düzende özgün bir sosyal kurum olan din devlet kuruluşuna ve yönetimine egemen olamaz devlete egemen ve etkin güç dinsel kurallar ve gerekler değil akıl ve bilimdir din kendi alanında vicdanlardaki yerinde tanrı insan arasındaki inanış olgusudur kişinin iç inanç dünyasının düzenleyicisi olan dinin devlet işlerinde söz sahibi ve çağdaş değerlerle hukukun yerine geçerek yasal düzenlemelerin kaynağı ve dayanağı olması düşünülemez hukukun ikiliğini ayrıcalık ve eşitsizlikleri kaldıran dinsel sömürüyü önleyen siyasal ve sosyal kurumları güçlendiren lâiklik öğretim ve eğitime de ışık tutmuştur lâik öğretim ve eğitim bilimsel çalışmaların en olumlu ortamıdır dine karşı yansızlık nasıl dine karşıtlık olarak alınamazsa lâik öğretim eğitim de inanç özgürlüğü engeli sayılamaz öğretim ve eğitimin zorunluluk koşulları inanç özgürlüğünü ortadan kaldırmaz bu özgürlük de anayasal güvenceye bağlanmıştır ancak din ve ahlâk eğitim ve öğretimi devletin gözetim ve denetimi altında yapılır devlete dinsel konularda denetim ve gözetim hakkı tanınması din ve vicdan özgürlüğünün demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı bir sınırlama sayılamaz devlet din özdeşliğinin yol açtığı zararlar lâiklikle önlenmiş çağdaş uygarlık yolu lâiklik ilkesiyle açılmış bağımsız bir hukuk kurumu olarak yeni yapısına kavuşmuştur demokrasiye geçişin de aracı olan lâiklik türkiyenin yaşam felsefesidir lâik devlette kutsal din duyguları politikaya dünya işlerine hukuksal düzenlemelere kesinlikle karıştırılamaz bu tür düzenlemeler dinsel gerekler ve düşüncelerle değil bilimsel verilerden yararlanılarak kişi ve toplum gereksinimlerine göre yapılır bireyin özgür iradesine bağlı din duygularının zorlamadan korunması da bu biçiminde sağlanmış olmaktadır eğitsel ve kültürel yaşantıyı yönlendirmek amacıyla lâikliğe aykırı eğitim ve öğretim de gerçekleştirilemez laikliğin türk devriminin cumhuriyetin özü ve ulusal yaşamın temeli olduğu bir gerçektir dinsel inanç gereği sözcükleri kullanılmasa da cumhuriyetin niteliklerine yönelik bu amaç ve anlamdaki dinsel kaynaklı düzenlemelerle girişimler anayasa karşısında geçerli olamaz özgürlükler anayasa ile sınırlıdır anayasadaki lâiklik ilkesine ve lâik eğitim kuralına karşı eylemlerin demokratik bir hak olduğu savunulamaz anayasal ayrıcalığa sahip lâiklik ilkesi demokrasiye aykırı olmadığı gibi tüm hak ve özgürlüklerin de bu ilke temel alınarak değerlendirilmesi zorunludur lâik hukuk düzeni lâik eğitim ve öğretim ve lâik yönetim birbirinden ayrı düşünülemez anayasanın eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi başlıklı maddesinin fıkrasında eğitim ve öğretim atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre devletin gözetim ve denetimi altında yapılır bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz denildikten sonra fıkrasında eğitim ve öğretim hürriyeti anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz kuralıyla başlangıçtaki ilkelere bağlılık pekiştirilmiştir yükseköğretim kurumları bu yükümlülükler dışında tutulmamışlardır eğitim ve öğretimde dinsel inanca devlet gücünün özel bir katkı vermesi düşünülemez lâiklik bir bütündür özellikle eğitim ve öğretim alanında lâikliğe bağlılık ve saygı ulusun geleceği açısından da üzerinde önemle durulacak bir konudur siyasal alanda dinsel çabalar dinsel geleneklere uygunluğu aranan düzenlemeler eylem ve işlemler ne kadaresas sayısı karar sayısı geçersizce öğretim ve eğitim alanında da din buyruklarıyla ilişki kurulamaz demokrasinin güvencesini ve cumhuriyetin özgün niteliğini oluşturan bu ilkenin büyük bir duyarlık ve özenle korunması anayasa gereğidir egemenliğin ulusta oluşuna dayanan hukuk düzeniyle tanrısal buyruklara dayalı ilâhi istenç arasında ilişki kurulamaz hukuk düzeni dinsel düzeni dışarıda bırakan varlığını hukuktan alıp hukukla sürdüren devlettir egemenlik insana dayalıdır özünde insan değeri bulunan egemenliğin hukuksal biçimlenmeyle devlet gücüne dönüşmesi hukuk devletinin uygar yapısını açıklamaktadır bu yapıyı etkileyecek olumsuzluklar hukuk devleti ilkesini tartışma konusu yapar yasalar dine dayanamaz ve bağlanamaz yasalar ilkelerini dinden değil yaşamdan ve hukuktan almazlarsa hukuk devleti niteliği zedelenir dine dayanan yasalar vicdan özgürlüğünü benimsemediğinden her din için ayrı yasa gereğini ortaya çıkarır ulusal bir devlette bu tür bir düzenleme olamaz böyle düzenlemeler din kurallarını benimsemeyenler için baskı aracı sayılabileceği gibi ayrı dinler için de ayrılık aracı olur siyasal düzenlemelerin kaynağı hukuk dayanağı anayasadır hukuksal düzenlemeler dünya işidir din işi değildir yasalar dinsel temele oturtulamaz demokrasi insan hakları hukuk konularında da anayasa düzeyi ve sınırları geçerlidir dilek ve öneri türünde ya da özlem niteliğinde görüşlerle anayasanın öngördüğü sınırlamaları lâikliğin korunması için getirilen kuralları hiçe saymak olanaksızdır dava konusu somut olayı soyutlaştırarak sınırsız bir demokrasi anlayışıyla açıklayan görüşler anayasa ile çatışır herkesin her istediğini yapması en eski ve en yeni demokrasilerde bile söz konusu değildir özgürlükleri yıkmak için özgürlüklerden yararlanılması da düşünülemez özelde korunması gerekli görülen lâiklikle bağdaşmayan özgürlük savunulamaz ve korunamaz ulusal egemenlik kavramı demokratik yapının temelidir demokratik düzen ise dinsel gerekleri egemen kılmayı amaçlayan şeriat düzeninin karşıtıdır dinsel gereklere yönetimde ağırlık veren bir düzenleme demokratik olamaz demokratik bir devlet ancak lâik devlettir dinsel gerekli düzenlemeler dinsel çabaları zorlamaları bunlar da dinsel ayrılıkları getirir sonuçta demokrasinin özgürlükçü çoğulcu hoşgörü niteliği kalmaz devletin temsil ettiği ve egemenlik gereği olarak kullandığı siyasal gücün düzenleyicisi hukuktur gerçekten hukuksal bir kurum olan devletin tüm işlem ve eylemlerinin hukuka uygunluğu başlıca geçerlik koşuludur devlet yönetiminde tüm düzenlemeler ancak hukuk kurallarına göre yapılır din kurallarına göre yapılan düzenlemeler hukuksal nitelik taşımaz din kurallarının kaynağı tanrıdır i̇lahî istenç irade tanrı buyrukları din kurallarının başlıca dayanağıdır hukukun kaynağı ise hukuku yaratan istenç olarak kendi ulusunun istencidir din ulustan kaynaklanan bir değer olmadığından temelini ulusal istencin oluşturduğu bir düzende hukuk kaynağı sayılması olanaksızdır egemenliğin ulusta oluşuna dayanan hukuk düzeniyle tanrısal buyruklara dayalı ilahî istenç arasında ilişki kurulamaz hukuk düzeni dinsel düzeni dışarıda bırakan varlığını hukuktan alıp hukukla sürdüren devlettir egemenlik insana dayalıdır özünde insan değeri bulunan egemenliğin hukuksal biçimlenmeyle devlet gücüne dönüşmesi hukuk devletinin uygar yapısını açıklamaktadır bu yapıyı etkileyecek olumsuzluklar hukuk devleti ilkesini tartışma konusu yapar yasalar dine dayanamaz ve bağlanamaz yasalar ilkelerini dinden değil yaşamdan ve hukuktan almazlarsa hukuk devleti niteliği zedelenir dine dayanan yasalar vicdan özgürlüğünü benimsemediğinden her din için ayrı yasa gereğini ortaya çıkarır ulusal bir devlette bu tür bir düzenleme olamaz böyle düzenlemeler din kurallarını benimsemeyenler için baskı aracıesas sayısı karar sayısı sayılabileceği gibi ayrı dinler için de ayrılık aracı olur siyasal düzenlemeler