esas sayısı karar sayısı  gerekçeler genel olarak yasama organlarının içtüzükleri yasama erkinin kullanılmasına ilişkin yöntemleri yasama organlarının çalışma düzenini gösterir ve yasama erkinin etkin ve verimli bir biçimde kullanılmasını sağlar prof dr tarık zafer tunaya demokrasilerde içtüzüğün önemini içtüzükleri sessiz anayasa olarak tanımlayarak vurgulamış ve bu tanım pek çok yazarca da benimsenmiştir tunaya içtüzüklerin basit ve çalışma kuralarını kapsar görünseler de bir ülkenin siyasal rejimi üzerinde olağanüstü ağır sonuçlar doğurabileceğini belirterek anayasalar ne denli demokratik olurlarsa olsun parlamento hayatı antidemokratik biçimde çalışırsa rejimin yozlaşacağı değerlendirmesinde bulunmuştur prof dr ergun özbudun içtüzükleri her meclisin kendi iç kanunu olarak tanımlamış içtüzükleri teknik yönleri ağır basan dolayısıyla siyasal önemi fazla olmayan hukuk kuralları olmadığını belirterek tersine içtüzükleri meclis çalışmalarının etkinliğini ve verimliliğini meclis iradesinin gerçeğe uygun bir biçimde yansıyıp yansımamasını belirleyen iktidar muhalefet ilişkilerini büyük ölçüde etkileyen temel siyasal önemde hukuk kuralları olarak değerlendirmiştir prof dr erdoğan teziç de iktidarmuhalefet ilişkilerinin parlamento çatısı altında dengeli bir şekilde yürütülmesinde içtüzüğün önemli bir rolü olduğunu vurgulamıştır demokratik rejimlerde içtüzüklerin bir başka işlevi de milletvekillerinin ve özellikle muhalefetin yasama sürecine katkısını kolaylaştırmak ve güvence altına almak yasama organında çoğunluğun azınlık üzerinde baskı kurmasını engelleyerek meclis içi dengeyi sağlamaktır bu bakımdan içtüzükler bir ülkenin demokrasi seviyesine ilişkin önemli gösterge niteliğindedir i̇çtüzük hükümlerinin içeriklerinin bütün hukuk kuralları gibi uygulamada tereddüt yaratmayacak bir açıklık ve kesinlik taşıması genel soyut objektif ve sürekli nitelikte olması ve öngörülebilirlik sağlaması gerekir türkiye büyük millet meclisinin i̇çtüzük düzenleme yetkisi kaynağını anayasanın inci maddesinden almaktadır ve kuşkusuz bu yetki anayasaya ve hukukun genel ilkelerine uygun biçimde kullanılmalıdır i̇ptali talep edilen düzenleme bir bütün olarak ele alındığında söz konusu düzenlemenin çağdaş katılımcı ve çoğulcu demokrasi anlayışı ile bağdaşmadığı keyfiliğe ve belirsizliğe yol açtığı muhalefetin yasama çalışmalarına katkı olanaklarını sınırlandırdığı ve milletvekillerinin anayasada gösterilen yasama görevlerini gereğince yerine getirmesine imkân bırakmadığı tarık zafer tunaya siyasi müesseseler ve anayasa hukuku i̇stanbul age ergun özbudun türk anayasa hukuku gözden geçirilmiş bası ankara ak erdoğan teziç anayasa hukuku bası nisan i̇stanbul sesas sayısı karar sayısı yürütmenin fiilen yasama üzerinde egemenlik kurmasını ve yasama yetkisinin yürütmeye geçmesini kolaylaştırdığı görülmektedir i̇çtüzük değişikliğinde özetle konuşma sürelerinin kısaltılması bazı hallerde kaldırılması yoklama ve açık oylama taleplerinin sınırlanması ile milletvekillerinin genel kurulda açıkladıkları düşünceler nedeniyle para cezasına çarptırılmaları konuları düzenlenmiştir kanun tasarı ve tekliflerinin maddelerinin görüşülmesi sırasında işaretle yapılan oylamaların öncesinde yoklama talebinde bulunulabilmesi uygulaması kaldırılmıştır yani kanun tasarı ve teklifleri görüşülürken genel kurulda anayasanın öngördüğü yeter sayının aranması olanaksız kılınmıştır milletvekillerinin çalışmalara katılmasını önemsiz kılan bu anlayışın milli iradenin sağlıklı oluşumunu da engelleyeceğine kuşku yoktur yine kanun tasarı ve tekliflerinin maddelerinin görüşülmesi sırasındaki oylamalarda milletvekillerinin açık oylama talebinde bulunulabilmesi uygulamasının ortadan kaldırılmasının sonuçları da vahim olacaktır milletvekillerinin iradelerinin ne şekilde oluştuğunun kayda geçirilmemesinin parlamento çalışmalarının şeffaflıktan uzak bir şekilde yürütülmesine neden olacağı açıktır bununla birlikte muhalefetin bir engelleme aracı olarak başvurmadığı bazı i̇çtüzük hükümleri de ileride belki kullanılabilir düşüncesiyle ölçüsüz bir şekilde yeniden düzenlenmiştir i̇çtüzüğün inci maddesinde yapılan değişiklik bu kapsamdadır anılan değişiklikte geçen tutanak hakkında milletvekillerine genel kurulda kullanılmak üzere tanınan düzeltme hakkına ilişkin konuşmalar kaldırılarak yapılacak düzeltmenin tutanaklara konulmak üzere yazılı şekilde yapılması öngörülmüştür tbmm başkanlığının gerçekleştirdiği kanun tasarılarının havalesine milletvekillerinin itirazının düzenlendiği üncü maddede yapılan değişiklik de muhalefetin engelleme amacıyla kullandığı bir i̇çtüzük hükmü değildir buna karşın bu havaleye genel kurulda milletvekillerinin sözlü itirazına ilişkin düzenleme değiştirilerek itirazın başkanlığa yazılı olarak yapılması öngörülmüştür yine i̇çtüzüğün maddesi kapsamında genel kurul gündemine doğrudan indirilen kanun teklifi ve tasarıları üzerinde milletvekillerinin yaptıkları dakikalık konuşmalar da kaldırılmıştır genel kurulda milletvekillerinin söz almalarını ve çalışmalara katılmalarını kısıtlayan ya da ortadan kaldıran tüm bu düzenlemelerin milletvekillerine anayasa ile verilmiş görev ve yetkileri kullanmalarını engelleyeceği ya da zorlaştıracağına kuşku yoktur bu açıdan düzenlemenin muhalefetin sesinin kısılması ve baskı altına alınması amacına dönük olduğu açık bir gerçektir söz konusu düzenlemenin tümü birlikte düşünüldüğünde düzenlemenin çoğulcu anlayışı dışlayan çoğunlukçu anlayışı meclis çalışmalarında hakim kılınmaya çalışan bir anlayışla hazırlandığı ortaya çıkmaktadır i̇çtüzüklerde muhalefete tanınan hakların genişliği ülkedeki demokrasi standardını da ortaya koyar aksi durumun tunayanın belirttiği gibi rejimin yozlaşmasını da beraberinde getireceği asla unutulmamalıdır maddelere i̇li̇şki̇n gerekçeleresas sayısı karar sayısı tarihli ve sayılı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünde değişiklik yapılmasına dair kararın nci maddesiyle yeniden değiştirilen tarihli ve karar numaralı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün üncü maddesinin son fıkrasının nci cümlesinin anayasaya aykırılığı değişikliğin anlamı ve kapsamı i̇çtüzüğün üncü maddesinin sayılı kararın inci maddesi ile değiştirilmeden önceki hali şu şekildedir i̇lk toplantı ve andiçme madde milletvekili genel seçimi kesin sonuçlarının yüksek seçim kurulunca türkiye radyo ve televizyon kurumu kanallarında ilanını takip eden beşinci gün saat te türkiye büyük millet meclisi genel kurulu çağrısız olarak toplanır bu birleşimde önce milletvekillerinin andiçme töreni yapılır andiçme töreninde bulunmayan milletvekilleri katıldıkları ilk birleşimin başında andiçerler andiçme her milletvekilinin anayasadaki metni kürsüden yüksek sesle okuması suretiyle olur ara seçimde milletvekili seçilenler katıldıkları ilk birleşimin başında andiçerler milletvekilleri seçim çevresi soyadı ve adlarının alfabe sırasına göre andiçerler i̇çtüzüğün üncü maddesinin sayılı kararın inci maddesi ile değiştirildikten sonraki hali şu şekildedir i̇lk toplantı andiçme ve göreve başlama madde türkiye büyük millet meclisi genel kurulu milletvekili genel seçimi kesin sonuçlarının yüksek seçim kurulunca ilanını takip eden üçüncü gün saat te çağrısız olarak toplanır bu birleşimde önce milletvekillerinin andiçme töreni yapılır andiçme her milletvekilinin anayasadaki metni kürsüden yüksek sesle aynen okuması suretiyle olur milletvekilleri seçim çevresi soyadı ve adlarının alfabe sırasına göre andiçerler andiçme töreninde bulunmayan milletvekilleri veya ara seçimde milletvekili seçilenler katıldıkları ilk birleşimin başında andiçerler milletvekilleri andiçerek göreve başlarlar andiçmekten imtina eden milletvekilleri milletvekili sıfatından kaynaklanan haklardan yararlanamazlar sayılı kararın inci maddesi ile i̇çtüzüğün i̇lk toplantı ve andiçme başlıklı maddesi yeniden düzenlenmiştir yazım değişikliklerinin dışında tbmm genel kurulununesas sayısı karar sayısı seçim sonuçlarının ilanını takiben kendiliğinden toplanması için öngörülen süre günden güne indirilmiş ve toplanma saati den saat e çekilmiştir bunun yanında anayasanın inci maddesinde yer alan milletvekillerinin göreve başlarken yemin etmelerine ilişkin hüküm i̇çtüzük kuralına da dönüştürülmüştür maddede yapılan asıl değişiklik andiçmekten imtina eden milletvekillerinin milletvekili sıfatından kaynaklanan haklardan yararlanamayacağı hükmünün maddeye eklenmesidir anayasaya aykırılık gerekçeleri öncelikle milletvekili sıfatının kazanılması ile milletvekili yemini arasında bir ilişki kurulup kurulmayacağı ve milletvekili sıfatından kaynaklanan hakların başlangıcının ne olacağı konusunun aydınlatılması gerekmektedir prof dr kemal gözler milletvekili sıfatının seçimlerle kazanılacağını anayasada milletvekilliğinin başlangıcına ilişkin bir düzenleme bulunmadığı için milletvekili seçim kanunun inci maddesi dikkate alınarak milletvekili seçim tutanağı ile milletvekili sıfatının başlatılması gerektiğini belirtmektedir gözler andiçme tartışmalarına da değinerek andiçmenin milletvekili sıfatının kazanılmasına bir etkisi bulunmadığı tespitinde bulunarak milletvekillerinin seçimlerle hukuki statüsüne kavuştuğunu ve bu andan itibaren dokunulmazlık hakkını kazandıkları değerlendirmesinde bulunmaktadır prof dr metin feyzioğlu milletvekili sıfatının yüksek seçim kurulunun seçim sonuçlarını ilan ettiği tarihte kazanıldığını belirterek yasama dokunulmazlığının da kişinin milletvekili sıfatını kazandığı anda başlayacağı ve meclis kararıyla kaldırılmadığı veya kendiliğinden kalkmadığı sürece yeni seçim sonuçları resmen ilan edilinceye kadar devam edeceğini belirtmektedir milletvekili sıfatının kazanılma zamanına yüksek seçim kurulunun aşağıda bir bölümünden alıntı yapılan tarihli ve numaralı kararı da ışık tutmaktadır i̇stanbul i̇li numaralı seçim çevresinden milliyetçi hareket partisi sıra milletvekili adayı gösterilen mehmet cihat özönderin tarihinde geçirdiği trafik kazası sonucunda vefat etmiş olması nedeniyle aday listesinin kesinleştiği haziran tarihi göz önünde bulundurularak oy verme günü olan pazar günü saat itibariyle sayılı milletvekili seçimi kanununun yukarıda açıklanan ve maddeleri delaletiyle milletvekili seçilmiş sayılmasına ve ölüm tarihi olan tarihi esas alınarak türkiye büyük millet meclisinde bir üyeliğin boşalmış olduğunun tespitine karar verilmesi gerekmiştir anılan kararda yüksek seçim kurulu seçim mazbatasını almasa bile vefat eden milletvekilinin bu sıfatını seçim sonuçlarının kazanılmasıyla elde ettiğine karar vermiştir prof dr bülent tanör ve prof dr necmi yüzbaşıoğlu antiçmenin milletvekili sıfatının kazanmanın mı yoksa göreve başlamanın mı ön koşulu olduğu konusunda uygulamada tereddüt oluşturabileceğine işaret ettikten sonra anayasanın inci maddesinde yer alan tbmm üyeleri göreve başlarken ifadesinin ant öncesinde milletvekili sıfatının kazanıldığını tescil ettiğini belirtmektedir tanör ve yüzbaşıoğlu ant içmenin sadece göreve başlamanın şartı kemal gözler türk anayasa hukuku bursa ekin kitabevi yayınları metin feyzioğlu yasama dokunulmazlığı aühfd sayı sesas sayısı karar sayısı olduğunu vurgulayarak milletvekilleri ant içmeden milletvekili hak ve ayrıcalıklarına sahip olurlar değerlendirmesinde bulunmuştur prof dr ergun özbudun ise milletvekili andının hukuki bağlayıcılıktan çok manevi bir bağlayıcılık ifade ettiğine kuşku bulunmadığı tespitinde bulunmuştur bunlarla birlikte milletvekilliğinin hukuki statüsünden kaynaklanan unsurların neler olduğu hakkında da bir değerlendirmede bulunulmalıdır prof dr ergun özbudun milletvekili statüsünün dokunulmazlık dışındaki unsurlarını milletvekillerinin bütün milleti temsil etmesi ilkesi milletvekili andına ilişkin hüküm milletvekilliği ile bağdaşmayan işler yasama sorumsuzluğu milletvekilliğinin düşmesi ve milletvekillerinin malî statüsü şeklinde açıklamıştır andiçmekten imtina eden milletvekilleri milletvekili sıfatından kaynaklanan haklardan yararlanamazlar hükmünün bu açıklamalar ışığında ele alınması gerekmektedir dolayısıyla andiçmekle milletvekillerinin hukuki statüleri arasında bir bağ kurulamayacağına ilişkin yaygın kabulden hareket edilmelidir i̇ptali talep edilen düzenlemede yer alan milletvekili sıfatından kaynaklanan haklar ifadesinden ne anlaşılması gerektiğine ilişkin i̇çtüzük teklifinin ne genel gerekçesinde ne de madde gerekçesinde hiçbir açıklamaya yer verilmemiştir anayasanın cumhuriyetin nitelikleri kenar başlıklı maddesinde türkiye cumhuriyeti toplumun huzuru milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına saygılı atatürk milliyetçiliğine bağlı başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik laik ve sosyal bir hukuk devletidir denilmiştir anayasanın maddesinde düzenlenen hukuk devleti insan haklarına dayanan bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren eylem ve işlemleri hukuka uygun olan her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren anayasaya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan yargı denetimine açık olan devlettir anayasa mahkemesinin gün ve esas karar sayılı kararı anayasanın maddesinde belirtilen hukuk devleti ilkesinin temel unsurlarından biri hukukî belirliliktir bu ilkeye göre yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ya da kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık net saydam belirli anlaşılır ve uygulanabilir olması ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu tedbirler içermesi gerekir açık anlaşılır ve sınırları belli olmayan elâstikî kavramlar içeren kurallar vatandaşları korumanın değil bilâkis vatandaşları cezalandırmanın bir aracı olabilir hukukî belirlilik ilkesi hukuksal güvenlikle bağlantılı olup bireyin kanundan belirli bir kesinlik içinde hangi somut eylem ve olguya hangi hukukî yaptırımın veya sonucun bağlandığını bunların idareye ne türden müdâhale yetkisi verdiğini bilmesini zorunlu kılmaktadır hukuk güvenliği normların öngörülebilir olmasını bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar bülent tanör necmi yüzbaşıoğlu anayasasına göre türk anayasa hukuku bası beta yazın basım yayın matbaacılık kasım ergun özbudun türk anayasa hukuku yetkin yayınları ankara ak esas sayısı karar sayısı i̇ptali talep edilen cümlede yer alan milletvekili sıfatından kaynaklanan haklar ibaresinin milletvekili statüsü gereği elde edilen hangi hakları kapsadığı açık bir şekilde belirtilmediğinden söz konusu düzenleme anayasanın maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesine aykırıdır yine iptali talep edilen cümlede yer alan imtina kelimesinin de uygulamada ne şekilde yorumlanacağı konusunda kuşkular bulunmaktadır türk dil kurumu sözlüğünde imtina kelimesinin anlamını kaçınma sakınma çekinme olarak belirtilmektedir anayasa mahkemesinin günlü kararında anayasanın maddesinde belirtilen hukuk devleti siyasal iktidarı sınırlamak ve devlet faaliyetlerini kurallara bağlamakta istikrara da hizmet eder bu istikrarın özü ise hukuki güvenlik ve öngörülebilirliktir bunu gerçekleştirmenin başlıca yolu ise kural konulmasını gerektiren durumlarda bunların genel soyut anlaşılabilir ve sınırlarının belirli olmasını sağlamaktır tespitinde bulunulmuştur bu açıdan hangi durumların imtina kapsamında değerlendirileceği hususunda da bir belirlilik bulunmamaktadır bu açıdan da anayasanın maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesi ihlal edilmiştir yukarıda yer alan gerekçelerle andiçmekten imtina eden milletvekilleri milletvekili sıfatından kaynaklanan haklardan yararlanamazlar cümlesi anayasanın maddesine aykırıdır iptali gerekir tarihli ve sayılı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünde değişiklik yapılmasına dair kararın inci maddesiyle değiştirilen tarihli ve karar numaralı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün uncu maddesinin inci fıkrasının üncü cümlesinde yer alan beş i̇baresi ile inci cümlesinde yer alan üçer i̇baresinin anayasaya aykırılığı değişikliğin anlamı ve kapsamı i̇çtüzüğün uncu maddesinin inci fıkrasının sayılı kararın nci maddesi ile değiştirilmeden önceki hali şu şekildedir i̇çtüzükte danışma kurulunun tespitine teklifine veya görüş bildirmesine bağlanmış olan bütün hallerde danışma kurulu yapılan ilk çağrıda toplanamaz oybirliğiyle tespit teklif yapamaz veya görüş bildiremezse meclis başkanı veya siyasi parti grupları ayrı ayrı istemlerini doğrudan genel kurula sunabilirler bu durumda istemin oylanması ilk birleşimin gündemindeki başkanlığın sunuşlarında yer alır ve genel kurul işaret oyuyla karar verir i̇çtüzüğün uncu maddesinin inci fıkrasının sayılı kararın nci maddesi ile değiştirildikten sonraki hali şu şekildedir i̇çtüzükte danışma kurulunun tespitine teklifine veya görüş bildirmesine bağlanmış olan bütün hallerde danışma kurulu yapılan ilk çağrıda toplanamaz oybirliğiyle tespit teklif yapamaz veya görüş bildiremezse meclis başkanı veya siyasi parti grupları ayrı ayrı istemlerini doğrudan genel kurula sunabilirler bu durumda istemin oylanması ilk birleşimin gündemindeki başkanlığın sunuşlarında yer alır danışma kurulu önerileri görüşmesiz oylanır httpwwwtdkgovtrindexphpoptioncomgtsaramagtsguidtdkgtsc erişim tarihi esas sayısı karar sayısı grup önerisinde ise öneriyi veren gruptan bir milletvekili beş dakikayı geçmemek üzere önerinin gerekçesini açıklayabilir açıklamanın ardından diğer gruplardan birer milletvekiline de isterlerse üçer dakika söz verilir danışma kurulu ve grup önerileri konusunda genel kurulda işaret oyuyla karar verilir i̇çtüzüğün danışma kurulu başlıklı maddesinin inci fıkrasında iki temel değişiklik yapılmıştır bunlardan ilki danışma kurulunda siyasi parti gruplarının oybirliği ile karar almaları durumunda bu kararların genel kurulda görüşme yapılmaksızın oya sunulmasıdır i̇kinci değişiklik ise daha önce i̇çtüzüğün üncü maddesi uyarınca usul tartışmaları kapsamında genel kurulda görüşülen grup önerilerinin i̇çtüzüğün uncu maddesinin kapsamına alınarak görüşme usulünün kurala bağlanmasıdır buna göre öneriyi veren gruptan bir milletvekili beş dakikayı geçmemek üzere önerinin gerekçesini açıklayabilecek ve bu açıklamanın ardından diğer gruplardan birer milletvekiline de isterlerse üçer dakika söz verilecektir anayasaya aykırılık gerekçeleri değişiklik öncesinde danışma kurulunda görüşülecek konularda siyasi parti gruplarının oybirliği olamadığı ya da danışma kurulunun bir ya da birden fazla siyasi parti grubunun katılmaması nedeniyle toplanamadığı durumlarda siyasi parti grupları bu önerilerini doğrudan genel kurul gündemine getirebiliyorlardı bu kapsamda genel kurulda yapılan görüşmeler i̇çtüzüğün usul hakkında görüşmelerini düzenleyen üncü maddesine dayanılarak gerçekleştiriliyordu i̇çtüzüğün üncü maddesinde yer alan bir konuyu öne alma veya bırakma gibi usule ait konular diğer işlerden önce görüşülür hükmü uygulamada danışma kurulunun ya da siyasi parti gruplarının önerilerinin usul görüşmeleri çerçevesinde ele alınmasına olanak tanıyacak şekilde yorumlanmıştır bu kapsamda yapılacak görüşmelerde i̇çtüzüğün üncü maddesi uyarınca lehte ve aleyhte ikişer kişiye ar dakika konuşma süresi verilmesi de teamüle dönüştürülmüştür siyasi parti grup önerileri için konuşma sürelerinin usul tartışmaları için belirlenmiş olan en uzun süre olan ar dakika olarak uygulanmasının teamüle dönüştürülmesinin tbmm gündeminin oluşturulmasının yasama süreci açısından öneminden kaynaklandığına kuşku yoktur grup önerileri üzerinde genel kurulda grup önerisi veren partinin diğer siyasi parti gruplarına mensup er milletvekiline ise er dakika söz verilmesine ilişkin i̇çtüzüğün uncu maddesinde yapılan düzenleme muhalefet partilerinin konuşma sürelerini kısaltma amacına yönelik olarak gerçekleştirilmiştir bu bağlamda mevcut sandalye sayısı itibariyle dört siyasi parti bulunduğu düşünüldüğünde grup önerileri üzerinde dakika olan görüşme süresi dakikaya düşürülmektedir danışma kurulunda esas olan oybirliği ile karar alınmasıdır tbmm gündeminin grubu bulunan tüm siyasi partilerin uzlaşması ile belirlenmesi demokrasi kültürünün yerleşmesi açısından da önemlidir uzlaşma olmadığı durumlarda danışma kurulunun tespitine teklifine veya görüş bildirmesine bağlanmış olan tüm konularda grup önerileri ile siyasi iktidar kadar muhalefetin de tbmm gündeminin belirlenmesine katkı verebilmesi sağlanmaktadır dolayısıyla grup önerileri milletvekillerinin yasama ve denetim çalışmalarına katılmaları açısından parlamenter faaliyetlerin önemli bir aşamasını oluşturmaktadır özellikle anayasanın inci maddesinde düzenlenen türkiye büyük millet meclisinin bilgi edinme ve denetim yolları arasında yer alan araştırma ve genel görüşme önergelerinin genel kurulun fahri bakırcı türkiye büyük millet meclisi genel kurulundaki yerleşik uygulamalar ankara sesas sayısı karar sayısı dikkatine sunulabilmesi de grup önerilerinin görüşülmesi sırasında sağlanabilmektedir grup önerileri tbmmde siyasi iktidarların tek taraflı gündem dayatmalarına karşı muhalefetin alternatif gündem oluşturulmasına olanak sağlamaktadır dolayısıyla grup önerileri siyasi partilerin ve milletvekillerinin yasama ve denetim faaliyetlerine katkı verdikleri yasama sürecindeki önemli işlemlerden biridir anayasanın nci maddesinde türkiye büyük millet meclisinin görev ve yetkileri düzenlenmiştir milletvekillerinin yasama ve denetim kapsamındaki bu görevleri yerine getirilebilmeleri ve yetkilerini kullanabilmeleri anayasa mahkemesinin günlü kararında da belirtildiği gibi yasama faaliyetlerine etkili bir şekilde katılmaları ile olanaklıdır grup önerileri üzerinde genel kurulda yapılacak konuşmaların öneriyi yapan siyasi parti grubu için dakika diğer siyasi parti grupları için er dakika ile sınırlanmasının milletvekillerinin yasama ve denetim faaliyetleri kapsamında anayasanın nci maddesinde sayılan görev ve yetkilerini etkin bir şekilde kullanabilmelerini engelleyeceğine kuşku yoktur i̇ptali talep edilen ibareler konuşma sürelerini sınırlandırdığı için genel kurulu etkin bir bilgilendirme olamadan karar vermek zorunda bırakacağından bu durum sağlıklı irade ortaya çıkmasını etkileyecektir bu nedenle söz konusu ibareler anayasanın nci maddesine aykırıdır iptalleri gerekir yine anayasa mahkemesinin günlü kararında yasama meclisi üyelerinin görev ve yetkilerinin amacına uygun biçimde kullanılmasının aşırı derecede zorlaştırılması veya ortadan kaldırılması durumunda ise anayasanın nci maddesi çerçevesinde yasama işlevinin tam olarak yerine getirildiğinden söz edilemez bu ölçüsüz sınırlamaların anayasanın maddesinde belirtilen hukuk devleti anlayışıyla da bağdaşması olanaksızdır denilmektedir tbmm gündemini belirlemek gibi yasama faaliyetinin en önemli aşamalarından biri üzerinde genel kurulda siyasi partiler adına yapılacak konuşmaların süresinin dakika grup önerisini getiren siyasi parti adına yapılacak konuşmaların dakika ile sınırlanması anayasanın nci maddesi çerçevesinde yasama işlevinin tam olarak yerine getirilmesini engellemesi bakımından ölçüsüz bir sınırlama niteliğinde olduğundan anayasanın nci maddesine aykırıdır iptali gerekir yukarıda açıklanan gerekçelerle grup önerileri üzerinde genel kurulda grup önerisi veren partinin diğer siyasi parti gruplarına mensup er milletvekiline ise er dakika söz verilmesine ilişkin i̇çtüzüğün uncu maddesinde yapılan düzenleme konuşma sürelerini kısaltan iptali talep edilen ibareler bakımından anayasanın ve nci maddelerine aykırıdır iptalleri gerekir tarihli ve sayılı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünde değişiklik yapılmasına dair kararın üncü maddesiyle değiştirilen tarihli ve karar numaralı türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün maddesinin nci fıkrasının üncü cümlesinde yer alan ayrı bir siyasi parti grubundan bir milletvekili tarafından yerine getirilmek kaydıyla i̇baresi ile son cümlesinin anayasaya aykırılığı değişikliğin anlamı ve kapsamı i̇çtüzüğün nci maddesi komisyonlarda inceleme süresine ilişkin düzenlemeleri içermektedir anılan maddenin fıkrasının sayılı kararla değiştirilmeden önceki hali şu şekildediresas sayısı karar sayısı bu sürenin bitiminde tasarı teklif ve kanun hükmünde kararnamenin doğrudan genel kurul gündemine alınmasını hükümet veya teklif sahipleri isteyebilirler bu istemler üzerine komisyon hükümet teklif sahibi ve bir milletvekili beşer dakikayı geçmemek üzere söz alabilir genel kurul işaret oyuyla karar verir i̇çtüzüğün nci maddesinin fıkrası sayılı kararın maddesi ile şu şekilde değiştirilmiştir bu sürenin bitiminde tasarı teklif ve kanun hükmünde kararnamenin doğrudan genel kurul gündemine alınmasını hükümet veya teklif sahipleri isteyebilirler bu istemler üzerine komisyon hükümet ve teklif sahibi beşer dakikayı geçmemek üzere söz alabilir genel kurul işaret oyuyla karar verir bu istemler her hafta salı günü ayrı bir siyasi parti grubundan bir milletvekili tarafından yerine getirilmek kaydıyla bir tane olmak üzere işleme alınır bir milletvekili bir yasama yılında bu kapsamda bir defadan fazla istemde bulunamaz i̇çtüzüğün nci maddesi uyarınca milletvekillerince yapılan taleplerin hangi zamanlamayla genel kurul gündemine geleceğine ilişkin olarak i̇çtüzükte bir düzenleme olmamasına karşın genel kurulun çalıştığı salı günleri sıradaki bir kanun tasarısı kanun teklifi ya da kanun hükmünde kararnamenin doğrudan genel kurulun gündemine alınmasına ilişkin görüşme yapılması teamül haline getirilmiştir genel kurulun çalıştığı her hafta salı günü bir istemle sınırlı olmak üzere uygulanan bu teamül sayılı kararla yapılan değişiklikle bazı sınırlamalar getirilerek i̇çtüzük hükmüne dönüştürülmüştür bunlarla birlikte sayılı kararla i̇çtüzüğün nci maddesi uyarınca doğrudan genel kurul gündemine alınması talep edilen kanun tasarı ve teklifleri ile kanun hükmünde kararnameler üzerinde bir milletvekili adına dakikaya kadar yapılabilecek konuşmaların yapılmasına olanak sağlayan düzenleme yürürlükten kaldırılmıştır sayılı kararın üncü maddesi ile i̇çtüzüğün nci maddesi kapsamında yapılacak görüşmelere ilişkin olarak iki sınırlama getirilmiştir i̇lk sınırlama her hafta bir tane olmak üzere görüşülecek olan taleplerin milletvekilinin mensup olduğu siyasi parti grubu itibariyle sıraya konulmasına ilişkindir i̇kinci sınırlama ise bir milletvekilinin bir yasama yılı içinde sadece bir defa talepte bulunabilmesine ilişkindir anayasaya aykırılık gerekçeleri kanun tasarı ve teklifleri ile kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınmasına ilişkin yapılan değişiklik üç temel noktada anayasaya aykırılık taşımaktadır anayasaya aykırı olarak yapılan değişikliklerin ilki doğrudan genel kurul gündemine alınmaya ilişkin istemlerin siyasi partiler gözetilerek işleme alınmalarına yönelik değişikliktir i̇kincisi milletvekillerinin bir yasama yılı için sadece bir adet istemde bulunmalarına ilişkin getirilen sınırlamadır anayasaya aykırılık taşıyan üçüncü nokta ise i̇çtüzüğün maddesinde yapılan değişikliğin yeni yasama dönemi itibariyle değil sayılı tbmm kararının yayımı tarihinde yürürlüğe girmesidir ayrı bir siyasi parti grubundan bir milletvekili tarafından yerine getirilmek kaydıyla i̇baresinin anayasaya aykırılığıesas sayısı karar sayısı i̇çtüzüğün maddesinin inci fıkrasının inci cümlesinde kanun teklifleri ve kanun tasarıları ile kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınmasına ilişkin ilişkin olarak hükümet ve teklif sahiplerinin talepte bulunabileceği hüküm altına alınmıştır bu hüküm i̇çtüzüğün maddesinin fıkrasının cümlesinin sayılı kararla değişikliğe uğramadan önceki hükmünün aynısıdır sayılı kararla getirilen değişiklik anılan taleplerin genel kurulda görüşülme usulüne ilişkindir i̇ptali talep edilen ibare ile getirilen usule göre teklif ve tasarılar ile kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınmasını hükümet ve milletvekilleri talep edebilecek ancak sadece bir siyasi partiye mensup olan milletvekillerinin talepleri işleme alınacaktır i̇şlem sırası için de siyasi parti sırası gözetilecektir yani hükümet teklif ve tasarılar ile kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınması talebinde bulunabilecek ancak bu talebi işleme alınmayacaktır yine bir siyasi partiye mensup olmayan bağımsız bir milletvekili ile bir siyasi partiye mensup olup da siyasi partisi grup kurma sayısına ulaşmayan bir milletvekili de teklif ve tasarılar ile kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınması talebinde bulunabilecek ancak bu talebi işleme alınmayacaktır anayasanın nci maddesinde kanun koymak değiştirmek ve kaldırmak türkiye büyük millet meclisinin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır anayasanın inci maddesinde ise kanun teklif etmeye bakanlar kurulu ve milletvekilleri yetkilidir hükmü yer almaktadır kanun tekliflerinin doğrudan genel kurul gündemine alınması taleplerinin siyasi partiler bakımından sıraya konulması anayasada kanun teklif etme açısından milletvekillerine verilmiş bir hakkın siyasi partilere göre kullandırılması sonucunu doğuracaktır anayasa ve i̇çtüzüğe göre siyasi partiler kanun teklifi ya da tasarısı veremezler bu hak sadece hükümete ve milletvekillerine tanınmıştır dolayısıyla bu hakkın kullandırılmasında siyasi parti sırası da gözetilemez bu nedenle iptali talep edilen ibare anayasanın inci maddesine aykırıdır i̇ptali gerekir anayasanın maddesinde herkesin dil ırk renk cinsiyet siyasî düşünce felsefî inanç din mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip oldukları ve devletin bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlü bulunduğu hiçbir kişiye aileye zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamayacağı devlet organları ve idare makamlarının bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda oldukları hükme bağlanmaktadır eşitlik ilkesi günlü sayılı anayasa mahkemesi kararında şu şekilde ele alınmıştır anayasanın maddesinde öngörülen yasa önünde eşitlik ilkesinin amacı aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve kişilere yasalar karşısında ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir bu ilkeyle aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır bu yasak ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını engellemektedir durum ve konumlarındaki özellikler kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları gerekli kılabilir ancak kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanların farklı kurallara tabi tutulmaları anayasanın eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaktadır bir siyasi partiye mensup milletvekili ile hiçbir siyasi partiye mensup olmayan bağımsız milletvekilinin yasama ve denetim görevlerini yerine getirirlerken farklı haklara sahip olması düşünülemez doğrudan gündeme alma taleplerine ilişkin istemler üzerine her hafta salı günü genel kurula indirilecek kanun tekliflerinin her hafta ayrı bir siyasi parti grubuna mensupesas sayısı karar sayısı milletvekiline kullandırılmasına ilişkin iptali istenen hüküm bağımsız milletvekillerinin ve bir siyasi partiye mensup olup ancak partisi grup kuramamış bir milletvekilinin bu hakkı kullanmasını engellemesi açısından da anayasanın eşitlik ilkesinin düzenlendiği maddesine aykırılık taşımaktadır bu nedenle iptali gerekmektedir bunlarla birlikte ayrı bir siyasi parti grubundan bir milletvekili tarafından yerine getirilmek kaydıyla ibaresi hükümetin taleplerinin işleme alınmasını engellemesi açısından da anayasaya aykırılık taşımaktadır i̇çtüzüğün nci maddesinin nci fıkrasının birinci cümlesinde tasarı teklif ve kanun hükmünde kararnamelerin doğrudan genel kurul gündemine alınmasını hükümet veya teklif sahiplerinin talep edebileceği hüküm altına alınmıştır yine nci maddenin nci fıkrasının ikinci cümlesinde bu talepler üzerine komisyon hükümet ve teklif sahibinin beşer dakikayı geçmemek üzere söz alabilmeleri öngörülmüştür ancak nci maddenin nci fıkrasının üncü cümlesinde yer alan bu taleplerin her hafta salı günü ayrı bir siyasi parti grubundan bir milletvekili tarafından yerine getirilmek kaydıyla işleme alınacağı hükmü hükümetin taleplerinin işleme alınmaması sonucunu doğurmaktadır yani bu hakkın kullanımı hükümet bakımından sınırlanmaktadır sonuç olarak iptali talep edilen ibare ile i̇çtüzüğün nci maddesinin nci fıkrasının inci cümlesi hükümleri uygulama noktasında çelişki doğuracak düzenlemeler içermektedir nci dönemde hükümet merkezi finans ve i̇hale biriminin i̇stihdam ve bütçe esasları hakkında kanun tasarısının i̇çtüzüğün nci maddesi uyarınca doğrudan genel kurul gündemine alınmasını talep etmiştir tbmm genel kurulunun nci dönem inci yasama yılı uncu birleşiminde yapılan oylama sonrasında merkezi finans ve i̇hale biriminin i̇stihdam ve bütçe esasları hakkında kanun tasarısı i̇çtüzüğün nci maddesi uyarınca doğrudan genel kurul gündemine alı