esas sayısı karar sayısı  sayılı gelir vergisi kanunu ile bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanunun maddesinin anayasaya aykırılığı tarihli ve sayılı gelir vergisi kanunu ile bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanunun maddesiyle tarihli ve sayılı türkiye cumhuriyet merkez bankası kanununa eklenen geçici madde ile türkiye cumhuriyet merkez bankası anonim şirketince maddenin yürürlüğe girdiği tarihine kadar ayrılmış bulunan ihtiyat akçelerinin tamamı ile birikmiş fevkalade ihtiyat akçelerinin son yılın kârından ayrılan kısmı hariç tamamının genel kurul kararı aranmaksızın hazineye verilmesi sağlanmıştır tarihli ve sayılı kanun kanunun maddesinde türkiye cumhuriyet merkez bankası bankanın bir anonim şirket olarak kurulduğu ve kanunda sarahat bulunmayan hallerde özel hukuk hükümlerine tabi bulunduğu belirtilmiştir hali hazırda bankanın sermayesi lira olup bu sermaye hisseye ayrılmıştır bankanın hisse senetleri kanunun maddesi gereğince nama yazılıdır kanunun ve maddelerinde bankanın hisse senetlerine ilişkin hususlar düzenlenmiştir buna göre bankanın hisse senetleri b ve olmak üzere dört sınıfa ayrılmış olup sınıfı hisse senetleri münhasıran hazineye sınıfı hisse senetleri türkiyede faaliyette bulunan milli bankalara sınıfı hisse senetleri hisseyi geçmemek üzere milli bankalar dışında kalan diğer bankalarla imtiyazlı şirketlere sınıfı hisse senetleri ise türk ticaret müesseselerine ve türk vatandaşlığını haiz tüzel ve gerçek kişilere tahsis edilmiştir yıl sonu itibarıyla bankanın sermayesinin yüzde si sınıfı yüzde ü sınıfı yüzde si sınıfı yüzde si ise sınıfı hisselerden oluşmaktadır bankanın yıllık safi kârının dağıtımına ilişkin esaslar kanunun kârın dağıtılması başlıklı maddesinde düzenlenmiştir ile tarihleri arasında yürürlükte bulunan madde şu şekildedir madde bankanın yıllık safi kârı aşağıdaki şekilde dağıtılır si ihtiyat akçesine hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden oranında ilk kâr hissesi olarak hissedarlara yukarıki yüzdeler tutarının düşülmesinden sonra kalan miktarın en çok i iki aylık maaş tutarını geçmemek üzere banka mensuplarına ve u fevkalade ihtiyat akçesine hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden genel kurul karariyle en çok nispetinde ikinci kar hissesi olarak hissedarlara bu dağıtımdan sonra kalan bakiye hazineye verilir ayrılan ihtiyat akçelerinin dağıtılabilmesine ilişkin herhangi hüküm içermeyen bu madde tarihli ve sayılı kanunla tarihinden geçerli olmak üzere aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir madde bankanın yıllık safi karı aşağıdaki şekilde dağıtılır mülga b hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden oranında ilk kar hissesi olarak hissedarlara yukarıki yüzde tutarının düşülmesinden sonra kalan miktarın en çok i iki aylık maaş tutarını geçmemek üzere banka mensuplarına ve u ihtiyat akçesine hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden genel kurul karariyle en çok nispetinde ikinci kar hissesi olarak hissedarlara buesas sayısı karar sayısı dağıtımdan sonra kalan bakiye hazineye verilir ek son yıl kârından ayrılan ihtiyat akçesi hariç birikmiş ihtiyat akçeleri her yıl kâra katılarak dağıtılabilir yapılan değişiklikle maddeye bankanın safi kârından ayrılan ihtiyat akçelerinin dağıtılabilmesine olanak sağlayan bir fıkra eklenmiştir diğer yandan kanunun maddesinde bankanın bilanço kâr ve zarar hesabının tetkiki ile karara bağlanması esas mukavelede değişiklik yapılması ve bankanın tasfiyesi hakkında karar verilmesi konularında genel kurulun görevli ve yetkili olduğu hükme bağlanmıştır kanunun banka esas mukavelesi ve tasfiye başlıklı maddesinde a banka esas mukavelesi genel kurulun tasvibi ve cumhurbaşkanı karariyle yürürlüğe girer esas mukavelede yapılacak değişiklikler de bu hükme tabidir bankanın birinci madde ile tespit edilen müddetin bitiminden evvel tasfiyesi hakkında alınacak olan kararlar cumhurbaşkanının tasvibi ile banka tarafından yapılan taahhütlerin kanun dahilinde tamamen ifa edilmesi şartiyle muteberdir gerek esas mukavelede değişiklik yapılması ve gerek tasfiye hakkında karar alınabilmesi için genel kurulda üçte iki çoğunluk şarttır hükümlerine tasfiye başlıklı maddesinde ise bankanın tasfiyeye girmesi halinde uygulanacak tasfiye esasları bir kanunla tespit edilir tasfiye neticesinde hasıl olan net varlıktan evvela hisse senetleri bedeli ödenir hisse senetleri başabaş ödendikten sonra kalan miktarın i hükümete si hissedarlara tevzi olunur hükümlerine yer verilmiştir türkiye cumhuriyet merkez bankası anonim şirketi esas mukavelesinin genel kurulun görev ve yetkileri başlıklı maddesinde tasfiye ve esas mukavele değişikliğinde nisap başlıklı maddesinde ve tasfiye başlıklı maddesinde de kanundaki hükümler ile aynı yönde bulunan düzenlemelere yer verilmiştir anonim şirketler kâr elde etmek ve dağıtmak amacıyla kurulurlar şirketlerde kâr dağıtımı bir yıllık dönemler itibarıyla gerçekleştirilir yıllık kâr ise yıllık bilançoya göre belirlenir kâr elde edilen yıllarda kârın bir kısmı şirket ortaklarına dağıtılırken gelecekte doğabilecek ve işletmenin faaliyetlerini olumsuz yönde etkileyebilecek tehlikelere karşı tedbir almak amacıyla bir kısmı da yedek akçe olarak ayrılarak şirket bünyesinde bırakılır bu kapsamda yedek akçe kârdan şirketin payına düşen kısım olarak değerlendirilir kanuni yedek akçeler ile esas sözleşmede öngörülen isteğe bağlı yedek akçeler ayrılmadıkça ortaklara kâr dağıtımı yapılamaz kâr payı dağıtımına yıllık net dönem kârı ile serbest yedek akçeler konu olabilir bu nedenle kâr dağıtımı kapsamında sadece ilgili mevzuatın izin verdiği yedek akçeler dağıtılabilir i̇lgili mevzuatın dağıtımına izin vermediği yedek akçeler ise ancak tasfiye sonucunda ortaklara dağıtılabiliresas sayısı karar sayısı tasfiye hesapların kapatılarak ortaya çıkan şirket malvarlığının ortaklar arasında pay edilmesidir tasfiye normal koşullarda faaliyeti son bulan şirketler bakımından söz konusu olur ancak faaliyetlerine devam eden şirketler bakımından kâr dağıtımına konu olması mümkün olmayan ve bu nedenle şirket özsermayesinin bir unsuru haline dönüşmüş bulunan yedek akçelerin herhangi bir şekilde işletmeden çekilmesi halinde bu işlemin de kısmi bir tasfiye olarak değerlendirilmesi gerekir türk ticaret kanununda esas sözleşmede aksine bir hüküm yoksa kâr payının ve tasfiye payının şirket ortaklarının sermaye payı için şirkete yaptıkları ödemelerle orantılı olarak hesaplanması öngörülmüştür şirket esas sözleşmesi ya da özel bir kanun hükmü nedeniyle şirket ortaklarına dağıtılacak kâr payı ile tasfiye payının farklı kurallara göre hesaplandığı durumlarda şirket malvarlığı değerlerinin ortaklara dağıtımına ilişkin işlemin niteliğinin belirlenmesi konusu önem arz etmektedir i̇lgili mevzuat gereği kâr olarak dağıtılması mümkün olmayan değerlerin işletmeden çekilerek ortaklara paylaştırılması halinde işlemin tasfiye niteliğinde olduğunun kabul edilmesi ve dağıtımın tasfiye kuralları çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir bu kapsamda ilgili mevzuat uyarınca kâr olarak dağıtımına izin verilmeyen yedek akçelerin faaliyetine devam etmekte olan bir şirketten çekilmesi işlemi kısmi bir tasfiye niteliğinde olup bu değerlerin ortaklar arasında paylaşımında tasfiye halinde geçerli bulunan kuralların uygulanması gerekmektedir tarihli ve sayılı kanunun maddesinde türkiye cumhuriyet merkez bankasının yıllık safi kârının ne şekilde dağıtılacağı belirlenmiş kanun maddesinin tarihli ve sayılı kanunla değiştirilmeden önceki halinde yedek akçelerin dağıtılabileceğine ilişkin herhangi bir hükme yer verilmemiştir tarihli ve sayılı kanunun maddesi ile maddeye son yıl kârından ayrılan ihtiyat akçesi hariç birikmiş ihtiyat akçeleri her yıl kâra katılarak dağıtılabilir hükmü eklenmiş ve böylece yedek akçelerin kâr dağıtımı kapsamında şirketten çekilmesi mümkün hale getirilmiştir tarihli ve sayılı kanunun maddesi ile kanunun maddesine ihtiyat akçelerinin dağıtımına izin veren bir fıkranın eklenmiş olması tarihli ve sayılı kanunun maddesinin yürürlüğe girdiği temmuz tarihinden önce ayrılmış bulunan yedek akçelerin kâr dağıtımı kapsamında bankadan çekilmesinin mümkün olmadığını kâr dağıtımı kapsamında bankadan çekilmesi mümkün olmayan yedek akçelerin bankanın malvarlığı haline dönüştüğünü bankanın malvarlığı dolayısıyla da özsermayesinin bir unsuru haline dönüşen yedek akçelerin ancak tasfiye kuralları çerçevesinde dağıtılabileceğini ve ortaklar arasında paylaştırılabileceğini ortaya koymaktadır temmuz tarihinden önce banka tarafından ayrılmış bulunan yedek akçelerin bankadan çekilmesi işlemi kısmi tasfiye niteliğinde olduğundan paylaşımının tarihli ve sayılı kanunun ve banka esas sözleşmesinin ve maddelerindeki esaslar çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir bu nedenle buesas sayısı karar sayısı değerlerin dağıtımına ilişkin düzenlemelerde sayılı kanunun ve banka esas sözleşmesinin maddesindeki gerek esas mukavelede değişiklik yapılması ve gerek tasfiye hakkında karar alınabilmesi için genel kurulda üçte iki çoğunluk şarttır hükmü ile maddesindeki hükümete hissedarlara kuralı göz önünde bulundurulmalıdır anayasanın maddesinde herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir bu haklar ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz denilmektedir anayasanın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır aym k menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların gelirlerinin mülkiyet hakkının kapsamına dâhil olduğu hususunda tereddüt bulunmamaktadır mülkiyet hakkı kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme olanağı veren bir haktır bu bağlamda malikin mülkünü kullanma semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin sınırlanması veya mülkünden yoksun bırakılması mülkiyet hakkına müdahale teşkil eder anayasanın maddesinin son fıkrasında mülkiyet hakkının kullanımının toplum yararına aykırı olamayacağı kurala bağlanmak suretiyle devletin mülkiyetin kullanımını düzenlemesine imkân sağlanmıştır zira mülkiyet hakkının kullanımının toplum yararına aykırı olamaması devletin mülkiyetin kullanımını toplum yararına uygun olarak düzenleyebilmesini gerekli kılmaktadır bu durumda da devletin mülkiyetin kullanımını düzenleme yetkisine sahip olduğunun kabulü zorunludur anayasanın maddesinde mülkiyet sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş bu hakkın kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği öngörülmüştür kamu yararı bireysel özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yarardır kamu yararı düşüncesi olmaksızın yalnız özel çıkarlar için veya yalnız belli kişilerin yararına olarak kanun hükmü konulamaz anayasa mahkemesi i̇tiraz konusu kural ile temmuz tarihinden önce banka tarafından ayrılmış bulunan ancak kâr dağıtımına konu olması mümkün olmayan banka malvarlığı niteliğindeki ihtiyat akçelerinin tamamının hazineye verilmesi sağlanarak hazine dışındaki ortakların kanunun ve banka esas sözleşmesinin ve maddelerinden kaynaklanan hakları ihlal edilmiştir böylece hem bu değerlerin paylaşımında hükümete hissedarlara kuralı hem de yedek akçelerin tasfiyesi bakımından gerekli olan genel kurulda üçte iki çoğunluk şarttır kuralı göz ardı edilmiştir i̇tiraz konusu kural ile hazine dışındaki ortakların payına düşen ihtiyat akçesi tutarlarının da hazineye verilmesi sağlanarak anayasa mahkemesinin benimsediği kamu yararı kavramına aykırı davranılmış ve bankanın yüzde lik hissesine sahipesas sayısı karar sayısı bulunan hazine dışındaki ortakların ortaklık haklarından kaynaklanan gelirlerine el konulmuş böylece bu kişilerin mülkiyet hakkı ihlal edilmiştir özetle mülkiyet hakkının yasa yoluyla sınırlanabilmesi için anayasanın öngördüğü kamu yararı ölçütünün gerekleri ortaya çıkmış değildir belirtilen nedenlerle itiraz konusu kural anayasanın maddesine aykırıdır anayasanın maddesinde temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın yalnızca anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir bu sınırlamalar anayasanın sözüne ve ruhuna demokratik toplum düzeninin ve lâik cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz denilmektedir anayasanın maddesi uyarınca mülkiyet hakkı anayasada öngörülen nedenlere bağlı olarak demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın ancak kanunla sınırlanabilir bu bakımdan mülkiyet hakkına getirilen sınırlamalar hakkın özüne dokunamayacağı gibi anayasanın sözüne ve ruhuna demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz çağdaş demokratik devletlerde olduğu gibi türkiye cumhuriyeti anayasası da insan haklarına saygılı demokratik bir sosyal hukuk devleti öngörmek md suretiyle özgürlük ve hakları geniş bir yelpazede düzenleyip güvence altına almıştır temel hak ve özgürlüklerin kullanılmasını önemli ölçüde güçleştiren hakkı kullanılamaz hâle getiren veya ortadan kaldıran sınırlamalar hakkın özüne dokunur temel hak ve özgürlükler istisnai olarak ve ancak özüne dokunmamak koşuluyla demokratik toplum düzeninin gerekleri için zorunlu olduğu ölçüde ve ancak kanunla sınırlandırılabilir demokratik bir toplumda temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamanın bu sınırlamayla güdülen amacın gerektirdiğinden fazla olması düşünülemez demokratik hukuk devletinde güdülen amaç ne olursa olsun kısıtlamaların bu rejimlere özgü olmayan yöntemlerle yapılmaması ve belli bir özgürlüğün kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracak ya da ortadan kaldıracak düzeye vardırılmaması gerekir aymnin anayasasından bu yana geliştirdiği kararları da aynı yönde olup bir hak ve özgürlüğün çini boşaltacak yasal düzenlemenin hak ve özgürlüklerin özünü zedelediği şeklindedir anayasanın maddesi uyarınca mülkiyet hakkının anayasada öngörülen nedenlere bağlı olarak demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın kamu yararı ereğinde sınırlanabilmesi mümkün olmasına karşın itiraz konusu kural ile yukarıda ayrıntılı şekilde açıklandığı üzere bankanın yüzde lik hissesine sahip bulunan hazine dışındaki ortakların mülkiyet hakkı anayasanın sözüne ve ruhuna demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı şekilde ortadan kaldırılmıştır belirtilen nedenlerle itiraz konusu kural anayasanın maddesine aykırıdır anayasanın maddesinde belirtilen hukuk devleti eylem ve işlemleri hukuka uygun insan haklarına dayanan bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren hukuk güvenliğini sağlayanesas sayısı karar sayısı bütün etkinliklerinde hukuka ve anayasaya uyan işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı olan devlettir kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması genel objektif adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir bu nedenle kanun koyucunun hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması gerekir hukuk devletinde kanunların kamu yararı gözetilerek çıkarılması zorunludur kanun koyucu anayasaya ve hukukun genel ilkelerine aykırı olmamak kaydıyla her türlü düzenlemeyi yapma yetkisine sahip olup düzenlemenin kamu yararına başka bir anlatımla ülke koşullarına uygun olup olmadığının belirlenerek takdir edilmesi kanun koyucuya aittir anayasaya uygunluk denetiminde kanun koyucunun kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığı değil incelenen kuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya da grupların çıkarları gözetilerek yasalaştırılmış olup olmadığı incelenebilir anayasa mahkemesi anayasa madde de güvence altına alınan hukuk devletinin insan haklarına saygılı demokratik bir sosyal devlet boyut ve öğeleri ile tanımlanmış olması anayasanın uygulayıcısı ve biricik muhatabı olan yasama organına bankanın bütün hissedarlarının haklarını koruma ve hissedarlar arasında eşitlik ilkesini bozmama yükümlülüğü yüklemektedir i̇tiraz konusu kural ile temmuz tarihinden önce ayrılmış bulunan bankanın malvarlığı niteliğindeki ihtiyat akçelerinden hazine dışındaki ortakların payına düşen kısım da hazineye verilmiş böylece bankanın yüzde lik hissesine sahip bulunan ortakların malvarlığı değerlerine hazinece el konulmasına olanak sağlanmıştır bu durum kanun koyucunun kendisine tanınan yasama yetkisini adalet hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz ardı ederek banka ortaklarından sadece biri olan hazine lehine haksız menfaat sağlamak amacıyla kullandığını göstermektedir bu itibarla hissedarlar arasında haklı bir neden olmaksızın yaratılan eşitsizlik anayasa madde a da aykırıdır bu nedenle itiraz konusu kural anayasanın maddesi ile bağlantılı olarak maddesine de aykırıdır açıklanan tüm bu nedenlerle düzenleme anayasanın ve maddelerine aykırılık teşkil etmektedir iptali talep edilmektedir sayılı gelir vergisi kanunu i̇le bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanunun maddesinin anayasaya aykırılığı tarih ve sayılı gelir vergisi kanunu i̇le bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanunun maddesi ile sayılı yurt dışında bulunan türk vatandaşlarının yurt dışında geçen sürelerinin sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilmesi hakkında kanunun maddesi değiştirilmiş ve sigortalıların yurtdışı hizmetlerinin borçlanmasında ödeyecekleri prim borcunun hesaplama biçimi değiştirilmiştir sayılı yasanın maddesine göre borçlanma talebinde bulunan sigortalının belirleyeceği günlük kazanç miktarının si olan borçlanma tutarı değiştirilmiş ve e çıkarılmıştır yine sayılı kanunun maddesiyle sayılı kanunun maddesinde yapılan bir diğer değişiklikle borçlanılan süreler yurda kesin dönüş yapılmış olması şartıyla aylık tahsisi için yazılı talepleri halinde sayılı kanunun inci maddesinin son fıkrası hükümlerine göre değerlendirilir şeklindeki birinci fıkrasının üçüncü cümlesi yürürlükten kaldırılarakesas sayısı karar sayısı sayılı kanunun yürürlük tarihi olan tarihinden sonraki dönem için yapılan borçlanma başvuruları için sayılı kanunun maddesinin son fıkrasında belirtilen ve borçlanılan sürelerin borçlanma talebinde bulunulan aylara mal edilerek bu ayların primlerine eklenmesi uygulanması sona erdirilmektedir söz konusu düzenleme ile çalışanların sosyal güvenlik haklarını etkileyen hukuk devleti ilkesini zedeleyen kanun önünde eşitlik ilkesine aykırılık nedeniyle ayrımcılık yaratan ve anayasamızın maddesinde belirlenen yükümlülük ve ödeve aykırı bir durum ortaya çıkmıştır bu nedenle sayılı kanunun maddesi ile sayılı kanunun maddesinde yapılan değişiklikler anayasanın sosyal hukuk devleti ilkesine kanun önünde eşitlik ilkesine ve sosyal devletin özgürlük ve haklara ilişkin yükümlülüklerine denk düşen sosyal güvenlik hakkına ilişkin hükümlerine aykırıdır bir başka deyişle söz konusu düzenlemeler anayasanın ve maddelerine maddesine ve maddesine aykırıdır aşağıda sırasıyla ayrıntılı olarak söz konusu düzenlemelerin anayasanın ilgili maddelerine aykırılıkları tanımlanacaktır anayasanın ve maddelerine aykırılık tarih ve sayılı gelir vergisi kanunu i̇le bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanunun maddesi ile sayılı yurt dışında bulunan türk vatandaşlarının yurt dışında geçen sürelerinin sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilmesi hakkında kanunun maddesine göre borçlanma talebinde bulunan sigortalının belirleyeceği günlük kazanç miktarının si olan borçlanma tutarı değiştirilmiş ve e çıkarılmıştır yine sayılı kanunun maddesiyle sayılı kanunun maddesinde yapılan bir diğer değişiklikle borçlanılan süreler yurda kesin dönüş yapılmış olması şartıyla aylık tahsisi için yazılı talepleri halinde sayılı kanunun inci maddesinin son fıkrası hükümlerine göre değerlendirilir şeklindeki birinci fıkrasının üçüncü cümlesi yürürlükten kaldırılarak sayılı kanunun yürürlük tarihi olan tarihinden sonraki dönem için yapılan borçlanma başvuruları için sayılı kanunun maddesinin son fıkrasında belirtilen ve borçlanılan sürelerin borçlanma talebinde bulunulan aylara mal edilerek bu ayların primlerine eklenmesi uygulanmasının sona erdirilmiş ve yurtdışı hizmet borçlanmaları için borçlanmaların borçlanma tarihinden geriye dönük olarak yapılmasına olanak sağlayan bir düzenleme devreye sokulmuştur söz konusu her iki düzenleme de anayasanın maddesinde yer alan sosyal güvenlik hakkı ve anayasanın maddesinde düzenlenen yabancı ülkelerde çalışan türk vatandaşları başlıklı maddesiyle çelişmektedir sosyal güvenlik hakkı ikinci kuşak insan haklarındandır sosyal güvenlik hakkı niteliği itibarı ile ekonomik ve sosyal haklar arasında yer alan bir haktır sosyal güvenlik hakkı insan haklarına dair bütün milletlerarası belgelerde kabul edilen bir insan hakkıdır sosyal güvenlik hakkı bir insan hakkı olarak vatandaş olsun ya da olmasın bütün insanlara tanınması gereken bir haktır niteliği itibarı ile ekonomik ve sosyal bir hak olarak sosyal güvenlik hakkı devlete bu hakkı hayata geçirmek için gereken tedbirleri almak ve teşkilatı kurmak gibi bir yükümlülük yükler sosyal güvenlik hakkı bu anlamda pozitif statü hakları arasında yer alır devlete sosyal güvenliği sağlama gibi bir görev yükler sosyal güvenlik bu anlamda insanlar için bir hak devletler için ise biresas sayısı karar sayısı ödev bir yükümlülüktür sosyal güvenlik hakkı kişilere devletten sosyal güvenliğini sağlamak için gerekeni yapmayı talep etme hakkı verir anayasası madde de güvence altına aldığı ve değişmez nitelik tanıdığı sosyal hukuk devleti olmanın gereği olarak ve sosyal hak ve özgürlüklerin özelliklerine uygun bir muhteva içerisinde sosyal güvenlik hakkını düzenlemiştir bu bakımdan sosyal güvenlik hakkı anayasasında bir anayasada olması beklenmeyecek kadar geniş bir muhtevada düzenlenmiştir anayasada sosyal güvenlikle ilgili ve maddeler olmak üzere üç ayrı maddede hükümler yer almaktadır asıl olarak sosyal güvenlik hakkı anayasamızın maddesinde düzenlenmiştir buna göre madde herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir devlet bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar hükmü bulunmaktadır bu maddeye göre anayasamızda sosyal güvenlik hakkı tanımlanmıştır anayasanın maddesinde sosyal güvenlik bir insan hakkı olarak tanımlanmış ve bir devlet görevi olarak devlete yükümlülük getirilmiştir ekonomik ve sosyal haklar insan haklarının tasnifinde ikinci kuşak insan hakları olarak bilinir bu haklar anayasal bakımdan ise pozitif statü hakları olarak nitelendirilmektedir pozitif statü hakları devlete bu hakların hayata geçirilmek üzere birtakım adımlar atması yükümlülüğünü yükler anayasa bu hakkı sosyal ve ekonomik bir hak olarak düzenlemekle yetinmemiş sosyal hukuk devleti öngören madde ve devlet için hak ve özgürlükleri gerçekleştirme yükümlülükleri öngören madde in gereği olarak devlet bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar hükmüne yer vermiştir şu hâlde sosyal devlet sosyal güvenliği sağlamak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür devlet sosyal güvenlik hakkını hayata geçirmek üzere kanuni düzenlemeleri yapmakla kanunların uygulama esaslarını tüzük ve yönetmelikler çıkararak düzenlemekle ve herkesin sosyal güvenliğini sağlayacak tedbirleri almakla yükümlüdür çağdaş dünyada devletler sosyal güvenliği sağlamak için bir teşkilat kurmakla bir sistem kurmakla yükümlüdürler anayasamız da sosyal devleti sosyal güvenlik teşkilatlanmasını yapmakla ve sosyal güvenliği sağlayacak bir sistemi kurmakla yükümlü kılmıştır sosyal devlete denk düşen yükümlülükler anayasa madde te emredici hüküm olarak somutlaştırılmıştır kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır nitekim anayasa mahkemesinin çeşitli kararlarında da bu yükümlülüğün altı çizilmiştir anayasanın maddesinde herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu devletin bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alacağı ve örgütü kuracağı kurala bağlanmıştır bu maddeye göre sosyal güvenlik herkes için bir hak ve bunu gerçekleştirmek ise devlet için bir görevdir sosyal güvenlik hakkı sosyal sigorta kuruluşlarınca kendi kuralları çerçevesinde yerine getirilir sosyal güvenliğin ve sigortanın varlık nedeni sosyal risklerin karşılanmasıdır devletin anayasada güvenceesas sayısı karar sayısı altına alınan sosyal güvenlik haklarının yaşama geçirilmesi için gerekli önlemleri alması sosyal güvenlik politikalarını bilimsel verilere göre belirlemesi ve bunun için gerekli yasal düzenlemeleri yapması doğaldır nesnel ve sürekli kurallarla sağlam ve sağlıklı temellere oturtulmayan bir sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilir olması düşünülemez bu düzenin korunması anayasanın maddesinde yer alan sosyal güvenlik hakkının güvenceye alınması için de zorunludur aym rg tarih sayı aym rg tarihsayı mükerrer görüleceği üzere anayasa mahkemesi kararlarında da anayasanın maddesinde sosyal güvenlik bireyler yönünden hak devlet yönünden ödev olarak öngörülmüştür anayasa koyucu devleti yalnızca sosyal güvenliği sağlayacak önlemleri almak ve gerekli örgütü kurmakla görevlendirmemiş aynı zamanda bunu devletin yükümlülüğü olarak görmüş ve olumlu edim yükümlülüğü getirmiştir toplumsal dayanışmanın kurumsal duruma getirilmesini anlatan sosyal güvenlik sisteminin devletin anayasanın maddesi gereğince kurmakla görevli ve yükümlü olduğu sosyal güvenlik örgütü ile yine devletin sosyal güvenliği sağlamak için alacağı önlemlerin tümünü kapsadığı da yine bu kararlarda ifade edilmiştir anayasamızın maddesi ile getirilmiş olan bu olumlu edim yükümlülüğünün sınırı olarak özel hukuk kurallarına göre sosyal güvenlik kurumlarının da devletin gözetim ve denetiminde faaliyet gösterebileceği belirtilebilir nitekim bu sınırın da anayasanın maddesinde belirtildiği vurgulanabilir söz konusu madde ‘de devletin sosyal ve ekonomik alanlarda anayasa ile belirlenen görevlerini bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceği belirtilmiştir ancak bu kural anayasa mahkemesi kararlarında da vurgulandığı gibi yurttaşlar için hak kendisi için ödev olan sosyal güvenliği sağlama görevini yerine getirirken devlete sosyal sigortacılığın teknik gereklerine uygun kimi sınırlamalar yapma hakkı tanımakta sosyal güvenlik hakkını kullanılamayacak duruma getiren önlemler alma yetkisi vermemektedir bu yetki sınırlaması anayasa değişikliği ile daha da belirgin hale gelmiş bulunmaktadır nitekim maddede devlete sosyal hakları mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde gerçekleştirme olanağı tanınırken bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözetme koşulu da konulmuştur yine yılında anayasa mahkemesinin sayılı yasanın geçici maddesi çerçevesinde kurulmuş olan sandıkların sosyal sigortalar kurumuna ilişkin vermiş olduğu kararda da açıkça belirttiği üzere devlet sosyal güvenlik sistemi dışında kalan yurttaşların sosyal güvenlik haklarını korumak üzere emeklilik gibi sosyal ve ekonomik risklerden korumaları amacıyla devlet dışı kurumlarca sigorta sandıkları kurulabileceğini bunun da anayasaya uygun olduğunu belirtilmektedir aym resmi gazete tarihsayı aym söz konusu kararında ana ölçüt olarak bu çalışanların sosyal güvencelerinin olmaması ve devletin temel görevinin bu yurttaşların ekonomik ve sosyal risklere karşı korunmasını sağlamak olduğunu ana neden olarak belirtmiştir devlet söz konusu yükümlülüğünü yerine getirmek amacıyla primli ve primsiz rejimler oluşturabilir nitekim sayılı kanun çerçevesinde yürürlükte olan primli rejim esas itibariyle türkiyede yaşamakta olan ve istihdam içerisinde yeralan kişilerinesas sayısı karar sayısı sigortalı olarak tanımlandıkları ve prim ödeme yoluyla çeşitli risklere karşı korunmasını düzenleyen bir rejimdir anayasanın tanımış olduğu bu hak sadece türkiyede yaşayan türk vatandaşlarına özgü değildir yurt dışında yaşayan türk vatandaşlarının da sosyal güvenlik hakkının yerine getirilmesini talep hakları vardır nitekim anayasanın maddesinde devlet yabancı ülkelerde çalışan türk vatandaşlarının aile birliğinin çocuklarının eğitiminin kültürel ihtiyaçlarının ve sosyal güvenliklerinin sağlanması anavatanla bağlarının korunması ve yurda dönüşlerinde yardımcı olunması için gereken tedbirleri alır ifadesine yer verilerek yabancı ülkelerde yaşayan türk vatandaşlarının sosyal güvenlik haklarının sağlanmasına yönelik özel bir düzenleme getirilmiştir anayasada yer alan düzenlemeler uyarınca yurt dışında yaşayan türk vatandaşlarımız için yurt dışı hizmet borçlanması kurumu sosyal güvenliklerinin sağlanması açısından bir zorunluluk teşkil etmektedir yabancı ülkelerde çalışan yurttaşlarımızın bir kısmı yaşadıkları ülkelerde uzun dönemli sigorta kollarına bağlı olarak çalışmakta ileride risk gerçekleştiğinde malullük yaşlılık gibi sigortalardan kendileri ya da ölüm olayı gerçekleştiğinde aileleri yararlanabilir duruma gelmektedir buna karşın bazı türk vatandaşları ise ya yaşadıkları ülkelerde sigortalı olarak çalışamamakta ya da bu sigorta kollarındaki gerekli kazanımları sağlamadan yurda dönmekte ve ülkemizdeki primli rejim için gereken prim miktarını ve hizmet süresini de tamamlamadıkları için sosyal güvenlik korumasından yoksun kalmaktadırlar bu ve benzeri durumda olanların sosyal güvenliğinin sağlanması amacıyla çeşitli önlemler öngörülmüştür bunlardan ilki çeşitli ülkelerle yapılan sosyal güvenlik sözleşmeleridir ancak gerek sosyal güvenlik sözleşmelerinin yapılmasının zorluğu gerekse şu ana kadar bütün ülkelerle sosyal güvenlik sözleşmesi yapılamaması karşısında başkaca önlemler almak gerekmiştir i̇şte bu önlemlerin en önemlisi yurt dışında geçen bazı sürelerin borçlanılarak değerlendirilebilmesi olanağıdır ülkemizde bu olanak ilk olarak tarihli sayılı kanunla sağlanmıştır sözü edilen kanun tarih ve sayılı kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır konuya ilişkin şuan yürürlükte bulunan kanun sayılı yurt dışında bulunan türk vatandaşlarının yurt dışında geçen sürelerinin sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilmesi hakkındaki kanundur bu kanun ile yurt dışında yaşayan türk vatandaşlarının çalıştığı sürelerle belirli nitelikteki sürelerini türkiyede sosyal güvenlik açısından değerlendirilmesi ve bu kişilerin uzun vadeli sigorta kollarından yararlanabilmeleri sağlanmaya çalışılmıştır bu çerçevede anayasanın maddesi gereği yabancı ülkelerde çalışan yurttaşlarımızın hizmet borçlanması yoluyla yabancı ülkelerde çalıştıkları süreleri türkiyedeki primli rejimdeki çalışma sürelerine yabancı ülkelerdeki çalışmalarını hizmet borçlanması yoluyla ekletebilmesine olanak sağlanmıştır kavram olarak hizmet borçlanması sosyal sigorta kapsamı dışında kalan hizmetlerin ya da sigorta kapsamına girmesine rağmen çeşitli nedenlerle primi ödenmemiş çalışma sürelerinin malullük yaşlılık ölüm sigortaları açısından sigortalılık süresine eklenerek değerlendirilmesi olanağı şeklinde tanımlanmaktadır başka bir ifadeyle sigortalı olarak geçirilmeyen bazı sürelerin uzun vadeli sigorta kollarına ilişkin primlerin sonradan ödenmesi suretiyle sigortalı hizmetten sayılmasına olanak veren bir sosyal sigorta işlemidir ülkemizde primi ödenmeyen bazı sürelerin sonradan sigortalılık hizmetinden sayılması hizmet borçlanması ile mümkün olmaktadır hizmet borçlanmasında geçmiş çalışmayaesas sayısı karar sayısı ilişkin primi ödenmemiş bazı sürelerin bu sürelere ilişkin primin sigortalı ya da hak sahibi tarafından ödenmesi suretiyle hizmetten saydırılması söz konusudur bu olanak hem yurtiçinde hem de yurtdışında geçirilen ve kanunda açıkça düzenlenen süreler bakımından mümkün olmaktadır hizmet borçlanması yurtiçinde sigortasız olarak geçirilen süreler için öngörülmekte iken yurtdışı bakımından ise çalışılan sürelerin yanı sıra bazı hallerde çalışılmadan geçirilen süreler bakımından kabul edilmiştir yurt dışı hizmet borçlanması yapmak isteyen sigortalı ya da bunun hak sahibi borçlanmak istediği süreyi ilgili olduğu sosyal güvenlik kurumuna bildirir i̇lgili kurum borçlanılmak istenilen sürenin her günü için yılı öncesinde sayılı kanunun maddesi gereğince bakanlar kurulunun belirleyeceği döviz tutarı üzerinden ilgilinin borcunu hesaplar sigortalı veya hak sahibi hesaplanan döviz borcunu yetkili bankaya yatırarak bunun türk parası karşılığının kuruma intikalinin sağlanmasını isterdi ancak bu sistemde tarihli sayılı kanun ile değişikliğe gidilmiştir tarihinde yürürlüğe giren yasaya göre öncelikle borçlanılacak her bir gün için tahakkuk ettirilecek borç tutarının başvuru tarihindeki prime esas asgarî ve azamî günlük kazanç arasında seçilecek günlük kazancın ‘si olarak hesaplanarak ödenmesi sistemi esası benimsenmiştir sk mi öte yandan