शुकदेव थपलिया /काभ्रे
पनौती नगरपालिकाको केही बंगुर फर्महरुमा महामारीजन्य 'अफ्रिकन स्वाइन फिवर' को सङ्क्रमण फेला परेको छ । अति खतरनाक मानिएको उक्त रोग नगरभित्र व्यावसायिक रुपमा पालिएको बङ्गुरमा देखिएको पनौती नगरपालिकाको पशु सेवा शाखाका प्रमूख लिलानाथ सापकोटाले बताएका छन् ।
उनले नगरका विभिन्न स्थानमा पालिइएका बङ्गुरमा सो सङ्क्रमण पुष्टी भएको बताउँदै नगरले बंगुरहरु ओसारपसार कार्यमा निषेध गरेको, बायो सेक्युरिटीको लागि चुन फिनेल जस्ता सामाग्री बितरण गरिएको र उच्च प्रकोप एरियामा सतर्क रहन अपिल गर्दै सूचना जारी गरिएको बताएका छन् । सो बारे नगरका वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकृत इन्द्रप्रसाद अधिकारीद्वारा जारी अपिलमा हाललाई बङ्गुरको ओसारपसार कार्य निषेध गरिएको जनाइएको छ ।
ओसारपसार गर्नुपरे बङ्गुरको स्वास्थ्य परीक्षण गरेर मात्रै ढुवानी गर्न आग्रह गरिएको हो । 'सम्भावित क्षेत्रमा थप परीक्षणको तयारी गरिरहेका छौँ', अधिकारीले भने । विभिन्न स्थानमा पालन गरिएको बङ्गुरको नमूना परीक्षणबाट उक्त रोग देखापरेको नगरले जनाएको छ । पशु सेवा विभागले यस रोगलाई उच्च मृत्युदर भएको 'अति खतरनाक' महामारीजन्य रोग भनेको छ ।
विभागका अनुसार यो रोग सुगरबाट मानिसमा भने सर्दैन । सन् २०१८ मा छिमेकी भारत, चीन र भुटानमा देखिएको यो रोग नेपाल प्रवेश गरेको पाँच महिनापछि काभ्रेपलाञ्चोकको पनौतीमा पनि देखिएको हो । गत वर्ष चैतमा पहिलोपटक काठमाडौँको कागेश्वरी मनोहरा क्षेत्रमा पालिएका बङ्गुरमा उच्च मृत्युदर देखा परेपछि त्यहाँबाट नमूना सङ्कलन गरी केन्द्रीय पशुपक्षी रोग अन्वेशण प्रयोगशालामा परीक्षण गर्दा अफ्रिकन स्वाइन फिवर रोग पुष्टि भएको विभागले जनाएको छ ।
विभागका अनुसार गत जेठ २ गते यो रोग नेपालमा भएको पहिलो पटक पुष्टि भएको हो । ललितपुरको गोदावरी, भक्तपुरको चागुनारायण क्षेत्रमा उक्त रोग फेलापरेको थियो । अफ्रिकन स्वाइन फिवर रोगका कारण त्यसबेला उपत्यकाको विभिन्न क्षेत्रमा करिब एक हजार बङ्गुर मरेको थियो ।
के हो अफ्रिकन स्वाइन फिबर ?
यो रोगले कुनै पनि उमेरका सुँगुरलाई असर गर्न सक्छ । उच्च मृत्यु दर, प्रमुख लक्षणहरूमा कान, पुच्छर र तल्लो खुट्टाको नीलो–बैजनी साइनोसिस हुन्छ; उच्च ज्वरो; र आँखा र नाकबाट भारी स्राव यो रोगको प्रमूख लक्ष्यण हो । यदि तपाइँ यो रोगले तपाइँले पाल्दै आएको बंगुरको बथानलाई असर गरिरहेको छ भन्ने विश्वास गर्नुहुन्छ भने तपाइँको पशु चिकित्सक र स्थानीय अधिकारीहरु लाई सम्पर्क गर्नुहोस् ।
अफ्रिकी स्वाइन फिभर र क्लासिकल स्वाइन फिभर (हग कोलेरा) सँग मिल्दोजुल्दो छ कि तिनीहरूलाई छुट्याउन प्रयोगशाला परीक्षणहरू आवश्यक पर्दछ । दुई रोगको क्लिनिकल लक्षण र पोस्टमार्टम घावहरू लगभग भिन्न छन् । एक अद्वितीय भाइरसको कारण जसले घरेलु र जंगली सुँगुरहरू र विभिन्न प्रकारका नरम शरीरका टिक्सहरूलाई मात्र संक्रमित गर्दछ । यो भाइरस भूमध्य रेखाको दक्षिणी भागमा रहेको अफ्रिकामा, वार्थोग र बुश सुँगुरहरूमा छ, तर तिनीहरूमा संक्रमणले कुनै क्लिनिकल रोग उत्पन्न गर्दैन । यो वार्थोगहरू र तिनीहरूको बुरोहरूमा बस्ने नरम शरीरको टिक्सहरू बीचमा घुम्छ । टिक्सहरूले यसलाई आफ्नो जीवन चक्रको सबै चरणहरूमा प्रसारित गर्दछ र यसलाई निरन्तरता दिन्छ । केही अफ्रिकी देशका घरेलु सुँगुरहरूमा पनि यो देखिन्छ ।
सुँगुर र यसको नजिकका आफन्तहरू, सुँगुर र सुँगुरहरू) भाइरसहरूको डबल–स्ट्र्यान्ड, परिवारको एक मात्र प्राकृतिक होस्ट हो, जसको अर्थ भाइरसले मानिस वा अन्य जनावरहरूलाई हानि गर्दैन । यसको मतलब यो होइन कि मानिस र अन्य जनावरहरूले वाहकको रूपमा भाइरस फैलाउन सक्दैनन् अफ्रिकी स्वाइन फिभर सामान्यतया आर्थ्रोपोडहरू, जस्तै नरम शरीर भएको टिक, संक्रमित सुँगुरहरूबाट रगत उठाएर सर्छ ।
संक्रमण सामान्यतया नाक, मुख, पिसाब र मल वा संक्रमित वीर्य बाट निस्कने सहित संक्रमित वा वाहक सुंगुरहरु को तन्तु र शारीरिक तरल पदार्थ संग प्रत्यक्ष सम्पर्क मार्फत हुन्छ । यो दूषित खाद्य उत्पादनहरूको ढुवानी र उपभोगबाट पनि फैलिन्छ, र केही केसहरू घरेलु सुँगुरहरूलाई फोहोर खाना खुवाएर जैव सुरक्षा मापदण्डहरूको पालना गर्न असफल भएका कारण उत्पन्न भएका छन् । यो एक उच्च रोगजनक स्ट्रेन घरेलु सुँगुरहरू र पछि, जर्जियाको पोटी बन्दरगाहमा जंगली सुँगुरहरूको जनसंख्यामा परिचय गराइएको थियो जब दक्षिण अफ्रिकामा उत्पत्ति भएको जहाजबाट फोहोर खाना स्थानीय सुँगुरहरूलाई खुवाइएको थियो ।
जङ्गली सुँगुर र सुँगुरहरूमा भएको भाइरसले रोगको कुनै लक्षण नदेखाएको भए तापनि यो सबै सुँगुरका प्रजातिहरूमा अत्यधिक संक्रामक रहन्छ र सुँगुरहरूमा लामो समयसम्म बाँच्न सक्छ बध पछि – जमेको शवहरूमा पनि । यो पनि ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ कि सुँगुरको मासुको उत्पादनहरू निको पार्ने भाइरस नष्ट हुँदैन ।
बथानलाई संक्रमित गर्ने रोगलाई तुरुन्तै छुट्याउन अत्यावश्यक छ; शास्त्रीय स्वाइन ज्वरो धेरै समान भाइरसहरूको कारणले हुन्छ जुन प्रयोगशाला परीक्षणबाट मात्र छुट्याउन सकिन्छ । कुनै पनि लक्षण देखा पर्ने बित्तिकै पशु चिकित्सकलाई सूचित गर्नु सही क्वारेन्टाइन र उपचार प्रक्रियाहरू पछ्याइएको सुनिश्चित गर्ने उत्तम तरिका हो – यसले तपाईंको बाँकी सुँगुरहरूलाई बचाउन सक्छ ।
अफ्रिकी स्वाइन ज्वरो विषाणुहरूकोे कारणले हुन्छ जुन शास्त्रीय स्वाइन ज्वरोसँग सम्बन्धित भाइरसहरू भन्दा फरक छ । त्यहाँ ज्ञात भाइरसहरू छन्, जसले स्रोतमा प्रकोपको महामारीको ट्रेसिङलाई अनुमति दिन्छ । सङ्क्रमणलाई सङ्क्रमित नभएका बथानहरूमा धेरै तरिकाहरूमा परिचय गराउन सकिन्छः दूषित दाना र दूषित खाद्य फोहोरलाई दानाको पूरक बनाउन प्रयोग गरिन्छ; नरम शरीर भएको टिक्स, जुवा र झिंगाको टोकाइबाट; दूषित सिरिन्जहरू र दूषित सर्जिकल उपकरणहरूको प्रयोगको साथ टीकाकरण मार्फत; र बथानमा संक्रमित सुँगुरको परिचय मार्फत यो भाइरल हुने हुन्छ ।
यसको वास्तवमा यहाँ कुनै उपचार छैन । सबै संक्रमित जनावरहरूलाई भाइरसको उपस्थिति पुष्टि भएपछि तुरुन्तै अलग्गै राख्नुपर्छ । यो बेलायत, अन्य क्षेत्रहरू र अमेरिका भित्रका केही राज्यहरूमा अवैध छ प्रकोपमा चाँडै मर्ने सुँगुरहरूमा कुनै पनि उल्लेखनीय घाउ नहुन सक्छ तर रोग बढ्दै जाँदा घाउहरू उल्लेखनीय हुन्छन् । लिम्फ नोड्स, मृगौला, मुटु र शरीरको गुफाको अस्तरहरूमा उज्यालो रातो रक्तस्राव सामान्य खोजहरू हुन् ।
शरीरको गुफामा रक्तस्राव हुने तरल पदार्थ र फोक्सोमा जिलेटिनस फ्लुइड पनि हुन सक्छ । प्लीहा ठूलो हुन सक्छ, कालो हुन सक्छ र हल्का दबाबमा टुक्रा टुक्रा हुन सक्छ ।पशु चिकित्सकले निदानमा विशेषज्ञ प्रयोगशालामा नमूनाहरू पठाउनु पर्छ । पठाउनका लागि उत्तम नमूनाहरू रगत, लिम्फ नोड्स, प्लीहा र पुरानो अवस्थामा, सेरोलोजीका लागि सीरम हुन् । यदि यो हो र होइन, टन्सिलहरू पनि पठाउन सकिन्छ । सुँगुरको टन्सिल पत्ता लगाउन धेरै सजिलो छ।
मरेको सुँगुरलाई उसको पछाडि राखेर, यसको तल्लो बङ्गाराको हड्डी र जिब्रोको बीचमा छाला र मासु काट्नुहोस्। टन्सिलको जोडी दुईवटा ठूला रातो प्याचहरू हुन् जुन प्रत्येक तपाईंको औंलाको अन्तिम आधाको आकार वा सायद थोरै ठूलो हुन्छ। तिनीहरूको सतहहरू साना खाडलहरू वा अवसादहरूले ढाकिएका छन ्।
भाइरस सुँगुरको हड्डी मज्जा वा परिधीय रगत ल्यूकोसाइट्सको प्राथमिक संस्कृतिहरूमा अलग हुन सक्छ । संक्रमित कोशिकाहरू हेम्याडसर्ब अर्थात् सुँगुरको रातो कोशिकाहरूले तिनीहरूलाई टाँस्छन् । फ्लोरोसेन्ट एन्टिबडी परीक्षणद्वारा संक्रमित कोशिकाहरूमा पनि भाइरस पत्ता लगाउन सकिन्छ । परीक्षणहरू पनि एन्टिबडीहरू पत्ता लगाउन प्रयोग गरिन्छ । शंकास्पद अवस्थामा नमूनाहरू प्रयोगात्मक सुँगुरहरूमा सुई दिन सकिन्छ ।
उच्च ज्वरो भोक नलाग्ने, सुस्त–कहिलेकाहीँ उभिन वा हिड्न नमान्ने उभिँदा धेरै अस्थिर हुने , बान्ता र÷वा रगत बग्ने पखाला, सेतो छाला भएका सुँगुरहरूः खुट्टा (नाक, कान, पुच्छर र तल्लो खुट्टाहरू) साइनोटिक (नीलो–बैजनी रङ) बन्छन् । छालामा विशेष गरी कान र भागहरूमा अलग रक्तस्राव देखा पर्दछ । समूह एकै ठाउँमा जम्मा हुनेछ र सामान्यतया काँपिरहेको हुन्छ ।
गर्भवती माउहरू सामान्यतया गर्भपातबाट गुज्रिन्छन् वा मृत जन्मेका सुँगुरहरूलाई जन्म दिन्छन् जुन विकृत छन् – सुँगुरहरूलाई भाइरसको लागि परीक्षण गर्न सकिन्छ ।