महाभारत खण्ड १७
कीचक वध तथा कौरवो को पराजय सम्पादन गर्नुहोस्
पाण्डवहरुलाई मत्स्य नरेश विराट को राजधानी मा निवास करते हुये दस महिना व्यतीत हो गये। सहसा एक दिन राजा विराट को साला कीचक आफ्नो बहिनी सुदेष्णा देखि भेंट गर्न आयो। जब उनको दृष्टि सैरन्ध्री (द्रौपदी) मा पडी त त्यो काम-पीडित हो उठयो तथा सैरन्ध्री भन्दा एकान्त मा मिलन को अवसर को ताक मा रहन लागयो। द्रौपदी पनि उनको कामुक दृष्टि को भाँप गई। द्रौपदी ले महाराज विराट एवं महारानी सुदेष्णा देखि भन्यो पनि कि कीचक म मा कुदृष्टि राखिन्छ, मेरो पाँच गन्धर्व पति हो, एक न एक दिन उनि कीचक को वध देंगे। किन्तु उन दुवै ले द्रौपदी को कुरा को कुनै परवाह न गर्यो। लाचार भएर एक दिन द्रौपदी ले भीमसेन को कीचक को कुदृष्टि तथा कुविचार को विषय मा बता दिए। द्रौपदी को वचन सुनेर भीमसेन बोले, "हे द्रौपदी! तिमी उन दुष्ट कीचक को अर्द्धरात्रि मा नृत्यशाला मिलन संदेश दे दो। नृत्यशाला मा तिम्रो स्थान मा म गएर उनको वध गरेर दूँगा।" सैरन्ध्री ले बल्लभ (भीमसेन) को योजना को अनुसार कीचक को रात्रि मा नृत्यशाला मा मिलन संकेत दे दिए। द्रौपदी को यस संकेत ले प्रसन्न कीचक जब रात्रि को नृत्यशाला मा पुगयो त वहाँ मा भीमसेन द्रौपदी को एक साडी देखि आफ्नो शरीर र मुख ढँक गरेर वहाँ लेटे हुये थिए। उनलाई सैरन्ध्री समझकर कमोत्तेजित कीचक बोला, "हे प्रियतमे! मेरो सर्वस्व तिमी मा न्यौछावर छ। अब तिमी उठो र मेरो साथ रमण करो।" कीचक को वचन सुन्ने नै भीमसेन उछल गरेर उठ खडे हुये र बोले, "रे पापी! तू सैरन्ध्री हैन आफ्नो मृत्यु को समक्ष खडा छ। ले अब परस्त्री मा कुदृष्टि हालने फल चख।" यति भन्एर भीमसेन लि गर्योचक को लात र घूँसों देखि मारना आरम्भ गर्यो। जस प्रकार प्रचण्ड आँधी वृक्षहरु लाई झकझोर डालती छ त्यसै प्रकार भीमसेन कीचक को धक्के मार-मार गरेर सारा नृत्यशाला मा घुमाने लगे। अनेक पल्ट उसलाई घुमा-घुमा गरेर पृथ्वी मा पटकने पछि आफ्नो भुजाओं देखि उनको गरदन को मरोडकर उसलाई पशु को मृत्यु मार हालयो। इस प्रकार कीचक को वध गरेर दिन पछि भीमसेन ले उनको सबै अंगहरु लाई तोड-मरोड गरेर उसलाई माँस को एक लोंदा बनयो दिए र द्रौपदी देखि बोले, "पांचाली! आएर देखो, मैले यस काम को कीडे को के दुर्गति गरेर दिएको छ।" उनको उन दुर्गति को देखेर द्रौपदी को अत्यन्त सन्तोष प्राप्त भयो। फेरि बल्लभ र सैरन्ध्री चुपचाप आफ्नो-आफ्नो स्थानहरु मा गएर सो गये। प्रातःकाल जब कीचक को वध को समाचार सबैलाई मिलयो त महारानी सुदेष्णा, राजा विराट, कीचक को अन्य भाइ आदि विलाप गर्न लगे। जब कीचक को शव को अन्त्येष्टि को लागि ले जाया जाने लागयो त द्रौपदी ले राजा विराट देखि लेकहा, "यसहरु म मा कुदृष्टि राखने फल मिल्यो, अवश्य नै मेरो गन्धर्व पतिहरु ले यसको यो दुर्दशा को छ।" द्रौपदी को वचन सुन गरेर कीचक को भाइयों ले क्रोधित भएर कहा, "हाम्रो अत्यन्त बलवान भाइ को मृत्यु त्यहि सैरन्ध्री को कारण भए छ अतः यसलाई पनि कीचक को चिता संग जला दिन चाहिये।" यति भन्एर उनले द्रौपदी को जबरदस्ती कीचक को अर्थी संग बाँध को र श्मशान तिर ले जाने लगे। कंक, बल्लभ, वृहन्नला, तन्तिपाल तथा ग्रान्थिक को रूप मा वहाँ उपस्थित पाण्डवों देखि द्रौपदी को यो दुर्दशा देखी हैन जा रही थियो किन्तु अज्ञातवास को कारण उनि स्वयं को प्रकट पनि हैन गरेर सकते थिए। यसैले भीमसेन चुपके देखि परकोटे को लाँघकर श्मशान तिर दौड पडे र बाटोहरु मा कीचड तथा माटो को सारा अंगहरु मा लेप गर्यो। फेरि एक विशाल वृक्ष को उखालएर कीचक को भाइयों मा टूट पडे। तिनिहरुमध्ये कितनहरुलाई नै भीमसेन ले मार डाला, जुन शेष बचे उनि आफ्नो प्राण बचाएर भाग निकले। यसपछि भीमसेन ले द्रौपदी को सान्त्वना दिएर महल मा भेज दिए र स्वयं नहा-धोकर दोश्रो बाटोहरु देखि आफ्नो स्थान मा फर्किए।कीचक तथा उनको भाइयहरुको वध होते देखेर महाराज विराट सहित सबै मान्छे द्रौपदी देखि भयभीत रहन लगे।
कीचक को वध को सूचना आँधी को तरिका फैल गई। वास्तव मा कीचक ठूलो पराक्रमी थियो र उस लेत्रिगर्त को राजा सुशर्मा तथा हस्तिनापुर को कौरव आदि डरते थिए। कीचक को मृत्यु भए पछि राजा सुशर्मा र कौरवगण विराट नगर मा आक्रमण गर्न को उद्देश्य भन्दा एक विशाल सेना गठित गर्यो। कौरवों ले सुशर्मा को पहिले चढाई गर्ने सल्लाह दी। उनको सल्लाह को अनुसार सुशर्मा ले उनको सल्लाह मानएर विराट नगर मा धावा बोल्एर उन राज्य को समस्त गौहरु को हडप लिया। यसले राज्य को सबै ग्वालाहरु ले राज सभा मा गएर गुहार लगाए, "हे महाराज! त्रिगर्त को राजा सुशर्मा हम लेसबै गौहरु को छीनकर आफ्नो राज्य मा लिये जाँदैछन्। तपाईं हाम्रो शीघ्र रक्षा गर्नुहोस।" त्यस समय सभा मा विराट र कंक आदि सबै उपस्थित थिए। राजा विराट ले निश्चय गरे कि कंक, बल्लभ, तन्तिपाल, ग्रान्थिक तथा उनको स्वयं को नेतृत्व मा सेना को युद्ध मा उतारा जाये। उनको यस योजना को अनुसार सबैले मिलेरराजा सुशर्मा को माथि धावा बोल दिए। छद्मवेशधारी पाण्डवों को पराक्रम को देखेर सुशर्मा को सैनिक आफ्नो-आफ्नो प्राण लिएर भागन लगे। सुशर्मा को धेरै उत्साह दिलाए पछि पनि उनि सैनिक फिर्ता आएर युद्ध गर्न को लागि तैयार थिएनन्। आफ्नो सेना को खुट्टा उखडते देखेर राजा सुशर्मा पनि भागन लागयो किन्तु पाण्डवों ले उसलाई घेर लिया। बल्लभ (भीमसेन) ले लात घूँसों देखि मार-मार गरेर उनको हड्डी पसली तोड हालयो। सुशर्मा को खूब मरम्मत गर्न पछि बल्लभ ले उसलाई उठाएर पृथ्वी मा पटक दिए। भूमि मा गिर गरेर त्यो जोर-जोर चिल्लाने लागयो। भीमसेन ले उनको एक न सुनी र उसलाई बाँधकर युधिष्ठिर को समक्ष प्रस्तुत गर्यो। सुशर्मा को द्वारा दासत्व स्वीकार गरे पछि धर्मराज युधिष्ठिर ले उसलाई छोड दिए। इधर दोश्रो ओर देखि कौरवों ले विराट नगर मा हमला बोल दिए। प्रजा राज सभा मा आएर रक्षा को लागि गुहार लगान लगी किन्तु उन समय त महाराज चारै पाण्डवों संग सुशर्मा देखि युद्ध गर्न चले गये थिए। महल मा केवल राजकुमार उत्तर नै थिए। प्रजा को रक्षा को लागि गुहार लगाते देख गरेर सैरन्ध्री (द्रौपदी) देखि रहयो न गयो र उनले राजकुमार उत्तर को कौरवों देखि युद्ध गर्न को लागि न जाते हुये देखेर खूब फटकारा। सैरन्ध्री को फटकार सुनेर राजकुमार उत्तर ले शेखी बघारते हुये कहा, "म युद्ध मा गएर कौरवहरुलाई अवश्य हरीयो देता किन्तु असमर्थ हूँ, किनकी मेरो नजिकै कुनै सारथी छैन।" उनको कुरा सुनेर सैरन्ध्री ले कहा, "राजकुमार! वृहन्नला धेरै निपुण सारथी छ र त्यो कुन्तीपुत्र अर्जुन को सारथी रह चुकी छ। तिमी उसलाई आफ्नो सारथी बनाएर युद्ध को लागि जाओ।" अन्ततः राजकुमार उत्तर वृहन्नला को सारथी बनाएर युद्ध को लागि निकला। उन दिन पाण्डवों को अज्ञातवास को समय समाप्त हो चुका थियो तथा उनको प्रकट भएको समय आयसकोका थियो। उर्वशी को शापवश मिली अर्जुन को नपुंसकता पनि खत्म हो चुगरेको थियो। अतः मार्ग मा अर्जुन ले उन श्मशान को नजिकै, जहाँ पाण्डवों ले आफ्नो अस्त्र-शस्त्र छुपाये थिए, रथ रोकयो र चुपके देखि आफ्नो हथियार ले लिये। जब उनको रथ युद्धभूमि मा पुगयो त कौरवों को विशाल सेना र भीष्म, द्रोण, कर्ण, अश्वत्थामा, दुर्योधन आदि पराक्रमी योद्धाहरु को देखेर राजकुमार उत्तर अत्यन्त डराउ्यो र बोला, "वृहन्नला! तिमी रथ फिर्ता ले चलो। म यिनी योद्धाहरु देखि मुकाबला हैन गरेर सकता।" वृहन्नला ले कहा, "हे राजकुमार! कुनै पनि क्षत्रियपुत्र को लागि युद्ध मा पीठ दिखाने देखि त राम्रो छ कि त्यो युद्ध मा वीरगति प्राप्त गरेर ले। उठाओ आफ्नो अस्त्र-शस्त्र र करो युद्ध।" किन्तु राजकुमार उत्तर मा वृहन्नला को वचनहरुको कुनै प्रभाव हैन पर्यो र त्यो रथ देखि कूद गरेर भागन लागयो। यस मा अर्जुन (वृहन्नला) ले लपक गरेर उसलाई पकड लिया र कहा, "राजकुमार! भयभीत भएको आवश्यकता छैन। मेरो होते हुये तुम्हारा कुनै पनि केहि हैन बिगाड सकता। आज म तिम्रो समक्ष स्वयं को प्रकट गरेर रहयो हूँ, म पाण्डुपुत्र अर्जुन हूँ, र कंक युधिष्ठिर, बल्लभ भीमसेन, तन्तिपाल नकुल तथा ग्रान्थिक सहदेव छन्। अब म यिनिहरुबाट युद्ध करूँगा, तिमी अब यस रथ को बागडोर संभालो।" यो वचन सुनेर राजकुमार उत्तर ले गद्गद् भएर अर्जुन को खुट्टा पकड लिया।
के देवदत्त शंख को ध्वनि रणभूमि मा गूँज उठी। उन विशिष्ट ध्वनि को सुनेर दुर्योधन भीष्म देखि बोला, "पितामह! यो त अर्जुन को देवदत्त शंख को ध्वनि छ, अझै त पाण्डवहरुको अज्ञातवास समाप्त भएको छैन। अर्जुन ले स्वयं को प्रकट गर्यो यसैले अब पाण्डवहरुलाई पुनः बाह्र वर्ष को वनवास अझ एक वर्ष को अज्ञातवास भोगना हुनेछ।" दुर्योधन को वचन सुनेर भीष्म पितामह ले कहा, "दुर्योधन! कदाचित तिमीलाई ज्ञात छैन कि पाण्डव काल को गति जानने वाला छन्, बिना अवधि पूरी किये अर्जुन कहिल्यै अगाडी हैन आ सकता। मैले पनि गणना गरेर लिएको छ कि पाण्डवों को अज्ञातवास को अवधि पूर्ण भइ सकेको छ।" दुर्योधन एक दीर्घ निःश्वास छोडते हुये बोला, "अब जब अर्जुन को आना निश्चित हो चुका छ त पितामह! हामिलाई शीघ्र नै व्यूह रचना गरेर लिन चाहिये।" यस मा भीष्म ले कहा, "वत्स! तिमी एक तिहाई सेना लिएर गौओं संग विदा हो जाओ। शेष सेना को साथ लिएर हामी मान्छे यहाँ मा अर्जुन देखि युद्ध गर्नेछन्।" भीष्म पितामह को परामर्श को अनुसार दुर्योधन गौओं लाई लिएर एक तिहाई सेना संग हस्तिनापुर तिर हिड पर्यो। यो देखेर कि दुर्योधन रणभूमि देखि लौटकर जा रहेको छ अर्जुन ले आफ्नो रथ दुर्योधन को पछि दौडा दिए र भागते हुये दुर्योधन को मार्ग मा नै घेरकर आफ्नो असंख्य बाणों देखि उसलाई व्याकुल गर्यो। अर्जुन को बाणों देखि दुर्योधन को सैनिकहरु को खुट्टा उखड गये र उनि पीठ दिखा गरेर भाग गये। सारा गौएँ पनि रम्भाती भहरु विराट नगर को र भाग निकलीं। दुर्योधन को अर्जुन को बाणों देखि घेरिएको देखेर कर्ण, द्रोण, भीष्म आदि सबै वीर उनको रक्षा को लिय दौड पडे। कर्ण को अगाडी देख गरेर अर्जुन को क्रोध को पारावार न रहयो। उनले कर्ण मा यति बाण बरसाये कि उनको रथ, घोडे, सारथी सबै नष्ट भ्रष्ट हो गये र कर्ण पनि मैदान छोडेर भाग्यो। कर्ण को गए पछि भीष्म र द्रोण एक साथ अर्जुन मा बाण छोडन लगे किन्तु अर्जुन आफ्नो बाणों देखि बीच मा नै उनको बाणों को टुकडे-टुकडे गरेर दिथे। अन्ततः अर्जुन को बाणों देखि व्याकुल भएर सारा कौरव मैदान छोडेर भाग गये।कौरवों को यस प्रकार भागए पछि अर्जुन पनि विजयशंख बजाते हुये विराट नगर फर्किए।
स्रोत सम्पादन गर्नुहोस्
सुखसागर को सौजन्य से
बाहिरी कडिहरु सम्पादन गर्नुहोस्
- वेद-पुराण - यहाँ चारै वेद एवं दस भन्दा अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध छन्। पुराणहरु लाई यहाँ सुना पनि जान सक्छ।
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत मा उपलब्ध छ।
- ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि मा सम्यक जानकारी
- वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगर को जालघर मा सबै वेद एवं उनको भाष्य दिये भएका छन्।
- जसको उदेश्य छ - वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डट_कम