Saz äleminiñ swñqarı, qazaq muzıka öneriniñ şıñğa bitken şınarı Şämşi Qaldayaqovtıñ tuğanına biıl 15 tamızda 85 jıl toldı. Qarapayım wstanıñ kieli Otırar jerinde dünie esigin aşqan wlı wlttıq än äleminiñ wstazına aynalıp, memleketimizdiñ Änwranın älemge äygiledi. Osınday dara talanttıñ tirşiliktegi bizge beymälim qırları, aytılmağan sırları äli de az emes. Onıñ adami kelbetin jaqsı biletin eñ jaqın adamdarı janımızda jür. Sonday jaqın adamdardıñ biri – Şäkeñniñ tuğan bauırı Qadır Dombaevpen az-kem sırlasudıñ säti tüsken edi dep jazadı Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı äriptesimiz Ashan MAYLIBAEVA. Biz Ashannıñ Qadır ağamen swhbatın qaz-qalpında jariya etkendi jön kördik.
– Qadır ağa, familiyalarıñızğa qarasaq, Şämşi ağa ekeuiñizdi bir äke-şeşeden tuğan bauırlar dep oylamas edik. Siz –Dombaev, Şäkeñ – Qaldayaqov?
– Iä, bılayğı jwrt rasında bizdi bir-birine qatısı joq böten jandar dep oylauı mümkin. Sebebi, familiyamız ğana emes, sırt kelbet, pişinimiz de bölekteu. Biraq bastapqıda ekeumizdiñ de tegimiz bir edi. Şäkeñ de qwjatında Dombaev bolatın. Keyin özgertip aldı.
– Nege?
– E-e, ol bir qızıq äñgime. Şäkeñdi mektep bitirgen soñ 1947 jılı Kentauğa FZO-ğa oquğa jibergen ğoy. Ärine, öziniñ qalau-qwlqımen emes, mäjbürleumen barğan emes pe?! Onda oqığısı kelmegen ağamız bir küni jayaulatıp auılğa qaşıp keledi. Ol kezdegi talap pen tärtip qatal ekeni belgili. «Partiyanıñ tapsırmasın orındamay qaşqan adamdı sottaydı» deydi qaytıp kelgen oğan. Sodan şınımen ürey tuadı. Zañmen qudalasa solay boluı da mümkin be edi? Äkemizdiñ pasport stolında isteytin bir joldası bolğan eken. Sol kisi bir künde familiyasın özgertip, basqa qwjat jasap beredi. Sonımen tegi Qaldayaqov bolıp özgerip şığa kelgen Şäkeñ auılda köp ayaldamay Taşkentke tartıp ketedi. Täşken jaqta şeşemniñ siñlisi Ziyakül degen apamız twratın edi. Sol kisiniñ üyinde biraz twraqtağan Şämşi ağamız äkemniñ «ämirimen» Sarıağaş audanındağı Qaplanbek zoovettehnikumına mal därigeri okuına tüsti.
– Tağı da öz qalauı emes, äkeleriñizdiñ «ämirimen»...
– Iä, solay. Ol kezdiñ balaları äke-şeşeniñ qalauınan, aytqanınan asa almay, köñilderine qarap östi ğoy. Şäkeñ de sol raydan şığa almağan bolar. Keñestik kezeñde auılda şaruaşılıq salasınıñ mamandarı asa bedeldi sanalatın. Äkemizdiñ «maldıñ mañında jürseñ jaman bolmaysıñ. Eñ bolmasa etimizdi äkep berip twrarsıñ» dep äzil-şını aralas aytıp otıratını bala bolsam da emis–emis jadımda qalıptı. «Kaplanbekti» tämamdağan soñ joldamamen Aqtöbe oblısınıñ Mwğaljar audanında zootehnik bolıp istep jürgeninde äskerge şaqırılıp, armiyağa ketti. Qiır Şığıs – Oñtüstik Sahalinde üş jıl äskeri borışın ötep, 1953 jılı oficer şenimen qaytqan Şäkeñ auılğa soqpastan Mäskeuge ötip ketken ğoy.
– Äskeri qızmetke me?
– Joq. Oquğa. Mäskeudegi P.I.Çaykovskiy atındağı memlekettik konservatoriya janındağı akademiyalıq muzıkalıq uçilişege barıp tüsip, sol jaqta bir jıl oqıdı.
– Qızıq eken. Bwrın estimegen jañalığımız siyaqtı. Sosın? Onı bitirdi me?
– Bitire almadı. Turasın aytqanda, bitiruge mwrsat bermedi. Üydegiler. Şeşemiz «oybay, ana bala orıstıñ işinde jürip orıs bolıp şoqınıp ketetin boldı, qaytsın, qaytarıñdar» dep qan qaqsap, jılay berdi. Sodan üsti-üstine attandap telegramma salıp, «şeşeñ büytip qaldı, anau öytip qaldı» dep qara aspandı töndirip hat jaza berip, qaytarıp aldıq. Mäskeude oqıp jürgende skripka wstap tüsken sureti de bar.
– Ol kisi orısşağa jüyrik bolıptı. Ol tildi sol sırtta jürip üyrengen ğoy?
– Iä, üş jıl armiyası bar, bir jıl Mäskeude jürgeni bar, orısşağa jetik bolıp oraldı. Tipti, auılğa kelgende onı «oybay-au, Qaldayaqtıñ balası şala qazaq bolıp ketipti» dep tañdanğandar da az bolmadı. Negizi ol kisi qay närsege de qağılez, qabiletti edi. Äytpese, qalıñ qazaq qonıstanğan auılda orısşağa til sındırmay ösken Şäkeñniñ orıs tiliniñ tübin tüsirip söyleuge az uaqıt aralığında maşıqtanıp ketkeni tegin emes.
– Sonımen kelgen soñ zootehniktigin jalğastırdı ma, ne istedi?
– Joq. Ol mamandıqpen sol boyı qoştastı. Armiyadan oralğan soñ auılda ekspeditor bolıp istedi. «Temir» keñşarınıñ sol kezdegi direktorı Şerim Ermanov degen kisi edi. Osı şaruaşılıqtı 20 jılğa juıq basqarıp, Socialistik Eñbek Eri atağın alğan adam. Onıñ äyeli Sälima degen apay sovhozdıñ mädeni şaraların wyımdastıruşı boldı. Öte isker, jwmıstı jandırıp jiberetin, oyın-sauıq, mädeni şaralardı qızdırıp wyımdastırıp, auıl jastarın üyirip äketetin. Şäkeñ sol kisiniñ qızıqtı şaralarınıñ bası-qasında jüretin belsendi önerpazdardıñ biri boldı. Boyındağı önerge degen qwştarlıq onı osı jolğa birjola bet bwrğızıp, ol 1955 jılı Taşkenttegi Hamza atındağı muzıka uçilişesine oquğa ketti. Ol onda muzıka teoriyası fakul'tetine professor V.V.Velikanovtıñ klasına qabıldanğan edi. Osında oqıp jürgeninde birde Şäkeñ halıq ärtisi Jamal Omarovağa jolığadı. Ol kisi «Sen Almatıdağı Qwrmanğazı atındağı konservatoriyağa bar, oquğa tüsuiñe järdem beremin» dep keñes aytadı. Änşi apamızdıñ kömegimen ağam konservatoriyağa qabıldanıp, 1956–62 jıldarı onıñ barlıq kursın tämamdağanımen, diplom ala almay qalıptı.
– Sebep?
– Onıñ sebebin Şäkeñ aşıp aytqan emes. Mende ol kisiniñ 1990 jılı Qazaq radiosına bergen swhbatınıñ köşirmesi bar. «Baqıt qwşağında» degen sol habarda Qarlığaş Oñalova degen jurnalist qızğa bergen jauabında Şäkeñ konservatoriyanıñ diplomın ala almağanın bir-aq auız sözben «özimnen de bolğan şığar, özgeden de bolğan şığar» dep jwmbaqtap qana aytqan da qoyğan. Teginde ol kisi bireudi jamandap, bireu jaylı jağımsız äñgime aytpaytın adam edi.
– Şämşi ağamızdıñ boyındağı önerdiñ bwlağı bastauın qaydan aldı eken? Ädette qazaq «qanmen beriledi» dep te jatadı. Arğı-bergi tekteriñizden tarağan bir tamır bar ma älde?
– Mümkin solay da şığar. Bizdiñ nağaşı jwrtımız Şädi töreniñ inisi Bwharbay töre bolıp keledi. Bir anadan tuğan şeşemiz Saqıpjamal men Ziyakül osı Bwharbaydıñ qızdarı. Şeşeleri qaytıs bolıp, anamız ben siñlisi jetim qalğan eken. Äkemniñ Dildägül degen qarındası boldı. Twrmıs qwrmay oñ jaqta otırıp qalğan qız eken. Sol apamızdı Bwharbayğa qosıptı.
Teginde töreler qarağa qız bere bermeytini bar. Biraq bizdiñ äkemiz Qaldayaq Şädi töreniñ şäkirti bolğan adam. Şädi Jäñgirwlı aqındığımen qatar temir wstalığımen de äygili ekeni belgili. Äkemiz zergerlik önerdi sol kisiden üyrenipti. Wstalıqqa bata bergen de sol Şädi töre eken. Şädi aqınnıñ jazğandarın qağazğa köşirip, tügendep, ünemi qasında jürgen körinedi. Äkemiz ol kisiniñ inisi Bwharbaydıñ qızın alıp, qarındasın Bwharbay töre alıp, almasıp, jalğasıp jatqanı da sodan. Sonda bir qızığı – nağaşı atamız äkemizge äri qayın ata, äri küyeu bolıp keledi.
Anamız Saqıpjamal da, äkemiz Qaldayaq ta önerden qarajayau emes edi. Ekeui änmen aytısıp tabısqan eken. Äkemiz qızdardıñ ortasında twrğan şeşemizdiñ twsına kelip: «Saqıpjamal, bir öziñde eki adamnıñ esimi bar, jüregimniñ sağan degen şeşimi bar» dep ändetip qoya beretin deydi. Anamız da qarap qalmaytın körinedi. «Mına jwrt sizdi tegi «wsta» deydi, Söziñizdi qayımdap wşta meyli. Atımız eki esimnen twradı ras, Sizdeyge bizdey swlu sır aldırmas» dep täkapparsi til qatıp, öleñine öleñmen jauaptasadı eken. Negizi aqındıq jağınan şeşemiz basım tüsip, äkemizdi sözben twqırtıp tastaytın bolıptı. Äytkenmen, äkem qızdıñ qasındağı jeñgeleriniñ auzın özi soqqan bilezik, saqinalarmen «maylap» qoyıp, jeñgeleri «Qaldayaq jeñdi» dep qızdarın äntek jığıp beredi eken. Apam äkemdi sol öleñinde aytqanınday ömir boyı atın atamay, «wsta» dep ketti. Al, özi rasında sözge şeşen, änge qwmar adam edi. Qattı auırıp otırğanında da özi öleñ qwrastırıp, ıñıldap än aytıp otıratın. Äkemiz Qaldayaqtıñ boyınan da önerdiñ tür-türi tabılatın. Garmon, dombıra tartatın, äu bastan muzıkağa äuestigi bölek adam edi.
Atamız – äkemizdiñ äkesi Arıstanbek te el işinde söz ben iske wsta bolğan desedi. Auzı dualı, sözi uäli kisilermen, Şädi töremen aralas-qwralas bolğan adam. Şäkeñniñ talantınıñ tamırın izdeseñiz, mine, osılardıñ özi-aq jetkilikti emes pe?
– Älginde familiyalarıñız, äueli Şämşi ağanıñ da familiyası Dombaev bolğan dediñiz. Sonda arğı babalarıñızdıñ atın alğansızdar ğoy, solay ma?
– Bwl da bir bölekşe äñgime özi... Dombay degen negizi atamızdıñ laqap atı. Qaldayaqtıñ äkesi Arıstanbek domalanğan iri kisi bolğan eken. Sol twrqına qarap jeñgeleri Domalaq dep at qoyğan da, onı qısqartıp Dombay atap alğan. Elge de solay Dombay atanıp ketipti. Sonımen öziniñ azan şaqırıp qoyğan Arıstanbek atı wmıtılıp, bizdiñ familiyamız da Dombaev bolıp şığa kelgen ğoy.
Äkemiz Qaldayaq ta atamız siyaqtı orta boylı törtbaq kisi bolatın. Al, şeşemiz şüykedey qara kempir edi. Äkey 1976 jılı qaraşada, 85 jasında qaytıs boldı. Al, anamız Saqıpjamal şeşekten qalğan bozökpe auruınan erterek, 1959 jıldıñ qaraşasında dünie salğan bolatın. Şeşem jarıqtıq 11 qwrsaq kötergen eken, solardan beseumiz – Twmarkül, Şäkeñ, Rauşan, men jäne Rayhan ğana qalıppız. Qazir Rayhan ekeumiz ğana barmız.
– Nege, ekinşi analarıñızdan da bauırlarıñız bar emes pe?
– Iä, ärine... Men Saqıpjamaldan tuılğandardı ğana aytıp otırmın ğoy. Özi wzaq auırğan soñ şeşem äkeme Jwmaş esimdi qızdı alıp bergen. Ol kisiden Küläyhan, Köşerbay, Klara, Qıdır, Sabır, Baqıt esimdi bauırlarımız bar, Allağa şükir. Olar da – Qaldayaqov. Köşerbay inim OQMU- da şet tilderi kafedrasınıñ meñgeruşisi. Äyeli Qaldayaqova Ğayşa pedinstitutta (OQMPI) şet tilinen sabaq beredi. Köşerbay Almatıda Şäkeñniñ qolında jürip oqıdı. Biz eşqaşan analarımız bölek dep bölingen emespiz.
– Analarğa arnalğan gimn siyaqtı bolıp ketken «Ana turalı jırın» kompozitor ağamız Saqıpjamal apa ömirden ötkende jazğan deydi?
– Şeşemiz qaytıs bolğanda Şäkeñ Almatıda twratın. Ol uaqta basında twraqtı baspanası joq, päterden päterge köşip qinalıp jürgen kezi. Salğan telegrammamız qolına uaqıtında timey, qaralı habardı bir jarım aydan keyin estipti. Qazirgidey telefon baylanısı degen qayda ol kezde?! Şeşemizdiñ qazası, oğan uaqıtında jete almağanı, topıraq sala almağanı Şäkeñdi qattı qayğığa saldı. Anamızdı aza twtıp, ezilip, eñiregen ol 40 kün boyı bir ornınan tapjılmay, dwrıstap tamaq ta işpey, twñğiıq mwñğa batıp, otırdı da qoydı. Iştey özin de jep, otırğan körpesi oyılıp ketkenşe ornın da özgertpedi. Anağa degen mahabbat, anağa degen sağınış pen mwñ kökireginen än bolıp tögildi. Şeşemizdiñ qazasınan keyin köp wzamay sol än düniege keldi. Sözin Ğafu Qayırbekov jazdı. «Ana turalı jırdıñ» tolğağı küşti boldı, bwl ändi düniege keltiru üşin onıñ 30 türli variantın jazdım» deytin edi Şäkeñ. Bwl än bükil analarğa qoyılğan eskertkiş bolıp qaldı.
– Bükil qazaq eliniñ köginde äni şalqığan Şämşi ağanıñ Qazaqstan Kompozitorlar odağına müşe boluına konservatoriyanı bitirgen diplomınıñ joqtığı ğana sebep boldı ma, joq oğan kedergi keltirgen, qısastıq jasağan jandar boldı ma? Bwl turalı ağanıñ özi aytatın ba edi?
– Şäkeñ kisiniñ jasağan jaqsılığın asıra aytuğa bar, biraq bireudiñ jasağan qiyanat, qısastığın jwrtqa jariya etip, jamandağan jan emes. Ol kisige jasalğan qiyanattı qasında jaqın jürgen jandar körip, bilgen bolar. Solardıñ biri – Mwhtar Şahanov. Ol kisi Şäkeñ jaylı soñğı jazğan «Şämşiniñ ğwmırlıq geometriyası» degen esselar jinağında biraz şındıqtı aşıp aytıptı. Onda Qazaqstan Kompozitorlar odağın 28 jıl basqarğan Erkeğali Rahmadievtiñ Şäkeñdi odaqqa müşelikke qabıldamay, qiyanpwrıstıq piğıl tanıtqanın, onıñ bwl qılığın Mwhañ birneşe ret betine basıp aytqanın jasırmay jazıptı. Biraq künniñ közin alaqanıñmen kölegeylep jaba almaytınıñ sekildi Şäkeñdey dara talanttı jekelegen bir basşılar moyındağısı kelmegenimen onıñ bağasın halıq berip, eli moyındadı. Ärine, ömirde ärtürli pendeşilikter boladı. Erkeğali ağamız da öziniñ kezindegi ağattıqtarın keş te bolsa sezingen bolar, Şäkeñ qaytıs bolğanda ol kisi Mädeniet ministri retinde jerleu räsiminiñ bar şaruasın öz moynına alıp, qaralı jiında «Şämşi qazaqtıñ wlı kompozitorı», «Halıqtıñ dara maqtanışı» degen sözderdi birneşe ret qaytalap aytqanın düyim jwrt estidi. Ätteñ, biraq jaqsılar tirisinde bağalanıp, layıqtı qoşemetin körse ğoy...
– Şämşi ağanıñ tuğan bauırısız. Birge östiñizder. Ol kisiniñ önerge jaqındığı bala küninen bayqaluşı ma edi?
– Şäkeñ menen 12 jas ülken. Aramız alşaqtau bolğasın ol kisiniñ bala küninen estelik ayta almaymın. Biraq säl eseygen şağındağı keybir körinister esimde qalıptı. Şäuildirde oman arıq bar edi. Bizdiñ üy sonıñ jağasına qauın ekti. El ol kezde negizinen maqta egetin. Jaz boyı sol arıqtıñ jağasında oynap, şomılamız. Arıqtıñ qasında ülken tal bolatın. Sonıñ bwtağına şığıp alıp, suğa sekiremiz. Osı arıqtıñ jağasındağı sol taldıñ köleñkesinde Şämşi ağam da otıratın. Mekteptiñ joğarı sınıbındağı kezi bolsa kerek, qasında Mäken degen nemere äpkemiz, Qaltay degen dosı bolatın köbine. Esimde qalğanı – üşeui «Bir bala» degen ändi aytıp otıruşı edi. Şäkeñ mandolmen süyemeldep, änge qosılatın. Al, «Qwsni-Qorlan» änin ağam mahabbattıñ gimni sanaytın.
– Sol oman arıqtıñ jağasınan arna alğan än teñizi büginde bükil qazaq elin val's tolqınımen terbep, Şämşi ağamız qazaqtıñ Qaldayaqovına aynaldı. Artındağı bauırı retinde kökeyiñizdi ne terbeydi, ne tolğandıradı?
– Közi tirisinde özi köp qwrmet köre almağanımen onıñ ölmeytin äsem änderi ömirin jalğap keledi. «Meniñ Qazaqstanımı» elimizdiñ gimnine aynaldı. Än köginde änderimen birge esimi de mäñgige qalıqtap qaldı. Sonı oylasam, bauırlıq sezimmen et-jüregim eljirep, kökiregimdi maqtanış sezimi kerneydi.
Qwdayğa şükir, Şämşi Qaldayaqov atındağı än festivalin twraqtı ötkizu dästürge aynaldı. Bıltır 14-şi ret ötti. Änderin tıñdap, qanattanıp qaytamız. Biraq söz reti kelgende köñildegi ökpe-nazımızdı aytsaq, ayıp etpeñizder. Biz, Şäkeñniñ bauırları qarapayım adamdarmız. Qazir qarapayım adamdardı közge ilmeytin zaman boldı ğoy. Eger biz mıqtı bir qızmettegi nemese aqşası qalıñ bay bireu bolsaq, «Şäkeñniñ tuıstarı» dep qwraq wşıp, qol-ayağımızdı jerge tigizbey qoşemettep jatar edi. Ağamızdıñ än keşterine Rayhan ekeumiz şaqırılamız. Rauşan barda ol da keletin. Biraq bizdi keldiñ be, kettiñ be dep jatqan jan bolmaydı. Äyteuir, bir şetten orın tiip, qatısqanımızdı qanağat etip qaytamız. Bizdiñ Köşerbay bastağan basqa bauırlarımızğa nege şaqıru berilmeydi? Sostiıp Rayhan ekeumiz ğana baramız. Qanşama keşteri ötip jatsa da tiisti mekemedegiler, wyımdastıru alqasındağılar «mına kisiler Şäkeñniñ bauırları» dep halıqqa birauız tanıstırıp, iltipat bildirse de töbemiz kökke jetip qalar edi. Tipti, «osı keşten Şämşi ağamızdıñ bauırlarına estelik» dep bir qalamsap sıylağan emes. Mwnı bir sıylıq dämetkennen aytıp otır demeñizder. Körip otıramız, keyde älgi wyımdastıruşılar men basqarma basındağılar Şäkeñdi ömiri körmegen bireulerdi qolpaştap, qoltıqtap, şät-şälekeyleri şığıp jatadı. Nege? Öytkeni, olar dökeyler, abıroyı qaltasımen ölşenetinder. Sondayda jetim baladay bir bwrışta qalğanıña qapalanasıñ. Şäkeñniñ äruağı üşin bolsa da bizdiñ ol jerde öz ornımız bar dep oylaymın. Keyde köñildi sonday jağdaylar mwnarlandıradı.
Biraq Şämşiniñ esimin eşkim tömendete almaydı. Ol halqınıñ jüreginde, än äleminiñ biiginde Şolpan jwldızday jarqırap mäñgige qaldı. Eñ ülken baqıt – sol!
– Ağıñızdan jarılğan äñgimeñizge rahmet, Qadır ağa!
Swhbattasqan Ashan MAYLIBAEVA.
Abai.kz