Patşalıq Reseydiñ, odan keyin Keñes Odağınıñ basıp-janşu ädisteri aluan türli bolğanmen, közdegen maqsatı bireu edi. Bwrın jinaqı otırğan, bir tilde söylegen qazaqtardı qırıq bölip, öz soğıstarına äsker alıp, paydalanıp, üş ret älippesin özgertip, aşarşılıqtı qoldan wyımdastırdı. Alaş Ordanı qwrğan wltşıldardı qınaday qırdı. Odan qala berdi Birinşi, artınşa Ekinşi düniejüzilik soğıstan eseñgirep qalğan qazaqtıñ şığısında «Semey-Nevada» batısında «Kapustin-YAr» degen jeleumen 40-jıl bombaladı.
Tıñ igeru kezinde orıstıñ mwjıqtarı men türmede otırğan baskeserlerin qazaq jerine topırlatıp tökti. Olarmen qazaqtar iyu-qiyu aralasıp, bayırğı qalıptasqan etnostıq birtwtastığınan tübegeyli ayırıldı, qazaqqa ğana tän asıl qasiettermen birge salt-dästüri kelmeske ketti. Osılay birin-birine jatsındırıp, jatbauır etip, özara jauıqtırıp jiberdi.
Bwl az bolğanday, psihologiyalıq faktorlarğa süyenip, qazaqtardıñ minez-qwlqı da, twrmıs-saltı da, jwmıs istegenderi de däyim sınalıp, üzbey äjualanıp, aqır soñında özderinen özderi wyalatınday jağdayğa jetkizildi. Wdayı kemsitildi, mazaqqa wşıradı. Kezinde ağılşındar jaulap alğan Amerika men Afrika elderine osı ädis-täsildi tiimdi paydalanğan. «Otırsa—opaq, twrsa—sopaq» sayasatı jürgizildi. Otarlauşılıq ideologiya men psihologiyanıñ äser etkeni sonşalıqtı, eki qazaqtıñ biri ekinşisiniñ boyınan min izdep, birin-biri kemsitip otırudı ädetke aynaldırğan. Mwndayğa şıday almay, qırılğandarı qırıldı. Qırılmağandarı aşıq assimiliyaciyağa könuge mäjbür boldı. Osılay orıstandıru sayasatı qwytırqılığınıñ kesirinen öz üyinde otırıp, orısşa söyleytin qazaqtar köbeydi.
Armısıñ, Atameken!
Men tarihi Otanım Qazaqstanğa alğaş ret 2005 jılı Düniejüzilik qazaqtardıñ İİİ qwrıltayında qonaq retinde taban tiredim. Qazaqtıñ wlan-baytaq jerin aq nayzanıñ wşımen, aq bilektiñ küşimen saqtap qalğan ata-babalarıma şeksiz alğıs jaudırdım. Ädemi ğimarattardı tamaşaladıq, düniejüzinen kelgen qandas bauırlarmen tanıstım, keremet koncertterdiñ kuäsi boldım.
Eskendir Hasanğalievtıñ «Qayda jürsem atameken, kökeyimde jatadı eken, künniñ nwrı wyasına, qimay onı batadı eken» degen öleñin tıñdap közime jas keldi, mereyim üstem boldı, äsem Astananı körip qazaq bolıp tuğanıma quandım, baqıttan basım aynaldı. «Özbek jerinde ne istep jürmin?» degen swraq kökeyime maza bermedi, tünimen döñbekşip dwrıs wyıqtay almadım, tünde wyqıdan kündiz külkiden ayırıldım. Täşkentke qaytıp kelgen soñ, «Qalayda tarihi Otanıma oralu kerekpin» degen oy ızıñdap maza bermedi.
Şekaraşı oficer bolğandıqtan arız jazıp qızmetten bosadım. Olimjon Äbdusalamov degen qızmettes özbek ağayın «Murod aka sizni kozoklar işka omaydilar» degen sözin tıñdamay, qolın qattı qısıp qoştastım, basqa tüskendi köz körer dep Astanadan bir-aq şıqtım. Köşi-qon basqarmasına qwjat tapsıru, toltırudıñ maşaqatın dwşpanıma tilemes edim.
Tüsinbegenimdi swramaqşı bolıp körşi keñsege kirsem, jeti-segiz äyel üş-tört er adam äñgimelesip twr eken, bäri derlik özimizdiñ qaraközder biraq, bir-birimen orısşa söylesip otır. «Keşiresizder» dep tüsinbegenimdi swramaqşa edim, «Kto tebya syuda priglasil idi otsyuda» dedi şette otırğan sap-sarı qazaq qızı. «Qazaqstanğa orısşa söyleu üşin kelgenim joq» dep edim. «Eşe oni po-russkiy ne vladeyut» dep kiidi. Keşe üstine basıp kirgen orıs, odan qala berdi jer audarılğan ärmyan men grek, kürd pen käriske deyin hoş körgen, «Qaydan keldiñ? Nege keldiñ?» dep swramağan, äytip-büytip jağu, köñilin tabudı ğana oylağan ortaqşıl qazaq endi bügin, eki ökpesin qolına alıp, jüregi lüpildep ata jwrtqa jetken qandasına osılay qır körsetetini janıma battı. «Adamnıñ köñili bir atım nasıbaydan qaladı» deydi atam qazaq, lapıldap kelgen jürek osılay su sepkendey basıldı.
«Elim» dep jetken oralman mwndağı qazaqqa nege jat?
Iä, orıs-orman nege jat emes? Bizdiñ qalıptasqan tüsinik, sanağa birjola ornıqqan wğım boyınşa qazaq emes jwrttıñ bäri bizge qojayın. Qazaqtıñ bäri—qwl. Qwl qaşanda qojayınğa täueldi. Qwl—ärdayım özi tektes qwldı qorlağısı kelip twradı. Közi körmese de, qasında twrmasa da, dästürli qojayın aldındağı qwldıq parızın, qwldıq mindetin öteu üşin. Biz özimizdi özimiz darğa tartuğa, itke talatuğa, zorlıq-qorlıq ölimge kese beremiz. Mwnıñ bäri—qazirgi jer älemde joq qwldıq sananıñ klassikalıq körinisi. Şäkärim Qwdayberdi babamız «Qwldı qwl deseñ, ölgisi keledi, bidi qwl deseñ külkisi keledi» degeni ispettes.
Ejelden osılay ma edik?
Ärine joq. Qazaq bauırmal adam ataulığa janaşırlığı mol edi. Jolauşılap kele jatqan jolauşınıñ atı-jönin tanımasa da, qwdayı qonaq dep as tartıp, körşi-qolañdı şaqırıp, tanısıp, öleñ aytıp, üyine qondırıp, atın suğarıp, azığın jegizip, dem aluına jağday jasap, ertesinen jolına as-suın berip şığarıp salu—bwl düniede tek qazaqqa tän qonaqjaylılıq. 1961 jılı Qazaqstanğa Qıtaydan bir millionğa juıq qazaq qonıs audardı. Bügingi küni Semey, Öskemen, Taldıqorğan, Almatı sındı qazaqsırap otırğan birneşe oblıstı wlttıq apattan aman alıp qalğan solar bolatın. Qazirgi solardıñ wrpağına qarap, kim, qaşan, qaydan kelgenin ajırata almaysız. Qalıñ qazaqtıñ ortayğan dariyasın tügel toltırmasa da, birşama oñdap tastağanı kümänsiz edi.
Ötkenge salauat ayta otırıp, biıl täuelsizdik alğanımızğa 26 jıl toluımen qazaq halqı qayta tülep aldı-artına qarasa deymiz. Qısqası mılqauğa—til, momınğa—tis bitti. Bwrınğıday astarlap emes, ayqaylap teñdik swraytın aşıq talastar zamanı tudı. Ükimet—özimizdiki. Qanday jarlıq şığarsa da eşkim qolınan qaqpaydı. Halqımız—ornına. Patşamız—tağında. Bar mäsele qarajatqa tirelip twrsa, dariya bolıp ağıp jatqan mwnaydıñ, mıs pen altınnıñ aqşası qayda? Qarajatıñdı qimasañ, öz betimen kelip jatqan ağayınğa tım qwrığanda azamattıq aluğa kedergi keltirme. Oralmanğa sanap bölingen kvota da siırqwyımşaqtanıp barıp, toqtap qalğanı qay zaman. Bärin ayt ta birin ayt degendey, eñ qiını—şın ıqılas pen peyil nieti jetispey jatır.
Älemde üş memleket Izrail – evreylerdi, Germaniya – nemisterdi, Qazaqstan – qazaqtardı ata mekenine köşiruge mümkindik tudırıp otır. Biraq, Izrail men Germaniyada köşip keluşiden wsınıs tüskende, ol adamnıñ keletin jerin, isteytin qızmetin jäne balasınıñ oqitın mektebin dayınday da, keyin onı şaqıradı. Bizde onday jüye müldem qalıptaspağan. Bizdiñ qazaqtarğa aldın azın-aulaq kvota beruşi edi, qazir kvota joq, azamattıq alu qwdaydıñ qiyameti. Kezinde Asan qayğa babamız «Qwyrığı joq, jalı joq jılan qaytip kün körer» dese, qazir «Jwmıs penen üyi joq, azamattıq pen küyi joq, oralman qaytip kün körer» degim keledi.
Sondıqtan äl-auqatı barlar köşip aldı, köşe almaytındar ne isterin bilmey közi baqırayıp «Bizdi Nazarbaev köşirip alsın» dep qalıp qoydı. Sol auılda qalğan ağayın bauırlardıñ tağdırı ne bolmaq? Sonı oylağanda jüregim şımırlaydı. Sırtta jürip özbektenip, qıtaylanıp, moñğoldanıp jatqan qandastarımız kündelikti küybiñ tirlikpen ömirlerin ötkizip jatqanı beseneden belgili. Biraq olar tarih köşi men uaqıt qoynauında künnen künge qazaqtan alıstap bara jatqandarın sezbeydi de. Sezgenderin şaqırıp jatqan eşkim tağı joq. «İzdeuşisi bolmasa, qariyalar bolar tez ğarip» demekşi, bizdiñ bilik olardı şaqırıp jatpasa, aralaspasa köş ornınan jıljımaydı.
Şetelde jürgen 6 million qazaqtı tez arada köşirip almasaq, kün ötken sayın olardan ne ümit, ne qayır bolmaydı.
Jwmamwrat Şämşi
Abai.kz