Qazaq halqınıñ qwramında genealogiyalıq qatınasqa tüspeytin, üş jüzdik qwrılımğa enbeytin toptar töreler men qojalar orın aladı. Qojalar üş jüzge kirmeytin rular işinde özderiniñ bolmıs-minezimen, ädet-ğwrpımen daralanğan subetnikalıq toptıñ biri. Qojalar tobı tarihi-tabiği process nätijesinde qalıptasqan etnos qwrılımınıñ elementi bolıp tabılatın etnikalıq jüye retinde qazaq wltınıñ bir böligine aynalğanına da köptegen ğasır ötti. Etnostıñ qwrılımındağı mwnday daralanu L.N.Gumilev boyınşa, subetnos bolıp tabıladı [1, S.108].
Qojalar eldiñ ruhani ömirinde mwsılmandıq mädeniettiñ eñ joğarğı qızmetşisi, sondıqtan da Orta Aziya men qazaq halqı arasında mwsılman dinin taratıp uağızdauşı, äri Mwhammed payğambardıñ alğaşqı haliftarınıñ wrpağı bolıp esepteledi.
Zamandı özgertetin, nemese qoğamnıñ twraqtılığın wstap twratın küşterdiñ biri ruhani baylıq, onıñ negizi berik senimdi ornıqtıratın din. Qazaq halqında, köşpeli ortada Allanıñ birligine, imandılıqqa bas iyuge, mwsılmandıqtı uağızdauşı moldalar jäne qazaq halqınıñ qwramındağı din ieleri retinde tanılğan subetnikalıq top-qojalar ekendigi belgili. Olar Keñes ökimeti ornap, Kommunistik partiya üstemdik etken kezeñde de, qoğam ömirinde mwsılmandıqtı, qwran oqudı, şariğat negizderin nasihattap, olardı halıqqa taratıp, mwsılmandıqtı barlıq ortada iske asıruşılar retinde tanıldı.
Qazaq dalasındağı mwsılman din ieleri işandar jäne olarmen qosa qojalar boldı. Sondıqtan da olar qazaq qoğamında joğarğı top ierarhiyasın qwrağan [2, S.52 ].
Işandar jäne olardıñ qazaq dalasındağı ıqpalı olardıñ dini ilimi boldı. Olar el ömirinde äleumettik toptı qwra otırıp mwsılman dininiñ imandılıq-tärbielilik qasietterin ügittep, meşit saldırıp, medreseler aştı.
Işandar turalı V.V.Bartol'd öz zertteuinde, «olar sufizm jetekşileri, Türkistan öñirinde bwl atau «şeyh, pir, wstaz (yağni oqıtuşılar)» jäne oğan qarama-qarsı «mürid» mağınasında qoldanılğan» [3, S.675] dese, onan äri anıqtağanda «işan»-Orta Aziyadağı sufizm jetekşilerine beriletin ataq, ol mwragerlik retinde äkesinen balasına ötip otırdı [4, S.333]. «Işan» sözin tüsindiruşilerdiñ biri, olardı qwrannıñ bastı mäninen habardar moldalar dep, ekinşileri filosofiyalıq dünietanımdıq közqaraspen baylanıstırdı, sebebi ömir twrmısın payımdau işandar üşin eñ qajetti jağday bolıp tabıladı. Al, üşinşileri, işandardıñ genalogiyalıq şığu tegin belgili bir qasietti äulieden, aqsüyekterden şıqqan [5, S.70] dep körsetedi. Demek, işandardıñ negizgi atqaratın qızmeti mwsılman negizin nasihattau jäne olardıñ köpşiligi ataqtı qojalardan şıqqan. Ayta ketu kerek, türikmender arasında da işandar qojalar tobınan boldı [6, S.171] jäne işan atağı mwragerlik sipat aldı [6, S.171].
Är türli negizdegi Bwqara jäne Samarqand joğarğı medreselerinen belgili mwsılman teologtarınan dini bilim, sauat aluşı [5, S.71] işandar-mäzhäptiñ bastısı, jol körsetuşi, ülema jäne şeyhterge berilgen titul türinde körsetiledi [7, 51-b.]. Ädette, Bwqara, Taşkent joğarı dini oqu orındarın bitirgen jastar, eline qaytqanda moldalıq qızmetti atqarumen birge, medreselerdegi balalar bilimin jetildiru üşin de qızmetter jasağan. Atap aytqanda, metafizika, şariğat zañdarın, keyde fizika pänderin de qosıp oqıtqan [8, S.96].
Jergilikti halıqtıñ aytuınşa, «işan», «maqswm»( «mağzwm») atauı bir negizde körsetiledi. Işan, mağzwmdar belgili bir rudıñ işinde, payğambar äuletinen şıqqan ğalım, ğwlama kisi, ol islam dinine berilgen adam, olarğa bwl ataqtı, ädette halıqtıñ özi berip otırğan. Sondıqtan da onı sol rudağılar «işan» dep atağan. Sonday-aq türikmenderde de bir nemese birneşe auılğa joğarğı dini ilimi bar, din iesi tanılğan işandar orın aldı [6, S.171].
«Işan» parsı tilinen audarğanda «olar», «olardıñ qayırımdılığı», «şapağatı» [9, S.8] degen mağınanı bildiredi, yağni olarğa qwrmetpen, izetpen aytılatın söz. «Işan» orta aziyalıq terminde «işon», «eşon», «eşen» dep atalıp, ol qasietti jäne qwrmetti din ielerine berilgen titul boldı [10, S.40].
I.I.Geyer pikirinşe, qazaq dalasında bir rulı elge nemese dini janwya basşısı bolıp tabılatın birde-bir qazaq jäne köşpelilerdiñ bir top iriktelgen toptarında özderiniñ «piri», bastı ilimi bar qırğızdar (qazaqtar-I.Z.) bolmağan [5, S. 73]. Sondıqtan da olar özderiniñ pirimiz dep işandardı atadı. «Işan» jäne «qoja» toptarın qazaqtar bir-birine wqsas dep qabıldadı, sebebi iri işandar qoja tobınan şıqqan. Oñtüstik Qazaqstan qazaqtarınıñ arasında, olardıñ piri-qoja boldı [11, S. 237]. Mwnday körinis qazaq dalasınıñ barlıq aumağında körinis aldı. Bwl pikirdiñ dwrıstığın Aral öñiri auıl aqsaqaldarınıñ aytuınşa, bir rulı elde (mısalı, Kişi jüz, Tötrqara rulı eli bolsa) 1-2 üy qoja bolsa, olardı «pir» sanap, qwrmetpen qarağan. Sonday-aq Arqadağılar Qojahan qojanı, Altay öñirindegiler Kerey işandı, Tobıqtılar Äuez qojanı özderiniñ pirimiz dep atağan. Demek, arab missionerleri nemese Mwhammed payğambar wrpaqtarı ärbir öñirlerdegi qazaq rularımen tığız aralasıp, olardıñ «pirlerine» aynalğan. Ärbir qazaq pirge qol berip, özderiniñ ruhani kösemderine aynaldırdı. Al, Mañğıstau qazaqtarınıñ arasında mwsılman dininiñ taraluına äser etken türikmen qojaları men Orta Aziya halıqtarınan şıqqan dinşil sopılar ekendgin Mañğıstau qazaqtarın zertteuşi Ü.Qıdıralin atap ötken. Mañğıstaudağı türikmen qojaları özderiniñ şığu tegin Mwhammed payğambardıñ qızı Fatimadan dep uağızdaytındıqtan, olardı jergilikti türikmendermen birge qazaqtar da qattı sıylap qwrmettegen. Sondıqtan da türikmen ruları Mañğıstaudan jappay köşken kezde bwrınğı orındarında qalıp, qazaqtarmen til tabısıp twra beredi [12, 331-b.].
Qojalardıñ erekşe dini bedeli bolumen birge, olar din basılarınıñ jäne bükil din qızmetkerleriniñ basında bolğan. Atap aytqanda, qoja-kälän – din basılarınıñ qızmetin baqılap otıratın, eñ joğarğı dini lauazımdı ielenuşi «wlı qoja» atanğandar, al işan-südirler – bas işandardıñ biri, işan-nakib – sopılıq bauırlastıqtıñ basşısı boldı. Bwl atalğan qızmetterdiñ barlığında da seyitter (Mwhammed wrpaqtarı Fatima men Äzireti Äliden örbigen wrpaqtar-I.Z.) otırğan [13, 504-b.].
Pir atağı işandıq qızmet siyaqtı mwaragerlik sipatta bolğan, egerde ol qaytıs bolsa, onıñ mirasqorı balası nemese jaqın tuısı bolıp sanalğan. D.H.Karmışevanıñ mälimeti boyınşa, ärbir qoja iri taypalarğa nemese qanday da bir ruğa dini tälimger (jetekşi) boldı. Ol HHğ. basında-aq jıl sayın nemese 2-3 jılda bir ret auıldardağı özderiniñ qwrmetteuşilerin aralap, olar qaytarında sıyğa berilgen maldar men teñdep jük artılğan januarlarmen, astıq jäne basqa da azıq-tülikpen toltırılıp qaytatın. Bwnıñ bäri de olarğa sadaqağa dini ant retinde «näzirge» berildi [11, 238-b.]. Halıqtıñ tüsindiruinşe, qojalar bwl sıy-siyapattardıñ birden-bir böligin özderi twrıp jatqan öñirlerdegi mazar, medrese jäne meşitterdiñ paydasına, basqa da qayırımdılıq maqsattarğa beretin. Qazaq dalasındağı işandardıñ da qızmeti osı negizde boldı. Eger de işan qaytıs bolğan jağdayda, onıñ jolın jalğastıruşılar wrpaqtarı boldı. Ärqaşanda olar özderiniñ izbasarlarımen (müridterimen) auıldarğa barıp, olardı ruhani qanağattandırumen birge «näzir», «uäde», «dini ant» jinaydı. Samarqand jäne Bwqara işandarı osınday sapardı jılına eki ret jasaydı. Eger de özi bara almasa öz atınan jazbaşa türde kuälandırıp jiberetin. Sondıqtan da olardıñ (müridteriniñ) «näzir» jinauğa qwqı bar. Auılğa keluşiler özderin tolğandıratın mäseleler men din turalı aytıp, «qasietti dem berip» (nefes), künälarınan arıluğa sendirip jandarın tazartadı. Üy ömiriniñ tınış, dastarhannıñ berekeli, üy adamdarınıñ saulığın tilep «Bata»- «Pata» (Fatiha) beredi. Işan kelgen kezde auıl adamdarınıñ öz qalaularımen beriletin sıylıqtarımen birge mal soyılıp, eñ jaqsı qwrmetke ie bolğan. Orta Aziya tarihındağı işandar «menmendik», «ataq», «baylıq» üşin emes, bwqara halıq işinde ıqpalı küşti bolğandıqtan, olardıñ «izbasarları» bolumen birge bastı lauazımdarğa ie boldı.
Sonday-aq balası auru bolğandar işannıñ aldına bardı. Qızı nemese balası qattı auırğan kezde, onıñ ömirin saqtau üşin key jağdayda «näzir» etedi, yağni qızı auruınan ayıqqannan keyin, onı emdegen işanğa beretindigin uäde etip, sözinde twrğan [7, 49-b.].
Äskeri jağdaylar kezinde de işandar ülken sıylıqtar aldı, sebebi ärbir jorıq aldında müridter özderiniñ işandarınan jolı bolu üşin, nayza men oqqa qarsı boytwmar, bata alıp, işannan öziniñ aman-saulığı üşin jalbarınuın ötinetin. Ol üşin müridterinen aman-esen qaytıp oralğan soñ uädelesken «näzir» sıylığın alıp, ärqaşanda tilek, ıqılasqa ie bolatın.
Orta Aziyadağı işandıq dästür Türkiyadağı äkelik, şeyhtik dästürine wqsaydı [7, 51-b.]. Orta Aziya halıqtarında işandar özderin «aqsüyek», «asıl tektimiz» deydi.
Qanday da bir adamnıñ işan boluınıñ alğışartı «aqsüyek» teginen şığuı, ekinşi şartı din üleması boluı. Işandıq sipat – ol qannan, tekten taraydı. Aqsüyek ataulınıñ bäri birdey işan ataluı mümkin emes. Işandar şariğat erejeleriniñ orındaluı, mäzhäp ilimderin bilui, oğan berilip, bilikti bolumen qatar, olardı tüsinui şart. Işannıñ erekşelikteriniñ biri – «keremetti (ğajayıptı)» körsete aluı.Keremet iesi emes adam işan bola almaydı. Belgili bir jasqa kelgen işan erkek äuletteri arasınan bolaşaqta işandıq ete alatın qasietterge ie bireudi özine jalğastıruşı wrpaq etip tağayındaydı. Ol qaytıs bolğannan keyin, onıñ ornına sol äuleti saylağan adam işan boladı. Al äyelder üşin işandıq berilmeydi [7, 52-b.].
Işandıq twqım qualaytın bolğandıqtan qanday da bir ğalımnıñ oqıp ğana işan boluı mümkin emes. Işandar özderin şariğattan basqa mäzhäppen baylanıstı ükimderdi qwruımen mindetti sanaydı. Olar şariğat zañdarına bağınıp, namaz oqidı. Işandardıñ ärqaysısınıñ belgili müridteri bolğan. Sonday-aq olarğa bağınıştı auıldar da orın aladı. Bwl müridterden tuılğan balalar da äkeleri siyaqtı sol işanğa nemese onıñ äuletterine bağınıştı jäne bwl jüye jıldar boyı jalğasıp keledi.
Qazaq dalasında sopılıq bauırlastıqtıñ iri ökilderiniñ biri Qoja Ahmet YAssaui jäne onıñ şäkirti Süleymen Baqırğani siyaqtı iri twlğalar mwsılmandıqtıñ negizgi qağidaların nasihattağan bolsa, işandıq dästürdiñ, qızmettiñ Qazaqstan aumağı boyınşa keñ öris alıp, etek jayuı HÜİİİ-HİH ğ.ğ. bastaladı. Alayda, Qazaqstandı Resey imperiyasınıñ otarlauına deyin işandar 2-3 jılda bir ret özderiniñ izbasarların aralaytın, biraq bwl jaña Resey otarlauı kezinde biraz uaqıt boyı iske aspadı. Esesine qazaqtardıñ özderi olarğa kelip twrdı [11, S.238]. Bwl kezeñde Oñtüstik Qazaqstan öñirinde ortaaziyalıq işandar qızmeti keñ türde öris aldı. Sır boyı qazaqtarınıñ arasında Bwqara jäne Qoqan, Samarqan işandarı, Şu öñirinde -Türkistan qojaları belgili boldı. Olardıñ qazaq dalasındağı jürgizgen nasihattarı turalı G.A. Arandarenko bılay sipattaydı; «işandar özderiniñ moyındatqızuları arqılı qazaqtıñ bilgirleri sanalğan «täkäppar» qazaqtardı da baurap alıp, olarğa qol berip Mwhammed payğambardıñ jäne Allanıñ birligine şaqırıp, özderiniñ jetekşilik senimderimen kuälandırıp aldı» [14, S. 240]. Sondıqtan da qazaq dalasındağı işandardıñ birqatarı;
Aytalıq, Köşim işan müridteri – Dulattar. Orıs otarlauı kezeñinde Köşim işan Sırdariyağa ötip ketedi de nätijesinde müridteriniñ köp böligi Köşimniñ äulieligine senimderin joğaltıp, basqa işanğa ötip ketedi. Onıñ hanakası Talas jäne Şayan özenderiniñ boyında bolğan.
Mükim Ata, onıñ müridteri Şolaqqorğan mañındağı Qarnaq, Sozaq twrğındarı.
Ayqoja işan (1778-1858). Ol qaytıs bolğannan keyin onıñ işandıq dästürin balaları jalğastıradı.Onıñ müridteri Birqazan(Perovsk-qaz. Qızılorda) mañındağı qoñırattar men Sozaq pen Türkistan arasındağı, Sır öñiri boyındağı Alşın, Jappas, Qoñırat, Nayman, Uaqtar. Olardıñ hanakası Türkistan men Perovsk arası, Sırdariya özeniniñ boyında bolğan [5, S.74].
Ayqoja işan Jañaqorğan öñirinde halıqtı sauattandırumen, dini imandılıq tärbiesin berumen aynalısqan. Ol Taşkent, Bwqara medreselerinen sabaq alğan, onıñ wstazı Islam şayh bolğan. Ayqoja işan Qarasopıda mektep, medrese aşıp ağartuşılıq qızmetin halıqqı darıtqan. (Qarasopı qazirgi Jañaqorğannıñ soltüstik bağıtında 5 şaqırım jerde). Biraq, ol öziniñ zamandası Köken batırdıñ aytqan sözine nalıp, Qarasopıdan Aqtasqa 30-40 üyin alıp köşedi. Sonda öziniñ qateligin bilgen Köken batır Sarıqamısta (Kelintöbeniñ mañı) köşti quıp jetedi de, keşirim swraydı. Biraq, kök közdi, sarı öñdi Ayqoja işan keşirim bere twrıp, «jolğa şıqqan köştiñ keri qaytuı äbestik» – dep jürip ketedi. Aqtasqa kelip jetkende öziniñ jwrttarına; «Qwday qalasa, endigi qonısımız osı jer boladı»- deydi. Sonda jwrttarı; «Elsiz, susız jerdi qalay meken etemiz»-degen. Sonda Ayqoja işan qasietti asasın (tayağın) jerge şanşığanda, sol asa şanşılğan jerden şımırlap möldir su şığa bastaydı. Ol jer äli künge deyin «Ayqoja işannıñ bwlağı» dep ataladı.
Ayqoja işan ol qaytıs bolğannan keyin 20-22 jıldan (şamamen HİH ğ. 80-şi jıldarı) soñ, onıñ (11 balası bolğan) ülken balası Ibadilla basşılığımen Aqtas jerine salınğan. Meşittiñ şeberi-Halid Bwqaradan aldırıladı da, kirpişin qwyudı jergilikti halıq öz küşimen atqarğan.
Aqtastağı Ayqoja işan meşiti Sır öñirindegi iri tarihi eskertkişterdiñ biri. Büginde Ayqoja işannan tarağan wrpaqtar Qazaqstan Respublikasınıñ tükpir – tükpirinde ömir sürude. Sır öñiri boyında ömir sürgen Şämşi mağzwm, Jämhür işan, Säruar işan, Qasım işan t.b. din uağızdauşı, din ieleri degen atpen türmege jabılıp, 1937-38 jıldarı atılıp ketken. Olardıñ biri Jämhür işandı «işan» dep wstap, türmege otırğızğannıñ özinde namaz oqığan. Onıñ keremeti turalı halıq arasında; «türmede otırğanda-aq keşki «qwptan» namazınan keyin Alla-tağalağa jalbarınıp, zikir saladı. Sonda türmeniñ esiginiñ qwlpı aşılıp qala beretinin» köneköz qariyalar aytıp otıradı.
Kerey işan. HÜİİİ ğ. Altaydağı Orta jüzdiñ Abaq kereyleri arasında islam dinin uağızdap qoja, moldalar ügit nasihattarın ötkize almay keri qaytqan. Alayda, HİH ğ. basında osı kereylerdi mwsılman dinine nasihattau üşin äreketter jasalıp, Bwqaradan kelgen Şahmanswr degen kisi kerey elin aralap, tanısadı. Keterinde öziniñ jiırma jastağı wlı Mwhammed Momındı kereyler işine tastap ketedi.
Mwhammed Momın Abaq kerey elin 40 jılğa juıq ügittep, mwsılman dininiñ wlılıq qasietterin tanıtıp, halıqtı sendiru arqılı dinge bas igizedi. Altay qazaqtarına arnap alğaş meşit saldırıp, medrese aşqan jäne eldiñ beldi adamdarın bastap Mekkege täu etuge qajılıqqa bastap barğan kisi el arasında mwsılmandıq qızmetteri üşin işan atanadı. Közi tirisinde «Qaziretatañ» atalğan Mwhammed Momındı abaq kereyler qwrmettep, pir twtqan. Bügingi künde onıñ äruağına tağzım etip, bas iedi [15]. Jergilikti halıq onı kerey işan dep atap ketken.
Sopılıq, işandıq jäne pir atalğan mwsılmandıq dini qızmetter halıq arasında «qoja» atauımen baylanıstı boldı. Qazaq dalasınıñ ärbir öñirindegi qazaq rularına işandıq qızmet atqarumen birge, «pir» atanğandar qoja tobınan şıqqandar. Olardıñ maqsatı, halıq arasında islam dininiñ negizgi qağidaların nasihattau, dini imandılıq qasietterge ügitteumen birge qwrmetti lauazımdarğa da ie boldı.
Orta Aziya halıqtarında «aq süyek», «ok suyak», «ak siyak» atauları tek «qasietti» mwsılman din ieleri atalğan qojalar men seyitterge ğana berilgen [10, S.75-76] .
Mwsılman din ieleri retinde qojalar jeke menşiktik qwqıq negizinde egin egetin jerlerdiñ köp bölikterin, yağni özderiniñ dini bedelin saqtaumen birge köp jer uçaskelerin de ielendi. XYIII-XIX ğ.ğ. qojalardıñ keybir äuletteri jerdi menşiktenuşiler retinde tanıla otırıp, alım-salıq töleuden de bosatılğandığı tarihi etnografiyalıq derekterdiñ negizinde belgili.
Ädette, mwsılmandıq zañdı rettep, din basılarınıñ joğarğı sosloviesi retinde Tayau jäne Orta Şığıs elderinde ülemder tanıldı. Olar dini mekemeler, sot isteri, mektepter jäne olardıñ baylıqtarı men aqşa qazınaları osı ülemderdiñ qolında boldı. Mwsılman qauımınıñ basşısı sanalğan şeyh ul-islam memlekettegi alğaşqı dini adamdardıñ biri boldı. Onıñ negizgi qızmetteriniñ biri Mwhammed payğambardıñ jäne onıñ serikterinen taralğandardıñ mäselesine qatıstı şağımdar men ötinişterdi qabıldadı. Ekinşi kezekte şeyh ul-islam ornın qazı kalon ielendi [16, S.30]. Qazı kalon (qazi kälän) -bas qadi retinde tanılsa, rais din qağidalarınıñ orındaluın baqılap otırdı. Bwl dini adamdardıñ barlığı da seyitter men qojalar teginen şığuı mindetti boldı [13, 504-b.]. Sonday-aq qaraqalpaqtar arasında da qojalar men şeyhtar sayasi mäselelerge aralasıp otırdı jäne olardıñ bedeliniñ keybir jağdaylarda handardan da joğarı bolğandığın P.I.Rıçkov atap ötken [17, S.55].
Bwqar handığındağı din basıları da barınşa bedeldi tap bolıp körindi. Olar erekşe därejeli toptardan şıqqan seyitter, qojalar jäne mirlar, atap aytqanda mwsılmandıqtı tüsindiruşiler, qwqıq, şariğat bilgirleri bolıp tabıldı. Sondıqtan da olar Bwqar handığında zañ tüsindiruşiler, oqıtuşılar jäne sot isi orındarında boldı. Atalğan qojalar, seyitter, mirlar din basıları retinde basqa da mindetterdi atqarumen birge jalpı atpen ülema dep atalıp, dini ataq nemese şen aldı [18, S.37]. Al XIX ğ-dıñ 40-jıldarında dini şenderdiñ köp böligin tek qojalarğa, keybirin qarapayım adamdarğa bergen. Alayda, dini qızmetkerler bolıp tabılatın müftilerdiñ dini ataq därejesine ie bolğandığın da eskertken [19, S.190]. Ahundar alım-salıq töleuden bosatılğan. Al, seyitter el basqaru isiniñ basında otırdı, olardı jauaptı qızmetterge, tipti diplomatiyalıq qızmetterge de paydalanğan [13, 507-b.]. Sondıqtan da dini qızmetkerler sanalğan qojalar jergilikti halıq arasında erekşe qwrmetteldi.
Qojalar köşpeli qazaq qoğamında dalalıq islamdı taratuşı jäne dini ğwrıptıq dästürlerdi orındauşılar retinde tanılıp Äz Täukeniñ «Jeti jarğısında» jäne odan keyingi qazaq qoğamındağı dästürli ädet-ğwrıp qwqığı erejelerinde de erekşelendi. Sondıqtan da olardıñ erejelerinde de qojalardıñ artıqşılıqtarı belgilenip, qazaq dalasındağı ğasırlar boyı qalıptasqan jüyeni wstandı.
Büginde qojalar – qazaq rularına siñisip ketken toptıñ biri. Olardıñ öz aldına köp şoğırlanğan territoriyası Jañaqorğan, Türkistan, Qızılorda men Oñtüstik Qazaqstan öñirlerimen birge bükil Qazaqstan territoriyasınan keminde 1-2 şañıraq qojalardı da kezdestiruge boladı. Sonday-aq körşiles Orta Aziya Respublikaları men Moñğoliya, Qıtay qazaqtarı arasında da küni büginge deyin qojalardıñ ömir süretindigi anıqtaldı. Olar qazaq halqındağı üş jüzge jatpaytın subetnikalıq toptıñ biri.
Paydalanılğan derekter men ädebietter tizimi:
- Gumilev L.N. Etnogenez i biosfera zemli. – M., 1993. – 328 s.
- Asfendiyarov S. Istoriya Kazahstana (s drevneyşih vremen). 2-oe izdanie. Pod red. prof. A.S. Takenova: Uçebnoe pososbie. – Alma-Ata, 1993.– 304 s.
- Bartol'd V.V. Soçinenie. T.Üİ. Rabotı po istorii islama i arabskogo halifata. M., 1966. – 784 s.
- Şişov A. Sartı. – Taşkent, 1905.
- Geyer I.I. Materialı k izuçeniyu bıtovıh çert musul'manskogo naseleniya Turketanskogo kraya. //MDSSDO. Taşkent, 1891.
- Bregel' YU. E. Horezmskie turkmenı v HİH veke. M., 1961. – 442 s.
- Ali Abbas Çinar Orta Aziya türik mädenietindegi işandıq dästür. // Bilig. 1995. Saul-1. 49-61 bb.
- Kasımbaev J.K. Starşiy sultan Kunanbay Oskenbaev i ego okrujenie. – Almatı, 1995. – 122 s.
- Mallickiy I. Işanı i sufizm. – Taşkent, 1898.
- Islam na territorii bıvşey Rossiyskoy imperii. Enciklopediçeskiy slovar'. – M., 1999. – 167 s.
- Kazahi: istoriko – etnografiçeskoe issledovanie. – Almatı, 1995. – 238 s.
- Qıdıralin Ü. Qazan töñkerisine deyingi Mañğıstau qazaqtarı (tarihi-etnologiyalıq zertteu). //Tarih ğılımdarınıñ doktorı därejesin alu üşin wsınılğan dissertaciya. – Almatı, 1996. – 447 b.
- Uälihanov Ş.Ş. Altışahardıñ nemese Qıtaydıñ Nan-lu provinciyasınıñ (Kişi Bwqaranıñ) şığıstağı altı qalasınıñ jayı turalı . //Tañdamalı. – Almatı, 1985. – 560 b.
- Arandarenko G. Dosugi v Turkestane 1874-1889. SPb., 1889.
- Mwhamedhanwlı N. Kerey işan. //Iman. 1992. 3 qırküyek.
- Semenov A.A. Oçerki ustroystva central'nogo administrativnogo upravleniya Buharskogo hanstva pozdneyşego vremeni // Materialı po istorii tadjikov i uzbekov Sredney Azii. – Stalinabad, 1954.
- Materialı po istorii karakalpakov . – M-L., 1935. – 279 s.
- Kislyakov N.A. Patriarhal'no-feodal'nıe otnoşeniya sredi osedlogo sel'skogo naseleniya Buharskogo hanstva v konce HİH-naç. HH vv. –M-L., 1962. – 170 s.
- Hanıkov N.V. Opisanie Buharskogo hanstva. SPb., 1843.
Ibadullaeva Zıliha Ömirbekqızı
L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti
Arheologiya jäne etnologiya kafedrasınıñ docenti