(nemese «31 arnadan» körgen it turalı «hikaya»)
Qazaqta «küşiginen talanıp qalğan» degen söz bar. Bwl jastayınan özinen üstem, küşi basım bireulerge bağınıştı bolıp, künköris tirşiligi sol küştiniñ qas-qabağın qarap ötip kele jatqan beyşara adamğa qatıstı aytılatın söz. Al ömir boyı osılay bireuge jaltaqtap kün keşip kele jatqan adam qolına azdağan bilik tise, öziniñ qolastındağılardı otırsa-opaq, twrsa-sopaq küyge tüsiredi. Bügingi qazaq biligi Mäskeudegi basşıları aldında däl älgi «talanıp qalğannıñ» küyin keşetinin jasıramın dese de jasıra almaydı. Eñ qasirettisi sol orıs patşası zamanında da, Keñes zamanında da Resey basşılığı tüşkirse de «järäkimalla», üşkirse de «järäkimalla» dep ösken qazaq basşılığı öziniñ sol «talanıp qalğan» sanasınan arıla almağanı azday endi qalıñ qazaqtı aşıqtan-aşıq basınuğa şıqtı.
Bayağıda Almatı qalasınıñ äkimi I. Tasmağambetov 2006 jıldıñ qañtarınan bastap Almatıda bükil is qağazdarı qazaqşağa köşiriledi degende bwl ne masqara dep Aljas-Oljas Süleymenovke qosılıp şabına şoq tüskendey şırqırağandar bolıp edi. Sol kezden beri «küşiginen talanğan mäñgürttik, qwldıq sana eşqaşan jazılmaytın bolğanı-au» dep özimizdi sabırğa şaqırıp kelemiz.
Äneugüni qolına qılış twrmaq qarıs süyem tayaq wstamay qazaqtıñ jerin Reseyge de, Qıtayğa da satqızbaymız dep beybit mitingige şıqqan qazaqtarğa qarsı bilik qaraqwrım policiyanı qaptatıp jiberdi. Talay qız-jigitterimizdi, tipti, qalt-qwlt etken keybir qariyalardı süyrelep avtobusqa tiep alıp ketti. Betin maskamen bürkep, qap-qara kiinip, denesin kisi boyı qalqanmen jauıp, qoldarına soyıl wstağan esepsiz köp policiya men «specnazdı» körgende elimizge basqa bir memleket soğıs aşqan eken dep qaluğa da bolatın edi. Qazaqstan jerin saudağa saluğa qarsı şıqqan qalıñ eldiñ işinen bir orıs körmegen sol jerde twrğan biraz ziyalı azamattar «Apır-ay, äşeyinde tilegi bir, jüregi bir, tatu-tätti twrıp jatırmız» deytinderdiñ mwnda bireui de joq qoy. Qazaqstanğa, qazaq jerine qazaqtan basqanıñ janı aşımaytın bolğanı ma?» desti. Sol mitingige şıqqan qolında qu tayağı da joq momın qazaqtı qoyşa qualağan policiya küni keşe Semeyde, Öskemende, Şemonayhada kazaçestvo ökilderi bayağı qazaqtardı jıldar boyı qanğa böktirgen kezde kigen kiimderin kiip, qazaqtı şapqanın şauıp, şappağanın qoyşa mauızdağan qılıştarın jalaqtatıp, sol zamandağı tuların qayta köterip tayrañdağanda qazaq basşıları közin tars jwmıp, qwlağın tas qılıp bitep Ükimet üyindegi, Aqordadağı kabinetterinde auızdarına qwm qwyılğanday bwğıp otırdı. Öytkeni, kezinde «obkom, raykom KP Kazahstanada, oblispolkom, rayispolkomda» qızmet istegen ataları men «papaların» Keñestik Reseydiñ ayuları kişkentay kezinde talap tastağan bolsa, bwlardıñ özderiniñ sanası jastayınan orısşa tärbieniñ talapayına tüsken. YAğni, «küşiginen talanğan».
Jaqında «31-şi arnadan» bir (2.10.2016) qızıq kördik. Sonda bir jigit onşa asıl twqımdı da emes jäy ğana bir itke qazaqşa söylep, qazaqşa pärmen berip, al älgi it onıñ qazaqşa sözderine kädimgidey tüsinip, aytqanınıñ bärin bwljıtpay atqarıp twrdı. Qayran qaldıq. Sonda «meniñ miımdı alıp tastap, basqa mi salmasa, men qazaqşa söyley almaymın» deytin ministrden bastap özge de şeneunikterdiñ miı älgi «31-şi arnadağı» ittikinen de... Qwday-ay, keşire gör, äzil ğoy!
Äneugüni kök bazarğa (onı qazaqtar «zelenıy bazar» dep söyleydi) barıp et alıp twrıp, qasımdağı bwtına balağı şort kesilgen şortı kiip, köyleginiñ omırauınan bir kezdegi qos anarın büginde äjim basqanı körinip twrğan, basına tay qazanday qalpaq kigen kempirge qarap:
– Mına jılqı, siır etin satatın jerde şoşqanıñ etin de satıp twrğanı nesi? Tipti, Qıtayda da büytpeydi ğoy dedim. Söytsem, älgi qazaq äyeli: Kakaya vam raznica? Vı v kakom veke jivete? Nado je, tak otstavat' ot civilizaciy. Tem bolee, u nas 130 s lişnim nacional'nostey» dep şwbırta jönelgende auzıma ne orısşa, ne qazaqşa söz tüspey tilim baylandı da qaldı. Bir jağınan qatınmen bajıldasudı ar körip et satıp twrğan jigitke qarap: Qazaq jerden ayrılıp jatır, tiliñniñ jağdayı qanday ekenin jañağı orıstildi qazaq kempir de körsetip berdi, al endi däl mına tört tülik maldıñ etiniñ janına äkelip şoşqanıñ etin üyip qoyu Qazaqstanda islam dinin qorlaudıñ bir türi ğoy, dep mwñımdı şaqtım.
Keybir sözderin qanşa jerden kinälasaq ta Montesk'e «Bir eldiñ Zañdarı, Konstituciyası sol eldiñ tilin, klimatın, topırağın eskere otırıp jazıluı kerek» degen eken. Äşiinde, batısşıl, örkenietşil qazaq basşıları qazaqqa janı aşısa osı sözdi basşılıqqa aluına bolar edi ğoy.
Iä, baj etkişter baj ete bersin. Biraq joğarıda biz keltirgen mısaldıñ bäri qazaqqa qarsı josparlı türde jasalıp jatqan bir jımısqı sayasattıñ bar ekenin ayqın körsetip-aq twr. Jaqında orıs patşası zamanındağı «Sankt-Peterburgskiy vestnik» gazetinen üzindi oqıdım. Onda «Eger Resey memleketiniñ müddesi üşin qırğızdardı (qazaqtardı.-M.K.) qwrban etu kerek bolsa olardı qwrban etu kerek» degendi oqıdım. Ol sayasattı Keñes ükimeti odan äri jalğastırğanın älgi qazaq ministrler bilmeui mümkin emes. «Qazaqstan Reseyge bodan bolğannan bastap qazaqtıñ ömir süruiniñ özi problemağa aynaldı» dep Ahañ–Ahmet Baytwrsınwlı da aytıp ketken. Endeşe, täuelsizdik aldıq degeli 25 jıl ötse de jiındarın öz tilinde ötkizuge batılı barmay otırğan adamdardı «küşiginen talanıp qalğan ğoy» demeske laj bar ma?
Sırt köz sınşı ğoy. Osınıñ bärin, yağni, bilik qit etse qazaqtıñ eñsesin basıp otırğanın, sonıñ bäri az bolğanday terrorist, ekstremist degen qap-qara bäle-jala ataulınıñ bäri qazaqqa jabılıp jatqanın körip otırğan jäne «şovinizm», «velikoross» aurularınan ayıqpaq tügil bayağıda qazaqtı qırıp-joyğan qandı qılışın qayta jalañdatıp tayrañdap jürgen kazaktar qwtırmağanda kim qwtırsın?! Ärine, bügin biz aytqan bwl jağdayattar aytılıp ta, jazılıp ta kele jatqanına 25 jıl boldı. Biraq sonıñ birde-birinen nätije joqtığına qarağanda Qazaqstanda qazaqtıñ aytqan sözi jelge wşqan zaman ornağan ba dep qalasız. Äytsede, älgi «31 arnadağı» qazaq sözine tüsinetin it eske tüskende, apır-au bizdiñ biliktegiler qazaq sözine sol ... qwrlı tüsinbeytin bolğanı ma degen jaman oyğa tüsip ketkeniñdi de bayqamay qaladı ekensiñ. Sonda da Qwdayım qazaqtı
«Basşısı namıssız – el jetim,
Qorğauşısı joq – jer jetim»
küyden saqtasın dep tilek tileuden jañılmaymız.
Abai.kz