©2020 Astana Aqşamı
Bastı maqsatımız – ğalımdar aşqan jañalıqtı öndiriske engizw
Kärimbek QURMANÄLÏEV, Fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR UĞA korrespondent-müşesi
«HHİ ğasır – qazaqstandıqtar üşin altın ğasır boladı» dep Elbası atap körsetkendey 2001 jıldan bastap Qazaqstannıñ atı älemdik deñgeyde tanıla da, aytıla da bastadı. Onıñ özi Nazarbaevtıñ atımen baylanıstırılatın. Mäselen, Türkïyağa bir qurıltayğa barğanda, bizdi «Nazarbaev çojwkları», yağnï Nazarbaev balaları dep märtebemizdi köterip bir marqaytqanı bar. Munımen aytayın degenim, Qazaqstan Elbasımızdıñ kemel sayasatınıñ arqasında körkeyip kele jatqanın moyındawımız kerek.
Eñ qïın mäsele – pedagog mamandar dayarlaw. Qazir oqwğa tüse almaytındardıñ bäri muğalimdikke qujattarın tapsıratın boldı. Onıñ özine sırttay oqw bölimine. Olardıñ oyınşa ustazdıq ekiniñ biriniñ qolınan keletin mamandıq sïyaqtı körinedi. Qazirgidey on eki jıldıq bilim berw jüyesine köşemiz dep otırğanda, joğarı oqw ornına tüswdiñ talaptarı küşeytilip jatqanda pedagog mamandar dayarlawğa da erekşe män berilwi kerek. Mektep muğalimderiniñ öresi joğarı bolwğa tïis. Sondıqtan, meniñ oyımşa, äsirese, pedagogtardı sırttay oqıtwdı doğarw kerek. Qayda bolsa, sonda jumıs istep, jılına bir barıp, «körinip» ketip, tört jıldan keyin dïplom alıp, muğalim bolıp şığwğa tıyım salw kerek.
Ğılım naqtı qoğamğa qızmet etwi kerek!
– Kärimbek ağa, jwırda el aldındağı eñbegiñiz elenip «Qurmet» ordenin alğanıñızdı bilemiz. Quttı bolsın!
– Rahmet!
– Ol ğana emes, bizdiñ bilwimizşe, Siz üşin 2012 jıl jaman jıl bolğan joq. Arağa 17 jıl salıp, bizdiñ elimizde UĞA-nıñ korrespondent-müşeligine ötwge saylaw jarïyalanıp, 100-ge tarta ümitkerdiñ işinen 44 ğalım akademïyanıñ müşeligine ötse, sonıñ işinde til salasındağı ğalımdardan siz jalğız UĞA korrespondent- müşesi boldıñız. Bul bizdiñ ülken akademïyamızdıñ qayta tülegenin bildire me?
– Ulttıq ğılım akademïyası öziniñ negizgi ğılımï jumıstarın, el Ükimetiniñ alğa qoyğan josparların orındap keledi. Al, zañdı tulğa retinde ol – respwblïkalıq qoğamdıq birlestik. Siz osı jağın megzep otırğan bolsañız kerek.
Keñestik kezeñde bizde bir Ulttıq ğılım akademïyası bar bolatın. Ol ğılım salasındağı ortalıq organ edi. Ulttıq akademïya prezïdentiniñ quqığı mïnïstrlerdiñ märtebesimen birdey edi. Soñğı jıldarı biz francwzdıq model'ge köştik. Bul model' boyınşa akademïya joğarı oqw orındarınıñ janınan qurıladı da, ğalımdar sondağı grant boyınşa jumıs isteydi. YAğnï, munday jüye boyınşa jumıs isteytin adam ğana aqşa tabadı da, jumıs istemeytin adam dalada qaladı. Al bizde akademïyağa bir ötip alğannan keyin, UĞA müşesi retinde bir taqırıptı bes jılğa bekittirip alıp, sonı qawzap, aylığın alıp, şalqıp jüre beretin. Al francwzdıq model' boyınşa jıl sayın ne beresiñ, qoldanbalı bağıtta naqtı qoğamğa qanday ïgilik äkelesiñ – sol talap etiledi.
– YAğnï, ol jüye boyınşa ğılım ğasırda bir jemis beretin mäwe ağaşı emes, naqtı qoğamğa qızmet etetin ïgilikke aynalwı kerek qoy?
– Ïä, solay. İrgeli ğılımğa qızmet etip, uzaq tolğatw emes, ğılımnıñ naqtı nätïjeliligi kerek.
Sondıqtan da, keñestik jüye boyınşa arqanı keñge salıp jürip qalğan ğalımdar, bizder jaña jüyege üyrene almay, kişkene tosırqap qalğanımız ras. Biraq, Elbası aytıp jürgendey, ğılımda qartayu procesi bar. Ğılımdağılardıñ orta jası 60-tıñ üstine şığıp ketti. Sondıqtan, arağa on jeti jıl salıp, 2012 jılı ğılımğa jastardı tartw maqsatında UĞA korrespondent müşesi bolwğa saylaw ötkizwge ruqsat berildi.
– Onda «akademïya müşesi atanwğa 50 jastan aspağan ğalımdar ğana ümitker bola aladı» degen şart qoyıldı. Nege?
– Ol jañağı ğılımdı jasartw maqsatınan twğan. YAğnï, ümitker akademïyağa müşe-korrespondent retinde ötw üşin 50-den aspawı tïis delingen. Biraq, ol bir jolğı ğana şart. Budan bılay jasqa qaray onday şektew bolmaydı. Öytpeske amal da qalmadı. Öytkeni, til bilimi salası boyınşa akademïkter Äbdwälï Qaydar, Rabïğa Sızdıqova, Şora Sarıbaev toqsandı alqımdap qalsa, eñ jas akademïgimiz til bilimi boyınşa Ömirzaq Aytbayulınıñ özi de 77-ge keldi. Osı qartayu procesin azaytw maqsatında, arnayı orın bölip, jasıraq kandïdattardı qabıldadı. YAğnï, dästür sabaqtastığı eskerildi degen söz.
Bizdi türkïyalıq äriptesterimiz «Nazarbaev çojwkları» dep atadı
– «Şürippeniñ baswına qoyannıñ qaşwı» demekşi, Elbasınıñ soñğı Joldawınıñ bir tarawı ğılım-bilimdi damıtw mäselesine arnaldı. Bul sizderdiñ jumıstarıñızğa serpin bere me?
– Ärïne. Biz bul Joldawdı elordamızdağı Astana opera teatrında otırıp tıñdadıq. Ädettegidey Elbası Joldawın Parlamentte emes, däl osı teatr ğïmaratında, jastardı, qoğamğa qızmet etip jürgen är türli saladağı azamattardı qatıstıra otırıp bayandadı. Bir qızığı, osı Joldawdan keyin jwrnalïst äriptester kelip: «Qazaqstannıñ 2050 jılğa deyingi strategïyalıq josparı jarïyalandı. Tañ qaldıñız ba?» dedi. Men: «Tañ qalğan joqpın» dedim… Tañ qalmaytın sebebim bar. 1997 jılı «Qazaqstan – 2030» strategïyalıq damw josparı qabıldanğan kezde men tañ qalğanmın. Ümitten göri küdik basım bolğanı ras. «Elge eñbekaqısın bere almay jatıp, zeynetkerler zeynetaqısın, stwdentter şäkirtaqısın ala almay qïnalıp jürgen şaqta, yağnï ekonomïkalıq älgi şarttardıñ tolıqqandı qalıptasa qoymağan tusında, 2030 jılğa deyin osınday-osınday bağıttar boyınşa damıp, älemniñ aldıñğı qatarlı elderiniñ qatarına qosılwğa umtılamız» degende säl tosırqap qalğanım ras. Al endi barlığına waqıt töreşi ğoy, Elbasınıñ sarabdal sayasatınıñ arqasında, köregendi strategïyalıq bağıtı boyınşa josparda körsetilgen jetistikterdiñ birşamasına qazirdiñ özinde qol jetkizip otırmız. Jaña Astana salındı. 55 eldiñ memleket basşısı qatısqan sammït qalamızda ötti. Ïslam ıntımaqtastıq uyımına törağalıqtı tabıstı ötkizdik. Al osıdan jïırma bir jıl burın qanday edik? Bizdi Awğanstan, Päkistan sekildi memlekettermen şatastırıp, namısımızğa tïgenin nesine umıtamız. Tipti, şet elderge barğanımızda Qazaqstan deytin memleket barın köpşilik bile bermeytin edi ğoy. Onday da zaman bolğan. «HHİ ğasır – qazaqstandıqtar üşin altın ğasır boladı» dep Elbası atap körsetkendey 2001 jıldan bastap Qazaqstannıñ atı älemdik deñgeyde tanıla da, aytıla da bastadı. Onıñ özi Nazarbaevtıñ atımen baylanıstırılatın. Mäselen, Türkïyağa bir qurıltayğa barğanda, bizdi «Nazarbaev çojwkları», yağnï Nazarbaev balaları dep märtebemizdi köterip bir marqaytqanı bar. Munımen aytayın degenim, Qazaqstan Elbasımızdıñ kemel sayasatınıñ arqasında körkeyip kele jatqanın moyındawımız kerek.
Ötken Joldawında Prezïdentimiz: «Ğılım men ïnnovacïya ekinşi orında turğan el eşqaşan eşbir sala boyınşa birinşi orında bola almaydı» dedi. Bul barlıq ğalımdarımızdı qanattandırdı dep oylaymın.
– Al, keyingi Joldaw…
– Bul Joldaw jarïyalanğan kün qazaq börkin aspanğa atatın kün boldı dep esepteymin. Mäselen, «2025 jılı Qazaqstan tolığımen qazaq tiline köşedi» dedi. Sol kezde biz Qazaq memleketi atalatın bolamız. Bul, şın mäninde, kewdesinde namısı lawlağan bar qazaqtıñ armanı emes pe? Qazir köz aldına elestetwdiñ özi mümkin emes närseniñ erteñ şındıqqa aynalatınına sengim keledi. Sol sekildi, osı körsetilgen waqıtta biz latın älipbïine köşip ülgerwimiz kerektigi de naqtılandı.
– Negizi, latın älipbïine köşw mäselesi biraz jıldan beri söz bolıp jür ğoy.
– Ïä. Tipti, 2006 jılı Qazaqstan halqı assambleyasınıñ mäjilisinde osı maqsattı jüzege asırwğa tapsırma da berilgen bolatın. Ol kezde men Bilim jäne ğılım mïnïstrligindegi Joğarı bilim departamentiniñ dïrektorı bolatınmın. Fïlologïya ğılımınıñ doktorı, professor retinde sol kezdegi mïnïstr Birğanım Äytimova meni sol latın älipbïine ötwge baylanıstı jumıs tobınıñ törağası etip saylap, biz jumıstı bastap ta ketken bolatınbız. Keyinnen «asıqpayıq» degen tapsırma berildi. Oğan, ärïne, latın älipbïine jurttan burın köşken Türkimenstan, Özbekstan, Äzirbayjan elderindegi keybir sätsizdikter de sebep bolwı mümkin dep topşılaymın. Öytkeni, bizdiñ de olardağıday kemşilikterge boy aldırmawımız üşin, asıqpay jağdaydı zerttep-zerdelep, tïyanaqtı tujırımdar jasawğa waqıt kerek bolğan sïyaqtı. Endi sol waqıttıñ mezgili jetkenin Elbası qadap aytıp, naqtı waqıttı mejeledi.
Jalpı, Ulttıq ğılım akademïyasınıñ akademïgi Äbdwälï Qaydar latın älipbïine köşw mäselesin qozğap, 1992 jıldıñ özinde-aq Nursultan Äbişulına hat jazıp, bastama kötergen. Sol kezde akademïk Ömirzaq Aytbayulı bastağan «Qazaq tili» qoğamı da arakidik osı mäseleni köterip, qoğamdıq pikir twdırwğa atsalısqanın aytqanımız abzal. Endi osı älipbï töñiregindegi äñgime äbden pisip-jetilip, köpşilik bir baylamğa kele bastağan tusta Elbasımız 2025 jılı tolıqtay latın älipbïine köşemiz dep, nükte qoyıp otır. Bul öte durıs şeşim boldı dep esepteymin. Latın älipbïi bizge kerek jäne men onı qos qoldap qoldaymın.
Türki tildes memleketterdiñ ortaq termïnologïyasın qalıptastırw qajet
– Jalpı, latın älipbïine köşw mäselesi söz bolğanda eñ qattı qwanğandar – qoğamda otarsızdanw procesi jürwin qalaytındar. Bul endi aydan anıq. Al endi Elbasımızdıñ termïnologïya boyınşa aytqan pikirin siz qalay qabıldadıñız?
– Termïnologïya boyınşa bizde äli dawlı mäseleler köp. Bizde pwrïzm ağımın ustanıp, burınğı francwzdar sekildi bir- de-bir şet tili sözin almaymız dep, termïnniñ bärin awdarıp alw bağıtın ustanatındar da bar. Sol sebepti de, kezinde halıqaralıq termïnderdiñ orınsız balamamen berilgenderi de boldı. Mäselen, balkondı – qıltïma, restorandı – onda as berw räsimin de ötkizetinimizge qaramastan, meyramhana dep, mwzeydi – murajay, telegrammanı – jedelhat, telefondı sımtetik dep awdarıp alğan kezimiz boldı. Akademïk Şora Sarıbaev ustazımız ekewmiz bul mäseleniñ orındı şeşilw joldarın qarastırw maqsatında alqalı ğılımï otırıstarda, aqparat quraldarında qoğamdıq pikir twdırw maqsatında öz oy-pikirimizdi bildirgen bolatınbız. «Oybay, Sarıbaev pen Qurmanälïev halıqaralıq termïnderdi qazaqşağa awdarwğa qarsı eken» dep, bizdi jaratpağandar da tabıldı. Biraq, biz şındığında termïnderdi awdarwğa qarsı bolğan joqpız, tek halıqaralıq termïnderdi awdarwda saq bolwğa şaqırdıq. Jastardı şatastırmaw jağın oyladıq. Endi sol mäselege Elbasınıñ özi aralasıp otır. Munıñ özi termïnjasam mäselesiniñ kürdeliligin körsetedi.
Biz Türkïyada ötken jetinşi qurıltayda türki tilderiniñ ortaq termïnologïyasın jasaw mäselesin köterdik. Öytkeni, biz termïn jasağanda uşaq, sınıp degen sekildi biren-saran söz bolmasa, türki tilderinen engen termïnder şamalı edi. Şın mäninde, tübi bir bolğan soñ termïnder de ündestikpen, birlikpen awdarılwğa tïis.Türki tildes memleketterdiñ ortaq termïnologïyasın qalıptastırw qajettigi kümän twdırmaydı. Bul bizdiñ tamırlas elderdiñ birligin de nığayta tüseri haq.
– Ükimettiñ janındağı Memlekettik termïnologïyalıq komïssïyanıñ jumısın da jandandırw kerek sïyaqtı. Öziñiz de sol komïssïyanıñ müşesisiz, solay emes pe?
– Ïä. Biraq, meniñ oyımşa, aldağı waqıtta osı komïssïyanıñ quziretin arttırıp, onı jan-jaqtan ğalımdardı jïnap alıp, aqıldasa qoyatın jäy bir uyım emes, Ükimettiñ janındağı turaqtı komïssïya türinde qayta qurw kerek dep oylaymız. YAğnï, termïnologïyalıq komïssïya qurılwı kerek te, ol jerde barlıq ğılım salası boyınşa maman kadrlar jalaqısın alıp, jumıs istew kerek te, basqa biz sekildi ğalımdar sarapşı retinde öz salaları boyınşa pikir qosıp otırw kerek. Jäne termïnder qoldanısın bir izge tüsirw üşin bul komïssïya tikeley Ükimet basşısına bağınwı kerek dep esepteymiz.
Elordada ğılım-bilimdi damıtw üşin Ulttıq akademïya aşıldı
– Siz jeti jılday Joğarı bilim departamentinde basşılıq qızmet ettiñiz. Elbasınıñ öz Joldawında mamandar dayındaw mäselesine erekşe toqtalğanın bilesiz. Osı töñirekte ne aytasız?
– Ras, bizde qazir jastar üşin bilim alar oqw orındarı jetkilikti. Alayda, täjirïbe alar, yağnï maşıqtanw mümkindikteri sın kötermeydi. Teorïya jüzinde, awızşa bilim aladı da, onı is jüzinde paydalana almay jatadı. Sondıqtan da, Prezïdent maşıqtanw, täjirïbeden ötw oqw orındarınıñ ekinşi kwrsınan bastap engizilwi kerek dedi. Bul, äsirese, ïnjenerlerge, tehnïka salasınıñ mamandarına asa qajet. Ol üşin stwdent, jumıs berwşi jäne joğarı oqw ornı birlesip, kelisim şartqa otırıp, stwdent kezinen bastap keleşek kızmet jasaytın jumıs ornında maşıqtanwdan ötwge dağdılanğanı jön. Sonda ğana jaqsı maman dayındaları sözsiz.
Eñ qïın mäsele – pedagog mamandar dayarlaw. Qazir oqwğa tüse almaytındardıñ bäri muğalimdikke qujattarın tapsıratın boldı. Onıñ özine sırttay oqw bölimine. Olardıñ oyınşa, ustazdıq ekiniñ biriniñ qolınan keletin mamandıq sïyaqtı körinedi. Qazirgidey on eki jıldıq bilim berw jüyesine köşemiz dep otırğanda, joğarı oqw ornına tüswdiñ talaptarı küşeytilip jatqanda pedagog mamandar dayarlawğa da erekşe män berilwi kerek. Mektep muğalimderiniñ öresi joğarı bolwğa tïis. Sondıqtan, meniñ oyımşa, äsirese, pedagogtardı sırttay oqıtwdı doğarw kerek. Qayda bolsa, sonda jumıs istep, jılına bir barıp, «körinip» ketip, tört jıldan keyin dïplom alıp, muğalim bolıp şığwğa tıyım salw kerek. Al sırttay oqwğa orta käsiptik bilimi arqılı mektepte bes jıldan beri qızmet etip kele jatqan naqtı eñbek ötili bar mamandarğa ğana erekşe jağday retinde ruqsat etilwi kerek dep esepteymin.
– Söziñiz awzıñızda, siz elimizde ğılım damıp jatır, ğalımdarımız jumıs istep jatır dep otırsız. Sol ğılım qazir qoğamğa qızmet etip jatır ma?
– Orındı suraq. Ras, qazir ğılım jürip jatır. Biraq, ol öndiriske enbey keledi. Ol ğılımï zerttew jumıstarınıñ bäri qağaz betinde qalıp jatır degen söz. Qazir, qudayğa şükir, qarajat bar. Endi sonı ïgerip, ğılımï jumıstardı jartısın mekeme, jartısın jeke käsipkerler köteretindey etip, seriktestikti damıtw qajet. Ol üşin ïdeyağa bay, küş-qwatı köp jastardı ğılımğa tartw kerek. Al jastardı ğılımğa tartw üşin olarğa jağday jasaw kerek. Talanttı jastardı jïnap, olardı ğılımï zerttew ortalığına toptastırıp, baspanamen, turaqtı jalaqımen qamtamasız etip, tolıqqandı ğılımmen aynalıswğa jağday jasaw kerek.
Biz qazir dünïe jüzindegi memleketter arasında bilimdiligi jağınan 36 orındamız. Halıqaralıq deñgeydegi reytïngimiz boyınşa, 51 orındamız. Ötkende Prezïdentimiz ekonomïkalıq ösimimiz boyınşa, 51 orınğa köterildik dedi. Sol sïyaqtı, qazir eşnärsege tañ qalwğa bolmaydı. «Köz qorqaq, qol batır». Soğıs bolmasa, munayımızdıñ bağası arzandap ketpese, biz Joldawda körsetilgen bïikke köterilemiz. Astananı salarda da Esilge el qondıramın degenge köbi senbegen. Al, bügin elordamız älem köz tikken äsem qalağa aynalıp otır.
– Al siz qızmet etetin akademïya, Qazaqstan Ulttıq jaratılıstanw ğılımdarı akademïyası qalanıñ jäne jalpı elimizdiñ ösip-örkendewine qanday ıqpal tïgizwi mümkin?
– Almatıda Äl-Farabï atındağı QazUW-ımız bar. Elordamızdağı Aqmola pedagogïkalıq ïnstïtwtın QazUW-dey bolsın dep, Ewrazïya ulttıq wnïversïtetine aynaldırdıq. Almatıdağı konservatorïya sïyaqtı bolsın dep, Ayman Musaqojaeva aşqan mwzıka akademïyası negizinde Öner wnïversïtetin aştıq. Odan bölek, älemdegi ozıq tehnologïyalarmen jasaqtalğan Nazarbaev wnïversïteti jäne basqa da oqw orındarı aşılıp jatır. Bul elordamızda ğılım-bilim künnen-künge qarıştap damıp kele jatqanın körsetedi. Sondıqtan memleket jäne qoğam qayratkeri Nurtay Äbiqaev Elbasına Astanadağı ğılım-bilimdi odan sayın jetildirw üşin osı qalada ğılım ordası – Ulttıq akademïya aşılsa degen usınıs bildirgen edi. Osığan oray, Qazaqstan Ulttıq jaratılıstanw akademïyası aşıldı. Qazir bizdiñ mekeme özine Ükimet jüktegen mindetterdi orındap, ğılımnıñ basım bağıttarı boyınşa jan-jaqtı jumıs jürgizip keledi. Bul öz kezeginde Elorda jastarın ğılımğa tartwğa da ıqpalın tïgizedi dep oylaymın. Al, tüptep kelgende, bizdiñ ğalımdar biliktiligi men qabilettiligi jağınan Elbası soñğı Joldawında körsetip bergen tapsırmalardı orındap, eldi damıtwğa üles qoswğa äbden dayın dep aytwğa boladı.
Äñgimelesken,
Näzïra SAYLAWQIZI