(äñgime)
Moldalar bal aştıru künä deydi. Solay da şığar... Jelikken jas qızdar bolmasa, aqıl toqtatqan adam jetiskennen bal aştıra ma? Ädette balgerge mañdayın tasqa soğıp, tauı şağılıp jürgender men twyıqtan şığar jol taba almay pwşayman bolğandar baradı. Qırıqtıñ qırqasınan asqanda qwmalaqşığa baramın degen oy Qalibektiñ qaperine kirmegen. Endi mine, qwmalaq aştıruğa kelgenderdiñ şwbatılğan kezeginde bwl da twr.
Darday azamattı qwmalaqşığa jüginuge köndirgen körşi kabinette otıratın Kümisay degen kelinşek edi. Birneşe kün bwrınğı äñgime arasında Qalibek oğan:
– Bir jaña jobanı qolğa alıp edim. Nätijesi qalay bolar eken dep alañdap jürmin,– degen. Sol-aq eken, qanşırday qatqan qaraswr kelinşek alaqanın ısqılap, kirisip ketti.
– Eşteñe uayımdamañız,– dedi ol senimmen,– Men biletin bir köripkel qwmalaqşı bar. Qalay bolatının tayğa tañba basqanday aytıp beredi. Siz soğan barıp qaytıñız.
Kümisay kezikken sayın osı qwmalaqşı turalı aytumen boldı. Keşe tüske qaray Qalibektiñ kabinetine ädeyi bas swğıp:
– Ne boldı, ağa? Bardıñız ba?– dep swradı. Bir qızıq aytıp qalar ma eken dep eleñdep jürgeni anıq.
– Qayda? Älgi qwmalaqşını aytasıñ ba?
– Sol...
– A-a! Oğan qolım timey jür. Sonı qoya qoyşı.
– Nege, ağa? Ol mıqtı deym. Barsañız öziñiz de köresiz ğoy. Aldında adamdar tizilip twradı. Oğan bar ğoy, tipti dökeylerdiñ özi baradı.
– Barğandar bara bersinşi. Meniñ uaqıtım joq,– dep Qalibek jwmıs istep otırğan komp'yuterine qayta şwqşidı. Sözuar kelinşekten tezirek qwtılğısı kelgen. Biraq bir sözben kete salatın Kümisay ma, qarsı aldındağı orındıqqa otıra qalıp, sayradı deysiñ... Men barğanda bılay degen... Anau barğanda olay degen ... Sodan anau boldı... mınau boldı... Aytqanı ayday keledi. Ol aytqanda künine deyin, sağatına deyin däl aytadı. Köresiz... Biznes bastap jatırsız ğoy, jolıñızdı aşadı. Tezirek barıñız. Ökinbeysiz!
Kümisaydan oñay qwtılmasın bilgen Qalibek:
– Jaraydı, jaqsı! Erteñ barayın,– dep äreñ toqtattı,– Qay jerde edi özi?
– «Sayahat» avtovokzalında. Ekinşi qabatqa köterilseñiz sol jağıñızda ülken äriptermen «Qwmalaqşı» dep jazılıp twradı. Aldında adam köp boladı. Adaspaysız,– dep Kümisay ketuge ıñğaylandı. Ol esikke jaqındap bardı da kilt toqtadı. Bir mañızdı närseni wmıtqanday oqıs bwrılıp, Qalibekke qayta jaqındadı,– Siz oğan öziñiz turalı eşteñe aytpañız, bärin özi aytadı. Köresiz ğoy.
– Aytpaqşı, oğan qanşa töleu kerek? Tegin aşpaytın şığar?
– Ol eşteñe swramaydı. Bergeniñizdi aladı, batasın beredi,– dep Kümisay sart-swrt söylep, tars-twrs şığıp ketti.
Qalibek kädimgidey qısılıp twr. «Wyat-ay! Osı jasqa kelgende eñgezerdey bolıp balgerdiñ kezeginde twrğanı... Tanıstardan bireu-mireu körip qalsa qay betimen amandasadı. Ne dep aytadı? Bal aştırğalı keldim dey me? Dos bar, dwşpan bar, äldebireui wşırasa ketse: «Mınanıñ jetken jeri osı bolıptı» demey me? İşi astan-kesten. Soyau tırnaqtı jalmauız oy janın parşalap jep baradı. Kezektegi bes-altı beyşara qatınnıñ ortasında möliip twrğanına namıstanıp, ketip qalğısı kelgen. Biraq erdey uaqıt bölip kelgen soñ ne bolsa da aqırına şeyin şıdauğa bel budı. Qarsı aldında bükşiip twrğan mırjıq kempirge:
– Apa, men qazir kelemin. Soñımda adam bar dep aytarsız,– dedi de onıñ jauabın da kütpey, ayağın jıldam basıp sırtqa şıqtı. Avtobekettiñ aldındağı beton baspaldaqtarmen aşıq alañqayğa qaray tüsti.
Şildeniñ küni tas töbeden şıjğırıp twr eken. Asfal'ttan soqqan ıstıq aptap lap etip ökpesin qaptı. Twnşıqqan adamday jeydesiniñ joğarğı tüymesin jalma-jan ağıtıp, tös qaltasınan temeki alıp twtattı. Kök tütindi tereñ-tereñ qwşırlana tartıp, auzı-mwrnınan budaqtatıp jiberdi. Tanıs bireu joq pa degendey jan-jağına alaqtap qaradı. Älgi jalmauız oy alqımınan alıp, tağı da işin tırnalay bastadı. Wyat-ay! Wyat-ay! «Kezekti alıstan baqılağanım dwrıs eken. Osında twra twrayın» dedi iştey. Temekini öşi barday birinen soñ birin tarttı. Kenet tu sırtınan:
– Qaleke-au, qaydan jürsiñ?– degen juan dauıs estilgende esinen tanıp qala jazdadı. Twla boyı selk etip, dirildep ketti. Jalt qarağan. Köpten körispegen bwrınğı qızmetkeri eken. Özinen jeti-segiz jas ülkendigi bar Mälik esimdi bwl kisi Qalibekti qattı qwrmetteytin. Birneşe jıl bwrın ol otbasımen auılğa köşkende Qalibek qoldan kelgen jaqsılığın ayamağan. Sağınıp qalğanday añqıldap, qwşağın aşa berdi. Bwl da onı qausıra qwşaqtap:
– Mäke, amansız ba? Qalaysızdar?– dedi sasqalaqtağan türin bayqatqısı kelmey.
– Amanbız. Amanbız. Ou, şañqay tüste, şıjığan künniñ astında bwl ne twrıs, Qaleke? Eñ bolmasa men siyaqtı şlyapi kiip almaysıñ ba? Basıñnan kün ötedi ğoy,– dedi Mäkeñ güjildey külip.
– Men qazir ğana keldim. Bir kisimen osı jerde kezdesemiz dep kelisken edik. Öziñiz jäy jürsiz be? Jol bolsın?!– dep Qalibek ayaq astınan söz tauıp ketti. Öz tapqırlığına özi iştey süysinip qaldı.
– Mına zamanda adam jäy jüruşi me edi. Qalağa şarualarımmen kelgem. Auılda twrğan soñ malsaq boldıq qoy. Biraz iri qaranıñ basın qwrap edim,– dep toqtadı da domalaq jüzi künqaqtı bolğan Mäkeñ: – Temekiñnen berşi, men de bireuin bwrqıratıp alayın,– dedi Qalibekke qolın sozıp. Temekisin twtatıp alğan soñ şlyapisin şeşip, jan qaltasınan suırğan köldey betoramalımen tazdana bastağan basın, moynın, bet-auızın sürtti de sözin jalğadı, – Sol. Osıdan birneşe kün bwrın üş tanam wştı-küyli joğalıp ketti. Anda baram joq, mında baram joq. Kördim degen pende joq. Uçastkovıyğa da arızdandım. Eşteñe şıqpadı. Sodan osı avtovokzaldıñ işinde mıqtı bir qwmalaqşı bar deydi. Amalım qwrığan soñ soğan kele jatırmın.
Mäkeñniñ soñğı sözin estigende Qalibektiñ işi qılp ete qaldı. Mässağan, bezgeldek! Ne derin bilmey sastı. Endi ne boladı? «Qoy, ne bolsa da sır bermeyin» dep şeşti de:
– Iä, men jaña işke kirip şıqqanmın. Kirgen bette sol jaqta «Qwmalaqşı» degen jazu bar edi. Sol şığar?– dedi bilmegensip. Beti şiqanday qızarıp, duıldap baradı. Oyında eşteñe joq Mäkeñ közin sığıraytıp, temekiniñ tütinin budaqtatatıp twr.
– Sol bolsa, sol şığar? Jaqsı, endeşe! Men kirip şığayın,– dep Qalibektiñ qolın qısıp qoştastı. Qolındağı temeki twqılın urnağa tastap, baspaldaqpen işke qaray köterile berdi.
– Jaqsı, Mäke! Aman jüriñiz!
Qalibek wyattan ölip bara jatır. Sol twrğan ornında melşidi de qaldı. Rasında da ne isterin bilmedi. Bağanağı bağanağı ma, iştegi jeztırnaq endi bwnıñ jüregin jwlım-jwlım etip, dar-dar jırtıp jatqanday boldı. Janı sızdap baradı. Tağı da temeki twtattı. «Qoy, keteyin. Endigim tipti wyat şığar?» dep joldıñ jiegine qoyğan maşinasına qaray jürdi. Kün janıp twr. Maşinağa jaqınday bergende artqı jağınan Mäkeñniñ güjildegen dauısı qayta estildi:
– Qaleke! Qaleke!– dep ayğaylağan ol baspaldaqpen tüsip kele jatır eken.
– Ne boldı, Mäke?
– Bolmadı,– dedi Mäkeñ qolın swlıq siltep.
– Nege?– dep bwl tañdana tüsti. Istıqtan eski pidjagın şeşip, iığına ilip alğan Mäkeñ asıqpay basıp bwğan qaray jaqındap keledi.
– Qwmalaqşığa kire almadım. Kezekte twrğandarğa «Uaqıtım joq, senderden keyin eşkim kezek almasın» depti.
– Uaqıtı joğı qalay? Qabıldamay ma eken?
– Aldında eki äyel twr. Solardı ğana qabıldaydı eken,– dedi Mäkeñ ökingendey bolıp,– Al öziñ şe? Kütken adamıñ kelmedi me?
– Joq. Men asıqpaymın. Kütemin,– dedi Qalibek işi qıpıldap,– Siz jüre beriñiz.
– Men auılğa qaytamın. «Sayranğa» barıp, sol jerden kölikke otıramın. Eki künnen keyin qalada jwmısım bar. Tanalarım oğan deyin tabılmasa, amal joq, mına kisige qaytadan kelemin. Basqa ne isteymin? Bir şelek suıñ tögilse de işiñ aşidı ğoy. Osı qıstan qwnajın bolıp şığatın tanalar edi. Ätteñ!
Mäkeñ qattı ökinip twr. Oñay ma endi? Al Qalibektiñ işi alasapıran. Alay-düley bolıp jatır. Mäkeñ älden soñ qoştasıp ketip qaldı. Qalibek jan-jağına jaltaqtap, avtobekettiñ işine qayta kirdi. Qwmalaqşınıñ esiginiñ aldında mırjıq kempir äli twr eken.
– Apa, qabıldap jatır ma?– dep swradı Qalibek.
– Qabıldap jatır,– dedi kempir sülesoq söylep.
– Rwqsat bolsa, men bir närse swrayınşı,– dep Qalibek esikke jaqınday berdi.
– Swray ber, balam.
Aq plastikten jasalğan jwqa esikti jay ğana tıqıldattı. İşten äyeldiñ «Iä!» degen senimdi dauısı estildi. Jartılay aşılğan esikten basın swğıp: – Sälemetsiz be?– dedi bwl.
Jası alpısqa tayağan etjeñdi äyel «kedergi jasadıñ» degendey bwğan ajıraya qaradı. Qwmalaqşı osı kisi siyaqtı. Tür-twrpatı erkekke keledi eken. Öziniñ öñ-älpetine män bermeytinge wqsaydı. Mañdayın aq sisa oramalmen şart baylap alğan. Bwyralanğan töbe şaşı qobırap twr. Köp kiip, könetoz bolğan jwqaltañ sarı jempirdiñ jeñin bilegine deyin türip, aldın alqa-salqa ağıtıp tastaptı. Tirliktiñ täşpişin köp körgen, joq-jitik adamnıñ beynesi. Dünieni wmıtıp, öziniñ isine berilip ketkendey.
– Ayta beriñiz. Qwlağım sizde,– dedi äyel aldındağı şaşılıp jatqan qwmalaqtıñ betin qos alaqanımen jauıp. Qalibek qısılğan joq. Kerisinşe özimsingendey erkin söyledi:
– Bağanadan beri twrmız. Bizdi qabıldaysız ba?
– Neşe adam qaldı? Meniñ jartı sağat qana uaqıtım bar.
– Ekeumiz.
Tolıq deneli qwmalaqşı ornınan qinala türegelip, jay basıp esiktiñ janına keldi. Esikten basın şığarıp qaradı da, mırjıq kempirdi körip:
– A-a, mına kisi eken ğoy. Jaraydı, bwl kisiniñ jarası jeñil. Tez jiberemin. Siz küte twrıñız,– dedi Qalibekke. Söytti de esikti işinen tars japtı.
Mwrnınıñ aldınan esik tars jabılğanda Qalibektiñ qaq mañdayınan bireu qos qoldap qoyıp qalğanday boldı. Eriksiz şeginip ketti. «Mına kisi qaytedi-ey!» degisi keldi de qasında twrğan kempirge qarap basıla qoydı.
Tağı bir on minuttan soñ Qalibek qwmalaqşınıñ aldında otırdı. Onıñ atı Älima eken. Ekeui tez til tabıstı. Älima bir qarağandağıday emes, öte qarapayım, köñili aşıq adam bolıp şıqtı. Qalibektiñ de minezi aşıq, şınayılıqtı wnatadı. Onıñ düniede jek köretini adamdardıñ boyındağı ärtistik minez ben jasandılıq. Älimada onıñ biri joq. Kökiregi dombıranıñ şanağınday dañğırlap twr. Auzın aşsa jüregi köringendey. Qalibektiñ atı-jönin bilgen soñ:
– Al ayta beriñiz. Ne jağday?– dep swradı. Qalibek ilki sät kidirip qaldı. Kümisaydıñ «Siz oğan öziñiz turalı eşteñe aytpañız, bärin özi aytadı» degeni sol mezette oyına sap etti de, öz jayınan köp mağlwmat bermeuge tırıstı.
– Jağday bolğanda... Neden bastasam eken?– dedi Qalibek jas baladay qipaqtap,– Sizge Kümisay jiberip edi. Qwmalaq aşadı dep...
Älima külip jiberdi:
– Qwmalaqşı qwmalaq aşpağanda ne isteydi endi? Aşamız. Qanday problema bolıp twr?
– Ne ğoy... Men bir jaña jobanı qolğa alıp edim. Sonıñ qalay bolatının?..
– Jaqsı!– dedi Älima baysaldı türge enip,– Sizge aytayın. Söyleytin qwmalaq, aytuşı äruaq! Äkeñizdiñ, atañızdıñ esimderin aytıñız.
– Äkem – Älibek, atam – Sapar. Meniñ familiyam Saparov.
Älima aldındağı üstelge jayılğan appaq tegis jaymanıñ betine qos alaqanın qoyıp «Fatiha» süresin oqıdı da közin jwmıp otırıp, erinderin jıbırlatıp, wzaq dwğanı iştey kübirledi. Söytti de tüsteri men pişinderi birkelki, monşaqtay sıñğırlağan ädemi tastardı aq jaymanıñ üstine bappen şaştı. Qırıq bir tastı aldımen üş-üşten, sosın üşten bir bölikti tört-törtten bölip, qalğan tastardı jaymanıñ betine qoydı. Sodan keyin üş qatarğa üş retten qaldıq tastı ornalastırdı. Bwl «qwmalaq tizbesi» dep ataladı dedi. Salğannan qalğan tastardı tağı da üşten bölip sanadı, soñğı qaldıq pen şaşılğan tastardıñ ornalasuına qarap biraz ünsiz otırdı.
Qalibek qwmalaqşınıñ är qimılın jiti baqılauda. Qwmalaqşılıq qasiet atadan balağa twqım qualap beriledi degendi estuşi edi. Bwl da bir tılsım dünie ğoy. Qwmalaq aşu qazaqta erteden kele jatqan öner. Babalarımızdıñ jaratılıs zañdarın tereñ bilgendigi, aspan älemi men jer betindegi tabiğat qwbılıstarınıñ qwpiya sırların jazbay tanığanı osı önerden ayqın körinedi. Qwmalaq aşudıñ ädisi men erejesin kez kelgen adam üyrene aladı. Al endi qwmalaqtıñ qalay söyleytini, aytqan boljamdarınıñ qanşalıqtı däl keletini qwmalaqşınıñ dara qasietine baylanıstı. Ekiniñ biri däl boljam ayta almaydı. Ol üşin ata-babadan jalğasıp kele jatqan erekşe qasiet kerek.
Qwmalaqşı Älima Älmerek äulieniñ wrpağı eken. «Aynalayın, Älmerek babamnıñ äruağı, oñ qabağıñmen qarap, tüzu söylete gör!» dep ruhqa tağzım etti de söylep ketti.
– Atañız da, äkeñiz de ömirden jas ketken. Ekeui de öner qonğan adamdar eken. Atañız maydanda ketipti, äkeñiz jürek auruınan qaytıs bolğan. Biraq artında qalğan wrpaqtarı ösip-önip ülken äuletke aynalıptı. Allağa şükir!– dedi Älima şaşılğan tastarğa qarap. Aytqanınıñ bäri ras. Qalibektiñ qwyqası şımırlay bastadı,
– Sizdiñ öziñizde de ülken öner bar ğoy. Atalarıñızdan kelgen qasiet. Sol önerge talmay qızmet etuiñiz kerek. Sizdi biikke şığaradı. Siz uayımdaytın eşteñe joq. Mine, qwmalaqtıñ mañdayı aşıq. Oñ qabağı jarılıp twr. Oñ büyiri toq tüsti. Jüregi süyinişti. Oñ bosağası berik. Peşenesi besten tüsip twr. Jetiskenniñ jeteui de osında. Özegi aşıq. Toğısuı quanıştı. Sondıqtan uayımdamay, jwmıs istey beriñiz.
Qalibek emociyanıñ adamı. Qızba qandı jigit. Özi adamğa sengiş. Köñilşektigi de bar. Älima aytqan sayın bwl süysinip baradı. Jüregin quanış biledi. Iığınan auır jük tüskendey bolıp, jeñileyip qaldı. Älima onıñ közine qarap:
– Sizdiñ biznesiñiz kitappen baylanıstı,– degende Qalibektiñ tañdanbasqa amalı qalmadı. Bwl jaña baspa aşıp jatqan. «Mına kisiden eşteñe jasıra almaytın şığarsıñ» dep oyladı.
– Iä, dwrıs! Solay!– dedi tañdanısın jasıra almay.
– Siz qazir qattı qinalıp jürsiz. Öziñiz uayımşıl adam ekensiz. Onıñ bäri uaqıtşa qiındıqtar. Bopırağan qağaz tüsip twr. Köp qağaz. Köp kitap. Erteñ-aq bäri retteledi. Sondıqtan uayımdamañız.
– Bäri dwrıs bolsa sizge kelmes edim. Jwmısım qalay boladı? Şınımdı aytsam, qattı uayımdaymın,– dep Qalibek aşıla tüsti. Är sät sayın Älimağa senimi de artıp baradı.
– Siz bir kredittiñ soñında jügirip jürsiz. Biraq ol bolmaydı. Bir äyel adam aralasıp twr. Ol kömektese almaydı. Siz qanşa jügirseñiz de bankten kredit ala almaysız,– dedi Älima senimdi dauıspen sabırlı söylep.
– Sonda qalay? Eşteñe şıqpay ma? Onda kitaptı qalay şığaramın?– dep Qalibek küygelektendi.
Bwğan köp aqşa kerek. Alğaşqı jobası öte qımbatqa tüsip twr. Bankten nesie ala almay sandalğanına biraz bolğan. Gülzira degen tanıs äyel nesie alıp beremin dep ötken aptada ğana bar qwjatın dayındatıp, alıp ketken. Soğan ümit artıp otır edi. Älimanıñ aytıp otırğanı osı jay ekenin birden tüysindi.
– Mına jobağa biraz aqşa salıp qoyıpsız ğoy. Ärkimnen alıp qwrastırıpsız. Osı aqşañız köp bolıp qaytadı,– dedi Älima jaymadağı tastarına qarap. Qalibek odan sayın tañdana tüsti.
Bankten nesie ala almağan soñ jwmıstı toqtatpayın dep biraz qarızğa kirgeni ras edi. Biraz bolğanda da birtalay aqşa. Bäri üsteme payızben. Jobanı saqtap qalu üşin jantalasıp jür. Qarız bolsa qısıp baradı. Adamdar ärtürli ğoy. Bireu jağdayıñdı tüsinedi, bireu tüsinbeydi. Qarız bergenderdiñ bir-ekeuimen qızbalıqqa salıp, şekisip te ülgerdi. «Alğaşqı önimderimdi satqanda qarızdan qwtılamın» degen. Oğan uaqıt kerek. Uaqıttan bwrın tağı da aqşa salu kerek. Eşqanday uäjge könbey, üyine kelip otırıp alatındardı qaytersiñ. «Qarız külip kelip, jılap qaytadı» degen osı eken. «Böri sırın aldırmas, sırtqa jünin qompaytar» dep bwl eñsesin tik wstauğa tırısadı. Biraq ol sırtı ğana. Sırtı bütin, işi tütin. Keyde eki qolın tas töbesine qoyıp, köz körmes jaqqa bezip ketkisi keledi. Bwnı aman alıp kele jatqan qaytpas qaysarlığı ğana. Qanday isti bastasa da üdesinen şıqpay qoymaytın ädeti. Sol ädetimen keudesin qinala süyretip jür.
– Sizde aqşa köp boladı. Balıqtı keptirgende qattap jinaydı emes pe, bılay,– dep Älima alaqandarın bir birine şapaqtadı,– Päşki-päşki aqşanı osılay qattap jinaytın bolasız. Tamız ayınıñ alğaşqı aptasında sizge bwrın soñdı körmegendey köp aqşa keledi. Elden alğan qarızdarıñızdı tügel qaytarıp, taza paydağa şığasız.
– Bir ayda kele me?– dedi Qalibek şıdamsızdana.
– Qwmalaq aytıp otır ğoy, keledi,– dedi Älima senimmen. Qalibektiñ de sengisi keldi. Onday bolsa, qane! Bir ay şıdasa twyıqtan şığayın dep twr eken. «YA, Jaratqan! Öziñ jar bola kör! Osı kisiniñ aytqanı kelsin» dedi iştey süysinip. Älima tağı söyledi:
– Mına bir dosıñızben ketiseyin dep twrsız,– dedi ol qwmalaqtıñ qwyısqanınan bölektenip twrğan bir tastı swq sausağımen körsetip,– Ol sizge kömektesken eken. Endi qattı qinaytın da sol boladı. Ketisesiz.
– Ol qanday dos? Ketispeuge bolmay ma?
– Onıñ kim ekenin men bilmeymin, biraq köpten dossızdar. Ketip twr ğoy, minekey. Ketisesizder.
Qalibek kömek körsetken dostarınıñ birsıpırasın oyşa tügendep kördi. Sonıñ işinde soñğı kezde bolar bolmasqa ökpelep, qıñqılday bastağan bir dosına toqtadı da:
– Üsen be?– dedi qwmalaqşığa swraulı jüzben qarap. Älima jaymadağı tastardı aralastırıp, qayta tarttı.
– Iä, osı jigit.
Qalibek oñ barmağınıñ tırnağın tistep, oylanıp qaldı. Älima tağı söyledi:
– Qasıñızda bir iniñiz bar eken. Öziñizben birge jürgen. Ol auılğa qaytadı. Sizge renjip ketedi. Biraq sizdiñ kinäñizden emes, öziniñ tüsinbestiginen boladı.
– Mümkin emes! Ädil me? Onı sem'yasımen auıldan köşirip äkelgenmin. Jwmıs tappay qattı qinalıp jürgen. Almatıdan üy alıp berdim. İşin jihazğa toltırdım. Astına inomarka maşina äperdim. Balaların mektepke ornalastırdım. Tapqanımmen teñdey bölisip jatırmın. Aylığın da, şaylığın da beremin. Onıñ ketui mümkin emes!– dep Qalibek küyip-piskendey boldı.
– Ol kelesi köktemde ketedi,– dedi Älima asıqpay,– Qwstar kelip bolğan soñ. Odan da siz öz densaulığıñızdı oylañız. Sizdiñ ağzañızdağı zat almasu procesi bwzılğan. Qan qısımı twraqsız. Qattı aşulansañız birden köterilip ketedi. Jüregiñiz de älsiz. Stenokardiya bar. Bauırıñızdı may basqan. «Jirovoy gepatoz» deydi. Sondıqtan sizge jwmıstan bwrın densaulıqqa qarau kerek. Siz äli jassız. Siz siyaqtı adamdar qazaqqa kerek. Auruhanağa jatıp, öziñizge öziñiz kelip alıñız.
Öz boyında bar sırqattıñ türlerin qolmen wstağanday tizip bergende Qalibektiñ aytar sözi qalmadı. Ol añ-tañ bolıp jımiıp, basın şayqay berdi.
– Osı jıldıñ soñında sizdiñ ömiriñizge tönip twrğan ülken qauip-qater bar,– dedi qwmalaqşı. Qalibek wyqıdan oyanğan adamday selk etti.
– Qanday qauip?– dedi jwlıp alğanday.
– Jeltoqsan ayınıñ on jetisi jäne on segizi künderi «Kiiktiñ bwrqağı» bastaladı. Sol künderi alıs jolğa şığuşı bolmañız. Sizdi ülken avtokatostrofa kütip twr. Jolğa şıqpasañız eşteñe de bolmaydı. Alda-jalda jolğa şıqsañız Täñirige jalbarınıp, dwğañızdı auzıñızdan tastamañız. Ata-babalarıñızdıñ äruağına bağıştap qwran oqi beriñiz. Sol äruaqtar sizdi aman alıp qaluı mümkin.
Mwnı estigende Qalibektiñ jon arqasınan bireu mwzday su qwyıp jebergendey boldı. Arqasın qarıp, omırtqasın boylap sau ete tüsken suıq üreyden jüregi toqtap qala jazdadı. «On jetinşi... On segizinşi jeltoqsan. On jetisi...On segizi... «Kiiktiñ bwrqağı»... Jolğa şığuğa bolmaydı» dep kübirlep qaytaladı. Baqırayğan köziniñ şarası keñeyip baradı. Bir sät boyın jinap:
– Jolğa şıqpauğa tırısamın,– dedi jäy ğana,– Jaña bäri jaqsı boladı dep ediñiz... Qorqayın dedim ğoy. Ne bop ketti özi?
– Ömir bolğan soñ bäri boladı. Qayğı men quanış qatar jüredi. Qorıqpañız. Tek abay bolıp jüriñiz. Ayttım ğoy, jolğa şıqsañız auzıñızda dwğañız bolsın. Basqa swrağıñız bolmasa... Meniñ baratın jerim bar edi,– dedi Älima Qalibektiñ köñilin jwbatqanday,– Osığan razı bolıñız. Al qolıñızdı jayıñız, batamdı bereyin. Meniñ batam emes, Älmerek babanıñ batası dep qabıldañız,– dep ıntı-şıntısımen bata berdi.
Künder zımırap ötip jattı. Zımıran uaqıttıñ wrşığı öz zañımen aynala berdi. Qalibek Älima qwmalaqşınıñ aytqandarın bir sätke de wmıtqan emes. Jigerlene kirisip jaña bastağan tirligin alğa jıljıtuğa küş saldı.
Älimanıñ aytqanı ayday kelip jattı. Gülzira degen äyeldiñ nesie äpermek bolğan äreketinen tük te şıqpadı. Tamız ayınıñ basında alğaşqı önimderin Oral öñiri satıp aldı. Älima aytqanday orasan köp aqşa tüsti. Qalibek barlıq qarızdarın tügel jauıp, tapqan paydasın ekinşi bir ülken jobanı igeruge saldı.
Üsen dosımen şınında da ketisti. Ketispeske bolmadı. «Daudıñ bası Dayrabaydıñ kök siırı» degendey, şi şıqqanda sol äzäzil aqşadan şıqtı. Qalibektiñ kütken qarjısı kelgenşe künde tıqıldap, qarızın daulap qoymağan Üsen tamızdıñ basındağı ülken soma tüskende kürt özgerdi. Onıñ bergeni bolmaşı qarjı bolatın. Qalibektiñ biznesi jürip ketetinine közi jetken soñ Üsen endi «Aqşamdı almaymın» dep şıqtı. «Men kompaniyağa qosqanmın. Kompaniyanıñ jartısı meniki. Elu de elu ülespen kiremin» dedi. Oğan Qalibek köne me? «Bergen aqşañdı üsteme payızımen al da, äñgimeni qısqart!» degen. Aqır soñı öziniñ degeni bolmasın sezgen Üsen bergen aqşasın üstemesimen eselep alıp: «Adam emes ekensiñ!» dep kete bardı. «Kimdiki dwrıs, kimdiki bwrıs ekenin Qwday körip twr ğoy... Qayda barsañ da meniñ arım taza» dep Qalibek qala berdi.
Söytip jürgende sümbile tuıp su suıdı, tarazı tuıp tañ suıdı. «Qırküyek, Qazan, Qaraşa... Kelbeti küzdiñ tamaşa» dep taqpaqtaytın sarıjağal küz de ötip, «Qaraşa – qauıs... Käri qwrtañdı tauıs» degenniñ kezine keldi. Qılışın süyretken käri qwdañ qıs äp degennen qayratına minip aldı. Qoyın-qonışın qarlı boranğa toltırğan Jediniñ küni jetip, Alaqanşıqtı azınatqan Jeltoqsan ayınıñ bel ortasına tayadı.
Älima qwmalaqşı eskertken «Kiiktiñ bwrqağı» da jaqındap twr edi. On jetinşi, on segizinşi jeltoqsan Qalibektiñ miınıñ quısına qapaqtay qağılğan. Älimanıñ äulieligine äbden közi jetken Qalibektiñ qorıqpasqa, saqtanbasqa lajı joq. Jıldıq esep-qisaptı tiisti ministrlikke erterek tapsırıp, Jeltoqsannıñ on jetisine deyin etek-jeñin jinap otırmaq boldı. Astanağa küni bwrın barıp kelgeni de sondıqtan. Üyde otırğan adamdı jau almaydı. Endi üyden şıqpauğa bekindi. «Avtokatostrofa» degendi oylasa zäresi wşadı. Soñğı künderi qwranşıl bolıp alğan. Kün demey, tün demey bilgen sürelerin qaytalaudan jalıqpadı.
Qazaqqa belgili «Kiiktiñ matauı» nemese «Kiiktiñ bwrqağı» degen amal künderi Jeltoqsannıñ ortasınan auğanda keletin. Bwl amal borandı amal. Biılğı Jeltoqsan jıldağıdan qarlı, ayazdı körindi. Demek «Kiiktiñ bwrqağı» bwrqasınsız, boransız bolmaydı. Qanday amal bolsa da aman - esen ötsek eken deydi Qalibek.
Jeltoqsannıñ on altınşı jwldızı. Kün seysenbi bolatın. Almatını ayaz qwrsap twr. Birde şığısqa, birde batısqa qaray suırıp, qiyalay jauğan qiırşıq qar jeksenbiniñ keşinen beri toqtamadı. Almatınıñ aq twmannan arılmağanına da eki kün. Mına ekpinimen qardıñ tayauda toqtaytın türi joq.
Üyde kitap oqıp jatqan Qalibektiñ qaltafonı sıñğırlay jönelgende kün besinnen auğan mezgil edi. Kitaptıñ qızığınan şıqqısı kelmey, jatqan küyi oqi berdi. Telefon wzaq sıñğırladı. Trubkanı kötermedi. Soğıp jatqan adamnıñ kim ekenine de qaramadı. Ümiti üzilgendey bolıp, bir mezgilde telefon sıñğırın toqtattı. Köp ötpey qayta sıñğırladı. «Qap, mınanı-ay! Qoymadı ğoy. Kim eken?» dep, basın köterip, tikesinen otırdı da tösektiñ bas jağındağı tumbanıñ üstinde jatqan telefonına qol sozdı. Mayraş eken. Türkistandağı jan dosı Qasımnıñ kelinşegi. Trubkanı qosıp, qwlağına aparıp:
– Allo!– dedi baysaldı ünmen. Mayraş ündemedi. İşten tınıp, öksigen dauısı estildi. Qalibek şoşıp ketti,– Allo! Mayraş! Ne bolıp qaldı?– dedi bwl tağatsızdanıp. Mayraş tağı da ünsiz. Aytar sözin ayta almay qıstığıp jılap twrğanı bayqaladı.
– Qasım! Qasım!– dedi de Mayraş qayta twnşıqtı.
Öksip twr. Qasım soñğı kezde köp auıratın. Aylap auruhanadan şıqpağan kezderi de boldı. Qalibektiñ zäresi wştı. Ornınan atıp twrdı.
– Qasım aman ba? Ne boldı, Mayraş? Aytsañşı.
– Dosıñ häl üstinde jatır,– dedi Mayraş öksigin basa almay,– Türkistanda därigerler kömektese almağan soñ jaña ğana Şımkentke alıp keldik. Wzaq jolda tipti älsirep qaldı. Qazir reanimaciya böliminde es-tüssiz jatır. Sen tezirek jetşi, Qali! Senen basqa qol wşın berer kimi bar onıñ? Tez kelşi! Därigerlermen söylesip, qımbat bolsa da eñ mıqtı däriler alu kerek. Bizde aqşa da joq. Jağdayımızdı öziñ bilesiñ ğoy, nesin aytayın.
– Därigerler qanday diagnoz qoyıp jatır?
– «Ökpe arteriyasınıñ tromboemboliyası». Ökpesine qan wyığan, ökpeniñ arteriyasına tromb keptelip qalğan deydi. Estidiñ be? Öte qauipti deydi. Ötinemin, tez jetşi!– dep Mayraş jasqa bulıqtı.
– Uayımdamañdar. Qazir jolğa şığamın. Tez jetuge tırısamın,– dedi de Qalibek del-sal küyi tösekke otıra ketti.
Es-tüssiz jatqan dosın köz aldına elestetti. Qasım ekeui bala künnen serttesken dostar edi. Internatta bir sınıpta oqıp östi. Ekeui de oqu ozatı bolatın. Kökirektegi armandarı da, jan sırları da birge edi. Eseygende bir üyde twramız deytin. Keyin solay boldı da. Almatıdağı universitetke tüsip, ädebi ortağa ekeui birge qosıldı. Birge jürip, birge twrdı. Biraz jıl bwrın Qasım oblıstıq gazetke qızmetke auısıp, elge köşken. Bir-birin qattı sağınatın. Ekeui bir qwstıñ qos qanatınday edi. Tuğan bauırday boldı. Endi mine, jan dosı häl üstinde, ömir men ölimniñ arasında arpalısıp jatır.
Qalibek tez şeşim qabıldadı. Qanatı bolsa wşıp jeter edi. Onday qanat adamda joq. Maşinamen jolğa şığuğa bekinip, inisi Ädilge telefon soqtı. Jağdaydı tüsindirip, şwğıl jolğa dayındaludı tapsırdı. Ädildiñ kejegesi keri tartıp twr.
– Bireu üşin ölesiz be? Dalağa qarasañızşı! Aq qar, kök mwzda maşinamen qayda barasız? Tünde boran boladı,– dedi ol qinalıp,– Joldı jauıp tastağan şığar? Odan da keşki poyızben öziñiz kete berseñizşi.
– Sen de ayta beredi ekensiñ. Dosım ölgeli jatır. Keşke deyin matalıp otırayın ba endi? Tez jinal! Äytpese, däl qazir jalğız ketsem de ketemin, – dep Qalibek qızbalanıp ketti. Ağasınıñ alğan betten qaytpaytın birbetkeyligin biletin Ädil onı qauipti jolğa jalğız jibergisi kelmey, qinala kelisti.
Arada jartı sağat ötkende Qalibek pen Ädil ekeui otırğan swr tüsti «Audi» avtoköligi aq tütekke qaramay Şımkentti betke alıp Almatıdan şığıp bara jattı.
Rul'ge Ädil otırdı. Qaladan şığa bere Qalibektiñ oyın «Kiiktiñ bwrqağı» mazalay bastadı. Qwmalaqşınıñ «jolğa şıqpa» degenin oylap edi, özegi aşıdı. «Poyızben şıqqanım dwrıs pa edi?» dep te oyladı. Bwl qızba minezdi, täuekelşil adam. Keyde osılay asığıs şeşim qabıldaytını bar. Biraq qaytpas minezine basıp, alğan betimen tarta beredi. İştey azdap ökingendey boldı. Allanıñ isine amal ne? Jan dosı asa qiın jağdayda jatqanda bwl qalay şıdap otıradı? Nar täuekel! Qwday kesirinen saqtasa, äli-aq jetip baradı. Qalibek qwmalaqşınıñ qaterli boljamı turalı oylap özi de üreylenip kele jatqan Ädilge tis jarmauğa bekindi. Uayım qılmasın dedi.
Qar qılaulap jauıp twr. Üskirik jel üdey tüsken. Bwrqasın jaqındap keledi. Eki kün boyı jauğan qar joldıñ boyında küresin bolıp jatır. Qalibekter Wzınağaştıñ twsındağı policiya beketine jetkende küre joldı kese köldeneñ japqan şlagbaumğa tirele toqtadı.
– Oppo-o! Ayttım ğoy äni... Trassanı jauıp qoyıptı,– dedi Ädil «Endi qayttik? Keri qaytamız ba?» degendey Qalibekke qarap.
– Körip otırmın.
– Bwlar arı qaray ötkizbeydi. Ne isteymiz?
– Bılay isteyik,– dedi Qalibek bir amalın tapqanday,– Şımkentke baramız desek bwlardıñ jibermesi anıq. Biz mınau twrğan «Tarğap» auılına baramız dep aytıp köreyik.
Söytkenşe inspektor da keldi. Boray soqqan qardan betin qolımen qalqalap:
– Jol jabıq. Qayda barasızdar?– dedi kapitan.
– «Tarğapqa» bara jatır edik,– dedi Ädil,– Keş bolmay jetip alsaq dep kelemiz. Joldı qaşan japtı?
– Eki sağat boldı. Tünde qattı boran boladı dep jatır. «Tarğaptan» arı barmañızdar,– dep kapitan şlagbauımdı aştı.
– Jüre ber!– dedi Qalibek,– Dwrıs boldı.
Ağayındı ekeui wşı-qiırı körinbeytin appaq jolğa tüsip kete bardı. Jol wzaq edi. Birinen biri ilip alıp biraz äñgimeniñ basın qayırdı. Bir äkeden tuıp, bir üyde ösken soñ balalıq şaqtıñ qızıqtarı da ortaq. Sırttağı bwrqasındı elemey, ötken-ketkendi eske alısıp, dabırlay külisip, bir-birine süyeniş bolıp kele jattı.
– Qaleke, osı sizge tañ qalamın,– dedi Ädil tüye köş jer wzap şıqqan soñ,– Ädebiet deysiz... Ğılım deysiz... Qaşan körsem qızıl ayaq qar keşip, jalañayaq jar keşip, bireuge bolısamın dep jantalasasız da jüresiz. Öziñizdi ayamaysız. Auıl jaqtan bireu kelse, jwmısqa twrğızu kerek, jataqhanağa ornalastıru kerek, propiska jasap beru kerek dep... Elde as-toy bola qalsa, sonıñ bir jağın köteriseyik dep elpildeysiz de twrasız. «Byuro dobrıh uslug» boldıñız ğoy. Aqşanı da ayamay şaşasız. Anadan wyat boladı, mınadan wyat boladı dep ülken basıñızben kişireyesiz de jüresiz. Bireu üşin qarızğa da batıp qalasız. Odan sol qarızdı qaytaru kerek dep tağı jantalasasız... Qalay şarşamaysız? Men janım aşığandıqtan aytıp otırmın. Mine, aqtütek borandı küni ajalmen oynap tağı da ketip bara jatırsız. Qasımnıñ öz tuıstarı joq pa? Bauırları joq pa? Nege siz barmasañız bolmaydı? Sizden basqalar qırılıp qalğan ba? Osını endi qoysañız boladı ğoy.
Qalibek özinen altı jas kişi inisinen mwnday söz kütpegen edi. Onıñ sözin bölmey, soñına deyin tıñdadı. «Mına balanıñ işinde talay närse bwğıp jatır eken ğoy. Armansız aytıp, şerin tarqatıp alsınşı» degen. Ädil sözin ayaqtağan soñ:
– Osı sen ömiriñde bireuge järdemdesip kördiñ be?– dedi onıñ közine qarap.
– Qoldan kelse järdemdestik. Biraq är närseniñ ornımen bolğanı dwrıs qoy,– dedi Ädil jwmsarıp.
– Bwl – Ömir!– dedi Qalibek joldan közin almay,– Ömirge adam ne üşin keledi? İşip-jep, qarın toydırıp, jan bağu üşin be? Onday amal tört ayaqtı ayuanda da bar. Wşqan qws, jügirgen añ, suda jüzgen balıq, tipti qwjınağan şıbın-şirkeydiñ de eñ äueli oylağanı qu tamağı. Bäriniñ bastı maqsatı – qızıl öñeşten birdeñe ötkizu, qarın toydıru. Al biz – adambız ğoy. Tek qarın toydırudı oylasaq ayuannan ayırmamız qaysı? Adam – Allanıñ özi süyip bergen aqıl-sananıñ, biik parasattıñ iesi. Sol aqıldı igere almay hayuanğa, jırtqışqa aynalıp jürse adamnıñ nadandığı sodan körinedi. Köp adamdar mına ömirge ne üşin kelgenin de bilmeydi. Jan-jağıña şuağıñ tüsip, aynalaña şarapatıñ timese onıñ nesi ömir? Ömirdiñ tüpki mäni qanday? Sen Qoja Ahmet YAssauidiñ «Diuani hikmet» degen kitabın oqıp körip pe ediñ? Sol eñbekte osı saualdıñ jauabı tolıq berilgen.
– Qaydağı?.. Biz endi kitap jağına joqpız ğoy, kino bolmasa... Onıñ özin de qaraytın uaqıt joq. Oqu oqımadıq, bilim qumadıq. Jürgenimiz mınau, kündiz-tüni «barankanıñ» basında... Kitaptı qay kezde oqimız?– dedi Ädil öziniñ sauatsızdığın moyınday kürsinip. Onıñ kürsinisinde zaya ketken uaqıtına degen ökiniş te bar edi.
– Oqimın deseñ seniñ qolıñdı bireu qaqtı ma? Talap joq qoy, talap... Kezinde süyrep jürip oquğa da tüsirdim. Jartı jılğa jetpey tastap kettiñ. Endi kimnen köresiñ? Mine, endi öziñ de aytıp otırsıñ... Ömirde bir kitap oqımay qalay adam boluğa boladı?– dep Qalibek küyip-pisti.
– Biz ömirdiñ öz sabağınan üyrenip kele jatırmız. Ömirdiñ özi – universitet!– dedi Ädil ağasınıñ tura qoyğan swrağına şamdana söylep,– Osı twrğanda biz kimnen kembiz? Adamşılıqtı alğa qoyamız. Eşkimniñ ala-jibin attağan joqpız. Imandılıq ta boyımızda. Miskin körsek janımız aşıp twradı. Jwrt qatarlı bala-şağa ösirip jatırmız. Jağdayımız da eşkimnen kem emes. Osı jürisimizge de şükir deymiz.
– Şükiri şükir ğoy, biraq adamnıñ da adamı bar. Sen eñ bolmasa Abaydıñ «Tolıq adam» ilimin» oqısayşı. Jauanmärtlik, Hauas, Imanigül, Insani kamil, nwrlı aqıl degen wğımdar jaylı estip pe eñ? Osı kitaptı oqısañ «Tolıq adam» bolmısınıñ tereñine köziñdi jetkizesiñ. Aqiqattıñ jolına tüsken adamnıñ boyında qanday qasietter bolu kerek degendi taratıp, wqtıradı. «Malğa dostıñ mwñı joq maldan basqa» degen öleñinde Abay atañ bılay deydi:
Osını oqıp, oylay ber, bolsañ zerek,
Eñbekti sat, ar satıp nege kerek?
Üş-aq närse – adamnıñ qasieti:
Istıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek.
«Istıq qayrat» degeni – ünemi talaptanıp alğa wmtılu, aqiqat, bilim jolında talmay izdenu, «nwrlı aqıl» degeni – izgilikti is pen jaqsılıqqa peyildi bolu, al «jılı jürek» degeni – imandı bolu jolında adamdarğa meyirbandılıq sıylau. Osı üş qasietti izgilikke jwmsay alğanda ğana «...tolıq insaniyatıñ bar boladı» dep keñes beredi.
– Abay dwrıs aytıptı,– dedi Ädil äzildey söylep,– Mısalı, men arımdı eşqaşan satqan joqpın, öz eñbegimmen kün kördim. Istıq qayrat boyımda bar, aqılsızbın dep ayta almaymın, jüregim näzik. Kino körsem de jılap otıramın. Abayıñız men turalı aytıptı ğoy,– dep rahattana küldi. Onıñ riyasız külkisine Qalibek te qosıldı.
– Ädebiet degen – ömirdiñ ilimi,– dedi ol inisine bwrılıp, baysaldı ünmen,– Ol adamnıñ dünie tanımın keñeytedi, jaratılıstıñ qwpiya sırlarına, aynalada bolıp jatqan qwbılıstarğa közqarasın tüzetedi, qan tamırların qualap, janınıñ işki iirimderin aralap, minezin tärbieleydi. Biz qazir jazuşı, ğalım bolsaq sol ädebietti bala künnen den qoyıp oqığannan. Sodan jaman bolğan joqpız. Al adamğa jaqsılıq jasau bärimizdiñ parızımız. Seniñ jañağı «Osını qaşan qoyasıñ?» degeniñ mağan «Jaqsılıq jasaudı qaşan qoyasıñ?» degendey estildi. Qwday quat berse jaqsılıq jasaudan tanbaspız. Adamğa istegen jaqsılığıñ qaytpay qalmaydı. Adamnan qaytpasa, Alladan qaytadı. Soğan senu kerek.
– Dwrıs,– dedi Ädil oylı keyipke enip,– Közimizdi aşqannan körgen tärbiemiz ğoy. Qinalğan bireudi körsek kömekteskimiz kelip twradı. Öz basım sizdi qattı qwrmetteymin, Qaleke! Abıroy-bedeliñiz biik adamsız. Sizdi maqtan twtamın. Sizdi eşqaşan jerge qaratpauğa tırısamın. Arnayı bilim almadı demeseñiz, dünieniñ jan-jağın biz de oylaymız ğoy. Sondıqtan jaman iniñizdi «kitap oqımadıñ» dep jerge soğıp, söge bermeñiz. Şama kelgenşe oquğa küş salamın.
– Eldiñ bäri jazuşı, ğalım boluı mindet emes. Degenmen, kitap oqısañ jaman bolmaysıñ! Jaraysıñ!– dedi Qalibek inisiniñ arqasınan erkelete qağıp.
Köp wzamay qarañğılıq tüsti. Biraq aynalanı twtas basqan appaq qardıñ nwrı birazğa deyin äudem jerdi jarıq qılıp twrdı. Maşina bayau qozğalıp keledi. Taulı jotanıñ üstimen ötetin Qorday asuınıñ ireleñ jolı jüris bermedi.
Qasqırday wlıp, wyıtqıp soqqan qarlı boran küre joldıñ keybir twstarın küresin etip köme bastaptı. Eki beldiñ ortasında jatqan Özekti auılınıñ batıs irgesindegi tik jonğa tirelgende küre jol äueli solğa, artınşa oñğa tartıp örleytin. Osı auıldıñ jeñiltek bozbalaları qızıq üşin jotadağı küre jolğa ädeyi su qwyıp, kökmwz sırğanaq jasap oynaydı eken. Bir jağı sol jerden şığa almay, tayğanaqtağan kölikterdi qızıq körip, özderi bolısıp, qırğa şığarısqansıp aqşa aladı eken. Qalibekter Özektiniñ jotasına jaqındağanda joldıñ oñ qaptalında twrğan «Belarus'» traktorın bayqadı. Bwlardıñ kele jatqanın körip, traktordan tüsken on bes jas şamasındağı bala bilekterin ayqastırıp:
– Toqta! Tayğaq! Qırğa şığa almaysıñ!– dep ayğayladı.
Ädil onıñ qasınan ekpindetip öte berdi. Gazdı basıp, qattı jıldamdıqpen döñniñ basına bir-aq şıqpaq edi. Maşina solğa qaray ışqına örlep barıp, oñğa bwratın twsta tayğanaqtap, Ädildiñ ırqına könbey ketti. Eşqayda bwrılmay, bası qattı ayğırday tura tartqan küyi sırğanap barıp, bwrılıstıñ jiegindegi ombı qarğa kümp berdi. Qalibek orındığınan wşıp kete jazdap, mañdayşağa mañdayın soğıp aldı.
– Bayqaşı! Bayqaşı!– deuge ğana ülgerdi. Ädil maşinadan tüsip, artqı jaqqa qarap:
– Analar kele jatır,– dedi jaqındap qalğan «Belarus'ti» körip,– Qazir, solar tartıp şığaradı.
Traktordan tüsken jañağı bala şır-pır bolıp:
– Ayttım ğoy, sizge! Ayttım ğoy, sizge!– dey berdi,– Al, endi ne boldı?
– Mende tros bar, traktorğa tirkeyik. Sender qırğa şığarıp beriñder,– dedi Ädil.
– Tros özimizde de bar. Endi tirkemeske amalıñ joq,– dedi balamen birge kelgen eresekteu jigit «Bizden qaşıp qwtılamın dediñ be?» degendey,– Äueli artqa qaray qozğap alayıq. Aldınan tirkep, örge tartamız.
Qalibek sırtqa şığıp, maşinanı artqa qaray iteristi. Törteulep «Audidi» joldıñ ortasına şığardı. Maşinanıñ aldıñğı bamperi mayısıptı. Jol sırğanaq. Ayaqta twru mümkin emes. Maşinanı tirkep jatqanda bayqağanı, traktordıñ tört döñgelegin de şınjırmen şandıp baylap tastaptı. Jigitter osı «jwmıstı» «käsip» qılğan siyaqtı.
«Kömekşilerege» üş mıñ teñge berip, Qalibekter jolğa tüsti. Özderi tayğanaq jasap, tayğanaqtağan kölikti özderi qırğa şığarıp berip jürgen «janaşırlardı» oylap Ädil mırs etti.
– Mınalar Qwdaydan qorıqpaydı eken. Tük bilmegensip, pısıldap jürgenderin qaraşı,– dedi basın şayqap.
– Mwndaydı «qoltırauınnıñ köz jası» deydi. Ayarlıqtıñ eñ oñbağan körinisi. Qoltırauın jemtigin öltirgen soñ közinen jas sorğalaydı eken. Bireuge özi qastıq jasap alıp, artınan janı aşığan bolıp köringisi keletin ayarlarğa qaratıp aytadı. İstep jürgenderin körmeysiñ be?– dep Qalibek te küyindi.
Ädildiñ köp jılğı jürgizuşilik täjiribesiniñ arqasında bwlar borandatıp talay qiın özekterden aman ötti. Tün ortası bolğanda Merkige jaqındağan. Jayşılıqta üş-tört sağatta jetip baratın jer edi. Almatıdan şıqqalı segiz sağat bolıptı. Borannıñ äleginen äli jete almay keledi. Asparanıñ belinen on-on bes şaqırım wzağanda Ädil jol jieginde qol köterip twrğan adamdı bayqap qaldı:
– Qaleke, ananı qarañız! Tün jarımda, aydalada twrğan neğılğan adam? Toqtayın ba?
– Toqta!– dedi Qalibek borannıñ perdesinen swlbası endi ğana ayqındala bastağan kisini körip,– Dalada qalıp qoyğan beyşara şığar? Swrayıqşı.
Ädil beytanıs kisiniñ qarsı aldına toqtap, Qalibek jaqtıñ äynegin tüsirdi. Qarlı jel Qalibektiñ betin qaptı.
– Aynalayın, bauırlarım! Kömektesiñizderşi!– dedi egde jastağı beytanıs adam dir-dir etip,– Köligim audarılıp qaldı. Bir sağattan beri mına joldan tiri pende ötpedi. Sizderdi Qwday jibergen şığar! Kömektesip jiberiñizderşi.
Eki jigit sırtqı kiimderin qoldarına ile sala maşinadan atıp şıqtı. Wytqığan qar köz aştırmaydı. Üskirik jel ızıldap twr. Jol boyındağı jarlauıtta bir büyirine audarılıp jatqan maşina qarauıtadı. Qalibek jüre kiinip, swrap ülgerdi:
– Bwl qalay boldı, ağa? Maşinada adam bar ma?
– Joq. Jalğız edim,– dedi egde kisi,– Osılay twrğanıma bir sağattay boldı. Jaqın mañda ne auıl joq, ne tiri jan joq. Boran bolsa mınau. Ölerdey boldım.
Ol kisiniñ maşinası eski «Jiguli» eken. Joldan tayıp şıqqan maşina jarlauıttı jağalap barıp bir büyirine jatıp qalıptı. Üşeulep maşinanı ayağına qoymaq boldı. Biraq twmsığımen arıqqa kirip ketken kölikti qanşa ärekettense de qozğay almadı.
– Ağa, bwl äreketten eşteñe şıqpaydı,– dedi Qalibek uildegen borandı jara ayğaylap,– Künniñ közi aşılğan soñ ülken tehnikamen kelip, şığarıp alasız. Maşinadan alatın zattarıñızdı alıñız. Qayda bara jatır ediñiz? Biz jetkizip salayıq.
– Jaqsı, jaqsı! Oytalğa baramın. Qazir, sömkemdi alayın,– dep beytanıs kisi «Jigulidiñ» esigin aşuğa tırıstı. Aşa almadı. Ädil boranmen alısıp, büyirlep jatqan maşinanıñ artqı esigin aşıp, şağın sömkeni suırıp aldı.
– Osı ma?
– Osı. Osı. Rahmet, aynalayın!
Özderiniñ maşinasına jayğasıp, jolğa tüsken soñ:
– Borandatıp qaydan kele jatırsız, ağa?– dedi Qalibek.
– Qordaydan qaytqanmın. Eki kün bwrın sonda twratın qwdam qaytıs bolğan edi. Keşe jerledik. Sol kisige topıraq salıp qayttım. Özim Oytalda twramın.
– Mına boranda jolğa jalğız şıqqan siz batır ekensiz, ağa! Biz ekeulep äreñ kele jatırmız...
– Barğanda törteu bolıp barğanbız. Üşeui keşe jol köligimen qaytıp ketti. Özim bir tirlikke aynalıp qaldım. Bügin amal joq jolğa şıqtım. Erteñ Merkide qauırt şaruam bar edi.
– Tanısa otırayıq, ağa! Meniñ atım Qalibek. Mınau meniñ tuğan inim – Ädil degen balañız.
– Esimim Tilektes. Özderiñ qayda jol tarttıñdar?
– Şımkentke baramız. Şwğıl tirlikpen.
– Senderge mıñ rahmet, aynalayındar! Meni bir ajaldan alıp qaldıñdar. Sender bolmağanda boranda üsip öletin edim. Qwday saqtadı. Ölgen jerim osı şığar dep, şarasız moyın wsınıp twrğam. Alıstan maşinanıñ jarığı bayqalğanda jılap jibere jazdadım. Adamnıñ qor bolıp qaluı bir demde eken ğoy.
– Ağa, «Qırıq jıl qırğın bolsa da, ajalsız pende ölmeydi» degen bar emes pe? Öziñizdiñ köretin jarığıñız bolğanı ğoy. Mine biz de bir dosımızdı ajaldan araşalap qalamız ba dep, borandatıp twtqiıldan tartıp bara jatırmız. Äyteuir, biz jetkenşe aman bolsa eken...
– Dosıña ne boldı? Auırıp jatır ma?– dep swradı Tilektes ağa.
– Iä, auır hälde jatır. Habarın estigen boyda jolğa şığıp kettik. Barıp därigerlermen söylesip, kerekti däri-därmegin jetkizip bersem deymin.
– Ol qay auruhanada jatır? Qalanıñ özinde me? Oblzdravtıñ bastığı meniñ tuğan jienim ğoy. Kiikbay degen. Qolımızda ösken bala. Men oğan tilhat jazıp bereyin. Nemese telefonınıñ nömirin bereyin. Meniñ atımnan habarlasıp, jolığıñdar. Sol kömektesedi.
– Ağa, mınauıñız keremet boldı ğoy!– dep Qalibek quanıp ketti,– Erteñ kimge jolıqsam dep kele jatır edim. Telefonın beriñiz, sol kisige barayın. Atı Kiikbay dediñiz be? Eger dosım aman qalsa, bwl jaqsılığıñızdı eşqaşan wmıtpaymız. Öle-ölgenşe qarızdar bolamız.
– Joq, qarız bolmaysıñdar. Bir de bir boladı,– dedi Tilektes ağa külimsirep,– Öytkeni jaña ğana sender de meni ajaldıñ tırnağınan araşalap qaldıñdar ğoy. «Jaqsılıqqa jaqsılıq» degen. Rahmet senderge!
Wmıtıp qalmayın degendey Qalibek işinen «Kiikbay... Kiikbay...» dep qaytaladı.
– Kiikbay jieniñiz ülken kisi me?– dep swradı artına moynın bwrıp.
– A-a, qırıq jastağı jigit qoy. Aytpaqşı, ol erteñ toladı qırıqqa. Qwttıqtap qoysañdar boladı. Mına qaytıs boldı dep otırğan kisim sol Kiikbaydıñ äkesiniñ ağası. Jerleuine Kiikbay da kelgen. Olar keşe ekindi namazdan keyin Şımkentke qaytıp ketti.
– Menimen tüydey qwrdas eken onda. Jaqsı boldı! Erteñ mindetti türde habarlasamın. Birinşi kezekte sol kisige baramın.
– Äkesi bizge jezde boladı. Swltangeldi degen. Jaqsı azamat, ataqtı añşı edi. Bwl bala äkesin köre almadı,– dedi Tilektes ağa kürsinip,– Biraq jetimdik körsetpedik. Qolımızda oqıdı, qolımızda östi. Öz balamızday baqtıq.
– Äkesin körmegeni qalay?
– Bwl düniege kelgen küni äkesi oqıstan qaytıs boldı. «Kiiktiñ bwrqağında» Qorday tauınıñ teriskeyinen arqar atuğa barğan ğoy,– dep Tilektes ağa äñgime bastadı,– Bir kün bwrın äpkemiz Qorday auılındağı perzenthanada bosanğan. Wl tudı degen soñ jezdemiz dostarın şaqırıp, tünimen «juğan». Ertesine «Jas kelinşekke qalja jegizemiz. Arqar atıp kelemiz» dep eki dosın ertip, üş atpen tau asıp ketken ğoy. Arqardı tauıp, atıptı. Biraq tım alıstap ketipti. Artınşa bwrqasın bastalıp, artı alay-düley boranğa aynalğan. «Kiiktiñ bwrqağı» boransız bolmaydı. Sol boranda añşılar bir-birinen adasıp, eki jigit äupirimdep aman qalğan. Swltangeldi oralmaptı. Eki künnen keyin boran basılğanda tabılğan. Arqardı atqan Swltangeldi eken. Qwljanı qwşaqtağan küyi qatıp qalıptı deydi. Añnıñ kiesi bolğan deydi. Adasıp-adasıp, tura sol arqardı atqan jerine barıp qwlaptı. Sodan «Kiiktiñ bwrqağına» ilindi dep, mına balanıñ atın Kiikbay qoyğan.
– «Kiiktiñ bwrqağı» degeniñiz osı boran emes pe?– dedi manadan beri ülken kisiniñ äñgimesin ıntı-şıntısımen tıñdağan Qalibek.
– Däl özi. Bwl endi eki künge sozıladı. Jaña aydalada twrğanda «Kiiktiñ bwrqağında» jolğa şığıp, jezdemniñ kebinin kietin boldım-au!» dep qattı uayımdadım. Qwday jarılqap, sender jolıqtıñdar. Äytpegende, janım jahannamğa ketkendey edi.
Buırqanğan düley boranmen tiresip, äreñ jıljıp kele jatqan swr tüsti «Audi» küre joldan oñğa bwrılıp, Oytal auılına kirgende sağat tüngi birdiñ uaqıtı bolğan. Küresin qardı keşip, Tilektes qariyanıñ aulasına kirip toqtadı.
– Al, üyge kiriñder!– dedi qariya maşinadan şığuğa ıñğaylanıp.
– Ağa, köp rahmet! Jatıp qalğan jwrttı mazalamayıq. Onıñ üstine jol wzaq. Tañğa deyin jetuimiz kerek. Siz Kiikbay jieniñizdiñ telefon nömirin berseñiz boldı,– dedi Qalibek teruge telefonın ıñğaylap.
– Bılay bolsın,– dedi Tilektes ağa sabırlı söylep,– Üyge kiriñder. Şäy işpeseñder de nan auız tiip şığıñdar. Men Kiikbayğa tilhat jazıp bereyin. Nömirin de jazıp alarsıñ. Söytiñder!– dep üyge qaray bastadı. Eñseli etip salınğan kirpiş üydiñ kire beris bölmesindegi şam jandı. Esik aşıp, jas kelinşek qarsı aldı.
– Ata, aman-esen jettiñiz be?– dedi ol kelgen kisilerge sälem salıp,– Sizdi qattı uayımdadıq qoy.
– Jettim, aynalayın. Mına balalardıñ arqasında. Qalğanın keyin aytarmın. Mağan qağaz ben qalam bere ğoy. Mına kisiler nan auız tisin.
Qalibekter nan auız tiip jatqanda aq paraqqa «Kiikbay! Mına jigitterge kömektes! Nağaşıñ Tilektes» dep jazdı da, kelinine qarap:
– Tandır nannan ekeuin äkel, bir litr ayran qwy!– dedi. Tilhatpen birge kelini äkelgen eki nan men ayrandı Qalibektiñ qolına wstatıp:
– Jol wzaq. Wlığan boran. Qazaq atañ: «Toq bolsañ, soq bolasıñ» degen. Mınanı salıp alıñdar. Jolda jeysiñder. Jolğa şıqqanda janıña nan alıp jürseñ päleket jolamaydı. Senderge Alla jar bolsın!– dedi qariya.
Rul'ge Qalibek auısıp otırdı. Maşina ışqına bwrılıp, üydiñ aulasınan şığa berdi. Sırtta boran wlıp twrğanmen Qalibektiñ köñili köteriñki edi.
– Mine, bauırım!– dedi ol Ädilge qarap,– Qinalğan adamğa jaqsılıq jasasañ, jolıñ aşıla beredi. Erteñ Kiikbayğa jolığıp, Qasımnıñ mäselesin şeşetin boldıq. Tek biz jetkenşe aman bolsa eken...
Küre jolğa tüsken soñ Qalibek Tilektes qariyanıñ äñgimesin esine aldı. Añşılardıñ arqar izdep alıstap ketkeni. Atılğan oq. Arqardıñ jantalasıp barıp qwlağanı. Qwljanıñ kiesi. «Kiiktiñ bwrqağı». Añşılardıñ adasqanı. Atqan añın qwşaqtap, sereyip jatqan Swltangeldi. Dünieden habarsız Kiikbay. Oqiğanıñ bäri köz aldınan kinolentaday tizilip ötti. Bir sät özi körmegen Kiikbayğa janı aşıdı. Netken tağdır!? Äkeniñ «balam» degen bir auız sözin estimeu, mañdayınan meyirlene sipağan äke alaqanınıñ jıluın sezinbey ösu qanday qiın!
Bwlar Taraz qalasınan ötip, Küyiktiñ asuına ilikkende sağat tañğı besten asıp qalğan edi. Dala tas qarañğı. Qarataudıñ şökken tüyedey qarauıtıp jatatın irek-irek belderi de közge körinbeydi. Tarazdıñ işinde qar da, boran da basılıp qalğanday bolğan. «Ayşa bibi» auılınan asa bere boran qayta küşine mindi. Küre joldıñ boyında olay-bılay ötken kölik kezdespeydi. Qalibek Ämina qwmalaqşınıñ sözin oylap, qalğımauğa tırısıp keledi. Ädil orındığın şalqayta jatqızıp, qalıñ wyqığa kirisken. Küyiktiñ asuı jük maşinalarınıñ jürgizuşilerin talay küydirgen jer. Äsirese Teris aşı bwlaqtıñ bwrılısına şığaratın soñğı asuı qiın. Wzaq köterilu kerek. Däl sol asudıñ bel ortasına kelgende swr tüsti «Audi» qalay ışqınsa da alğa qaray attap basa almay, twralap qaldı. Gazdı bassa tayğanaqtap, artqı jağın bwlğaqtatadı da qoyadı. Qalibek maşinanı öşirmegen küyi esikti aşıp, sırtqa şıqtı. Mayda qar qiyalap wrıp twr. Bwl asıqpay kurtkasın kiip, joldıñ ortasımen arılı-berili jürip kördi. Qardıñ astı köktayğaq eken. «Jetken jerimiz osı şığar!» dedi işinen. Osı kezde Ädil de oyanıp, sırt kiimin asığa kiip, maşinadan şığıp kele jattı.
– Qaleke, nege twrmız?– dedi ol.
– A-a, Ädil, twrdıñ ba? Joldıñ beti köktayğaq eken, osı jerge kelgende tartpay qaldı. Ekeulep iterip köreyik. Asudıñ biigine deyin biraz bar.
– Qazir, özim-aq aydap şığamın,– dedi Ädil senimmen.– Qay jerde twrmız?
– Kädimgi Küyiktiñ asuı ğoy. Mına beldiñ arğı jağı Jualı. Asudan ötken soñ tauğa qaray jürseñ Mıñbwlaq. Şerağañnıñ auılı.
– Tüsindim. Siz arğı jağınan otırıñız,– dep Ädil rul'ge otırdı. Säl artqa şeginip, bayau jıldamdıqpen alğa qaray qozğadı. Joldıñ şetin jağalay jiırma qadamday jürip barıp toqtadı. Gazdı basıp edi maşina şıñğırıp, bir orında twrıp aldı. Artqa şeginip, qayta jürdi. Tağı da sol jerden arı jılji almadı. Qalibek maşinadan şığıp iterip kördi. Maşina ışqınğanmen jıljımaydı. Ağayındı ekeuiniñ amalı tausıldı.
– Endi küteyik. Tilektes ağağa bizdi jolıqtırdı ğoy. Qwdayğa qarağan bireu bizge de jolığar,– dedi Ädil.
– Beker twrğanşa, tamaqtanıp alayıq,– dep ekeui maşinağa otırdı. Tilektes ağa bergen nandı bwralaqtata asap, ayrannan kezektesip simirip aldı.
Tirliktiñ belgisi joq taudıñ qarañğı quısında ekeui bir sağatqa juıq otırdı. Bwlarğa tau da, taudıñ minezi de tañsıq emes. Tauda tuıp, tauda ösken örender. Qasqa şıñdarı aspanmen tildesken Täñirtaudıñ Qarajambas Qazığwrtpen janasıp jatqan Ögem Alatauı dep atalatın asqaq jotaları bwlardıñ tuğan mekeni. Qısı-jazı basınan qar ketpeytin Sayram şıñı tau wldarınıñ boyına ör ruh berip, armandarına qanat bitirip twradı. «Tau balası tauğa qarap ösedi» degen sözdiñ aqiqat mağınası osında.
Asudıñ kemerinen sebezgilegen tañnıñ nwrı sezile bastadı. Älden uaqıtta biik beldiñ basınan osılay qaray ilbip tüsip kele jatqan jarıq körindi.
– Äne! Äne! Kele jatır!– dep Ädil quanıştan ayğaylap jiberdi. Qalğıp otırğan Qalibek selk etti. Joğarı jaqtan bayau jıljıp jaqındap kele jatqan jarıqtı bwl da bayqadı.
– O, Jaratqan! Öziñ jar bola gör!
Bwlardıñ qasına kelip toqtağan «K-700» traktorınıñ işinde üş jigit bar eken. «Audidiñ» janında tauday bolıp twrğan traktordıñ jürgizuşisi boranğa şıqqısı kelmegendey esikti jartılay aşıp:
– Ne boldı?– dep ayğayladı sälem-sauqatsız.
– Jılji almay twrmız. Järdemdesip jiberesiñder me?– dep Qalibek traktordıñ qasına bardı. Boyın sozıp, rul'degi jigitke qol berdi.
– Iä, qırğa şığarıp beremiz. On mıñ teñge töleysiz,– dedi jigit kergi söylep.
– Bauırım, qarğa adım jerge on mıñ teñge köpteu emes pe? Säl tüsirseñşi,– dedi Qalibek.
– Bwl saudalasıp twratın jer emes. On mıñ teñge. Aytıldı bitti,– dedi traktorşı kesip söylep. Ädil maşinadan şığıp:
– Ey! Sende qanağat joq eken,– dedi qızbalanıp. Traktorşı bwlardıñ şarasızdığın betterine basqanday mısqılday söyledi:
– Al, söyleñder! Twra beremiz be osılay? Bizge bäribir.
Mına balanıñ sözine Ädildiñ zığırdanı qaynay bastağanın sezgen Qalibek onı jeñinen tartıp şetkeri alıp ketti. Qwlağına sıbırlap:
– Eregesten payda joq. Özim kelisemin. Bizge tezirek ketu kerek,– dedi.
– Sonımen, ne şeştiñder?– dedi traktorşı Qalibek qasına kelgende sızdana söylep,– Asıqpaysıñdar ma?
– Asıqqanda qalay! Är minut qımbat bolıp twr.
– Tölemeseñder, otıra beresiñder. Bizge bäribir dedim ğoy,– dep jigit qwtıra tüsti.
Qalibek öziniñ ömirinde mwndaylardıñ talayın körgen. Baysaldı dauıspen, asıqpay söyledi:
– Mına boranda Şımkentke jetuimiz kerek bolıp twr. Jan dosım reanimaciyada ölim auzında jatır. Sonı ajaldan alıp qalamın ba dep jantalasıp bara jatqan jayım bar. Sen de qazaqtıñ bir balasısıñ ğoy, kömegiñ bolsın. Bes mıñ teñgeñdi bereyin. Bizdi jolğa salıp jiber. Sauap alasıñ,– dedi.
– Sauap bizge nan bolmaydı. Aqşa kerek, aqşa! Pestenbey, aytqandı isteseñderşi!– dedi qiqar jigit.
Onıñ töbeles izdep, tiiserge jeleu tappay otırğanın tüsingen Qalibektiñ jını kele bastadı.
– Sozbaqtamay, oyıñdı aşıp aytsañşı,– dedi ol turasına köşip.
– Aytqanda, qazir,– dep traktorşı esigin tars jauıp aldı da, işte otırğan eki seriktesimen kübir-kübir söylesti.
– Bwlarmen nege saudalasıp otırmız? Qaltalarında barın sıpırıp alayıq,– dep eki jigit traktordan tüse berdi. Biriniñ qolında pışaq, biriniñ qolında bileudey som temir bar. Qalibek pen Ädil olardıñ nietin bilip qaldı. Ağayındı ekeui de alısqanın jığatın. Qolına pışaq wstağan, qapsağay deneli, mığım jigit traktordıñ aldıñğı jağınan şığıp, Qalibekke wmtılğan. Jas küninen şımır ösken Qalibek jigittiñ qolın qağıp, bileginen jwlqa tarttı da eki közdiñ ortasınan basımen perip qaldı. Jigit kesken terektey sılq ete tüsti. Ädil de özine bwrılğan bwzaqını köz ilespes şapşañdıqpen şıqşıttan wrıp swlattı. İlbistey atılıp barıp, balğaday jwdırığımen keudesinen eki soqtı. Keñsiriginen qan sorğalağan qapsağay jigit ornınan köterile bergende, Qalibek qabırğasın qaqırata tepti. Ol kökireginen oñdırmay tigen soqqıdan şalqalay qwladı.
Közdi aşıp-jwmğanşa eki seriginiñ eki jerde swlap jatqanın körgen traktorşı jigit qorqıp ketti. Qalibek aşu üstinde ay-şayğa qaramay onı traktordıñ kabinasınan suırıp aldı da, qarulı sausaqtarımen keñirdegin mıtıp jiberdi.
– Äkeñniñ auızın... Osı jerde öltire salayın ba?– dep jwdırığın kötere bergende qoldarımen basın bey-bereket qalqalap, üreyden dir-dir etken traktorşınıñ:
– Wrma! Wrma!– degen jan dauısı şıqtı,– Özim... Özim...–dedi ol keñirdegin qısqaştay qısıp twrğan qoldan qalay tartınsa da bosay almay. Qılğınıp, qırılday söyledi:– Wrma! Özim şığarıp beremin...
Qalibek traktorşınıñ keñirdegine qarısıp qalğan sausaqtarın bosatıp:
– Tez qimılda!– dep bwyırdı keudesinen qattı nwqıp. Traktorşı sasqalaqtağan küyi rul'ge otırdı. Ol bwrılıp kelgenşe Ädil är jerde ıñırsıp jatqan eki bwzaqını süyrelep, joldıñ jiegine şığardı. Qalibek traktorğa tirkeu üşin trostı dayınday berdi. Maşinanı tirkegen soñ Qalibek äbjil qimıldap traktorşınıñ janına jayğastı da:
– Tart!– dedi bwyırıp. Tauday «Kasemsot» «Audidi» quırşaq qwrlı körmey qırdıñ basına süyrep şıqtı.
Tañ qılañ bere bastaptı. Wyıtqıp soqqan qardıñ ekpini basılar emes.
Qalibek traktordan tüsip, maşinağa otırğan soñ Ädilge:
– Al, zaulay ber!– dedi. Ekeui qwddı bir alapat maydannan jeñispen qaytqan batırlarday. Bir-birine riza edi. Biraz jerge deyin «Küyik asuındağı soğıstıñ» hikayaların aytıp, kijinisip otırdı.
Şaqpaqtıñ beline jaqındağanda qarğa adım jerdi köru mwñ boldı. Say-salanı soqır twman basqan. Eselep, tünere jauğan qar maşinanıñ äynegin birpäste jauıp qaladı. Aynala bop-boz. Jol körinbeydi. Beyne bir jerdiñ betinde emes qiır şeti körinbeytin aspanda wşıp kele jatqanday. Belgi bolarday qarauıtqan qara joq.
Şaqpaqtıñ jeli – erekşe qwbılıs. Jay künderdiñ özinde basqa aymaq aman twrğanda däl osı Şaqpaq asuı borandatıp jatadı. Täkappar Täñirtau men qart Qarataudıñ tüyisetin twsı bwl. Ülken Qaratau jotalarınıñ Qwlantau arqılı ötetin Şaqpaq asuı Wlı Jibek jolınıñ keruen jolı bolğan. Şaqpaqtıñ jeli şığıstan batısqa qaray birneşe täulik soğıp twradı. Osı mañda tuıp ösken Şerağañnıñ: «Ay, Şaqpaq jel, Şaqpaq jel! Kimdi wşırarıñdı bilmeysiñ-au... Aramdardan, ädiletsiz hayuandardan tazartsañ edi...» dep nazdanğanı bar. Şaqpaqtıñ jeli tañdamay wşıradı. Köktemde, küzde jel küşine mingende tipti qwstardıñ özi jer bauırlap qaladı deydi.
Ädildiñ joldı qalay ajıratıp kele jatqanına Qalibek tañ qalıp otır. Es bilgeli jürgizuşi bolğan inisiniñ jerge qaratpasına senedi. Olar maşaqatı mol Şaqpaqtıñ asuınan da, odan keyingi tik örleytin Maşattıñ asuınan da aman ötip, sağat tañğı toğızdan asqanda Şımkent şaharına kirdi.
– Jettik-au, äyteuir! Almatıdan şıqqalı on altı sağat jürippiz,– dedi Qalibek sağatına qarap.
– Jazdıñ küni bolsa altı sağatta jetip keletin jer edi. Mına borannıñ älegi boldı ğoy,– dep Ädil temeki twtattı. Jüzi şarşañqı.
– Men äueli Kiikbayğa telefon soğayın,– dep Qalibek onıñ telefon nömirin terdi.
– Allo, assalaumağaleykum! Men Qalibek degen qwrdasıñız edim.
– Qaleke, aman-esen jettiñizder me?– dedi Kiikbay bwrınnan tanıs adamday jaydarı söylep,– Jaña Tilektes nağaşım zvondap, män-jaydı ayttı. Sizdiñ arqañızda bir ajaldan qaldım deydi. Rahmet! Dosıñız qay auruhanada jatır? Mağan atı-jönin aytsañız. Qoldan kelgenşe kömektesemin.
– Rahmet, qwrdas! Qalağa jaña kirdik. Aytpaqşı, bügin sizdiñ tuğan küniñiz dep edi. Qırıq jasıñız qwttı bolsın!
– A-a, rahmet, rahmet! Dosıñızdıñ atın aytıñız.
– Oblıstıq auruhananıñ reanimaciya böliminde jatır eken. Atı Qasım, familiyası Naurızbaev. «Ökpe arteriyasınıñ tromboemboliyası» degen diagnoz qoyıptı.
– Bizdiñ qasımızda eken. Siz kele beriñiz. Men qazir tauıp, jağdayın bilemin. Eñ mıqtı mamandarğa tapsıramın. Sol kisiniñ janında jolığamız,– dep Kiikbay trubkanı qoydı. Qalibek süysinip qaldı. Tilektes ağanıñ şın tilekşi bolıp jatqanına qattı riza boldı.
– Endi Mayraşqa soğayın,– dep nömirin terdi. Ol trubkanı kötermedi. Tağı terdi. Kötermedi. Adamnıñ köñili qwbılmalı ğoy. Jaña ğana Kiikbaydıñ sözinen keyin kökiregi quanışqa tolğanday edi, endi ayaq astınan uayımday bastadı. «Tek aman bolsa eken! Aman bolsa eken!» dep kübirledi.
– Oblıstıq auruhanağa tike tart. Sol jerden tauıp alamız,– dedi Ädilge.
Reanimaciya böliminiñ aldında kütip otırğan Mayraş Qalibekti körgende ornınan wşıp twrıp, qarsı jürdi. Eki közi bileudey bolıp isip ketipti. Tuğan bauırın körgendey Qalibekti qwşaqtay alıp, eñirep jılap jiberdi.
– Sabır et! Sabır et! Äli-aq bäri jaqsı boladı,– dedi bwl Mayraştıñ arqasınan qağıp.
– Äli esin jiğan joq. Apparattıñ astında jatır. Tünimen osı jerde otırdım. Ne bolar eken, Qwday-ay?– dep Mayraş jaulığınıñ wşımen közin sürtti. Qalibek reanimaciyanıñ esigin eppen aşıp, sañılaudan qarap edi, Qasımnıñ aynalasında bir top däriger qorşap twr eken. Esikti qayta jaba qoydı. Arada bes-altı minut ötkende işten aq halat kigen orta boylı, domalaq jüzdi däriger şıqtı. Ol dälizde otırğandarğa bayıptay qarap, Qalibekke bwrıldı.
– Qalibek, siz be?– dep qolın berdi,– Men Kiikbaymın. Qalay jettiñizder?
– Amaldap keldik. Qasımnıñ jağdayı qalay? Beri qaraytın türi bar ma?– dedi Qalibek dosın şın uayımdap.
– Uayımdamañızdar. Beri qaraydı. Qoldan kelgenniñ bärin jasaymız. Qazir wyıqtap jatır. Üş-tört sağattan soñ özine kele bastaydı. Sizder mına därilerdi tezdetip tauıp keliñizder. Basqası özimizde bar,– dep tildey qağazğa üş däriniñ atın jazdı.– Bwlar öte qımbat däriler. Osıdan tez oñaladı.
Qalibek pen Ädil janwşıra izdep, eki-üş jerge barıp, aytqan därilerdi tez jetkizdi. Därilerdi qabıldap alğan däriger:
– Bwl jaqsı boldı. Qazir qoldanamız. Endi uayımdamañızdar,– dep işke kirip ketti.
Tüsqayta Qasım közin aştı. Qalibek iığına aq halat jamılıp jan dosınıñ qasında otır. Onıñ oñ qolın alaqanına salıp, dostıq köñilin sezdirgendey qısıp-qısıp qoydı. Qasım qattı älsirep qalıptı. Älsiz dauıspen äreñ söylep:
– Qali, sağan rizamın! Bärin Mayraştan estidim. Kömegiñe köp rahmet! Endi bwl päleketke boy bermeymin,– dedi.
Qali men Ädil sol küni keşte boranmen alısıp jürip Aqqwm auılındağı qara şañıraqqa jetip toqtadı. Köpten sağınğan anası men bauırlarınıñ qwşağına enip, meyirimine bölendi. Joldan silesi qatıp, şarşap kelgen ekeui keşki astı işken soñ erterek jatıp qaldı.
Qalibektiñ erte twratın ädeti edi. Tañ qarañğısında tısqa şıqtı. Tuğan üydiñ töseginde jatqannan ba, wyqısı qanıp qalıptı. Dalada qar basılğan eken. Taza auanı tereñ jwtıp, qos qolın ayqara sozıp, rahattanıp kerilip aldı. Qalıñ qardı küpildete keşip qora jaqtı aralap qayttı. Qalada jürgende auıldıñ köñiniñ iisin de sağınadı. Qoranıñ esigin sıqırlata aşıp, işine kirip, jılqını da, siırdı da bir-bir sipap şıqtı.
Şirkin, auıl! Qalıñ qardıñ astında şağın auıl mülgip twr. Balalıq şağı köz aldınan tizilip ötti. Qalibek üşin osı auıl Jer jahannıñ kindigi siyaqtı körinedi. «Ärkimniñ tuğan jeri – Mekke-Mädina şaharı» degen. Qalibektiñ Mekkesi de, Mädinası da osı auıl. Bir küni mäñgilik wyqığa ketse, kelip jatatın qasietti topırağı da osı auıldıñ töbesinde. Aqqwmda ötken ömirin esine alıp, biraz tebirenip twrdı.
Qalibek qaytar joldı oyladı. Qwmalaqşı Älimanıñ aytqandarı oyına oraldı. «Kiiktiñ bwrqağı». Bügin Jeltoqsannıñ on segizi boldı. «On jetinşi - on segizinşi jwldızdarı qauipti» degen edi. On jetisinen äyteuir aman ötti. Biraq jolda körgen azabın qalay wmıtadı? Batırğa da jan kerek. Bügin jolğa şıqpauğa bekindi. Erteñ jol basılıp, künniñ közi aşılğanda şığayın dep şeşti. Tağı bir kün anasınıñ qasında bolıp, mauqın basqısı keldi.
Tañğı şäydi işip bola bergende Almatıdan Ädildiñ üyindegi kelin telefon soqtı. Ol jazatayım qwlap, tobığın taydırıp alıptı. Ayağın müldem basa almay qalğan körinedi. Ädilden maza ketti.
– Jolğa jinalayıq. Janım tınım tabar emes,– dedi Ädil küyip-pisip.
– Erteñ jürsek dep edim. Amal qanşa?– dep Qalibek kelisim berdi.
Ekeui qas qağım älette üydegilermen qoştasıp, maşinağa otırdı da auıldan şığıp ketti. Joldı qısqartu üşin Şımkentke soqpay Qaramwrttıñ töte jolımen ilbip, Mankentti aynalıp Almatığa baratın küre jolğa tüsti. Arı-beri jürgen ülkendi-kişili köliktiñ qarası köbeyipti. Keşegidey emes, Qalibek bügin «Kiiktiñ bwrqağın» iştey qattı uayım qıldı. Älimanıñ «Avtokatostrofağa tüsuiñ mümkin» degeni oyınan ketpey-aq qoydı. Küre jolğa şıqqanda bayqağanı trassa köktayğaq eken. Tañnan beri jürip jatqan köp kölik joldıñ qarın tep-tegis etip taptağan. Künniñ közi şıqqan soñ joldıñ beti jıltırap, jayau adam ayağında twra almastay «mwz aydınına» aynalıptı. Ädette qırıq minutta jetip baratın Tülkibasqa deyin tasbaqa ayañmen jılıstap, eki sağat jürdi. Qalibek Ädilge bayqatpağanmen, iştey Allağa jalbarınıp, dwğasın oqıp keledi.
Tağı birer sağat jürgende bwlar Küyik asuınan ötip, Tarazğa tayau jerdegi Ayşa bibiniñ kesenesine bwrıldı.
– Qwran oqıp şığayıq,– dedi Qalibek,– Äruaqtardıñ razılığı üşin. Wzaq jolda ne kütip twrğanın kim biledi? Äulielerdiñ, ata-babalarımızdıñ ruhı jebep jürer.
Qalibek qatım Qwranğa jüyrik. Universitette arab tilin jetik oqığan. Köptegen sürelerdiñ mağınasın sözbe söz tüsinip oqidı. Äueli keseneniñ şıraqşısına bir para Qwran oqıttı. Sodan keyin özi ädemi maqammen «Ayatül kürsi», «YAsin», tağı birneşe qısqa sürelerdi qaytaladı. Süt pisirim uaqıt oqılğan sürelerden keyin, Allağa jalbarınıp wzaq dwğa jasadı.
Qorday asuınıñ biigine şıqqanda tün qarañğılığı qoyulanıp qalğan kez bolatın. Rul'de Ädil otırğan. Joldıñ oñ jaq beti qwlama jar edi. Bwlardıñ qarsı aldınan şamdarı jarqırağan Kamaz körindi. Artqı jaqtan tağı bir Kamaz taqalıp keledi. Auır jük kölikteri siridey qatqan köktayğaq mwzdıñ üstinde tejegişti basqanmen toqtay alması anıq. Bir sıdırğı jıldamdıqpen jüyitkip kele jatqan «Audi» kenet ğayıptan tayıp, köktayğaqtan şatqayaqtap ketti de, Ädildiñ ırqına bağınbay irektey jöneldi. Qalibek: – Abayla!– dep ayğaylap jiberdi. «Audi» sırğanağan küyi jüz seksen gradusqa aynalıp, qarsı jolaqqa şığıp ülgerdi. Şığıstı bettep kele jatqan arttağı Kamaz güjildep, jelimen sipap öte şıqtı. Bwl sätte jaña ğana aldınan köringen Kamaz da zulap kelip qalğan edi. Äne-mine degenşe bwlardı oñdırmay soğıp, basıp ötetin... Rul'di oñdı-soldı şır aynaldırıp, jantalasqan Ädil gazdı soñına deyin basıp kep jiberdi. Maşina besti ayğırday ışqına kisinep, solğa qaray aynaldı. Sol sätte «Audidiñ» biik jardan tömen qaray wşarına kümäni qalmağan Qalibek baladay bürisip, közin tars jwmdı. «Ölgen degen osı eken!» dep oyladı. Batıs boylap eñkildep kele jatqan Kamaz jarğa qaray bet alğan «Audidiñ» artqı sol jaq bwrışın ile soqtı. Sart etken dauıs şıqtı. Soqqı tigen jeñil maşina jarğa jetpey, tayğanaq joldıñ üstinde aynalıp ketti.
Twmsığın Almatı jaqqa qaratıp, artqı oñ jaq büyirimen jardıñ şetindegi kürtik qarğa soğılıp toqtadı. Bwlardıñ ölgen-tirilgenine qaramağan Kamaz sol ekpinimen toqtamay kete bardı.
Qalibektiñ jüregi auzınan şığa jazdadı. Dir-dir etip, melşiip qattı da qaldı. Ädilde de öñ joq. Aman qalğanına közi jetip «U-uh!» dedi. Qas qaqqanday sätte qanday jağdayğa tap bolğandarın bajaylauğa mwrşaları bolmadı.
Osı jolı ajalmen anıq betpe-bet kelgenin tüysingende Qalibektiñ twla boyı şımırlap ketti. Däu qara Kamazdıñ beynesine enip, jürekterine swr jebedey qadalğalı kele jatqan swm ajaldıñ oğınan ağayındı ekeuin Qwday qaqtı. Jan saqtau mümkin bolmağan alapat apattan Qwdaydıñ qwdiretimen aman qaldı.
– Maşinanı öşir, Ädil. Sırtqa şıq!– dedi Qalibek esin jiıp.
«Kiik bwrqağınıñ» ayazdı suıq tüninde, közge türtse körgisiz qarañğıda, tüpsiz şıñırau – qwlama qwzdıñ wşar basında, aq qar, kök mwzdıñ üstinde Qwbılağa qarap jüreley otırğan küyi Qalibek bas kötermey Qwran oqıdı. Qwran oqıp otırıp sana tükpirimen oylandı. Özegin uday qarığan ökinişti aqiqattıñ tizbegi sanasında sayrap qoya berdi:
Biz adamdar – künäharmız. Künahar bolmasaq – Qwdayımızdı wmıtpas edik. Qwdayımızdı wmıtpasaq – keude kerip, taltañdap, özim Qwdaymın demes edik, jwmır jerdiñ betinde özimiz mäñgi twratınday körmes edik, ötkinşi ömirdiñ şınayı mänin tüsinuge tırısar edik, adamgerşilikten aspas edik, imanımızdı joğaltpas edik, sät sayın künä keşpes edik. Künahar bolmasaq...
Biz Qwdaydıñ qwdiretin nege moyındamaymız? Onıñ bizdi qalasa öltirip, qalasa tirilte alatınına nege senbeymiz? Alla eger qalasa astamsınğan pendeni bir mezette müsäpir ete alatının nege wqqımız kelmeydi? Täñir panasına almasa qorğansız beyşara, sorlı ekenimizdi nege oylamaymız? Däl qazir Qwday qaqpağanda qıp-qızıl qanğa bögip, Kamazdıñ astında ma, qwlama jardıñ tübinde me, mılja-mılja et bolıp jatpas pa edik? O, Täñirim! Künähar pendeñdi keşire gör! Keşire gör!
Qalibek Qwdaydıñ aldında täubasına jaña kelgendey, jan-jüregi ezilip jılap jiberdi. Älima qwmalaqşınıñ «Kiiktiñ bwrqağında» jolğa şıqpa» degeni osı eken ğoy dep tüygen ol üyge jetkenşe dwğasın iştey qaytalaumen boldı.
Temirğali Köpbay
Abai.kz