Qıtaydağı qazaq ädebietiniñ körnekti ökili, jazuşı Orazhan Rahmanbekwlı Ahmet ana jolı wlttıq portaldardıñ birine bergen swhbatında qazirgi jäne bwrınğı jazuşılarımızğa öz bağasın bere kele Raqımjan Otarbaev ağamızdıñ mälimdemelerine de öziniñ qarsı uäjin bildirgen edi. Ärine, Orazhan ağanıñ är sözi däleldi de däyekti bolğandıqtan nısanağa döp tiip jatqanın bwl jerde qaytalap jatudıñ özi artıq şığar.
Äsirese, Orekeñniñ «Eger ornatqan tarazımız şın tarazı bolsa, söz joq, wlttıq müdde jolında basın bäygege tikken han Kene orıs otarşıldarınıñ qandı şoqparı Qwnanbaydı basıp tüseri mwndağı söz. Şın mäninde, Qwnanbay – bir Abay emes, mıñ Abaydıñ äkesi bolsa da, qazaq halqı aldında qılmısker» - dep erekşe atap körsetkeni eşkim kütpegen jañalıq boldı.
Qwnanbay turalı bwrın birli-jarım kitap jazılıp, (B.Saparalı «Qwnanbay qajı») ötken jılı arnayı fil'm körsetilip, qoğam ol kisiden aytulı äri biregey twlğa jasap jatqan kezde mwnday pikir aspannan jasın tüskendey köringen bolar edi. Sol sebepten de biraz jwrt er toqımın bauırına alıp, jatıp kep tulaytın şığar dep öz basım kütkenmin. Biraq, äli künge deyin tım-tırıs. Tipti, qıñq etken tiri jandı körmedim. Mwnı orıstar aytpaqşı, «molçanie - znak soglasiya» dep tüsinuge bolatın şığar.
Ağamızdıñ aytıp otırğan keleli sözderi, jazuşı retindegi özindik qisındı payımı köñilge qonımdı bolsa, onımen kelispey qayda barasıñ. Şın sözge toqtay biludiñ özi aqıldılıqtıñ belgisi bolsa kerek. Men Orazhan ağanı tanımaymın. Bwrın-soñdı şığarmalarımen de tanıs-bilis emespin. Biraq, oqırman retinde aytayın, osı swhbatınıñ özi-aq ol kisiniñ wlı jazuşı ekenin ayğaqtap twr. «Teñizdiñ dämi tamşısınan-aq bilinedi» deydi ğoy, adamnıñ işki äleminiñ qanşalıqtı tereñ twñğiıq ekenin bir auız sözinen de añğaruğa bolatın siyaqtı.
Men student kezimnen jäne büginge deyin orıs jazuşılarınıñ jurnalisterge bergen swhbattarın mümkindik bolsa, jibermey oquğa tırısamın. Orazhan ağamnıñ swhbatın oqığannan keyin men ol kisini orıstıñ Valentin Rasputin qatarlı şoqtığı biik qalamgerlerdiñ deñgeyindegi ülken jazuşı dep tanıdım. Oyı men payımı sol deñgeyles dep özimşe bağalap otırğan jayım bar. Bwl meniñ jeke pikirim, bireu keliser, bireu kelispes.
Mwnımen ne aytqım keldi? Biz birtwtas qazaq ädebeietiniñ ajıramas bir bölşegi şeteldegi qazaq ädebietin, sonıñ işinde, qıtaydağı qazaq jazuşıların äli bilmeymiz. Bügingi küni jalğız Qajığwmar Şabdanwlınıñ bir ğana «Qılmıs» attı altı tomdığın maldanıp qana otırğan jayımız bar. Şındığın aytqanda, keyde bilsek te «äy, osılarda ne bar ğoy deysiñ» degendey sıñay tanıtıp, mensinbey mwrın şüyire qaraytın jaman ädetimiz tağı bar. Mıqtı ekendigin añğara qalsaq tağı da iştarlıq tanıtqanday ünsiz qala beretin ittigimizdi de jasırıp qaytemiz.
Sonday-aq, qıtaydağı qazaq ädebietiniñ inju-marjandarımen tolıqtay tanısuımızğa eleuli bir kedergi – olardıñ şığarmalarınıñ töte jazumen taralğandığı bolsa kerek. Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı «Şeteldegi qazaq ädebieti» seriyasımen azın-aulaq kitaptar şığarıp jatqanımen, ol mülde jetkiliksiz. Ayta bersek, mwnday mañızdı şaruamen birer qoğamdıq birlestiktiñ ğana aynalısıp, mädeniet ministrligi men jazuşılar odağı köz jwmıp otıruı eldigimizge sın, süyekke tañba.
Bwl jerde men söz etip otırğan jazuşı Orazhan Rahmanbekwlı Ahmet 1955-58 jıldarı Şınjañ institutınıñ til-ädebiet fakul'tetin bitirgen soñ «wltşıl» degen ayıp tağılıp, Qıtaydağı äygili jazalauşı orın sanalatın Tarımğa aydalğan körinedi. Keyin tuğan jerine oralıp, jergilikti bilik ökilderiniñ wdayı baqılauı astında bolğan.
1980 jılı ğana tolıq aqtalıp, şığarmaşılıqpen emin-erkin aynalısa bastağanın eskersek, osal jan bolmağanın añğaramız. Maonıñ twsında halıq işindegi eñ ozıq oylı twlğalar köbirek qısım körgenin eskersek, jazuşınıñ deñgey-därejesin bajaylay beruge bolatın şığar.
Keyin wzaq jıldar boyı «İle aydını» jurnalında bas redaktor, İle qazaq oblısı jazuşılar qoğamınıñ törağası qızmetin atqarğan. Alğaşqı äñgimesi «Kişkene suretşi» 1956 jılı «Şwğıla» jurnalında jarıq körgen. Odan keyingi şığarmaları 1979 jıldan bastap qana jariyalandı. «Özgergen öñir», «Qwmdağı izder», «Kök beles» romandarı, «Amanat» trilogiyası, «Köktemgi oylar», «Sönbeytin şıraq», «Eñ soñğı köz jas», «Jasıl baqşa», «Twlpardıñ soñğı twyağı» sekildi äñgime-hikayattarı jarıq körip, köptegen şığarmaları qıtay, moñğol, korey, wyğır, qırğız tilderine audarılğan eken. Sonımen qatar işinara japon, ağılşın, arab tilderine tärjimalanğan tuındıları da barşılıq deydi.
Ağamızdıñ Qıtaydağı türli wlt diasporası jazuşılarına beriletin memlekettik sıylıqtı (qazirgi «Twlpar» sıylığı) üş märte – 1981, 1986, 2012 jılı ielengen birden bir jazuşı retinde tanıluınıñ özi nege twradı.
Orekeñ jurnalist Älimjan Äşimwlına bergen tağı bir swhbatında: «Biz Qazaqstandağı qazaqtar ayta almağan, jaza almağan keybir jayttardı ayttıq. Öytkeni bwl kisiler şığıs ädebietiniñ dästürin tastap qoyıp, Europağa ketip qalğan. Ne bir şığarmalardı hanzu tiline audardıq. Olarğa bwl şığarmalar Europanıñ auzınan tüsip qalğanday äser qaldırdı. Öytkeni hanzular Europonıñ şığarmaların äldeqaşan oqıp qoyğan.
Sondıqtan şığıs ädebieti men wlttıq ädebietimizdiñ tamırınan när aluımız kerek. Sol dästürdi qalpına keltirip, wlttıq ädebietimizdi bayıtuımız qajet. Qazirgi şığarmalardı oqıp otırsañız qazaqtıñ harektri, qazaq obrazı joq dese de boladı. Keybir şığarmalardı özimiz de qabılday almay qaldıq. Keşke deyin boyamalap körsetetin Europanıñ seri jigiti men sılqım bikeşteri sekildi kez kelgen jerde bas salıp süyise ketetin qazaqtı bwrın kördiñ be?
Mäselen, M.Äuezov «Abay» romanında köringen qızdı köringen jerde bas saldırıp süydirgen joq qoy. Abay men Toğjan ekeui bir tün otırıp äñgimelesken kezde de Abayğa Toğjandı süydirmek twrmaq, qolın wstatqızğan joq qoy. Sondıqtan prozamız bolsın, poeziyamız bolsın wlttıq dästürge, şığıs ädebietine bet bwrıp, tamırına qan jügirtuimiz kerek. Şıñjañ qazaq ädebietinde äli qazaqı minez, wlttıq boyau, wlttıq harakter bar.
Jaqsı bolsaq ta özimiz, jaman bolsaq ta özimiz ädebiet aydınında şıqsaq dep eñbektenip jatırmız. Sondıqtan da qazaqtıñ armanı ne, oyı ne, tilegi ne degen sekildi närselerdi oylap köru kerek. Keñes ädebieti kezindegi köp jazışularda «qazaq» degen söz joq, wlttıq mäsele joq, socialistik adam bar. Osı ädebietti älige deyin ülgi qılıp otır. Men qay şığarmamdı jazsam da wttıq müddeni jazdım» - deydi.
Olay bolsa, däl qazirgidey wlttıq müdde sınğa tüsip, kürdeli problemağa aynalğan twsta biz eñ aldımen töl ädebietimizdiñ tört qwbılasın tügendeuge küş saluımız kerek. Ol üşin eñ aldımen ejelgi Şığıs Türkistan jerinde ğwmır keşip jatqan, Altaydıñ arğı jağındağı qandastarımızdıñ ädebi tuındıların krillicağa köşirip, ata jwrtta keñinen nasihattaluın qolğa alğanımız abzal.
Bwl mäseleni jay söz jüzinde qoldap qana qoymay memlekettik mädeniet qorınan arnayı qarjı bölinip, arnayı jwmıs toptarın wyımdastırıp qolğa alğanı jön bolmaq.
Quandıq ŞAMAHAYWLI
Abai.kz