Söytip Qazaqstanğa Türkiya Prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan keldi. Ol Elordada ötetin Islam elderi sammitine qatısadı. Sammit öterden säl erte kelgen Erdoğan qazaq köşbasşısımen kezdesip, birqatar mäselelerdi talqıladı.
Bwl Rejep Tayıp Erdoğanıñ Qazaqstanğa birinşi märte kelui emes. Prezident Nwrswltan Nazarbaevtı erekşe qwrmetteydi. «Türki elderiniñ aqsaqalı» dep aydarlı at tağıp, arqasınan qağıp jür.
Erdoğannıñ elimizge kelui turalı qoğamda türli pikirler aytılıp, jazılıp jatır. Deytwrğanmen, Erdoğannıñ Qazaqstanğa keluindegi bastı missiya qanday? Türik Prezidenti bwl jolı da qazaq-türik liceylerin jabudı, Türkiya biliginiñ qwzıretine tapsırudı swray ma? Äled basqa jayttardı söz etpek pe? Türkiya Prezidentiniñ bügingi sayasi portreti qanday? Biz, mine, osı mäselelerge toqtalamız.
M'yanmadağı genocid pen Türkiyadağı qudalau
«Dailysabah.com» agenttiginiñ aqparatına süyensek, Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaevpen M'yanmadağı qandı qırğındı talqılaydı.
«Prezident Rejep Tayıp Erdoğan Prezident Nazarbaevpen Myan'madağı jantürşigerlik jayttı jäne Gülenniñ terrorlıq wyımımen (FETÖ) birlesip küresudi talqılamaq», dep jazadı türik basılımı.
Iä, M'yanma biligi Rohindja mwsılmandarın quğın-sürginge salıp, aqırında 400-den astamın öltiripti degen aqparat jariya bolısımen, Türkiya Prezidenti M'yanmadağı jan türşigerlik oqiğanı genocid dep tanitının aşıq jetkizdi. Mayan'ma Odağımen körşiles qonıstanğan Bangladeş biliginenen rohindjalıqtarğa bosqın retinde baspana berudi swrap, bwl üşin aqı töleuge äzir ekenin de ayttı.
BWW-nıñ özi bir auız «läm-mim» demey, tilderin tistep otırğanda Erdoğanıñ bwl «erligi» halıqaralıq BAQ-ta qızu talqılanıp jattı.
Mine, «Theguardian.com» basılımı jazdı. Türkiyanıñ Sırtqı ister ministri Mevlüt Çavuşoglı Bangladeş biligine qarata aytqan sözinde rohindja mwsılmandarın qabıldaytın bolsa, şığındı Türkiya öteuge äzir degendi jetkizdi.
Rohindjada 120 mıñday adam bar. Olarğa M'yanma biligi azamattıq bergen joq. Bosqın da emes. Biraq, bosıp jür. Olardı Bangladeş biligi şekarasınan kirgizse, aqısın şın mäninde Erdoğan töley me? Bwl da qızdı-qızdımen aytılğan söz boluı äbden mümkin.
Anığında Türkiya Prezidentiniñ özin mwsılmandardıñ qamqorşısı obrazında körsetui – Islam memleketteri işinde liderlikke wmtılıs dep bağalauğa äbden boladı.
Aytpaqşı, M'yanmada «beybit» basqaruşısı Aun San Su Çji eldegi qudalaudı, qırğındı tüsindirip, BAQ-qa pikir bildirdi.
«BVS.com» aqparatına sensek, Nobel' sıylığın alğan M'yanma basşısı telefon arqılı Rejep Tayıp Erdoğanmen söylesip,Ükimet Rakhayn ştatındağı är adamdı qorğap otırğanın ayta kelip bılay deydi:.
- Adami qwqıqtardan ayırılu, demokratiyalıq twrğıda qorğau degenderdiñ ne ekenin biz bir kisidey, tipti, köbinen jaqsı bilemiz. Sondıqtan da biz eldegi barlıq adamdardıñ qwqığı qorğaluın, sayasi ğana emes, äleumettik jäne adami twrğıda qorğaluın qadağalaymız. (San Suu Çji: Ms Suu Kyi is quotedassaying: "We know very well, more than most, what it means to be deprivedof human right sand democratic protection).
Sonday-aq, Aun Suu Çji eldegi jayttarğa qatıstı älemdik BAQ-ta dezinformaciya jasalıp jatqanın da mälim etti.
Bwl Rejep Tayıp Erdoğan mırza men Nobeli bar basşınıñ arasında bolğan äñgime.
Ras, Erdoğanıñ joğarıdağı jasağan qadamı qaltqısız-aq. Al naqtı äreket qane? Onı uaqıttıñ enşisine qaldırdıq.
Degenmen, ädildigin aytsaq, M'yanmidegi qan-qasaptı dini alauızdıqtan göri etnosaralıq qaqtığısqa jatqızğan dwrıs bolar. Sebebi, Arakandağı alauızdıq eki taraptıñ jerge talasınan bastalğan. Biz M'yanmi biligin aqtamaymız. Qarulı bilik pen buddist-terroristerdiñ qudalauına rohindja halqı wşıradı. Osı jerde Erdoğan mwsılmandardı qwtqaruşı keyipte jalt ete qaldı.
Qudalau demekşi paradoks. M'yanmi mwsılmandarın qwtqaruşı Rejep Tayıp Erdoğan Türkiya mwsılmandarın nege qudalauda?
Tayıp Erdoğan 2016 jılğı «töñkeristen» keyin 100 mıñnan astam adamdı qızmetinen quıp, ondağan mıñ türik azamatın türmege japtı. Olarğa tağılğan ayıp – Erdoğan biligine qarsı şığu, töñkeris jasau. Qazirgi tañda Bilikti töñkerip tastay almağan töñkeristen keyingi tazalau processi kezinde Türkiya barlau qızmetiniñ 87 qızmetkeri jwmıstan şığarıldı. Onıñ 52-sine qatıstı qılmıstıq is qozğaldı. Tağı 141 qızmetkerge qatañ sögis jariyalandı.Ankaranıñ şeşimimen 100 mıñnan astam policiya, äsker jäne memleket qızmetkeri jwmıstan şığarıldı.Küni büginde Türkiya türmelerinde 17 mıñ äyel, 568 balanın otırğan körinedi. Bwl naqtı derek. 17 mıñ äyeldiñ töñkeriske qanday qatısı bar?Bilim jäne ğılım Ministrliginde 15 mıñ 200 adam jwmıstarın toqtatuğa bwyrıq aldı. Al jekemenşik wyımdarda 21 mıñ mwğalim qızmettik licenziyalarınan ayrıldı.İşki İster Ministrligi, ortalıq jäne provinciyalıq wyımdarında barlığı 8 mıñ 777 adam qızmetterinen alastatıldı.Joğarı sottıñ (YArgıtay) 140 jäne Memlekettik keñes (Danıştay) 48 müşesi jöninde de tergeu bastaldı. 2 mıñ 745 sud'ya, äkimşilik sot pen prokurorğa qatıstı da qamauğa alu şeşimi şığarıldı.
Joğarıdağı cifrlardan neni añğardıq? Bwlar Erdoğan aftoritarizmine qarsı şıqqandar. Qara tizimdegiler. Eñ qızığı – mwsılmandar. Genocidpen quğın-sürginge janı qas Erdoğan öz elinde osınşama adamdı qudalau sayasatın küni büginge deyin jalğastırıp keledi. Sonda, Erdoğan mwsılmandardı qorğauşı ma, älde kerisinşe me?
Türik liceyindegi türikterdi qudalau sayasatı
M'yanmige oralayıq, mwnda 20 jıldan beri jwmıs jasap kele jatqan «türik liceyleri» bar. Iä, Erdoğan tüngi tüsinde «äzireyil» keyipinde köretin - Fethullah Güleniñ qatısı bar deytin türik liceyleri.
«HORIZON International school» (qazaqşağa qotarsaq, Kökjiek Halıqaralıq mektebi boladı) dep atalatın bwl mektepterde türik azamattarı oqıtuşılıqpen aynalısqan.
«Frontiermyanmar.net» saytında «HORIZON» mektebine türik oppoziciyasımen baylanısı bar degen küdik boyınşa tekseru jürgizilgeni jazıldı. M'yanmidiñ bilim ministrligi arız jazıp, «terroristik toppen baylanısı bar» degen küdik boyınşa tekseris jasalğan (Alleged links to 'terrorist organisations' prompted the Ministry of Education to file a case against the international school for not having a licence, even though it is not eligible for a school licence under Myanmar law.The case appears to stem from the international school's alleged links to Turkey's opposition movement.)
Mine, gäp qayda jatır. Türik oppoziciyasımen baylanısı bar degen küdikti Ankara aytıp, M'yanmi biligi tekseris jasaydı.
Sol «Frontiermyanmar.net» saytı «2016 jılğı Türkiyadağı bolmay qalğan tökeristen keyin M'yanmi policiyası tekseris jasağan.Bwl oqiğadan keyin (2016 jılğı töñkeris äreketin aytıp otır) Erdoğan sayasi opponentterin, äsirese AQŞ-ta twratın Fethullah Gülenmen baylanısı barlardı qudalay bastadı» , dep jazadı (The investigation was launched by Myanmar police shortly after a failed coup against Turkish President Recep Tayyip Erdogan in July 2016. The coup attempt prompted Erdogan to launch a massive crackdown on political opponents, particularly those linked to Fethullah Gülen, a US-based cleric.).
Ol ol ma, «turkeypurge.com» saytı taratqan aqparatta, Erdoğan biligi Gülenmen baylanısı bar degen 120 mıñday adamdı twtqındağanı jazıldı (Turkey has already detained more than 120,000 people over their alleged or real ties to the movement at home before spreading its crackdown to overseas.). Movement– qozğalıs dep otırğanı (FETÖ) bolsa kerek. Osı twsta ayta ketu kerek, bıltırğı jılğı bolmay qalğan «töñkeris» kartinasınan keyin Türkiyada «dabıl» rejimi äli alınğan joq. Türkiya biligindegi köp qadam Konstituciya emes, qaulı arqılı jüzege asırılıp kele jatır.
Türik (mwsılman) mwğalimderiniñ janayqayı
M'yanmi biligimen kelisimge kelgen Rejep Tayıp Erdoğannıñ ıqpal etuimen türik oqıtuşıları Türkiyağa deportaciyalandı. Al onda mwğalimder türmege qamaluda. Bwl M'yanmidegi mwğalim Mwhammed Furkan Sökmen. Mwhammedtiñ janayqayın özderiñiz tıñdañızdar: https://turkeypurge.com/teacher-detained-in-turkey-after-forcibly-returned-from-myanmar-thailand
«Osı bir tamaşa merekeniñ küninde anamnan ayırılıp qaldım. Topıraq saluğa mümkindik bermegen zalımdarğa rabbımnıñ Qahar atın aytamın!». Bwl da bassauğalap jürgen türik mwğalimi Ahmet Çakırdıñ «Feysbuk» jelisindegi jazbası.
Iä, Rejep Tayıp Erdoğannıñ Qazaqstanğa är keluindegi bastı missiyası qazaq-türik liceylerin jabu, ondağı türik mwğalimderin qudalau ekenin ekiniñ biri biledi. Öytkeni, Erdoğan mırza är kelgeninde osı mäseleni söz etedi.
Tipti, Prezident Nazarbaev bwl oqu orındarın tekseruden ötkizetinin, eger Qazaqstan zañına qarsı qanday da bir belgi anıqtalatın bolsa, dereu jauıp tastaytının aytqan. Nätijesinde, «tekseris jasalıp, Qazaqstan Zañına qayşı eş äreket anıqtalmağanın, oqu QR Bilim ministrligi bağdarlaması boyınşa jürgizilip jatqanın» ayttı ("Soglasno provedennoy nami proverke, nikakih kazahstanskih zakonov oni ne naruşali. Programma obuçeniya sostavlyaetsya na osnove uçebnoy programmı Ministerstva obrazovaniya RK", - skazal Nazarbaev.»). Bwl turalı «timeskz.kz» jazdı.
Onıñ üstine, qazir bwl mekterdiñ atauı özgertildi. «Bilim» innovaciyalıq mektepteri. QR Bilim jäne ğılım ministrligine qaraydı. Qazaq-türik mektepteriniñ negizin Qazaqstan Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev pen Türkiyanıñ bwrınğı Prezidenti Twrğıt Ozal birge qalağan edi. Qazaqstannıñ bilim beru isine eleuli üles qosqan bwl mektepterge Erdoğannıñ şüyliguin türik liceylerin Erdoğannıñ atışulı wlı Biläl Erdoğan basqaratın «Maarif» qorınıñ menşigine ötkizu äreketimen baylanıstıruğa boladı.
Birneşe aydan beri, QTL-degi (Bilim jäne innovaciya liceyleri) wstazdardıñ basına tüsken qiın jağdaylar turalı ardager wstaz, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Säule Meşitbayqızı jazdı (http://abai.kz/post/58750).
Osıdan tura 1 jıl bwrın Rejep Tayıp Erdoğan men Nwrswltan Nazarbaev kezdesti. Sol kezdesude Elbası «Qazaqstanda jwmıs istep twrğan mektepter – bizdiñ memlekettiñ mektepteri. Bwl mektep oquşıları Qazaq, orıs, ağılşın jäne türik tilderinde bilim aladı. Mektepterde jwmıs isteytin oqıtuşılardıñ 90 payızı Qazaqstan azamattarı jäne tek 8-9 payız oqıtuşılar Türkiyadan balaların oqıtu üşin keledi.
Ol mektepterde bilim beru sapası öte joğarı. Bilim alatın 9 mıñ balanıñ birneşe mıñı älemdik olimpiada, bayqaulardıñ jeñimpazdarı, olardıñ barlıqtarı universitetterge tüsedi» dedi.
Endeşe, Türkiya Prezidentiniñ Qazaqstannıñ menşigindegi mekteptiñ bilim jüyesine qol swğuı qalay?
Qazirgi tañda Türkiya Prezidenti jürgizip otırğan sırtqı sayasatqa toqtalsaq, Türkiyamen tatu sayasat wstanıp otırğan sanaulı memlekettiñ biri – Katar. Europa odağımen ekijüzdi sayasat wstanadı. 2006-2007 jıldarı Europağa integraciya jasap kördi. Demokratiyalıq jolğa tüsuge tırıstı. Ekonomikalıq, qwqıqtıq reformalar jasadı. Qazir Erdoğan Euraziyalıq integraciyağa auıstı.
Reseymen ekibastan alauız bolıp keldi. Aradağı wşaq dauınan keyin Prezident Nazarbaevtıñ bitimgerlimen tınıştaldı.
AQŞ-Türkiya qarım-qatınası qırıqpışaq. Äsirese, AQŞ 2013 jılğı jemqorlıq operaciyasına qatısı bar Reza Zarrabtı qamap, Erdoğannıñ eñ senimdi adamdarınıñ biri, Türkiyanıñ eks-ekonomika ministri Mehmet Zafer Çaglayanğa qatıstı N'yu Yorktiñ oñtüstik okruginiñ prokuraturası qılmıstıq is qozğadı. Türik-iran käsipkeri Reza Zarrab pen Türkiyalıq 9 şeneunik asa iri kölemde AQŞ aqşasın Türkiya arlıqı Iranğa audarumen aynalısqan. Bwl üşin Mehmet Zafer qomaqtı sıyaqı alıp otırğan.
Al Rejep Tayıp Erdoğan bolsa, bwl iske qatıstı mälimdeme jasap, «AQŞ jaqtan bwl iske qatıstı öte jağımsız iister sezilip jatır. Bwl jerde men aşıq aytamın, eski ekonomika ministrimizge tağılğan bwl ayıp, bükil Türkiya jwrtına tağılğan ayıp» ("Burada bizim eski ekonomi bakanımıza yönelik atılan bu adımı açık söylüyorum ben Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik bir adım olarak değerlendiriyorum. Şahsına yönelik bir iddiayı ortaya koyabilmiş değiller" dedi.). dedi (http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/siyaset/819330/Erdogan_dan_Zafer_Caglayan_aciklamasi__Cok_pis_kokular_geliyor.html).
«Cumhuriyet.com.tr» taratqan bwl aqparatta Erdoğan mırzanıñ AQŞ ayıbın sayasi dep bağalağan.
Käsipker Reza Zarrabqa Iranmen kelisim jasap, Türkiya sayasatkerlerine para wsınıp, bäsekelesterin tıqsırıp otırğan degen ayıp tağılğan. Zarrabtıñ parasın alğandar qatarında Türkiyadağı eñ iri «Halkbank»-tiñ bas direktorı bolğan Süleyman Aslan, eks-ekonomika ministri Zafer Çaglayan, İİM ministri bolğan Muammar Güler, Eurintegraciya ministri bolğan Egemen Bagış bar. AQŞ bwl azamattardıñ «jemqorlıq operaciyası» kezinde äşkerelengenin ayttı. Däl sol jemqorlıq operaciyası men «Ülken para» isinde Erdoğannıñ wlı Biläl Erdoğannıñ da esim-soyı elge belgili bolğan.
Bwl turalı tipti, Türkiyanıñ Halıqtıq-respublikalıq partiya (SNR) jetekşisi Kılıçdaroglı mälimdeme jasap, Türkiya biligin ayıptadı.
«Ayaq kiim qorabına jasırılğan dollarlar kimniñ üyinen tabıldı? Eseptik maşinalar kimniñ üyinen tabıldı? Kinäsiz adamdardıñ ba? Joq, senderdiñ üyleriñde boldı. Özderiñniñ las isteriñ äşkere bolğan soñ, tazalau operaciyasın bastadıñdar. Sender ese qaytarıp jatırsıñdar», dep Türkiya biligin ayıptadı.
Türkiya biligi Germaniyamen de tatu-tätti dey almaymız. Rejep Tayıp Erdoğan mırza, aldağı bolatın Germaniyadağı saylauda, ondağı türik azamattarına ündeu jasap, «Bizdiñ dwşpandarımızğa dauıs bermeñder» degendi ayttı.
Bwl Rejep Tayıp Erdoğannıñ sırtqa sayasi jüristeriniñ birsıpırası ğana. Twraqtı emes. Bwl jağın da eskergen abzal. Osınday sırtqı sayasatı bar Memleketke, Türkiya emes, Erdoğan sayasatına senuge bola ma, joq pa?
Tüyin. Tüyindeu sizden bolsın. Qazaq pen türiktiñ tuıs elder ekeni aytpasa da tüsinikti. Qazaqstan Täuelsizdigin alğaş bolıp moyındağan türik jwrtında «78 million qazaq» bar ekenin Erdoğan da, Davutoglı da ayttı. Qazaqstan-Türkiya arasındağı ekonomikalıq ahual köz toltırarlıq emes, ärine. 26 jılda sırtqı sauda aynalımı – 3,5 milliardtan asqan joq.
Al ruhani baylanıs köp qızığarlıqtay ekeni şındıq. Qos eldiñ arasındağı mädeni-ruhani baylanıs kün sanap nığayıp keledi.
Al sayasi baylanısqa toqtalsaq, ötken jılğı Türkiya-Resey janjalına bitimgerlik aytıp, dürdaraz bolğan eki eldi tatulastırğan – Prezident Nazarbaev. Bwnı Erdoğannıñ özi aytqan. Rejep Tayıp Erdoğan qazaq köşbasşısın ağa twtadı.
«Oncevatan.com.tr» saytı bıltır «Türkiya-Resey dauındağı Nazarbaevtıñ röli» attı maqala jariyaladı. Onda Qazaqstandı «Aziyanıñ jarqırağan jwldızı» dep sipattay kele, Türki Älemi men jahandıq sayasattıñ şeber sayasatkeri retinde dep bağa berdi. Türik-orıs qatınasın jaqsartuındağı röline arnaulı toqtalğan gazet, QR Prezidentin «älemniñ eñ belsendi 10 lideriniñ arasında» dep jazdı.
Aramız tatu. Sälemimiz tüzu. Osı atmosferanı bwzatın Rejep Tayıp Erdoğannıñ jazğız qalauı – qazaq-türik mektepteri. Gülenmen jaulastıq Erdoğannıñ Halıqaralı qsayasattağı bedeline ülken daq tüsirip jatqanı anıq. Oğan eñ birinşi Erdoğanıñ özi kinäli ekeni tağı anıq.
Rejep Tayıp Erdoğan ülken sayasi qadamdardı eñserip, Türkiyanıñ parlamenttik basqaruın prezidenttik basqaruğa auıstırıp, prem'erlikten prezidenttikke ötken äkki sayasatker. Qızba qandı. Bwrq-sarq etip qaynap, tasıp alatını tağı bar. Deytwrğanmen, ol sayasatker.
«Erdoğannıñ tarihi ülken missiyası bar edi, ol kezinde qudalauğa tüsken islam dinin atatüriktik ideyamen qabıstırıp, Türkiyanıñ jaña zamandağı jaña modernizaciyasın jasağan ekinşi Atatüri kbolatın mümkindigi bar edi. Şınınaytu kerek, däl bügin jürgizip jatqan sayasatı, bilik qwmarlığı, özinen basqanı adam sanamauı, bileuşi taptıñ monopoliyasın ornatu sayasatı jalğasa berse, Türkiya zaman köşinen 20-30 jılğa keşigip qaluı ğajap emes. Ol bolaşaqta jaña töñkeriske, bügingidey ol jasandı nemese kümändi emes, şınmänindegi ülken töñkeriske aparuı mümkin»deydi qazaq sayasatkeri Aydos Sarım.
Bwl Rejep Erdoğanğa berilgen sayasi bağa. Al biz tek mınanı aytqımız keledi. Rejep Tayıp Erdoğan M'yanmi mwsılmandarın qorğaytının ayttı. Biz türik mwğalimderin beybereket qudalaudan araşalaudı jön sanaymız. Öytkeni bwl adamgerşiliktiñ isi.
Nwrgeldi Äbdiğaniwlı
Abai.kz