Osıdan bes jıl bwrın, elimizde «neo-islamnıñ» örşip twrğan kezi bolatın. Mekkege kelgen künniñ ertesine-aq, özimizben birge kelgen keybir qız-kelinşekter sol eldiñ qara jamılğısına oranıp şığa keldi. Aqköñildileri 100 realğa aldıq dep susıldağan jibek köylekterin körsetip, törkinine kelgendey qazdañ basıp aqıl aytatın boldı. Ol kez käzirgidey emes, balağı qısqalardıñ betine kele qoymaytın, tipti keybirimizdiñ osılardıñ aytıp jürgeninde şındıq bar şığar dep dübara halde jürgen kezimiz ğoy. Keyde ashanada tamaq üstinde bas qosa qalğanda «aq qoydıñ källesi, qara qoydıñ källası, men Qwdaydıñ pendesi» dep jürgen bizderdi türtkiley bastadı. Olardıñ psevdosalafilerdiñ (uahabilerdiñ) itarşılarınan ekenin bilip otırmız. Tipti, soraqısı, «mağan salsa, qolıñızdağı täspini laqtırıp jiberer edim, hristiandardıñ zatı ğoy» dep soqtı. «Allahu akbardı» dwrıstap aytıñdar, ekpini dwrıs bolmasa basqa mağına beredi dep te ürkite bastadı. Sodan ne kerek qazaq apalar jinalıp alıp, «bilgişterdi» biraz bürip aldıq. Sodan keyin aldımızdı kespeytin boldı.
Tağı bir senimimizge kedergi bolğan närse, toqtağan jayımızdıñ janındağı şağın meşittiñ imamı, olarşa şeyhtarınıñ sözi boldı. Ülken qajılığımız bastalmay twrıp birer kün erte kelgen bizder, onıñ ümrasın jasap boldıq. Endi qaytıs bolıp ketken babalarımızdıñ aruağı üşin ümra qajılığın jasauğa kiriskenbiz. Şeyhımız uağızında: «Sizder ölgen tuıstarıñız üşin ümra jasap jür ekensizder. Bolmaydı. Ol üşin arnayılap, öz eliñizden niet etip kelu kerek» dep şıqtı.
Mınadan keyin tosılıp, basşımızğa qaradıq. Ol:«Ündemey, eşkimge aytpay jasay beriñizder. Bwl üşin jaqın jerdegi Ayşa anamızdıñ meşitine barıp, eki bas namaz oqıp, niet etip, ornıdasañızdar boladı» dedi. Tağı da eskertip, «Atınan ümra jasağıñız kelgen adamıñız ömirinde kommunist bolıp, qwdayğa senbey ketse qwlşılıqtarıñız artıq» dedi. Eger qart ata-analarıñızğa arnap ümra jasağıñız kelse, ol adam qarttıqtan ne aurudan ornınan twra almaytın, jäne közi körmeytin bolsa ğana rwqsat. Basqa jağdayda özderi öteui tiis dep tüsindirdi.
Sonımen, dünieden ötken anamız üşin, tösek tartıp jatqan äkemiz üşin de sauaptan bolsın dep, ümra qajılığın ötedik. Alda biraz kün bar. Qwdaydıñ bergen densaulığı arqasında künine eki mezgil haram meşitindegi «äl-bäy-tül-haramğa» tauap etip, ümranıñ orındaudıñ mindetti şartı Safa-Märuanıñ ortasın jeti aynalıp, jaratqannan dwğa tilep jürdim.
Birde mınaday oqiğa boldı. Ümra qajılığın jasau üşin jinalıp jatqanmın. Nauqastanıp qalıp, sayağa köp şığa bermeytin Kamalat degen apamız bos bötelke berip, zäm-zämnan alıp keluimdi ötindi. Sol küni Äbdäli attı äjemniñ ağasınıñ aruağına bağıştap ümra jasauğa niet etken edim. Ol meşitte imam bolğan, quğındalıp Täjikstanğa ketip, sol jaqta wstalıp, 1937 jılı 8 jılğa Sibirdiñ Angarsk degen jerine aydalğan. Soğıstıñ soñına qaray Tayşet qalasınan «aurumın, köşede jatırmın, jüre almaymın kelip alıp ketiñder» degen hat keledi. Bwl kezde äkesi Babay işan qaytıs bolıp, ağası Qalımbet atılıp ketip, artında qalğan jetim-jesirler qaydan barsın. Süyegi sol jerde qaladı. Soñğı jıldarı zertteuler jürgizip, Täjikstannan is-qağazdarın aldırıp, osı jayğa qanıqqan edim. Endi säti tüskende islam jolında mehnat şekken babamızdıñ aruağına tie bersin dep ümra şartın orındap, aqırındap avtobus twrağına bet aldım. Iığıma asıp alğan qaltamda Kamalat apanıñ amanatı. Kele jatıp, äli ketip qwlap jerde jatqan bir azamattıñ (europalıq) üstinen şıqtım. Ekinşisi ne isterin bilmey qasında twr. Köz aldıma Tayşettiñ bir jerinde aurudan qinalıp jatqan Äbdiäli atamız elestedi. Ol da osılay qinalğan bolar, auzına tamızsın dep qolımdağı bir bötelke sudı wsttatım. Qonaq üyge jetken soñ, Kamalat apayğa jağdaydı tüsindirip, sudı kelesi jolı äkelip beremin dep uäde ettim. Mümkin kezdeysoqtıq bolar, degenmen, uaqıt döñgelegi keri aynalğanday körindi.
Bauırları atılıp, itjekenge jegilip ketse de, işan äkesiniñ tälimine adal bolıp, bes mezgil namazın qaza qılmağan Äsiya äjeme ümramdı bastap, Qağbanı aynalıp kele jatsam,bir käri äje pakistandıq bolu kerek, qolın meniñ bilegime qoyıp jımiıp mağan qaradı. Men qarsılıq bildirmey qariyanı qoltıqtap, Qağbanı aynalıp biraz jürdim. İşimnen, äjemniñ belgisi bolar dep jüregim jılıdı.
Mekkede bolıp, jwma namazın Haramda oqımau miğa kirmeytin jayt qoy. Ol üşin erterek kelip, äyelderge arnalğan böligine jinalamız. Sonıñ birinde ündistan jaqtan kelgen mwsılman äyelderiniñ ortasına tüsip qaldım. Hat tanitındarı Qwran oqıp, täspisin tartıp, azandı kütip otır. Meniñ janıma jayğasqan jastau äyel tipti aqköñil eken. Meni jatsınbay telefonındağı er-azamattıñ suretin körsetip küyeuim qaytıs boldı, soğan arnap ümra jasap keldim dep ayttı. Men qwptap, «qabıl bolsın» degendey basımdı izedim. Ol qazaqşa men ağılşınşa bilmesek te bir-birimizdi jaqsı tüsindik. Bayğws kelinşek bwl da şayıhtarğa bildirmey ümrasın jasap jür eken ğoy degen oy keldi.
Meşitke bara jolda, futbol alañınday aşıq jerde kepterler meken etedi-au. Bayqaymın meşitke kelgen jwrttıñ bäri arnayılap pakettke salıp qoyğan bidaydı satıp alıp qwstarğa şaşıp jatadı. Bwl da osı jerdiñ saltı şığar dep qoyam. Sodan ne men de biday satıp alıp, ayaqastı etip, şaşuğa qolım barmay, qos uıstap eki jerge bölip üyip qoydım. Özgeler şaşqan bidaydı basuğa dätim şıdamay, sekektep basıp, twtasqan jerlerinen attap ötip kelemin. Artıma bwrılıp qarap edim, qwstar men qaldırğan qos uıs bidaydı şwqıp jep jatır eken. Äkemniñ dastarhannan nan qiqımı tüse renjitini eske tüsti. Körse dereu, qolımen terip alatın, bizderge de jinatqızatın. Bizdiñ otbasında nan qasterli edi. Tipti malğa jem salsaq ta bir uıs dänniñ şaşıluınan saqtanatınbız…
Ümra qajılığı turalı birşama derekpen bölistim. Tağı da orındaluı tiis şarttarı bar, onı bastap barğan basşılarıñız tüsindiredi dep oylaymın. Eskeretin närse bar. Qağba men Safa-Märua arasın aralap jürgende jürip ötken jolınıñ sanınan jañılısıp ketedi. Keybir qajılardıñ qolınan sausağına ilip alğan jipke tizilgen jeti monşaqtı saqinanı körip jürdim. Onı qaydan satıp aludı bilgenim joq, biraq qajet zat ekenin wqtım. Özimde ol bolmağan soñ, Qağbanı är aynalğan sayın oramalımnıñ şetin tüyip, Safa-Märuanıñ arasınında tüyinderdi tarqatıp otırdım. Osılayşa jürgenimde bir küni bir qara köylekti qajı osı monşaqtı qolıma wstatıp kete bardı. Mine, mwnday da boladı eken.
Meşitke barğanda jäşikke sadaqa tastau bizdiñ ädetimizde bar närse. Biraq bwl jerde onday dästür joq. Haram meşitiniñ aynalasında qayırşılar da körinbeydi. Olardı qualap, meşitke jolatpaytının bayqağanmın. Tağı bir närse özge eldiñ adamdarı tazalıq saqtau jağına jegilgen. Qoldarındı qoqıs salatın qapşıq wstap, jerge tüsken närseni jinap jüredi. Qağbanıñ aynalasın tazalaytındar da bar, olar arabtıñ wlttıq kiimin kigen er-azamattar. Onı tazalau da bir körinis. Qızıl lentamen aldınan eki adam jürip otırıp, tauap etuşlerdi ısıradı. Olardıñ izinen 3-4 erkek qatar jürip, wzın şbabramen köbikti sumen edenin tazalap ötedi. Saydıñ tasınday iriktelgen azamttardıñ eñsesi biik, Qajılardıñ jolın juğanın maqtanış etkendey. Al aldıñğılar birıñğay kök kiim kiip alğan, boyları qoraş, türleri jasıq. Wsaq aqşa wstatsañ, qabıl aladı. Osılayşa öz ädetimnen jañılmay, amalın taptım.
Jalpı, qırğız, özbekterdiñ arasında jürgen adam bolmasa, türlerin ajırata bermeydi ğoy. Mende malayaziya, indoneziya, filippindikterdi ayıra almadım. Äyteuir sol jaqtıñ qaptap jürgen, üsterine birdey kiim kigen jap-jas qızdarına qarap tañ qalam. Qay uaqıtta namazın oqıp, zeketin berip, oraza wstap, qalay qajılığın jasağalı jür dep qoyamın. Birdey kiim kigenderdiñ tobın bizdiñşe aytqanda moldası bastap, soñında tağı bir azamatı jüredi. Aldıñğısı qolındağı kitabınan dwğa oqısa, izine ergenderi jamırap dauıstap sonı qaytalap jürgeni. Söytsem, bwl eldiñ dästüri boyınşa qız boyjetip wzatılar aldında ülken qajılığın atqaru mindet eken. Bizdiñ it tartqanday jırtıq djinsi kiip jürgenderdi Mekkege topırlatıp jiberip jatsa qalay bolar eken degendey oy keldi. Tek olar ğana emes, qajılıqqa kelgen jas qızdar köp kezdesti. Solardıñ bir tobı Madina qalasınan keldik dedi. Däret alatın jerde qara jamılğıların şeşkende, kün şalmağan terisine qarap tañ qalasıñ. Olardıñ mına ıstıqta tek osınday kiimmen janın saqtap jürgenine köziñ jetedi.
Är eldiñ saltı basqa degennen şığadı, öz mazhabı boyınşa Qağbanı aynalğanda jügirip ötetinderi de bar eken. Boyları eki metr eñgezerdey qara tüsti erkekter twsıñnan jeldirtip öte şıqqanda eriksiz tıqsırıp jiberedi. Jalpı, qanday mazhabta bolmasın, qajılardıñ bäri bir-birine kişipeyil, bir mwsılman balası ekeni bilinip twradı. Osı meyirim men kişipeyildik arqasında qalada erkin basıp, öz üyiñde jürgendey sezindiredi.
Osılayşa, ülken qajılıq aldında biraz närseni añğardıq. Tağı eskeretin bir närse bar. Bizdiñ elden barğandardıñ bir tekti kiimderin biletin bolarsız. Köylektiñ sırtınan kietin kamzolımızdıñ arqasında «Qazaqstan» dep jazılğan. Keyde jelkemizde kele jatqandardıñ osı sözdi qaytalap oqığanın estigende, dereu iığımızdı tüzep, boyımızdı jinap ala qoyamız. Barşa mwsılmandar jinalğan jerde, qazaqtıñ balasınıñ da eñsesi biik bolğanın qalaydı ekensiñ.
Aygül UAYSOVA
jalğası bar. Bası: