Payğambarımız hadisinde «mına dünie aqırettiñ egini» degen. YAğni, ne ekseñ, sonı orasıñ. «Qalay ölseñder, solay tirilesiñder, qalay tirilseñder, solay ölesiñder» degen hadisiniñ mäni zor. Bwl düniedegi tanımıñ, o düniede paydasınıñ zor ekenin bildiredi. Ğılım Allanıñ bir sipatı (Abay). Qwranda Alla-Tağala men qwdıretimdi adamdar arqılı ğana aşamın degen. Ğılımğa tereñdegen sayın Allanıñ qwdıretiniñ şeksizdigin sezinesiñ.
«O düniede ğalımdardıñ özderinen märtebesiniñ joğarı ekenin şahidter körip, mende nege kezinde ğalım bolmadım dep ökinedi eken (Imam Ğazali)». Süyener däleli bar äl-Ğazalidıñ. Sonda Alla jolında qaytıs bolğan şahidterdiñ märtebesinen, ğalımnıñ märtebesi joğarı ekenin körsetedi.
«Ğalımdar bolmasa mına dünie oñbas» degen ata-babalarımız. Öytkeni adamdı sanası bileydi. Adamnıñ bolmısı oydan twradı. Aqıldı sananı, oydı qalıptastıratın aqıl ieleri, yağni, ğalımdar.
Bwl tüptep kelgende memleket köppen sanasuğa tura keledi degen söz. Sondıqtan älem men memleketti bileuşiler patşalar emes, ğalımdar dep bilem. Biraq onı sezinuge öte tereñ sana kerek.
TARIHTA ALEKSANDAR MAKEDONSKIYDİ QWDIRETTİ ETKEN ÄKESİ FILIP EMES, ARISTOTEL' EDİ.
Ğalımdı ğalım etetin kümän men tereñ oy. Biraq Alla şeksizdik. Al adamğa şekteuli aqıl berilgen. Biraq sol şekteuli aqıl osı dünieniñ barlıq ğılımın aşuğa qwdıreti jetedi. Kümänniñ özi de Allağa jaqındatpaq (Islam filosoftarı).
Ğalım bolar adam men dünieni özgerter jannıñ basınan sanalı ideyamen ulanu ötedi eken. Sosın sol ideyağa qwl boladı. Ekidüniede sen üşin sol ideya ömiriñniñ mänine aynaladı. Bwl nağız adamdıq bolmıstıñ körinisi. Qalğan tirlikter bos tirlik (Abay).
Seniñ nağız adam bolğanıñnıñ körinisi - ğılımğa degen ideyamen auırğanıñ (Şäkärim). Bwl turalı Hakim Abay bılay deydi: "Adam ğılımdı şın köñilimen köksese ğana, ol adamnıñ atı şın adam boladı". Aqida ğalımı Imam Maturudi: «Aqıl- jaratılıs sırın tüsinu üşin berilgen Alla Tağalanıñ sıyı. Äri biz jaratılıs jaylı tereñ oy jügirtuge bwyırıldıq» dep ğılımmen, bilimmen aynalısudıñ, aqıldı ünemi qozğaudıñ Jaratuşı tarapınan bwyırılğan is ekenin däleldep twr. Bwl ğılımmen mindetti türde aynalısu kerektigin wqtıradı. Bir orında qozğalmağan sudıñ sasitını sekildi, mi qozğalısqa tüspese adam alji bastamaq nemese adamdıq beyneden taymaq.
Alla Tağala qwran kärimde: «Biletinder men bilmeytinder birdey bola ma?», deu arqılı, adamdardıñ bir-birinen bilim, ğılım arqılı artıq bola alatının meñzep twr. Basqaşa artıqşılıqtıñ bäri bos. Bayqap qarasaq osı ayatta Alla Tağala swraq qoyu arqılı bilimniñ qadirin meñzep, bilimdi men bilimsizdi salıstıruğa şaqıruda. Ärine, bilimdiler men bilimsizder teñ bola almaytını ayday anıq. Bilimdi ärqaşan joğarı, artıq, bilimsiz – tömen äri kemşin.
Adam qaytıs bolğanda, amal däpteri jabılğanda, mına üş kisiniñ ğana sauabı jalğasa beredi eken: «artınan dwğa joldaytın igi wrpaq qaldırğan, el igiligine jaraytın dünie saldırğan, artına ilim qaldırğan adam».
Payğambarımızdıñ sipattauı boyınşa aqiqattı izdegen "ğalımdar" üşin periştelerdiñ özi qanattarın jayıp, mwhittağı mılqau maqwlıqqa deyin dwğa qılmaq.
Allanıñ negizgi mına dünieni jaratudağı hikmetin, sırın ğılımnan ğana taba alamız. «Bilim baylıqtan artıq: bilim seni qorğaydı, sen baylıqtı qorğaysıñ» degen qazaqta tämsil bar. Şınımen de adamnıñ bilimin Alladan basqa eşkim tartıp ala almaydı.
Zäredey kölemdegi bilim men tanım - adamğa quanış, al azğana bilimsizdik - adamda qorqınış tuğızbaq (Ğazali). Ärbir jaratılıs - öziniñ bolmısına säykes mindetterdi orındağan kezde ğana rahat tappaq. Mwnı Mäşhür Jüsip babamız bılay dep twjırımdaydı: «Ğılım-bilimge ğwmırın sarp qılğan pendeniñ janı tirilip, sıylı boladı, al ğılım-bilimge ğwmırın sarp qılmağan pendeniñ janı ölik jan esepti. Özi ölip jatqan ölikti kim kerek qıladı?! Onday jan düniede häm aqırette de sıy-qwrmet köre almaydı».
Öziñ üşin oqı!
Öziñ üşin üyren!
Eger osılay jasaytın bolsañ; öziñe de, özgege de äserin köresiñ...
Sen izdep twrğan närse, seni de izdeydi.
Jaras Ahan, tarihşı
Abai.kz