Är wlttıñ mädenietinde erekşe orın alatın twlğalar boladı. Osı tarihi uaqıttıñ mädeni qwbılısına aynalğan danalıq ieleriniñ ruhani mwraları, ideyaları eldi, qoğamdı, wrpaqtı örkeniettilikke jetelep otırğan. Ruhaniyatsız eldiñ, adamzattıñ mädenieti men qwndılıqtarınıñ qalıptasuı mümkin emes. Atap aytsaq, tarihımızdağı handar men batırlardıñ, jıraular men bilerdiñ wlttıq müdde jolındağı qızmetteri örkeniettilikke wmtıludağı wlt ziyalılarınıñ wstanımı ülgilerin körsetedi.
Örkeniet wğımınıñ bastapqı mağınası azamattıq qoğam wğımın negizdeydi. Örkeniettiliktiñ negizinde qoğamdıq sana türleriniñ damuı, uaqıt talabına say öziniñ örisin keñeytip otıruı jatır. Örkeniettilik bolmasa qoğam örkeniet biigine jete almaydı, qoğamnıñ mädeni damuı şeñberinde örkeniettilik ülgileri jatır. Örkeniettilik degenimiz bwl adamgerşilik, tärbie, ädilettilik, bilim men käsip türleriniñ halıqtıñ twrmıstıq mädenietiniñ tiregine aynalıp otıruı.
HİH-HH ğğ. adam men qoğam mäselesi europa filosofiyasında keñinen talqılana bastağanı belgili. Sebebi ğılımnıñ jaña türleri payda bolıp, qoğam özgeru aldında twrdı, ğılım bwdan äri damidı, osınıñ saldarınan qoğam äleumettik ekonomikalıq jäne sayasi jağınan özgere beredi degen söz. Qoğamnıñ özgerisi bwl twrmıstıñ özgerui, twrmıs özgerse (jaqsı bolsın nemese ortaşa bolsın) qoğamdıq sanağa äser etip otıradı. Bwl tüptep kelgende, adam men qoğam problemasın arttıra tüspek.
Jahandanu qwbılısına negizdelgen äleumettik filosofiyalıq tüytkilder ğılımnıñ jaña türleri payda bolğan aymaqtarda qozğalğanımen, adamzatqa ortaq mäselelerdi zerdeleude sol kezdiñ özinde mädeniet ökilderi jahandıq mäselelerden qwr qalmağan. Bwğan qatıstı ötken ğasırda ömir sürgen qazaqtıñ jas aqını Swltanmahmwt Torayğırov bılay deydi:
Bwqar twsı qazaqtıñ bülingeni,
Kün batıstan suıq jau köringeni.
«Jayaulap keler jwrtıña,
Baldımay jağar mwrtıña,
Swramay alar janıñdı,
Bauızdamay işer qanıñdı,
Esepke salar malıñdı,
Soldat qılar wlıñnan,
Körersiñ äli qwlıñnan...,-
dep, kelmesten qwtı wşıp jeñilgeni...
Adamzat balasınıñ örkenietti qalıptastıru nemese soğan wmtıluı jolındağı jahandanu qwbılısına tän mäseleler, jıraularımızdıñ zamanında-aq belgili bola bastağan. Qazaq oyşıldarı özderi ömir sürgen uaqıttağı adamzat bolmısına ortaq mäselelerdi zerttey otırıp, onıñ bolaşağına bağa bere bastağan. Sonıñ biri Bwqar jıraudıñ danalığı. Bwğan qarap qazaq wltınıñ tarihta örkeniettilik turalı wğımınıñ tamırı tereñ, örisiniñ keñ bolğandığın wrpaqtan jasıru mümkin emes. Sol kezdiñ özinde qazaq oyşıldarınıñ tarapınan örkeniettilik wğımına jan-jaqtı qarau kerektigi wsınılğan:
Älemdi tügel körse de,
Altın üyge kirse de,
Aspanda jwldız aralap,
Ay nwrın wstap minse de –
Qızıqqa toymas adamzat!
Bwqar danamız zerdelegen örkeniet pen örkeniettiliktiñ ölşemi nede? Tabiğatta bardıñ bärin igeru, bärin paydalanu nemese bärin özgertip jiberude me? Twrmısı, qoğamnıñ bolmısın özgertude adamğa jükteletin mindet qanday? Adam men qoğam qay jağınan özgerui qajet? Bwl mäseleler qazaq jırauların tolğandırğan. Qazaq oyşıldarınıñ poeziyalarınıñ mazmwnınan ğılımi tehnikalıq progress bir aymaqtan bastalğan, bir aymaqtağı eldiñ damu küşine äser etetin ğılım men ilim türleri jäne onıñ önimderi özge elderdiñ mädenieti men wlttıq bolmısınıñ tabiğatına keri äser etpey me? degen saual körinedi. Jıraularımızdıñ twsında zerdelengen jahandıq mäseleler osılayşa Abay zamanında qazaq qoğamına ene bastağan.
Örkeniet, örkeniettilik mäselesine kelgende qoğamnıñ äleumettik, materialdıq jağınan özgerip otıruın zerdeleu köbinese batıs filosofiyasında nazarğa alına bastadı. Bwl wstanım şın mäninde dästürli mädeniet jolımen kele jatqan qoğam üşin de öte qauipti. Qazaq oyşıldarınıñ wğımında, jaña uaqıt jağdayındağı qalıptasıp jatqan (adamzat qoğamındağı) jaña bolmıs türleri, wlt pen wrpaqtıñ (wlttıq bolmısınıñ) arasın üzip jiberui mümkin. «Bwrınğı bizdiñ ata-babalarımızdıñ bwl zamandağılardan artıq eki minezi bar eken. Endigi jwrt ata-babalarımızdıñ mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, älgi eki ğana täuir isin birjola joğaltıp aldıq. Osı küngiler özge minezge osı örmelep ilgeri bara jatqanına qaray sol atalarımızdıñ eki ğana täuir minezin joğaltpay twrsaq, biz de el qatarına kirer edik. Sol eki minez joq bolğan soñ, älgi üyrengen önerimizdiñ bäri de adamşılıqqa wqsamaydı, şaytandıqqa tartıp baradı. Jwrttıqtan ketip bara jatqanımızdıñ bir ülken sebebi sol körinedi.
Ol eki minezi qaysı deseñ, äueli – ol zamanda el bası, top bası degen kisiler boladı eken. Köşi-qondı bolsa, dau-janjaldı bolsa, bilik solarda boladı eken. Özge qara jwrt jaqsı-jaman özderiniñ şaruasımen jüre beredi eken. Ol el bası men top basıları qalay qılsa, qalay bitirse, halıqta onı sınamaq, birden birge jürgizbek bolmaydı eken. Ekinşi minezi – namısqorlıq eken. At atalıp, aruaq şaqırılğan jerde ağayınğa ökpe, arazdıqqa qaramaydı eken, janın salısadı eken...Käneki, endi osı eki minez qayda bar? Bwlar da arlılıq, namıstılıq, tabandılıqtan keledi. Bwlardan ayırıldıq. Endigilerdiñ dostığı - peyil emes, aldau, dwşpandığı - keyis emes, ne kündestik, ne tınış otıra almağandıq», - deydi Abay.
Örkeniet mäselesiniñ negizinde örkeniettilik mäselesi tuındaydı. Örkeniet wğımınıñ batıs elderiniñ filosofiyasında qızu talqığa tüsip otıruınıñ sebebi osında. YAğni örkeniet örkeniettiliksiz ömir sürmeydi. Örkeniettiñ negizinde twrğan ğılım, ğılımi tehnikalıq töñkeris, aqparattıq kibernetika önimderi adam boyınan şığatın ruhani qwndılıqtarğa bağınuı tiis. Örkeniettilik ruhani qwndılıqtardan tuatın ruhani-äleumettik öris, yağni mädeniettiliktiñ jüyelengen forması. Sondıqtan örkeniettilikke qatıstı Abay bılay deydi: «Öziñ üşin eñbek qılsañ, özi üşin ottağan hayuannıñ biri bolasıñ; adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek qılsañ, allanıñ süygen qwlınıñ biri bolasıñ....».
Adam balasın zaman ösiredi, kimde-kim jaman bolsa, onıñ zamandasınıñ bäri vinovat» nemese «Teginde, adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozbaq. Onan basqa närsemenen ozdım ğoy demektiñ bäri de – aqımaqtıq». Ötken ğasırda ömir sürgen amerikandıq ğalım A. Uaythed «bilimdi adamdardıñ qateligi älemge dağdarıs äkeldi» degen. Qatelik neden şığadı? Abay aytqan bilimniñ joqtığı ğana emes, sol bilimge jetekşi bolatın oy öristiñ qayşılığınan şığadı. Abaydıñ äleumettik filosofiyalıq ideyaların zerdeleude, örkenietke wmtıluda (jaña dünielerdi jasauda jäne tabiğat aldında öziniñ patşalığın qwruda) adam balası neden wtıldı? degen swraq tağı tuındaydı. Bwğan qatıstı oyşıl öziniñ qara sözinde jauap bergen: «Külli adam balasın qor qılatın üş närse bar, sodan saqtanbaq kerek: äueli-nadandıq, ekinşisi – erinşektik, üşinşisi – namıssızdıq..». Adam örkeniet jolına tüsude öziniñ adami bolmısına, wlttıq qasietterine jäne qwndılıqtarğa jauapkerşilikpen qarau qajet.
Adamzattıq mädeniettiñ bastau közine aynalğan jauharlar dünieniñ soñına deyin onıñ ömirimen, wrpaq bolmısımen birge jalğasıp otıruğa tiis. Wrpaqtıñ jasampazdıq qasietteri adamzattıñ, odan qaldı wltınıñ bolmısına qayşı kelip otırmauı kerek. Qayşılıq aqılmen tarazılanıp otırğan jerde äleumettik damudağı üylesimdilik, rettilik saqtaladı. Damudıñ zañdılıqtarı saqtalğan jerde örkeniettiñ dästürli jolı saqtalmaq. Qazaq oyşıldarınıñ, onıñ işinde Abaydıñ filosofiyalıq ideyaları men şığarmalarınıñ tarihi mäni osında jatır.
Särsembin Ümbetqan Quandıqwlı,
filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı.
Qwpjanov Merey Ersayınwlı,
filologiya ğılımdarınıñ magistri,
Abai.kz