Iä, orıstıñ "Voroşilov atqışı" fil'min körmegen adam joq bolar. Bwl fil'm öziniñ ruhani mıqtı sayasatımen düniege keldi, jäne biik twğırdan körindi. Bwl kinonı tüsiruge arqau bolğan qanday sebep eken? Bwl fil'm külli orıs ataulınıñ artın japtı. Külli orıstıñ ruhın asqaqtatıp bedelin köterdi. Şın ömirde olay bolmasa da külli orıs halqınıñ şaldarın namıstı etip körsetti. Fil'm sarını birqalıptı, qarapayım, jasandılıq joq, şınayı ömirden alınğan, şındıqtı mıqtı beynelegen. Bwl fil'm köpşilik körermenderge oy saldı äri namıstarın qayradı. Orıs fil'mderiniñ işindegi üzdigi, däl osı kinoğa jetetini joq, qaytalanbas tuındı boldı. Degenmende, basında bwl fil'mge «üytuge bolmaydı, samosud jasau zañğa qayşı» degeni siyaqtı qarsı taptar köbeygen. Ärine, mwnday namıs oyatar aqiqat fil'mge bilik pen qwzırlı orındar ğana qarsı şıqqan bolatın. Biraq, «it üredi, keruen köşedi» degendey, bwl fil'm kim-kimniñ de qarsılığına qaramastan älem boyınşa mıqtı tuındılardıñ biregeyi ekenin moyındattı. Stanislav Govoruhinniñ bwl fil'mi 1999-şı jılı jarıqqa şıqtı. Bastı rol'di Mihail Ul'yanov öte şeber orındap şıqtı. (Kezinde Lenin, Jukovtardıñ rol'in somdağan mıqtı akter) Tipti bwl fil'mdi tüsiruge sol auıldıñ barlıq adamdarı arqau, sebep boldı. Bireuleri fil'm tüsiruşilerdi işip-jemmen qamtamasız etse, bireuleri fil'mge kerekti-jaraqtılardı üylerinen tasıp kömektesti. «Köp tükirse köl» degen, osılayşa köpşiliktiñ jeleuimen, mıqtı auızbirliktiñ arqasında tıñ tuındı düniege keldi.
* * *
Al endi fil'mnen qısqa da nwsqa körinis keltireyik
«Bw dünie meniñ tabanımnıñ astında» dep oylaytın polkovniktiñ erke wldarı öz dostarımen rahat ömir keşip jattı. «Bw düniedegi rahattıñ bäri tek qana bizder üşin» dep oylaytın erketotaylar oyına kelgenin isteude şekten şıqtı. Saz mektebinen şığıp, jäymen üyine ketip bara jatqan auıldıñ qarapayım momın qızın manağı erketotaylar üyge aldap-sulap kirgizip alıp, şampan işkizip, işimdigine «basqa tier» qospa qosıp, keyin üşeui oyına kelgenin istep zorlaydı. Tüste üyge kirgen qız üş qılmıskerden tün aua bosap şığadı. Üyge kele jılaydı. Nağaşı atası isti dereu tüsine qoyadı. Namıstan küygen şal qızınan tuğan jieni üşin qolına baltasın alıp köşege şığıp ketedi. Onı körip qalğan auıl uçaskovoyı şaldı sabırğa şaqırıp, üyine qaytarıp, baltasın alıp qaladı. Keyin bwzaqılıq jasalğan jerge uçaskovoydıñ şaqıruımen miliciyalar keledi. Biraq, iske erkektotaylardıñ äkesi polkovnik aralasıp isti dereu jauıp tastaydı. YAğni, sıbaylas, jemqorlığı asqınğan qoğamnıñ küşinde twrğan kezi. Şal joqta polkovnik şaldıñ üyine kelip zorlanğan qızğa «auızbastırıq» aqşa berip ketedi. Onı estigen atası odan beter ızalanıp aqşanı polkovniktiñ üyine izdep barıp betine laqtıradı. Sebebi, şal aqşağa sınatın satqındar qatarınan emes edi.
Namıstı şal äbden zığırdanı qaynap küyip, ızadan bulığıp qalıñ twman oydıñ şırğaldañına şırmaladı. Bwl jerde şal köp närseni tüsindi. Köpti körgen aqıldı qariya sabırğa kelip, «mwnday jağdayda ne isteu keregin» oylastıra bastaydı. Keudesinde namıstıñ şoğı qaynağan ot keude kek almay tınıştıq tappaytının o basta sezgen. Iä, namıstı qoldan bermeytin şal tünderin wyqısız, alğa qoyğan josparın oy eleginen ötkizumen boldı. Mıñ oylanıp, mıñ tolğanıp aqırı şal eski bir üyin satıp, aqşasına qaru satıp aludı wyğardı. Ondağı maqsatı bireu – tek qana kek alu, auızdarınan doñız süti qwrğamağan sasıq toraylarğa mazaq bolmau!
«Swray-swray Mekkeni de tabarsıñ, eñ bastısı niet» degen, şal Mäskeuge barıp qara bazardan nısanağa döp tigizer közdigi bar vintovka satıp aladı. Üyine kelip san-qilı oydıñ ilmegin ağıtadı. Aqırı, «äreketke – bereket» degen, şaldıñ jienin zorlağan qılmıskerlerdiñ «bügin tağı qanday jemtik bar» dep tışqan añdığan mısıqtay dürbi salıp otıratın (balkon) qıltimasına qarsı bir päter oñay tabıla ketedi. Päter iesi 3 aptağa bir jaqqa ketetin bolıp, «üydi qarap qoyıñdarşı, ötiniş» dep, şaldıñ jien qızına päter kiltin tastap ketken bolatın. Şal osı päterdi tiimdi paydalanudıñ jolın jüzege asıra bastaydı. «Añdığan almay qoymaydı» degen, üş qılmısker qıltimadan körinip şampan aşa bastaydı. «Temirdi qızğan kezde soq» degendey, snayper şal qarsı üyden basında dıbısjoyar gluşagı bar vintovkamen bwtınıñ ortasına salıp aşa almay otırğan şampan şölmegin qılmıskerdiñ quıq-tänimen qosa bir-aq atadı. Şarua bitti dey ber.
Jwrt bolğan oqiğanı şampan şişasınan köredi. Şaldıñ moynınan 90 pwt jüktiñ otızı tüskendey boladı. Äli 60 pwt salmaq bar. Ekinşi kezekte polkovniktiñ qılmısker balasınıñ parağa alğan BMB avtoköliginiñ janarmay qwyatın qaqpağınan atıp tüsirip kölikti ot qwrsatıp äueletip jarıp jiberip moynındağı 30 pwt salmaqtan jäne qwtılıp tastaydı.
Osı rette polkovniktiñ işi birnärseni sezedi. Lauazımnıñ atı lauazım, polkovnik ekspertiza aldırıp avtokölikti qasaqana atqanın däleldep şığaradı. Biraq, atqış kim? Ol jağı beymälim. Polkovnik isti nasırğa şaptırıp jürgen şal ekenin sezedi. Şaldıñ üyine tintu jürgizedi. Bilip qalıp kilt tastağan körşiniñ üyin de tintedi. Biraq, şaldıñ wstalatın jerinen auıldıñ uçaskovoyı kömektesip şaldıñ mıltığın jasırıp aman qaldıradı. Endigi kezektiñ üşinşi balağa kelgenin sezip, üşinşi qılmısker esinen aljasıp qaladı. Aqırı üşinşi bala wyqıdan ayrılıp mıltıq wstap otıratın jağdayğa jetedi. Aqırı üyine atüsti kirmek bolğan sabırsız äkesin «özin öltiruge kelgen adam» dep oylap atıp tınadı. İs osımen tamam!
* * *
«Jaqsılıq jasasañda jamandıq jasañda aldıñnan şığadı» degen, dwrıs, biraq onı aldınan şığaru üşin äreketin jasau kerek! Bwl fil'm, töbesi tesik adamğa biraz närseni wqtırğanday. Bwl fil'm – bilikten, azğan qoğamnan zäbir körgen orıs wltın batpaqqa bata bermey basın köteruge, namısın oyatuğa, tiriluge septigin tigizdi. Jäne orıs halqın oyatu üşin arnayı tañdalıp barıp tüsirilgen.
Bizde de solay, bwl zaman derti! Bizde de talay jazıqsızdar qwzırlı orın jalmauızdarınıñ jeztırnaqtarına ilingen. Sonday kezde qwzırlı orındardan järdem swrau – tışqandardıñ «bizdi mısıqtar qırıp jatır» - dep mısıqtarğa şağımdanuı ispettes. Basqa qanday ma bir is tüskende, aqiqat pen zañ bwrmalanğanda, lauazım men pwl ortağa tüskende, adamgerşilik sipat ada bolğanda, fil'mdegi şaldıñ ideologiyası mıqtı ülgi sekildi.
Barlığıña osı fil'mdi bir köruge keñes beremin! Al endi kezinde tüsirgen bizdiñ «Kökserek» fil'imin aytsañdarşı. Bizdiñ qazaq wrpaqtı tärbieleudi qasqırdıñ böltirigimen wştastırğan. YAğni, qaysarlıqtı böltirikten üyren degen. Onı wğatın er qayda?! Bizdiñ bwl fil'm şeteldi moyındatqan.
Men 1988 jılı Germaniyada Kenzbyurg qalasında äskerde jürgenimde nemis telearnalarınan «Kökserek» fil'imi nemis tilinde jürip jatqanın kördim. Bir esimde qalğanı, äjesi Qwrmaştı: «Qurmaş, komsımir» dep şaqırıp jatqanı. Sol kezde janarğa möltildep jas kelgen. Al qazir wrpaqqa oy salar onday tuındılar qayda? Wrpaq üşin eñbek eter mıqtılardıñ bäri men üşin ölgen. Mısalı, dayın scenariy, dayın önim, şınayı ömirden alınğan, kezinde kündelikke türtilgen, sol Germaniyada düniege kelgen, bastan keşken «Äsker – meniñ mektebim» attı 30 bölimnen twratın tuındını fil'm qılıp jarıqqa şığarsa wrpaqtıñ wltşıl bolıp qatayuına septigin tigizeri haq edi! Äy, qaydam, paydası öz qarabasınan asa almaytın halıqqa da aynaldıq-au!
Twrar Şapqara
Abai.kz