Qazaqtıñ mıqtı sayasatkerleri elimizdegi orısı köp şoğırlanğan eldi mekenderine barıp, memlekettik tilge qatıstı jiındar ötkizip jür degen habar estidik. Esti sala osı istiñ bası-qasında jürgen belgili qoğam qayratkeri, sayasatker Dos Köşim mırzamen habarlasqan edik.
– Ağa, Soltüstik Qazaqstan, Qostanay oblıstarında issaparda jür ekensizder? Bw sapardıñ mänin oqırmandarğa tüsindirip berseñiz...
– Jalpı, biz Mädeniet jäne sport ministrliginiñ Tilderdi damıtu jäne qoğamdıq-sayasi jwmıs komitetimen birlesip orıstildi qauım köp şoğırlanğan öñirlerge barıp, memlekettik tildiñ mänin, mañızın tüsindiru isimen tört jıldan beri aynalısıp kelemiz. Bwl sol jwmıstıñ jalğası. Osı sapardıñ özinde Soltüstik Qazaqstan oblısında auqımdı - 9, Qostanay oblısında - 9 kezdesu wyımdastırıldı. Qazir Aqtöbe oblısında jürmiz. Aqtöbeden keyin Batıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarın aralaudı josparlap otırmız.
– Jalpı, bwl kezdesulerde ne aytıladı? Orıstildi auditoriyanıñ qazaq tiline degen közqarası qalay eken?
– Kezdesu bolğannan keyin ärtürli pikirtalastar bolıp qaluı zañdılıq. Dese de qazir sonau toqsanınşı jıldardağıday birjaqtı sıñarezulep ketu joq. «Orıstildilerge memlekettik tildi meñgertu üşin ne isteu kerek?» degen sekildi swraqtarğa jauap izdep, olarğa oy salatınday äñgime aytuğa tırısamız. Lingvistikanı wlttıq mäselege aynaldıruğa bolmaytının, wltaralıq janjal tuğızudıñ zardaptarın tigisin jazıp tüsindiremiz. Biz barğan eldimekenderde 25/30 payızı ğana – qazaqtar. Tildik orta joq. Olar osını alğa tartıp, aqtaluğa tırısadı. Dese de, memlekettik til qazaq tili ekenin, qazir elimizdegi qazaq tildi auditoriyanıñ üles salmağınıñ artıp kele jatqanın mısaldar keltire otırıp, bolaşaqtı da oylau kerektigin alğa tartamız.
– Keyde keybir azamattar tarapınan qarsılıqtarğa tap bolatın şığarsızdar?
– Joq, sondaylıq därejede memlekettik tilge qarsı bolıp otırğan eşkimdi körgen joqpın. Kerisinşe, «bwl mäseleni täuelsizdik ala sala nege bizge kelip tüsindirmediñder?» deytinder köp. Tipti, «Nan» degen sözdiñ astına «hleb», «Abay köşesi» degenniñ janına «Ulica Abaya» dep jazıp qoyasıñdar. Biz sondaylıq «nannıñ» audarması «hleb» ekenin bilmeytin sauatsızbız ba?» deytinder bar. Ras. Keybir azamattar memlekettik tilge basımdıq berilse, Reseyge ketetinin aytadı. Olardıñ öz qwqığı. Biz olardı «ketpeñder» dep wstap otıruğa haqımız joq. Är adam qayda twrğısı kelse, sonda ketuge qwqılı ekenin de tüsindiruge tura keledi. Orıstildiler köşip ketti eken dep, ırısımız kemip qalmaydı.
– Mwnday jiındar ötkizu üşin ülken dayındıq qajet şığar, ağa?!
– Ärine, är jiınğa tıñğılıqtı dayındaluğa tura keledi. Kez-kelgen swraqqa naqtı, äri bwltartpas jauap beru kerek. Men qasıma ılği da Rasul Jwmalını ertip jüremin. Key jiındarğa Aydos Sarım keledi. Bwl eki jigit kez-kelgen jağdayda, kez-kelgen adamğa memlekettik tildiñ qajettiligin naqtı derektermen tüsindirip bere aladı. Statistikanı bilu kerek. Naqtı ömirden mısaldar keltiru kerek. Jalañ wran, jalğan patriotizmmen orıstildi auditoriyanıñ betin beri qaratu mümkin emes. Til mäselesi degende tek bir problemamen şektelip qalmaymız. Bwl öñirler sonau täuelsizdik alğan jıldardağı qalıptan köp özgeriske tüspegen. Eldi mekenderdiñ atauı äli auıspağan. Onomastika jayın da, eski keñestik ataulardan arılu kerektigimiz de däleldermen tüsindiriledi. Latın ärpin engizu jayın da nasihattaymız.
– Bwl jobanıñ bastalğanına tört jıl bolıptı. Tört jılda ne özgeris boldı?
– Tört jılda bärin qiratıp jiberdik dey almaymın. Biraq, osı tört jılda orıstildi auditoriyağa memlekettik tildiñ mañızın tüsindiretin 120-day kezdesu ötkizippiz. Bastapqı kezdegidey emes, eldiñ beti beri qarağan. Olar 28 jıldan beri bizdiñ naqtı qadamdarğa bara almay kelgenimizdi bilip otır. Bwl mäselede qorqaqtıq tanıta beruge bolmaytının anıq bayqadım. Mäselen Pavlodarda Ruza Beysenbaytegi degen belsendi azamatşa şıqtı. Men ol qızdı «Wlt tağdırı» qozğalısınıñ Pavlodar oblıstıq filialınıñ basşısı etken edim, bir kezderde. Sol qız jalğız özi Pavlodarda memlekettik til üşin küresip jür. Biz jiındarımızda osı Ruzanı mısalğa keltire otırıp, qazaq tildilerdiñ şıdamı tausıla bastağanın, endi olar kez-kelgen qazaqstandıq azamattan memlekettik tildi talap ete bastaytının eskertemiz.
– Bwl joba negizinen ağartuşılıq, nasihat jwmıstarımen aynalısadı eken. Bwl isterdiñ nätijeli boluı üşin memleket tarapınan ne istelui kerek dep oylaysız.
– Meniñ közim jetken bir aqiqat bar. Osıdan 28 jıl bwrın qabıldanğan memlekettik til turalı Zañdı qayta qarau qajet. Ol zañdı qayta jazatın kez keldi. Eski zañ bizdiñ ayağımızğa baylanğan kirdiñ tası sekildi. Onı bwlay süyretip jüre beruge bolmaydı. Osıdan altı jıl bwrın birneşe wyımdarmen birigip, «Memlekettik til turalı» zañdı dayındap, Parlamentke wsınğan edik. Parlament «mwnı qabıldauğa äli erte» dep tayqaqtap şığa kelgen. Sol Zañdı Parlamentke qaytadan wsınuımız kerek.
Qazirgi Zañ bizdiñ eldi qostildi etudi közdeydi. Bwl Zañmen jüre bersek, qazaq tili janama, audarma tili bolıp qala beredi. Memlekettik til üstemdikke ie boluı üşin bel şeşe kirisetin uaqıt keldi dep oylaymın.
– Äñgimeñizge rahmet.
Redakciyadan. Biz Dos Köşimmen osıdan altı jıl bwrın jazılıp, Parlamentten ötpey qalğann «Memlekettik til turalı» Zañdı swradıq. Ol kisi Almatığa kele sala ol Zañnıñ nwsqasın bizge jiberetin bolıp kelisti. Aldağı uaqıtta atalmış zañ jobasın oqırman nazarına wsınbaqpız. Bälkim, bilik, Parlament häm qazaq halqı oylanatın şığar. Siz ben Biz bolıp «Memlekettik til turalı» zañnıñ qazaqtıñ müddesine say özgeruine atsalısarmız. Layım, solay bolğay!
Äñgimelesken Nwrgeldi Äbdiğaniwlı
Abai.kz