Adamnıñ tili özgerse basqa tilde şüldirleydi,
dili öşse wltın joğaltadı,
dini ölse adamdıqtan biraq ketedi.
Moñğol şapqınşılığı, orıs otarşıldığı, jetpis jıldıq sovettik qızıldar qırğını kezinde tänin bersede, ruhın bermegen, özin bersede, imanın bermegen qazaqtar, egemendik alğan soñğı jıldarda internet ağısımen ağıp, beypil auızdandı, ruhın tonatıp, minezi özgerdi. Qwddı jügensiz atqa mingen adamday, belgisiz bağıtqa ketip baradı....
Babalarımızdı sol alapat jıldardan aman alıp şıqqan, ölmes te öşpes küş ne, onı qaydan aldı? Köp adamdar ideologiya degende wlttıñ salt-dästürin köz aldına keltiredi. Salt-dästür wlttıñ dili, el basqarudağı moral'dıq zañı. Anau bolmaydı, mınau bolmaydı saltqa qayşı dep otıramız. Onsız wlt bolmaydı. Dese de, ol wlttıq ideologiya rölin atqara almaydı.
Ejelgi adamdar özderin qorşağan qwpiya älemdi öz öresi jetken deñgeyde tüsinip, qabıldauğa tırıstı. Bwl köptegen senim men nanımdardıñ payda boluına sebep boldı. Ejelgi zamannan osı uaqıtqa deyin jetken derekterge süyene otırıp, kez-kelgen halıqtıñ dini, nanım-senimderi men dünietanımı onıñ tarihına, ruhani-mädeni, sayasi ömirine ülken äser etetin faktor ekendigin bilemiz.
Dästürli nanımdardıñ negizgi türlerine: Animizm (tabiğattağı jandı-jansızdıñ ruhı bar dep qarau jäne oğan bas iyu). Fetişizm («erekşe qasietti zat» senimi jäne olardıñ magiyalıq quatına negizdelgen. Pwtqa tabınu, boytwmar tağınu). Totemizm, (ata-baba aruağına tabınu, şamanizm, kökke jäne jerge tabınu), täñirşildik payda boldı.
Bizdiñ alğaşqı nanımdarımız totemizmge negizdeldi, är taypanıñ öz totemi boldı. Qazaqtardıñ äli künge kök börini pir twtuı, aqqudı atpauı - osı miftik januarlardıñ küşi men qamqorlığına degen senimi.
Kök aspandı, jwldızdardı, kün nwrın jan twrağı dep qarastıru - olardı qwdirettendiruge jol aştı. Damudıñ belgili bir satısında adam bolmıs pen sananıñ, tän men ruhtıñ ara jigin ajırattı jäne soñğısın joğarğı älemmen baylanıstırdı. Älemdik dinderdiñ bastau tegine Kökke tabınudıñ (Täñirge senu) özekti qağidaları olarğa arqau bolğan. Kökke tabınu - uaqıt pen keñistikti igeruge talpınğan, qorşağan ortamen til tabısuğa wmtılğan adam balasınıñ alğaşqı tanım tüsinigi. Köne türkiler jerimen, Jibek jolı arqılı qanşama dinder ötse de, türkilerdiñ negizgi senimi täñirge, aruaqqa, tötemge tabınu boldı. Ol kezdiñ ädebietinde bastı taqırıp eldik, erlik, salt-dästür, joqtau edi.
Bwl ürdis payğambarımız (Ilahi bilik 23 jıl) jäne onıñ tört halifatınıñ (Ijma 622-651) 29 jıldan soñ, 661-750 jıldarda Ummiya biligi üstemdik etti, 751 jılı Qarlwqtar kezinde Tarazdağı Atlaq şayqasınan keyin Abbasiler bilikke keludi. Sodan bastap Twran eli islam dinin öz erikterimen qabılday bastadı. VIII-IX ğğ Orta Aziyada arab tili men mädenietiniñ üstemdigi ayqın sezildi. Äl-Farabi tağı basqa köptegen oqımıstılar osı kezde şıqtı.
X-ğasırda orta aziyada parsı tili men mädenietiniñ üstemdigi bayqaldı, ataqtı Zafarnama sol kezde jazıldı. H-ğasırdıñ soñğı jartısınan bastap Qarahanitter däuiri bastaldı, Satwq Boğra han öz tegin, öz tamırın izdedi, özderin ejelgi Twrandıqtardıñ wrpağımız dep jar saldı. Osılay üş jüz jılğa jalğasqan öz elindegi mädeni, tildik ünsizdik ğasırın bwzdı. Islam dinin el ideologiyası etip, türik tekti mwsımanbız dep zañında jazdı. Osıdan soñ Xİ-ğasırda türik tili men mädenieti öz teritoriyasında saltanat qwrdı.
***
Wztazı Arıstan babtıñ soñğı demindegi ösietimen YAassaui Bwharağa barıp, qoja Jüsip Hamadani haziretiniñ qızımetinde bolıp, mürşidtik kemel märtebege jetedi. Jüsip Hamadanidiñ ekinşi halpesi qoja Hasan Andaki 1157-jılı ramazan ayınıñ 26-jwldızında dünie salğan soñ qoja Ahmet Yassaui atamız pir bolıp Bwhara halqına dağuat jasap jürgende, Ilahi ayanmen Türkistanğa baruı läzim boladı. Pirlikti qoja Abdulhalıq Ğıjduani haziretine berip, barşa şäkirtteriniñ oğan qol beruin ösiet etti. (Mäulana Äli ibn Huseyin. «Raşahat ani äl-Hayat».-Astana,2017. 456 bet). Tuğan öñiriniñ dini basqa otarşıl halıqtardıñ qol astında qalatının bilip, halqın qwtqaruğa keledi.
Türkistan halqında ejelgi oğızdardan saqtalğan 24 totemdik simvol boldı, olar kök böri, bürkit, itelgi, qıran, swñqar, tazı, qarşığa, üki, qarılğaş, ayu, ay, kün, jwldız, twmar, ot dep jalğasa beretin. Ejelgi dünietanımda bizdiñ ata-babamız qasqırdan taraydı, ne qasqır emizedi, äyteu, it twqımdas etip körsetedi. (Qıtay jazbalarında «soltüstik patşalıqıtar jäne it eli» degen ülken añız bar). Mine, bwl YAassauiden bwrınğı bükil türik halıqtarına ortaq şejire. Bügini adamtanu ğılımında bizdiñ ata-tegimiz qasqırdan taraydı dep aytuğa bola ma, Darvinizmniñ adam maymıldan jaraldı degenindey külkili närse emes pe. (YAssaui fenomeni. S.Kerimbay, M. Tölegen, Ä.Näbi, A. Tasbolat.-Almatı: «Orhon» Baspa üyi,2017.456 bet).
Payğambarımızdan bwrın qwrıp-bituge şaq qalğan Arab tübegi Qwranmen susındap, qırıq qwrau bolğan arabtardıñ bası birigip, mäñgilik Ilahi ilimniñ nwrına şomıldı. Qwran tüspese, Payğambarımız sol jerde tumasa Mekke men Mädinağa milliondağan adam barar ma edi. Uott Montgomeri «Islamnıñ orta ğasırlıq Europağa ıqpalı» attı eñbeginde: Payğambar misuagi älemge tis jauatın şetkanı sıyladı. Sünnet köylegi pijmağa aynaldı, ğwsıl tazalıqtı, däret tösekke ayaqtı juıp jatudı üyretti, jwmağa dayındalıp saqal mwrt, şaş tırnaqtı alu jeke gigiena men mädenietti üyretti. Bwrınğı tösekke de jün şekpenderimen qwlay beretin jaman ädetterinen ayırılıp tört mezgilge qaray kiim kietin boldı, bitten qwtıldı, tamaqtı farfor ıdıspen işetin boldı, keptirilgen balıq jeytin Europalıqtar jeñil sorpa, qoyu tamaq, tätti tağam jeudi ädetke aynaldırdı, Arab cifırı, kompas, qağaz jasaytın dirmender Europağa keldi, solay jappay sauattandı. Zaytün, injir, banan, jüzim, qwrma, şie jemisteri keldi, egindi ünemdep suğaru üşin şağın arıqtır qazdı, Gittar alğaş Ispaniyada Kodrova halifatında payda boldı. Säulet öneri damıdı, medicinağa jaña serpin berdi, solay Ibn Sina atımen ataldı.
Adamdı tärbieleytin Payğambarlar tizbegi toqtağan soñ, wstazdıq qızmetti äulie-ğwlamalarğa berildi. Qoja Ahmet YAassauige Allanıñ nwrı tüsken ülken äulie.
Qoja Ahmet YAassaui türki halıqtarınıñ dünietanımınıñ kökjiegin keñeytti, köne türkilik dünietanımdı islam qağidalırımen bayıttı, jaña örkeniet qalıptastırdı. Däl solay mäñgilik ilim köne türkilik mädenietke de öz säulesin şaştı. Qoğamdı jañarttı, YAassaui türkiniñ ejelgi ömir süru zañdılıqtarınıñ şariğatqa qayşı emes jaqtarın sol boyınşa qaldırdı, qayşıların naziralıq jolmen aqırın jañğırtıp, sintez jasay bildi.
YAassaui qazaq wltınıñ wlttıq ideologiyasın jasadı
Jır-dastandardağı totemdik wğımdardı ilahi ilimge say etip naziralıq jolmen jañğırttı. Täñirdi-Allağa. Kökbörini- Adam atağa. Perini- periştege. Kiesi bar adamdı- Äuliege. Qwt qonğan dualı auız adamdı- Pirge auıstırdı t.b, solay qazaqtı keleşek tolısqan wlt retinde dayındadı, ru basına qojalardı qoyıp, dästürli dini sana qalptastırdı, din ğibadat qana emes, äuelde wyat boladı dep ädep-aqlaq, iba-izet, ar-namıs, bilim-önege, adamgerşilik, meyirimdilikti üyretti. Ülkendi silap, kişini ayalaytın körkem minezdi wltqa aynaldırdı. ANFAL süresiniñ 29-ayatında: «Ey, müminder! Alladan qorqıñdar, Oğan qwlşılıq jasañdar, taqua bolıñdar, sonda Alla senderge erekşe qabilet berip, jaqsı men jamandı, aqiqat pen jalğandı ayıratın qüş beredi. Künälarıñdı keşiredi, senderdi jarılqaydı. Alla qamqorşı, asqan jomart». Mine osılay Qwranda köp jerde madaqtalatın şın taqualıqtı halıq janına ädemi siñirdi.
«Bir şäugim şay bölispegen enşimiz» dep tanımaytın bir beyuana Altaydan Atırauğa deyingi alıp aumaqtı kök tiinsiz aralaytın boldı. Elinde jetimi, jesiri, qayırşısı joq wltqa aynaldırdı. El imanın parız, ujip, sünnet, müstähap, mändüp, näpil amaldarımen qorğadı. Adamdardıñ ömir süru saltı sünnetke layıq boldı, solay tariqattı wstanğan ozıq wlt deñgeyine köterdi. Qatınnıñ piri küyeui dep, ot basında otağası «han» boldı, küyeui qaytıs bolğan äyeldiñ piri kem boldı dep «kem-pir» termini qalıptastı. Auıl aqsaqaldarı sottıñ rölin atqardı, biler joğarı sot boldı. Solay qoğam tärtibi küşti tüzeldi. YAassaui islam ilimin qazaqtıñ maqal-mäteline orap elge wsındı, öleñ-jırdıñ bäri imandılıqqa şaqıratın TWNIQ jırğa aynaldı, qazaqtıñ ruhani swranısına tamaşa azıq bere bildi. Sansız şäkirt oqıttı, sonıñ arasınan äulie maqamına şıqqandar halıqtı keremetimen tura jolğa saldı. Büginde kez kelgen qazaq «atam molda bolğan»,- dep maqtanışpen aytadı, sebebi barlıq qazaq dindi mıqtı wstanğan, «Ia-siin» süresin bilmeytin qazaq kemde kem boldı, ol kezde. Sonıñ küşimen bizdi jaulağan moñğoldar,t.b özderi bizge jaulanıp, siñip ketti. Orıstıñ ağı men qızılı bolıp üş jız jıl qazaqtı otarlap, oyına kelgendi istegende de bizdi joğalta almadı, qıtaydıñ qayıs noqtası qanşa qataysada qazaq joğalmaydı. Qazaqtıñ ömir sürui basqalar üşin qılmıs bolğan sol zamanda YAassaui iliminiñ ruhımızğa siñuinen aman qaldıq Ällhamdülla. Alayda täuelsizdik alğan 29 jıldan beri qazaqtar özin taba almay adastı, san mädeniet pen san tarihtıñ işinen özin izdep jür.
YAassaui ilimi qazaq mädenietinde, dünietanımında, mentalitetinde, ädebietinde (öleñ-jırlarında), maqal-mätelderinde, salt-dästürinde küni büginge deyin ayqın körinip twr. YAassaui ilimi bolmasa qazaqtı köz aldığa elesteu mülde mükin emes. YAassauidiñ qazaq jıraular poeziyasın qalptasıruda siñirgen eñbegi öz aldına. Jıraular pirleriniñ «Häl» ilimin meñgerip, dualı auızğa aynalıp, el-jwrtqa, handarğa jırmen keñes berdi. Jır tıñdağanda arqası qozbaytın, ruhtanbaytın qazaq joq, qazaqtıñ boyındağı Alla jaqsı köretin köp qasiet bar, aqköñil, adal, arlı, namıstı, wyattı, batır t.t. osı jırdıñ ruhına siñgeni bolmaq, Alıp dalada diyalekt joq, wlttıñ özegin şiritpey wstağan bir küş osında jasırınğan. Sondıqtan da jıraulardıñ eñbegi ölşeusiz. Küni büginge deyin halıqtıñ tili häm közi bolıp kele jatqan aytıs sonıñ zañdı jalğası. Qazaqtı attan tüsirip, qazı men qımızdan alıstatıp, jırın örtegen orıstar, bizdi bizden jaqsı bilgen. YAassaui ilimi qazaq wltınıñ bas ideologiyası bolğanı aydan anıq. Abılay han bastağan qazaqtıñ han-swltan, igi jaqsıları alıs aumaqta ömir sürsede, soñğı deminde özin «YAassauidiñ janına aparıp jerle»,- dep ösiet etuin tereñ oylansaq biraz dünieniñ bası aşıları haq. Biz qanşa YAassauiden alıstasaq sonşa qazaq wltımızdan alıstaymız. Ärine, jalğan, bilimsiz, nadan sopılıq basqa, (buddis, hristian sopıları tauda ömir sürdi, tärki dünie boldı, üylenbeydi). Qwranda eş jerde sopı termini kezdespeydi, tek Ashabul suffa turalı aytıladı. Biz dinsiz ğalımdardıñ közimen taqua men sopını şatastırdıq. YAassaui atamız nağız taqua, 63 jasınan soñ jer astında ğwmır keşui Payğambarımızğa degen ädbinen jäne Ilahi ayan (anığın Alla biledi). Qazaq ideologiyası Qoja Ahmet YAassauiden bastau aladı. Qoja Ahmet YAssauidiñ iliminiñ bastau közi süyikti Payğambarımızğa barıp tireledi. Al ata tegi payğambarımızdıñ nemere ağası Äbu Tälipke barıp tireledi.
HİH ğasırdıñ ekinşi jartısında tarih sahanasına «jadit» wğımı şıqtı. «Jadit» arab tilinde «jaña» degen mağına beredi. Bilim men ruhaniyat salasındağı ideyalıq wstanımdı wstanğan jäditşildik bağıttağı mwsılman halıqtarı, sonıñ işinde qazaq halqınıñ arasında keñinen tanımal boldı. Oqu-ağartu salasındağı Ismayıl Gasprinskidiñ jaditşil wstanımınıñ qaynar bastauları türki äleminiñ körnekti wstazdarı Äbdinasır Äl-Kursavi(1776-1812) men Şahabuddin Bagauiddinwlı Äl-Marjanidiñ(1818-1889) dünie tanımdıq közqarastarı men wstanımdarı boldı. Jäditşildik qozğalısı mwsılman halıqtarın damu men örleu jolına, zamanına layıq ğılım-bilimniñ jetistikterin paydalana otırıp, örkenietti elder qatarına qosıludı maqsat etti. (B.Q Beysenov. Qazaq oyşıldarı din turalı: oqu-qwralı-Almatı, 2012.-192b 161bet).
Abay jäditşildik joldı wstanğan ziyalı. Ol öz wltınıñ tamırın däl basıp, barlıq keselin aytıp, odan arıludıñ da jolın körsetken. Mağjan atamız «qazaqqa aqıldan da, aqınnan da Abaydan asatın eşkim joq, odan keyin qolğa qalam aludıñ özi wyat»,- dep tolqığan eken. Abaydıñ Abaylığı onıñ «Patşa Qwday sıyındım, tura basta Öziñe» dep bir Alladan medet swraydı, bar isin Soğan tapsıra qolına qalam aluında jatır. Ol Qwrandı tikeley oqıp när alğan, YAassaui ilimin qazaq jırauları negizinde tereñ meñgergen, şığıs şayrları Firdousi, Nizami, Hafiz, Jami, Sağdi, Nauai, Säyhalilerdi tüp nwsqada oqıp boyına siñirgen. Örkenietter ağısın orıs közimen oqıdı osınıñ bärin Abay öz hälibiniñ(jüreginiñ) süzgisinen ötkizip sintezdep, tuğan eline ölmes şığarma etip wsındı. Qazaqtıñ bas aqını, qazaq kösem sözşisi «Biriñdi qazaq biriñ dos, körmeseñ istiñ bäri bos»dep eldi birlikke şaqırıp, ülken bolaşaqqa bastadı, «Qwday bir Qwran şın, Qwdaydıñ Özi de ras, Sözi de ras» dep öziñdi jaratqan Allanı tanuğa ündedi. «Jürektiñ közi aşılsa, Haqtıñ tüsse säulesi, iştegi kiri qaşırsa, adamnıñ hikmet keudesi»dep adam aynalamına bir sät aqıl közimen emes, jürek közimen qaray alsañ Qwdiret iesin tanisıñ. Sonda Jaratuşınıñ nwrı tüsedi, bar künadan päktenedi, sol kezde adam nağız adamğa aynaladı dep öziniñ «tolıq adam» bolu ideyasın ortağa saladı. Abay «qolımdı mezgilinen keş sermedim» dep ökindi, ağası Qwdayberdi auıru töseginde jatıp inisi Abayğa amanattağan balası Şäkärimdi öz tärbiesine alıp, özi şıqpağan biikke jetkizdi. Şäkärim qajı qazaq örkenietinde öz aldına bir älem.
HH-ğasırdıñ basında wlttıq ruh Alaş kösemi Älihan Bökeyhanıñ boyınan jäne onıñ janındağı tau twlğalardan körindi. Alaş ziyalıları jäditşildik joldı mıqtı wstandı. Olar «Är qazaq qızınıñ bas jasauına Abaydıñ öleñder jinağın beretin bolsın»,- dep ündeu jasap, Abay öleñderin baspadan şığarıp elge taratqan eken. Demek, bwdan Alaş arıstarı wlt aqılmanı Abay Qwnabaywlın özderine ruhani wstaz twtqanın añğaramız. Alaş ziyalıları «Ayqap», «Sarıarqa», «Abay» jurnaldarı men «Qazaq», «Qazaqstan» gäzetterin şığarıp wlt, din mäselesin köterip orıstandıru men missonerlik sayasattıñ jımısqı äreketin äşkerelep halqına köz qwlaq boldı. Alaştıqtardıñ moldası Ğwmar Qaraş ağartuşılıq bağıtta köp kitaptar jazdı. Jäditşildik Alaş kösemderiniñ qazaq memleketin qwru ideyasına tıñ serpin berdi. Ämanda, elimiz aman jwrtımız tınış bolsın! Qazaq mäñgilik wlt!
Nwrhalıq Abdıraqın
Abai.kz