2017 jılı mausım ayınıñ 22-25-künderi Astanada ötken Düniejüzi qazaqtarınıñ V qwrıltayında Elbası «Otandastar» qorın qwrıp, osı qor arqılı Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığına şeteldegi ağayınmen baylanıs jasaudı mindettegen edi. Däl bir jıldan keyin, yağni 2018 jılı mausım ayında «Otandastar qorı» KEAQ (Kommerciyalıq emes akcionerlik qoğamı) jwmısın bastadı.
Qazaqstan Respublikasınıñ Ükimetiniñ Qaulısında atalmış «Otandastar qorı» KEAQ «Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ qızmetin qamtamasız etu negizgi nısanası bolıp ayqındalsın», - dep arnayı atap körsetti.
«Otandastar qorı» KEAQ-nıñ qwrıluına baylanıstı Qauımdastıqtıñ jwmısın qazirgiden küşeytip, jaña deñgeyge köteruge ülken mümkindik tuadı dep sendik. Öytkeni Düniejüzi Qazaqtarı Qauımdastığınıñ qarjı mäselesiniñ dwrıs şeşilmeuinen bolıp kezinde köp qiındıqqa duşar boldı.
Büginde «Otandastar qorı» öziniñ arnayı jasalğan jol kartası arqılı ärbir qala, oblıs äkimşilikterimen Mämilege (memorandum) otıruda. Mämileniñ maqsatı şeteldegi jäne elimizge qonıs audarğan etnikalıq qazaqtarğa qoldau körsetu eken. Juırda sonday mämilelerdiñ biri - «Otandastar qorı» KEAQ-nıñ ökilderi men Pavlodar oblısı äkimşiligi arasında jasaldı. Osı resmi is-şarağa kuä retinde köñilge kelgen azdağan oylardı ortağa saludı jön kördim.
Atalmış resmi saltanattı şarada oblıs äkiminiñ orınbasarı Begentaev Meyram Mwhametrahımwlı mırzanıñ jinalğan auditoriyacında tek qazaqtar otırğanın, sonıñ işinde orısşa bilmeytin alıs şetelderden kelgen oralmandar, jastar men studentter ökili, jurnalister otırğanın eskermesten tek orıs tilinde söylegenin, al «Otandastar qorı»-nıñ basqaruşı direktorı Äbildinova Äliya Sapabekqızı hanımnıñ da sözin aldımen köp körim qazaqşa bastap alıp, soñın siırqwymışaqtatıp orısşağa bwrmalap ketkeni de köñilge daq qaldıradı. Qazaqtıñ mäselesin bwl adamdar orıs tilinde joqtamaq pa dep oylap qaldıq.
Memleketimizdi damığan elderdiñ qatarına jetkizudiñ eñ bastı tetikteriniñ biri demografiya ekendigi bärimizge ayan. Babalarımız ol turalı:
«Toqsan iñgen botalap,
Toğız kelin qomdasın.
Wlıñ onşaqtı bolsın,
Qızıñ monşaqtı bolsın,
Däuletiñ köp bolsın,
Perzentiñ köp bolsın,
Basıñ köp bolsın,
Asıñ köp bolsın,
Jasıñ köp bolsın,
Dosıñ köp bolsın!
...Bedeliñ tasıp örlesin,
Oşağıñ mäñgi sönbesin!», - dep keler wrpağına bata-tilegin qaldırıp ketken edi. Öytkeni, «bedelimiz tasıp örleytin, oşağımız mäñgi sönbeytin» «Mäñgi el!» bolu üşin «bas köbeymey - as köbeymeytinin», nemese «mal egiz tusa-şöp ayır ösetinin» babalarımız jaqsı bilgen.
«Qazir elimizde twrğındar sanı 18 millionnan asıp, 19 millionğa bet aldı. Keñ-baytaq jerdi jiırma millionğa jetpeytin halıqpen erkin igere alamız ba? Onıñ üstine demografiyalıq ösimimiz de körşiles eldermen salıstırğanda öte tömen. Mısalı, 1967 jılı Qazaqstanda 12,4 million, Özbekstanda 10,8 million halıq bolğan eken. YAğni biz körşilerimizden 2 millionday artıq bolıppız. Arada elu jıl ötkende, yağni 2017 jılğı esep boyınşa Özbekstan halqı 34 millionğa jaqındap, üş esege köbeyipti. Türikmenstan, Täjikstan, Qırğızstan halqı da üş ese ösken. Ökinişke qaray, biz bar bolğanı jartı ese ğana ösip, 18 millionnan äreñ asıp otırmız. Twrğındar sanı öspeuine bir sebep – eldi tastap şetke köşuşiler köp. Aytalıq, keyingi 10 jılda elimizden 324 mıñ adam sırtqa köşken. Al keluşiler bar bolğanı 283 mıñ adam. Onıñ sırtında bala tuu jönindegi jağdayımız da mäz emes. 1980 jıldarı respublika köleminde bir jılda 800 mıñ säbi düniege kelse, qazir bwl körsetkiş eki ese azayıp, 400 mıñnıñ aynalasında bolıp twr. Demografiyalıq jağdayımız osı qalpınan özgermese, bwl faktor ekonomikamızğa keri äser eteri anıq. Mısalı, bir ğana Soltüstik Qazaqstan oblısında bügingi tañda twrğındarı 50 adamğa jetpeytin 100 eldi meken bar eken. Olardıñ 38-i jaqın arada müldem jabıladı. Qalğandarınıñ bolaşağı bwldır» (Egemen Qazaqstan.2018j 16-qaraşa) Bwl eskirip ketpegen statistikalıq körsetkiş.
Mäsele däl osınday erekşe aktual'dı mäsele tuındap twrğan bügingi tañda «Otandastar qorı» KEAQ arqılı Düniejüzi qazaqtar qauımdastığınıñ atqaratın şaruası wşan-teñiz boluğa tiis edi. Ökinişke oray, «Otandastar qorı» KEAQ Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ qızmetin qamtamasız etetin negizgi nısanasın ısırıp tastap, qauımdastıqtıñ barlıq funciyasın atqaratın jeke jol kartasın jasap alğan.
Biraq ol jol kartası tek qarajat şaşuğa bağıttalğan ärtürli şoular, forumdar, kişi qwrıltay, muzıkalıq festival', ekskursiya-sayahat qatarlı mädeni şaralardan qwralğan. Esesine biz kütken asa mañızdı söz tirkesteri bwl kartada joq. Naqtılap aytsaq, etnikalıq qazaqtardı elge köşirip alu, qabıldau, qonıstandıru degen söz bwl jol kartasında kezdespeydi. Köşi-qon mäselesine köñil bölinip, qandastarımızdıñ elge qosılu qarqının köbeytudiñ mümkindikteri qarastırılmağan. Demografiyamızdı damıtudıñ negizgi tetikteriniñ biri boluşı şeteldegi qandastardıñ elge köşip kelip qonıstanuı, oralmandardıñ köşiniñ mañızdılığı men qajettiligi turalı aytılmağan. Turasın aytsaq, şetelderdegi qazaqtardı Atamekenine tartu, qonıstandıru turalı bwl bağdarlamada eşbir söz joq. YAğni, büginde aytıp jürgen oralmandar köşiniñ toqırauın azaytatın, sebep-saldarın aşatın naqtı twjırım jasalmağan dep tüsinuge boladı.
Sondıqtan da atalmış qwjattıñ deni wlttıqmerekelerde oblıs, qala, audan äkimşilik tarapınan bwrınnan beri körşiles elderdegi qandastardı eldegi bolıp jatqan auqımdı mädeni is şaralarğa qatıstıru siyaqtı jwmıstarı memleket esebinen atqarılatın «akademiyalıq turizmdi» ğana eske saladı. Jalpı elimizde bolıp jatqan mädeni is-şaralarğa körşi memleketterde twratın qandastardı qatıstıru bwrınnan istelip kele jatqan dästürlerdiñ biri bolatın.
«Otandastar qorı»-nıñ Astananıñ törindegi zäulem keñsege otız-otız bes menedjerler şoğırlanğan, auır qozğalatın sılbır mehnizmmen şetelderge etnikalıq qazaqtarımen twraqtı baylanıs jasauı ekitalay. Estuimizşe bwl jerdegilerdiñ bäri de jılı-jwmsaqtıñ jolın jaqsı biletin bay-bağlannıñ balaları men tuıstarınan qwralğan körinedi. Sebebi, köbi qazaqşa eki sözdiñ basın qosıp söyley almaytın körinedi. Qazaqşa söyley almaytın adamdar etnikalıq qazaqtarmen elge köşip kelip jatqan oralmandar turalı, olardıñ tolıp jatqan probleması jöninde tüsinigi mülde joq, orısşa bilmeytin qandastarmen söylesui mümkin emes, tağı bir byurokratiyalıq apparat bolıp şığa keluine bir-aq qadam qalıp twr degen söz. Mwnday apparattar bizde jetkilikti. Osıdan-aq qordıñ aqşası maqsatsız jwmsalıp kete me degen oyğa qalasıñ.
Mısalı: şeteldegi qandastarğa arnap radio, sayttar aşamız dep «Otandastar qorı» KEAQ-nıñ jol kartasında körsetilgen. Bwl eşbir sın kötermeytin jospar. Sebebi büginde ğalamtor mümkindigi men qosa elimizde osı bağıttağı veb-sayttar men qazaq radioları da jetip artıladı. Kerisinşe barlıq qarjı qandastardı elge köşirip äkelu, olardı otanımızğa beyimdeu, qoldau körsetuge jwmsaluı kerek. Jol qartada bayağıdan QR-da atqarılıp kele jatqan jwmıstardı qaytalap körsete bergeni qarjını maqsatsız talan-tarajğa saludıñ täsili tärizdi.
Jalpı oralmanğa qatıstı jwmıstardıñ auırı öñirlerge jükteletindikten Astanadağı «Otandastar qorı» KEAQ-nıñ ştatına 5-6 adam ğana qaldırıp, qarajattıñ denin öñirlerge bölu tiimdi ekeni aytpasa da anıq. Sonda ğana jol kartasın iske asıruda nätijeli boları kümänsiz. Jalpı jedel, isker top öñirlerde jasaqtalıp, ortalıqta şağın menedjerler basqarıp otırsa zaman talabına say önimdi de nätijeli şaralar iske asuına qolaylı bolmaq.
Bwl jol kartası köşi qon məselesin zamanui twrğıda şeşuge bağıttalu qajet. Pavlodarda bolğan memarandumğa qol qoyu räsiminde oblıstıq işki sayasat basqarmasınıñ basşısı Däuenov Ernwr Nwrlanwlı mırzanıñ oqıp tanıstırğan az-mwz esebinde «Otandastar qorı»-nıñ jol kartasında Düniejüzi qazaqtar qauımdastığı tarapınan atqarılatın jwmıstıñ öte az körsetilgeni qordan öñirlerge qarajat bölinbeytininiñ ayğağı bolmaq.
Qazaq sanın köbeytudiñ bir jolı – örkenietti elderdiñ etnostıq köşti jürgizudegi ozıq täjiribelerin, atap aytsaq Germaniya, Izrail' qatarlı etnostıq köşti jaqsı jürgizetin memleketterdiñ täjiribesin zerttep, onıñ oñtaylı twstarın elimizde paydalanu uaqıtı äldeqaşan bolğanı turalı naqtı däyekpen kün tärtibinen tüspey ünemi aytılıp keledi. Bwl täjiribe degenimiz, oralmandardı köşirip aluda olardıñ bwrınnan ömir sürip jatqan twrğılıqtı jerinen bastap, Atajwrtqa vizanıñ qay türimen qonıs audaradı, barğan soñ twraqtı twruğa, tirkeluge, azamattıq aluğa qanday qwjattar kerek boladı – onıñ bärin sol jaqta dayındau degen söz. Sonımen qatar beri köşip keluge qwştar bolğanımen qarjılıq mümkindigi joq otbasılarğa naqtı qarjılay qoldau körsetu, kelgesin äleumettik kömek beru joldarı bizde äli künge birizdilikke tüsken joq. Şekaradan ötkende kim qarsı aladı, qay öñirge ornalasadı, baspana mäselesi qalay şeşiledi, ne jwmıs isteydi - bwl da şeşilmegen mäseleniñ biri retinde qalıs qalıp keledi. Jalpı bizdiñ elde oralmandardı kütip alıp ornalastıru mäselesimen de eşkim aynalıspaydı. Biraz oblıstarda oralmandarğa arnalğan beyimdeu ortalıqtarı bolğanımen olardıñ jwmısı bügingi zaman talabına say emes, köşip kelgen qandastarğa qızmet körsetu memlekettik standartı äli künge qalıptaspağan.
Oralmandardıñ twraqtı tirkelip, azamattıq aluındağı qwjattarğa qatıstı dau da bir töbe. Soñğı jıldarı olarğa äueli ıqtiyar hat beru kerek, azamattıqqa qwjattı sodan keyin ötkizedi degen ereje şıqtı. Iqtiyar hat degenimiz tölqwjatqa teñestirilmeytindikten azamattıq alatın uaqıtı jetkenşe oralman bauırımızdıñ ığırı şığadı. Al elge kelgesin körsetetin kömeginiñ de şanağı belgili, memleket jergilikti bilikke, jergilikti bilik qaltalı azamattarğa, käsipkerlerge jüktey saladı, al olardıñ kömegi de jüyeli emes, kömeskilenip barıp soñı qwrdımğa ketip jatadı.
Resey prezidenti Vladimir Putin dünieniñ tükpir-tükpirindegi orıstar men orıstildi azamattardı eşqanday kedergisiz, äure-sarsañğa salmay milliondap qabıldap, birden azamattıq beretin bağdarlamağa qol qoydı. Endi älemniñ är tarabınan Reseyge repatrianttar tolassız ağılatını anıq. Al biz oralmandardıñ keluin jeñildetpek tügili, neşe türli sıltaumen barğan sayın qiındatudan tanbay otırmız. Änşeyinde Reseydi ülgi twtqanda aldına qara salmaytın orısşıl basşılar etnikalıq qazaqtı köbeytu mäselesine kelgende ärine osılay bwltalañğa salatını belgili bolıp qaluda. Bizdegi resmi emes derek boyınşa bügingi tañda elimizge alıs-juıq şetelderden kelgen 30 mıñday adam äli azamattıq ala almağan.
Kezinde Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ törağasınıñ orınbasarı bolğan, köşi-qon mäselesimen köp jıldar boyı aynalısıp kelgen wlt janaşarı belgili ğalım, jazuşı-dramaturg Swltanäli Balğabaev ağamızdıñ köşi-qon mäselesin jüyeli zertteytin ortalıq qwrudı talay märte wsındı. Etnikalıq qazağınıñ üşten biri äli şetelde jürgen bizdiñ elde şınında onday ortalıq äli künge joq. Elimizdegi qaptağan ğılımi-zertteu instituttarı men sansız analitikalıq-saraptau ortalıqtarınıñ bwl salağa nege nazar audarmaytını bizge tüsiniksiz. Al köşi-qon jäne oralmandar turalı aytılıp jürgen äñgimelerdiñ köpşiligi eşqanday naqtı zertteuge negizdelmegen, ekpindetken qızıl sözden, zañnamalıq, qarjılıq jağınan orındaluı mümkin emes, bos wsınıstardan twradı. Osığan oray, Ükimet keñsesiniñ bir bölimi, eñ qwrığanda bir sektorı köşi-qon jwmıstarın üylestirip, Prem'er-ministrdiñ bir orınbasarı osı jwmıstarğa basşılıq jasap otırsa jwmıs jüyelenip, alğa basadı. Öytkeni bwl salanı jetik biletin mamandar men basşı kadrlar jetkiliksiz.
Elimizde äli künge köşi-qon jöninde arnayı mamandar dayındau qolğa alınğan emes. Bwrın oralmandar turalı derekter köşi-qon mekemeleri arqılı bir ortalıqqa jinalatın. Qazir jeke köşi-qon mekemeleri de joq, oralmandardıñ derek qorı da jwmısın toqtatqan ba, beymälim!
Sonıñ saldarınan Qazaqstanda oralmandar märtebesin alıp jatqan kimder, olar qayda jür, Qazaqstanda qaldı ma, älde qaytıp ketti me – onı anıqtau qiın. Bolaşaqta oralmandardıñ derek qorınıñ jwmısın qayta jürgizip, oğan Qazaqstanda twraqtı qalatın oralmandardı ğana engizu mäselesi osı ortalıqtardıñ saraptaması arqılı şeşilip twrsa ğana nätijeli bolar edi. Osığan oray oblıstardağı köşi-qon ürdisi boyınşa barlıq mälimet, aqparattardı, statistikalıq esepterdi bekitilgen formalarğa säykes oblıstardağı tiisti mekemelerden jinaqtap alıp, Ükimetke wsınatın statistikalıq esepke jauaptı mekeme, Täuelsizdiktiñ alğaşqı jılıdarınan beri oralman mäselesimen aynalısıp kele jatqan öñirlerdegi Qauımdastıq filialdarınıñ täjiribeli mamandarı boluğa tiis.
Mäselen, oblıs äkimdikteri kezinde är oblıstağı Köşi-qon basqarmasınıñ janınan Oralmandardıñ beyimdeu jäne ıqpaldastıru ortalıqtarın qwrıp aşıp bergen. Olardıñ är qaysısında bekitilgen ştattıq kestege säykes qızmetkerleri bar bolatın. Osı mekemeler 2013 jılı oblıstıq Jwmıspen qamtudı üylestiru jäne äleumettik bağdarlamalar basqarmasına qosılıp jergilikti byudjetten jıl sayın arnayı qarjı bölinip twrsa da sodan bergi uaqıtta oralmandardıñ müddesi üşin emes basqarmanıñ müddesi üşin jwmıs jasap kele jatqanday äser qaldıradı. Mine osı mekemeni Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı jäne «Otandastar qorı» » KEAQ -na berip şet elden kelgenderge birinşi kezekte qwqıqtıq aqparattıq aqıl-keñes beretin iskerlik ortalıq retinde qayta qwru bügingi zamannıñ talabı. Sonımen qatar Eñbek ministrligindegi etnikalıq qazaqtarmen jwmıs jasau basqarmaları da qısqartılıp jatır. Oblıstardağı bölimderi de qısqartılıp basqarma qaramağındağı bölimderge qosılıp atı bar zatı joq boldı. Osı mäseleni oblıs äkimderi oralmandardı beyimdeu ortalıqtarın qauımdastıqtıñ oblıstıq filialdarına jauaptandırıp, naqtı istermen aynalıssa ğana nätijeli bolar edi degen oyğa qalamız.
Qorıta aytqanda, Elbasınıñ arnayı tapsırmasımen qwrılğan «Otandastar qorı» KEAQ, Düniejüzi qazaqtarınıñ qauımdastığınıñ köp jıldan beri atqarıp kelgen, keybiri qarjılıq mümkinşilikke oray kezek kütip twrğan jüyeli jwmıstarın attap ötip, basqa bağıtta jasağan jol kartası arqılı şeteldegi qazaq diasporasınıñ şeşimin kütken sansız meselelerimen aynalısatın qauqarı barma, öytkeni däl qazirgi tañda osı qorda etnikalıq qazaqtıñ mwñ mwqtajın, mentalitetin tüsine biletin, köşi-qon salasında täjiribesi bar mamandar jwmıs istey me degen oy alañdatadı.
Qordıñ bastı maqsatı men mindeti Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığımen birlesip tarihi otanınan tıs jerde ömir sürip jatqan qandastardı elge köşirip äkelu, olarğa jön siltep, twrmıs-tirşiligin ondap, käsippen aynalısuına, jwmısqa ornalasuına jäne ortağa beyimdelip, baspanalı boluına jağday jasau bolmaq. Endeşe «Otandastar qorı» KEAQ osı mindetinen auıtqımasa eken dep tileymiz.
Amantay Toyşıbaywlı, jurnalist
Abai.kz