Ağa, ertegi degen ne?
(əñgime)
Ağa degen – menmin. Surauşı – qazaqtıñ balası. Al, erteginiñ ne
ekenin bilmeydi ekem.
Bilem ğoy. Anığında. Tek anıqtama berip körmeppin. Universitetti
filologiyä mamandığı boyınşa bitirsem de. Bilsem de tüsindire almas
edim. Men ğana emes kez-kelgen adam. Ertegi degen...
Almatı qalası. Köp qabattı üylerdiñ köp şoğırlanğan audanı.
Kün keşkirip qalğan. Sol köp qabattı üylerdiñ birine kelgem. Ağajeñgemniñ üyi. Aman-saulıq bilisu jolımen. Amandığımnan habar
berip turuım kerek. Bul bergi jağı ğana. Negizgi kelisim – inimdi
sağınğam. Süykimdi. Qılığı tətti. Oyınqumar. Arnayı səlem
aytıptı: – «Kelsin!» – Keldik. Törge ozbaytınım beseneden belgili.
Estiyärlarmen qol alısıp, tös qağıstırıp bolğan soñ, moynıma
asıla ketken inimdi köterip, «detskiyge» ötkem.
Qaptağan oyınşıq. Qaru-jaraqtıñ mıñ-san türi üyilip jatır.
Pışaq, qılış, granata... Mıltıqtıñ neşe atası. Kədimgi mıltıqtan
aumaydı. Köşede keudeñe taqasa, barıñdı suramay-aq bergizerdey.
Köliktiñ köptigin aytıp keregi joq. Işine adam siyätını da bar. Oyın
balasına arnalıp jasaldı demeseñ, orta salmaqtı azamattı da
kötererdey. Soğıs tehnikaları da şaş etekten. Jan-januar,
hayuanat ataulı, tipti biz bilmeytin, körmegen maqulıqtar; Adamnıñ
jeti atası, – Köbi şet el multfilmderiniñ keyipkerleri men
əskeriler. Tolıp jatır. Sap tüzey ornalasadı da, inimniñ qaptağan
qaruınıñ tegeurinine şıdamay, ayaqtarı aspannan keledi. Biriniñ
basın qılış kesse, biri oqqa jem boluda. Bir qızığı oyınşıq sadaq
ta bar eken. Əlde oğı tausılğan, əlde oyınğa jaramsız, əlde
qızıqpadı – men körgen urısqa qatıspadı. Zamanı ötkenin
moyındağanday bir burışta eleusiz jattı da qoydı. Osılayşa qarujaraqpen tolıqtay jasanğan inimniñ oyının tamaşalap otırıp
(anığında, mağan da jii aralasuğa tura kelgen) biraz uaqıt ötip
ketkenin de bayqamappın.
Keşki astan soñ oyınşıq jalıqtırğan erke inim meni aynaldıra
bastadı. Küresemiz, alısamız – jeñis soniki. Tartısamız – upay sol
jaqta. Şarşay bastağanda beybit əñgimege köşkenbiz. Suramaytını
joq. Anau ne, mınau ne? Ol nege onday, bul nege bılay? Erinbey,
jalıqpay bilgenimdi (bilmegenimdi de) aytıp jatırmın. Jalğız
uldarınıñ tətti tili qızıqtırsa kerek, suraq-jauapqa üy ieleri de
aralasqan. Üş jaqtap uğındırıp jatırmız. Qanağattanbasa da,
jauapsız qalıp jatqan joq.
– Mmm, – dedi. Tağı qanday bəle şığarar eken dep kütip otırmın.
Kenet: – Ağa, ertegi degen ne? – dedi beykünə keyippen betime qarap.
– ...
Üş bilgiştiñ de auzına qum quyılğan. Meni «qazaq ədebietin oqıp
tauısqan ğulama» dep biletin eki estiyär da mağan qarağan. Jauaptı
berse osı beredi deytindey.
– ...Ertegi? Ertegi degen... ol... A, onı qaydan estidiñ? – dedim qulıqqa
köşip. Oyımdı jinağanşa, uaqıttan utpaq oyım ğoy.
– Apay ayttı. Üyden bir-bir ertegi jattap keliñder dedi. Mamadan
surasam bilmeydi. Papa senen surau kerek degen. – Muğalimi de oñbaydı,
ertegini jattauşı ma edi?!
– Ertegi degen ol endi... ertegi ğoy. Sen öziñ ertegi bilesiñ be?
– Joq. Ol ne sonda? – Dausında zil bar. Közinen «bilsem surap nem
bar» degendi oqıdım.
Mine sağan kerek bolsa! Bultarar jer qalmaptı. Əlgi ekeuden keler
qayran joq. Şındap oylana bastadım. Ertegige anıqtama berip
körmegen, tipti bul turalı oylap körmegen basım, qapelimde söz taba
alar emespin. Orısşa oqığanın jurttıñ esine jii salıp, qazaqşa
şala söyleytinin maqtan etetin jeñgem:
– Sen, luçşe ertegi aytıp berseñşi osığan.
Op-oñay şeşim. Qalay ğana basıma kelmegen? Ertegini aytıp
beresiñ, ne ekeni sanasına öz-özinen ornığadı. Bir jağı ertegi estidi,
bir jağı muğalimniñ tapsırması orındaladı. Tığırıqtan qutqarğan
şala qazaq jeñgeme alğısımdı iştey jaudırıp, bastap kettim.
Auzıma «Er Töstik» iligipti.
– Erte-erte ertede, eşki jüni börtede...
– Börtede degen ne, ağa?
– Börte degen ol... – Tağı da tığırıq. – Onı soñınan tüsindirem,
jaqsılap tıñdasañ tüsinesiñ, – dedim, «Suraq soñınan» dep qoyıp,
dərisin jalğastıra beretin lektor ağa-apaylarımnıñ qulığına
basıp. – Qırğauıl jüni qızıl eken...
– Qırğauıl degen ne?
– Qırğauıl degen – qus. Ayttım ğoy aldımen tıñda, sosın tüsinesiñ
dep. –Şarşay bastağan edim. Kürsinip qoyıp sözimdi sabaqtadım. – Şal
men kempir boptı. Bir perzentke zar boptı, – dedim, «erte-erteni» qoya
turıp, tikeley iske köşip. – Perzent degen – bala degen söz, – dep
qoydım, inimniñ aldın orap... – ...Töstikten payda bolğan bala ğoy dep,
atın Töstik qoyıptı...
– Töstik degen ne?
– ...
...Oñay bolmay şıqtı. Er Töstiktiñ sağat sanap ösetin tustarı kümən
tudırdı, eki künde jürgeni, üş künde külgeni – ötirikke saydı. Ertegi
tıñdaytın jastan ötip ketken ekinşi sınıptıñ oquşısı jolımdı
kes-kestey berdi. Añnıñ eti men terisiniñ tau bolıp üyiletin tusına
kelgende müldem tüñildi. Sözdi basqa tarapqa buruğa talpınıp jattı.
Osımen toqtasaq kerek edi, ne de bolsa şıqqan sapar, uşığına
şıqpay toqtau mümkin emes. Bastapqıda den qoya tıñdağanımen, uaqıt
öte kele nemquraylı qalıpqa köşken inim, aqırı, qolına ilikken
əldebir oyınşığımen əure bolıp ketti. Baqıttı ğumır keşipti dep
ayaqtaluğa tiis ertegim Er Töstikti muratına jetkize almadı. Erteginiñ
ayağı qayda, ortan beline jui almadıq. Jetkenimiz bütinniñ bölşegi
ğana. Onıñ özi mıñ üzilip, jüz jarılıp.
Mağan ertegi aytqan əjelerim, atalarım baqıttı eken, ne aytsa da
endi ne bolar eken dep ünsiz tıñdaytın nemeresi bar.
İə, men ertegi tıñdap öskem. Ekinşi sınıpta erteginiñ şındıqqa
tompaq, artıq aytılğan, asıra siltengen, əsirelengen tustarın men de
añday bastağan bolarmın. Biraq, oğan deyin qiyälımda ömir sürgen
qaharmandardıñ erlik isterine jan-jüregimmen sengenim, qazaq
ədebietiniñ osı bir ülgisin kökiregime siñirip ülgergenim anıq.
Ertegiden ötirik emes, şındıq pen şıtırman izdeytinmin. Töstikter
qinalğanda tistenip, jauların muqatqanda közge uşqın payda bolıp,
mıñ qubılıp otırıp erteginiñ mamırajay tirlikke bölengen soñına
kelip jetkende «Uh!» – dep bir dem alatınsıñ. Ertegi bitti. Biraq,
sanañdağı ertegi endi bastaladı. Sen bastı qaharmansıñ.
Aynalañdağı adamdar türli keyipkerler. Jağımdı-jağımsız
beynelerdiñ tiri ülgileri qalay da tabıladı. Bolmasa, öziñe de
beyməlim əlemge sapar şegesiñ. Qısqası, Töstikter jürip ötken joldı
sen de jürip ötesiñ. Ulı sapardan oralğan betiñ. Jeñispen. Aldıñnan
bükil auılıñ şığadı. Eñ alda eñirep qalğan əjeñ. Odan arı əke-şeşe,
ağa-ini... Kökiregiñ tunğan maqtanış. Şın bolıp jatqanday. Jerde
emes, kökte qalıqtap jürgendeysiñ. Tösekte jatqanıñdı umıtqalı
qaşan! Osılayşa tətti qiyäldar quşağında jatıp uyıqtap ketesiñ.
Bul jağday ertegige dənikken balanıñ basında künde qaytalanıp
turadı. Künde jaña ertegi. Meyli, jaña bolmasa da şirığıp jatıp
tıñdaysıñ.
Men ertegi ğana tıñdadım. Qanşalıqtı köp ekenin bilmeymin, biraq
joğarıdağı küydi basımnan keşkenim anıq. Bayırğınıñ balalarına
qızığam, tek ertegi ğana emes, añız, jır tıñdap ösken. Bayırğı ğana
emes, küni keşege deyin qazaq balası solay təy basqan, es bilgen.
«Tuğanda dünie esigin aşadı öleñ, öleñmen jer qoynına kirer deneñ».
Qazaq perzentiniñ tuılğannan bastap bastan ötkeruge tiis tərbie
satısınan tügeldey ötken danışpan Abaydıñ sözi. Besik jırın
tıñdap uyıqtağan balada da arman bar ma eken?! Ertegi tıñdap
öskenimdi aytıp maqtannan jarılarday bolatın basım, besik jırın
tıñdağanımdı estigende ğoy... Onday maqtana alar kündi jazbaptı.
Besik jırı turıptı, ertegi tıñdap östim degen meniñ
qatarlastarımdı sausaqpen sanap alasıñ. Bizden burın bastalğan
dert. Bizden keyingi həli əlgi. Ertegi tıñdamay ösken əkeniñ balası.
Ertegi tıñdau qiyäldı uştaydı. Ras. Balanıñ kökireginde izgi
sezimder qalıptastıradı. Belgili nərseler. Elin, jerin süyüge
tərbieleydi. Joqqa şığaru mümkin emes. Bul ğana emes, ana tiliniñ
qudireti men qurılımın, sazın sanasına siñirmey me?! Ana tiliniñ
məselesin şeşe almay jürgenimizdiñ bir sebebi, tipti, bastısı osı
erteginiñ joqtığına sayadı. Qısqası, qazaq balasınıñ qazaqtıñ ulı
bolıp er jetui eñ aldımen alğaşqı əserlerden bastalsa kerek.
Kinəni ertegi tıñdaytın jastan ötip ketken jas balağa audarıp,
özimdi sütten aq, sudan taza qılıp şığarğan men ertegi aytu
barısında sözdik qorımnıñ sonşalıq jutañ ekenin añdağan edim.
Qaytsem balanıñ sanasına ertegini siñirem dep, tım jaydaqtatıp
jiberippin. Eñ bastı kinəm qazaqtıñ bir balasınıñ kökireginde ertegi
turalı jaman pikir qalıptastırıppın. Osıdan keyin «Ertegi degen
ne?» – degen suraqqa oylanbastan: «Şılği ötirik!» – dep jauap bere me
sonda? Ol bilgisi keldi. Menen alğan jauabı əlgi. Basqalay jolın
körmey turmın.
El bolam deseñ besigiñdi tüze! Bəri biledi. Men de. Biletinmin. Biraq,
bul jolı şındap uqtım. Özin ədebietke, sözge bir taban jaqınmın
dep esepteytin meniñ həlim əlgi. Bir ertegini ayağına jetkize almappın.
Basqalar qaytpek? Nesin aytadı? Amal joq, «Örmekşi adam» men
«Şrekti» tıqpalaydı. Ədebietti kino almastırdı degen sol əne. Tek,
ədebiet siyäqtı əseri joq. Erjürek, danışpan patşanıñ ornına
əljuaz, əperbaqan patşanıñ kelgeni siyäqtı. Qulaqpen estip,
sanasımen bayıptau. Közben körip, körgenin beyneleu. Qanşalıqtı
ayırmaşılıq! Estigeni arqılı qiyälmen beyne jasau men körgen
suretin sol qalpında qabıldau. Qaysısı adamdı (balanı) köbirek
oylantadı? Demek, dəl qazirgi jas balanı köziniñ aldındağıdan
arğını körmeytin tar şeñberdegi oylau jüyesimen tərbielep
jatırmız. Köziniñ aldına əkep, badıraytıp körsetpeseñ senbeydi.
Seniñ suretteuiñ men əsireleuiñ tek kümən tudıradı. Qasqırdıñ
qoyannan tayaq jegini (Əygili «Nu, pogodi!» ğoy) şındıq. Oğan senedi.
Sebebi közimen kördi. Qasqır aqımaq. Qoyan... öziñiz bilesiz. Al, bizdiñ
Töstiktiñ aşıqqan elin asırau jolındağı erlikteri tunıp turğan...
Sudırdıñ auzındağı jel söz. Erteginiñ bügingi keypine budan basqa
anıqtama tappadım. Adasqan küşik sekildi... Erteginiñ ulıp, eski
jurttı şır aynalıp jürgeni keledi köz aldıma!
Bul məseleni şeşu men şığu joldarı ma? Men bilmeymin. Kördiñiz
ğoy. Bir ertegini ayağına jetkize almağan adamnan qanday aqıl
suramaqsız?! Tım qurısa, balanı aldaytın qulığı joq Mırqımbay
bastama köterip, onı jerine jetkizip, bar məseleni şeşip
tastaytınına siz de senbeysiz. Bul da əlgi ertegidegi oqiğa siyäqtı... İə,
ötirikke qurılğan... Bizdiki de ölermenniñ əreketi. Bala da tıñdamağan
bəldu-bəlduimizdi elge tıqpalap. Közben körgenimiz ğoy. Körgendi jazu
qiın emes. Al, oydan birdeñe usınu... Ulıp jurtqa qayta ma dep
qorqam. Ümitteniñiz, bəlkim bizden de birdeñe şığıp qalar. Şıqpasa,
aqıldırıq bireu tabılar. Soğan seneyik!
Bizder degen, jarqınım-au, qazaq ertegilerindegi öz jumbağın
özi şeşe almay, sergeldeñde jürgen keyipker emespiz be?!
Almatı, Şañıraq-2.
25.04.11.