Ötkenimizdi tanıp, jañaşa tarazılauğa, öşkenimizdi jağıp, asıldarımızdı halqımen qayta tabıstıruğa keñ jol aşılğanı 1991 jılı kelgen Täuelsizdiktiñ arqası. Sırdıñ sañlaq perzenti Aqmırza Töswlı esiminiñ nasihattala bastauı osı qatardağı igilikti isterdiñ körinisindey.
Aqmırza işan (1881-1930jj.) alğan bilimi, tamırı tereñ tektiligi, qabilet-qarımı, qajır-qayratı, izdenimpazdığı arqasında kemel biikke köterilgen dini qayratker jäne wlt-azattıq qozğalısınıñ körnekti ökili. Ol Qızılorda oblısındağı qazirgi T.Kömekbaev atındağı auıldıñ tuması. Qızıltamdağı meşitte Elmwrat attı moldadan äptiek qwranın tolıq igerip aladı. Boyında erte qalıptasqan öjettik, zerektik, bilimge erekşe qwştarlıq sındı qasietteri onıñ bilimin äri qaray jalğastıruğa jeteleydi. Alğa qoyğan maqsatına jetu üşin äkesine aytpay, 11 jasında keruenşilerge ilesip Bwharağa barıp, bilim men ilimniñ ordası Kökiltaş medresesine oquğa tüsedi. Medresede arab, parsı tilderin üyrenip, şığıs oyşıldarınıñ tarihi, ädebi, dini eñbekterin zerdeleydi. Aqmırzamen Sır süleyi Twrmağambet İztileuwlı men täjik aqını Sadritdin Aynidiñ kezinde qatar oqığanın bireu bilse, bireu bilmeui de mümkin.
Jas bağlannıñ oquğa degen erekşe qwlşınısına, pänderdi igerudegi tabıstarına tänti bolğan wstaz-müftileri oğan basqa elderdiñ bilim ordalarında şıñdala tüsuge keñes beredi. Tuğan halqınıñ aldındağı perzenttik parızın tereñ tüsingen Aqmırza Istanbulda latın, ağılşın tilderin meñgerse, Auğanstannıñ Kabul men Gerat, Reseydiñ Qazan men Ufa qalalarındağı meşit-medreselerdiñ ilim beru ürdisi men däris beru ädistemelerimen tanısadı. Söytip 1910 jılı qolına islam ğwlamalarına beriletin eñ joğarğı lauazım «ahun» şatırhatın alıp, elge oraladı. Közi körgenderdiñ aytuınşa, ol şağın deneli, sarğış öñdi, şoqşa saqaldı, ünemi aq koylek kiip, aq sälde orap jüretin kisi bolıptı.
Tanımal nemis filosofı Verner Zombart (1863-1941jj.) ötken ğasırdıñ basında saudagerlerdiñ halıqtan tek qana aludı oylaytını, al batırlardıñ halqına ne bersem dep düniege keletini, qajet bolsa janın da qiyatını turalı oy-twjırımın ğılımi aynalımğa endirdi. Mäñgilikke qwlaş sermegen Qazaq eli azamattarı üşin osınau qağidanı tüysinudiñ mañızı erekşe bolmaq. Aqmırza da arğı-bergi babaları siyaqtı batırlıq wstanımdı ömirlik tu etti. Onıñ ata-babalarınıñ barlığı el qorğandarı retinde töl tarihımızdıñ tanımal twlğaları. Wlı Otanımızdı qorğau sındı qasterli missiyanı adal atqarğan bi-batırlardıñ şınjır qatarın sanamalap jatpay, törtinşi atasınan beri bayandaudıñ özi oqırmanğa Aqmırzanıñ perzenttik tañdauınıñ tüp - törkinin tüsine tüsuge ıqpalın tigizetini sözsiz. Törtinşi babası Ketebay Resey, Hiua, Qaraqalpaq, Qalmaq, Türkmen elderimen bolğan soğıstarğa qatısıp, dañqqa bölengen bi äri batır. 1810 jılı Äbilqayırdıñ nemeresi Temir swltanmen birge Jañadariyanıñ sol jaq betindegi Qaraqalpaqtardı Hiua handığınıñ aumağına birjola quğan. Üşinşi babası Tañat bi äri paluan bolğan kisi. Azattıq üşin küresken Kenesarı han äskeri qwramında 1841 jılı qoqandıqtardıñ Sauran bekinisine şabuılı kezinde erlikpen qaza tapqan. Künniñ ıstığına qaramay denesi elge jetkizilip, Qaraq tauınıñ mañındağı qorımğa jerlengen. Ekinşi babası Arğınbay batır Resey, Qoqan, Hiua öktemdigine qarsı küreste atı şıqqan aybındı twlğa. El basına tuğan almağayıp zamanda Arğınbay halıqtı janına toptastırıp, basqınşılarğa ünemi toytarıs wyımdastırıp otırğanı, top jauğa jalğız şabatın jürektiligi, teñdessiz nayzagerligi turalı äñgime-añızdar el auzında äli de bar. Ol Kenesarı hannıñ jorıqtarına, Janqoja batırdıñ Hiaualıqtarmen soğısına jäne osı öñirde jatjwrttıqtarmen bolğan basqa da wrıstarğa öz sarbazdarımen qatısqan. Ökinişke oray, jerimizge qol swqqan jaulardı talay ret qan qaqsatqan Arğınbay 1856 jılı ağayın arasındağı dau – janjalda qaza tapqan. 1845 jıl şamasında düniege kelgen işannıñ öz äkesi Tös batır da wlt-azattıq qozğalısınan (Sadıq Kenesarıwlınıñ Resey otarşılarına qarsı küresi) tıs qalmağan.
Jeti atasınıñ da qolı jaudıñ jağasında bolğan Aqmırzanıñ eldiñ qamın jep, azattıqtıñ aq tuın köterui ob'ektivti zañdılıq. Onıñ twlğalıq qasiet-qırların toptastıru - bwğan közimizdi jetkizetini kämil: Birinşiden, ol – ağartuşı, şäkirt bauluşı-wstaz. Jañaqala auılınıñ mañayındağı Keñtüp degen jerde özine arnap saldırğan (1910 jılı Qoşqaralı Uaq Baymırzawlı saldırğan) meşitte, 1915 jıldan Şıbıntay Kötibar men Şortan Tilesovterdiñ meşitinde Qızılqwmdağı eldiñ balaların wl-qız dep bölmey arabşa, latınşa sauatın aşıp, bilim närine susındatqan. Bolaşaqtı boljaytın kemeñger wstaz: «Halqım, balalardı qaşanğı qoy soñınan salpaqtatıp qoyasıñdar. Bilekti birdi jığadı, bilimdi mıñdı jığatın zamanğa kele jatırmız. Elin qorğar, oğan şaması kelmese özin qorğar bilim alsın-dağı. Alla - tağala iis almas nadandıqtı, wyqılı-oyau kün keşudi, qwrsaq tolıp, qwlqın toyğannan özge toyat izdemes qamsızdıqtı bizdiñ mañdayımızğa jazıp qoymağan şığar» – degen janayqayı el jadında. Osı jerden Aqmırzanıñ aldındağı qazaq ağartuşılarınıñ mwrattas izbasarı bolıp qalıptasıp, ozıq oylı zamandastarı sındı qazaq qoğamınıñ aldındağı mindetti ayqın tüsingenin bayqaymız.
Aqmırzanıñ öz meşiti mañındağı jarlı-jaqıbaylarğa eldiñ pitir, sadaqağa bergen malınan, astığınan teñdey bölip berip otırğanı, basqa da qayırımdılıq isteri turalı mısal öte köp. Bwl twrğıda qasındağı elge: «Halqım, jerdi kögertiñder! Biday, arpa, tarı egiñder! Sonau Bwhara men Ürgenişten astıq tasığanşa, mına bos jatqan jerdi paydalanayıq...» - dep, sözi men isiniñ arasın alşaqtatpay, meşit mañına tal egip, qauın ösiredi. Sonımen qatar, tazalıq pen oraza wstaudıñ densaulıqqa paydasın aytudan jalıqpağan salauattı ömir saltın da uağızdauşı. Mıñdağan bala oqıtıp, şığarğan wstazdıñ Serğali Tolıbekov jäne t.b. şäkirtteriniñ esimi elge belgili.
Kedeylerge qayrımdılığı, kembağaldarğa meyrimdiligi, qara qıldı qaq jarğan ädildigi, igilikti de izgilikti isteri, jürekke jol tapqan uağızdarı Aqmırzanıñ öñirde qadiri erekşe boluınıñ alğışartına aynaldı desek qatelespeymiz.
Ekinşiden, Aqmırza – ğwlama. Ğwlama dep ğılım men bilimniñ şıñınan köringen twlğalardı ğana ataydı, al olardıñ qatarı sanaulı. Şığıs oyşıldarınıñ eñbekterimen etene tanıs ol özi de ğılım tılsımın biluge, mäñgilik pälsapalıq swraqtarğa jauap tabuğa wmtıladı. Bükil ğwmırın islamnıñ qır-sırın oqıp-üyrenuge arnağan Aqmırzanıñ dinniñ asa tanımal nasihatşısı da bolğanın biz uaqıt biiginen körip otırmız. Sonımen qatar ol islam dinin zerttegen ğalımdarımızdıñ biri.Aqmırza Imam Äbu Hanifa mäzhabınıñ ruhani - moral'dıq wstanımdarın, oğan jatatın ilimderdiñ teoriyalıq jäne täjiribelik mäselelerin qamtitın birqatar qwndı eñbekterdiñ avtorı. Ğwlamanıñ Islamnıñ mäni, parız-sünnetteri, ädet-ädep, jol-jorası taratılıp jazılğan Iman, Islam, Iqlas degen bölimderden twratın «Türki imani» jäne «Hadister» attı kitaptarı şeteldegi qandastarımızda saqtalıp, elge jetken qwndı ruhani dünieler. Atalğan eki kitaptıñ Almatı qalasınıñ «Mamır» şağın audanındağı yassauyşiler (sopılar) jamağatınıñ Şäkärim qajı atındağı medresesi men sondağı qızdar medresesinde oqıtılğanı turalı derekter kezdesedi.
Üşinşiden, Aqmırza – qol bastağan sardar. Ol közi aşıq twlğa retinde Reseydiñ otarlau sayasatınıñ maqsatı men saldarın jaqsı tüsingen. Aqmırzanıñ 1916 jılı Resey imperiyası äskeriniñ tıl jwmıstarına qazaqtardan adam bermeu bağıtında bolğan narazılıqtardı qızu qoldağanı turalı, Keñes ükimetiniñ ımırasız aşıq jauı bolğanı jäne eldiñ arasında täuelsizdik ideyasın taratu bağıtında üzdiksiz ügit-nasihat jürgizgenin däleldeytin qwjattar memleket mwrağatında saqtaulı.
Qazaq AKSR Ortalıq atqaru komiteti men Halıq komissarlar keñesiniñ 1928 jılğı 27 tamızda «Bay şaruaşılıqtarın tärkileu turalı» qaulı qabıldağanı mälim. Baylar men ortan qol şarualardı küştep tärkileu, wjımdastıru sayasatı qazaq halqınıñ mıñdağan jıl qalıptasqan qoğamdıq qwrılımın bwzıp, künköris közi malınan ayırdı. Jatjwrttıqtardıñ itarşıları - jergilikti «şolaq» belsendilerdiñ zorlıq-zombılığı beleñ alıp bara jatqanı janına batqan Aqmırza:«... Biz jalpaq jatqan jwrtpız! Bas köterip ökimetke mına öktemdikti toqtatıñdar, halıqtıñ dästürin, dinin sıylañdar, mal-mülkin talan-tarajğa salmañdar, mwnıñ ayağı jaqsılıqqa soqpaydı deuimiz kerek!», - dep halıqqa ündeu tastaydı. «Siz basşı bolıñız, biz qosşı bolayıq! Elimizdi, jerimizdi qorğayıq, dinimizdi qorlap, meşitterimizdi qiratuğa qarsı twrayıq!» - dep, bwl sözge el azamattarı jappay qoldau bildiredi. Söytip, 1930 jılı naurız ayınıñ basında Şortan meşiti degen jerde köterilisşiler Aqmırzanı han saylaydı.
Aqmırzanıñ äuelde halıqtı sabırlılıqqa şaqırıp, ökimet ökilderine talap-tilekterdi beybit jolmen jetkizuge wmtılğanın aytuımız kerek. Biraq, jergilikti qızıl belsendiler:«Meşitterdi jabamız, mal-mülikti tärkileymiz, işan-moldalardı qamaymız» - dep, äkireñdeuin örşite tüsedi. Josıqsız qısım, ölşeusiz öktemdikke äbden aşınğan halıq bilikke masayrağan äperbaqandardı quıp tınadı, aqırı. Kommunist-belsendilerdiñ äsker şaqırtqanınan habardar bolğan olar Aqmırza meşitine jinalıp jedel qarulana (soyıl, qwsmıltıq) bastaydı. Öytkeni, wzaq jıldar boyı otarlau sayasatın san qwbıltıp jürgizip kele jatqan jatjwrttıq jüyeden bükil el bolıp küreskende ğana qwtıla alatının halıq jaqsı tüsingen edi. Täuelsizdikten bastau alğan zertteuler Aqmırzanıñ azattıq jolındağı küresin halıqtıñ barlıq äleumettik toptarı qoldağanın körsetip otır (T.Omarbekov, N.Bayqadamov, t.b.).
Qol astına toptasqan üş mıñday adamdı Aqmırza ekige bölip: «Qaraq» tobın özi, al «Keñtüp» tobın inisi Taymırza (1905 jılı tuğan) basqaradı. Köterilisti basuğa OGPU organdarı Qazalı men Qızılordadan 2 äskeri otryad şığaradı. Otryadtarğa öz qandastarımız jol körsetip jüredi. Jazalauşılar Aqmırza qolın batısı men şığısınan qorşaydı. Alğaşqı soğıs 14-naurızda Qaraq eldi mekenine jaqın Aqmırza meşitiniñ mañında bolıp, onda köterilisşiler 170-tey adamınan ayrıladı. Zeñbirek, pulemetpen qarulanğan qızıldardıñ şığını toğız soldat qana. Arhiv qwjattarı osılay deydi. Atalğan şayqas kezindegi Abat jäne Tölegen Jekebatırovtar, Äjikerey sındı mergenderdiñ janqiyarlıq erlikteri el jadınan äli öşken joq.
Küşi men qaruı basım jazalauşılarmen (basşıları: Jalud', Cukanov, J.Al'şanskiy) birneşe märte şayqasıp, titıqtağan köterisşilerge Aqmırza: «...Jeñiletinime meniñ zeyinim jetedi. Wlttıq müddeni qorğau jolında ölsem armanım joq! Aman-sau twrğanda bas sauğalañdar!» – dep rwqsat beredi. Janında qalğan az ğana jasaqtarımen birge Qızılqwmda 1930 jılğı 26 naurızda bolğan soñğı şayqasta köterilisşilerdiñ 107-si qaza tauıp, 150-deyi jaralanadı, al 200-ge juığı qwtılıp ketedi. Qızıldar men olardıñ jergilikti jandayşaptarı Aqmırzanı öltirip, onımen qoymay medresedegi barlıq kitaptardı, basqa da zattardı üstine üyip örtep, meşittiñ töbesin ortasına tüsiredi. Aqmırzanıñ ölimine qatıstı el auzında basqa da äñgimeler kezdesedi. Barlığına ortaq aqiqat bireu-ol Aqmırzanıñ örtelgeni.
Köteriliske qatısuşılar qatal jazalandı: 10 adam atu jazasına, 40-tan astam adam 10 jılğa deyingi merzimge kesiledi. Aqmırzanıñ inisi Taymırza 1931 jılğı 25 qırküyekte 10 jılğa sottalıp, jazasın öteuge Novosibirge (Siblag) jiberiledi. İz-tüzi joq. Aqmırzanıñ tağı bir inisi Toqmırza sıtılıp şığıp Auğanstanğa jetedi. Qazir onıñ wrpaqtarı Türkiya azamattarı.
Köterilisşiler jeñilis tapqan kezde (1930 jılğı 26 naurızda) qorşaudan sıtılıp şıqqan ağayındı mergender Abat pen Tölegen Qızılqwmdı panalaydı (al, Äjikerey mergen Aqmırzanı soñğı oğı qalğanşa qorğap, meşit mañında qaza tabadı).1931 jılı qısta bwlardı wstau üşin şıqqan otryad Qızılqwmda üş ay jürip, Tölegendi öz tuısqandarınıñ (barlığı 7 adam) kömegimen wstap qaytadı. Köp wzamay, keñestik jazalauşı organdar köteriliske eş qatısı joq bwl ağayınsımaqtarğa «bwrınğı qılmıstarıñdı keşiremiz» degen uädesin jwtıp, közderin joyıptı.
Köterilisşilerdiñ aman qalğandarın izdestiru jwmıstarı 1932 jılı da jalğasıptı. OGPU Aral operativti sektorınıñ qızmetkeri Bezrukovtıñ 1932 jılğı aqpan-naurız aylarında jürgizgen tergeu hattamalarında qolğa tüsken köterilisşiler turalı kelesidey mälimetter keltirilgen:
1. Mamaev Maylıbay – köterilisşilerge materialdıq qoldau körsetip, qarumen (1 vintovka, 1 berdanka, 1 revol'ver) jabdıqtağan. Kommunistik otryadtarmen qolına qaru wstap şayqasqan. Aqmırza köterilisi talqandalğan soñ Qızılqwmğa jasırınıp, 1931 jılı Tamdı audanınıñ Eñbekşi kolhozına (6 - auıl) müşe bolğan.
2. Däuletov (Älibaev) Ospan – Qazalı «Kazgostorg» mekemesiniñ Aqtaypaq jäne Qaraq sel'posın, Dayındau punktin talqandauğa qatısqan. Qazalı audanınıñ 8 jäne 9-şı auıldarı twrğındarın qolına qaru alıp köteriliske qatısuğa ügittegen. Komotryadqa qarsılıq körsetken mergender sapında bolğan. Köterilis talqandalğan soñ Qızılqwmğa jasırınıp, 1931 jılı Tamdı audanınıñ Eñbekşi kolhozına müşe bolğan.
3. Tümeşbaev Qoñırtay – köterilisşilerdi azıq-tülikpen, aqşamen jabdıqtap otırğan. Köterilisşilerdiñ barlauşılarınıñ biri bolğan. Köterilisşiler talqandalğan soñ Özbekstanğa qaşıp, Jekebatırovtarğa qosıluğa äreket etken. Tamdı audanınıñ Eñbekşi kolhozına müşe bolğan.
4. Sırlıbaev Älmen, Kerişeev Qosımbet, Meñliqaraev Qojaniyaz, Jalmanov Ömir, Ömirov Raş - Aqmırzanıñ keñesşileri bolğan. Komotryadpen wrıs qimıldarı kezinde Aqmırza meşitinde köterilisşilerge jeñis tilep, namaz oqıp otırğan. Aqmırza öltirilgen soñ Qızılqwmğa jasırınıp, 1931 jılı Tamdı audanınıñ Eñbekşi kolhozına müşe bolğan.
5. Mıñjasarov Bodıbay – Jekebatırovtardıñ barlauşısı, olardı minis atpen, oq-därimen qamtamasız etip otırğan. Abat pen Tölegen Jekebatırovtardı üyinde jasırğan. Tamdı audanınıñ Eñbekşi kolhozınıñ twrğını.
Bwlardıñ barlığı köteriliske deyin Qazalı audanınıñ 7- auılınıñ twrğındarı bolğan.
6. Babılov Däuit – Qazalı audanı 6-auıldıñ twrğını. 1931 jıldıñ jeltoqsan ayına deyin Jekebatırovtardı oq-därimen, azıq-tülikpen jabdıqtap otırğan.
Aqmırza köterilisinen jäne odan keyingi quğın-sürginnen meniñ äuletim de şet qalğan joq. Äkem Äbdi Omarwlı(1924-1996jj.): «Şırman kökem (äkesi Omar Ermanwlınıñ tuğan inisi) 1899 jılı tuılğan, minezi qızbalau, namısqoy jigit bolatın. Äyeli, menimen teteles 4-5 jasar eki wlı bar edi. Enşimiz bölinbey, bir şañıraqtıñ astında ömir sürgen biz ol twsta qazirgi Qızılorda oblısı, Qarmaqşı audanınıñ Jañaqala auılında twratın edik. Belsendilerdiñ qorlığına äbden zığırdanı qaynağan kökem Aqmırza köterilisine alğaşqılardıñ qatarında qosıldı. Köterilis jeñiliske wşırağannan keyin jazalauşılar birden mañaydağı auıldardı toruılday bastadı. Kökemniñ birer künnen soñ, tün jamılıp kelip, äyeli men eki balasın alıp ketkeni, küni bügingidey, köz aldımda. Maqsatı – Qızılqwmdağı ağayın arasına barıp boy tasalau, sosın şetel asu bolsa kerek. Kelesi jılı bizderdi, miliciyanıñ qoqan-loqısı az bolğanday, aştıq ta, alqımday bastadı. Et jaqın birneşe otbası Qızılqwmğa köşuge mäjbür boldıq. Äkem Omar ondağı auıldardan inisin swrastırıp, qanşa izdese de izin tappay-aq qoydı. Basqa köterilisşilerdi körgen, al bwlardı «kördim, bildim» degen bir jan bolsay-şı! YAğni, Şırman kökem ol jaqqa jetpegen. Onıñ öz otbasımen birge auıldı añdığan qızıl jazalauşılardıñ qwrbanı bolğanı aydan anıq. Qay jerge kömip tastadı eken olardı, qwdaydan bezgender...» - dep, kökesi men jeñgesin, qırşın ketken qos perişte-bauırların keyde eske alıp otıratın.
Endi Aqmırzağa, ol bastağan wlt-azattıq köteriliske keñestik bilik twsında jäne ol añsağan Täuelsizdik kezeñinde qanday bağa berilgenin salıstıra taldap körsek.
Birinşiden, keñestik kezeñ ideologiyasına adal qızmet etken azamattar Aqmırzanı «tap jauı», «bandit», «qorqau qaraqşı», t.s.s. jaranağa juıspaytın epitettermen qaralap baqtı. Bwl tüsinikti de. Biraq, özderiniñ is-äreketteriniñ dwrıstığına şübäsiz sengen olar derekter men däyekterdi saralamay, negizdemey oñdı-soldı qoldana bergenge wqsaydı. Mısalı, Qazaq KSR İşki ister ministri M.Esbolatov «Tınıştıq küzetinde» attı maqalasında (Bilim jäne eñbek.-1978.-№11.): «...Alpıs jıl işinde respublika İşki ister organdarınıñ köptegen qızmetkerleri özderiniñ erligimen jäne batıldığımen halıq süyispenşiligine bölendi. Solardıñ biri – Qazalı uezdik miliciyasınıñ bastığı Serikbay Jäkeev. 1925 jılı bandılardıñ bastığı Aqmırza onıñ keudesine pışaq salıp, jaralap ketken bolatın. Jas çekist jazılıp şıqqan soñ, 1929 jılı komsomol müşesi Jılqıbay Qwttıbaevpen birigip Aqmırzanı qolğa tüsirgen. Biraq bandılardıñ qalğan tobı olardı wstap, Aqmırzanı bosatıp aldı da, Jäkeevti tiriley otqa örtedi»-dep jazadı.
Al, Qazalı audandıq partiya komitetiniñ Lenin tuı gazetinde jariyalanğan «Azattıq üşin alısqandar» (1980 jılğı 28 qazan) attı maqalada da atalğan çekisterdi Aqmırzanıñ öz qolımen azaptap öltirgeni egjey-tegjeyli bayandaladı. Ärine, bwl tarihi şındıqtı bwrmalau jäne ädildikke jasalğan qiyanat. Bwğan köz jetkizu üşin kölemdi maqaladan üzindiler bergendi jön sanadıq. Älqissa: «...Jaña ömir üşin nwrlı şwğılasın şaşqan ärbir azamattıñ atın bilip, onıñ ruhın qasterleu bizdiñ parızımız. Jaqında audandıq işki ister böliminde bolğan ülken jiın osı maqsatta bolğan edi. Şetsiz-şeksiz Qaraqwmnıñ bir töbesiniñ astında tap jaularınıñ qolınan tiriley otqa örtelgen alğaşqı çekister qazalılıq Serikbay Jäkeev pen tereñözektik Jılqıbay Qwttıbaevtardıñ erligin bügingi wrpaqqa ülgi etu bolatın.
S.Jäkeev 1906 jılı Qazalı uezine qarastı «Arıqbalıq» jerinde düniege keldi. ...ol 1919 jılı komsomolğa kirip, sol jılı miliciya jwmısına ornalasadı. 1929 jılğa deyin uezdik türmede kişi qarauşı (nadziratel') bolıp isteydi. 1929 jıldan 1933 jılğa deyin Qazalı işki ister basqarmasında qılmıstı zertteu böliminiñ inspektorı boladı.
Mwnıñ aldında 1924-1927 jıldarı Qarmaqşı audanınıñ territoriyasındağı Aqmırza (bayudı oylamağan kisi-Q.O.), Altın (bwl ru atauı-Q.O.) degen baylardıñ bastağan büligin basuğa qatısadı.
...S.Jäkeev 1933 jıldıñ mayınan noyabrine deyin Qazalı uezdik türmesi bastığınıñ orınbasarı boladı. 1933 jıldıñ dekabrinen 1934 jıldıñ yanvarınıñ ayağına deyin Tereñözek audandıq Soveti atqaru komitetiniñ wyımdastıru böliminiñ meñgeruşisi bolıp isteydi. Osı jıldıñ (1934 jıl-Q.O.) 2-şi martı küni aq bandılar qolında erlikpen qaza tabadı.
...Bwrın S.Jäkeev 1930 jılı qaza taptı delinip kelgen bolatın. Biraq şınayı zertteu nätijesinde tabılğan soñğı dokumentter, onımen birge bolğan adamdarmen kezdesu nätijesinde S.Jäkeevtiñ 1934 jılğı 2 martta qaza tapqanı däleldenip otır... »- delinedi atalğan maqalada.
Mine, «japtım jala, jaqtım küye» qağidatın wstanğan nasihatşılar halıqtıñ köterilis basşılarına degen teris közqarasın osılayşa qalıptastırdı.
Ekinşiden, joğarıdağıday tanım-tüsiniktiñ sanamızğa mıqtap ornıqqanın Täuelsizdik jıldarı jarıq körgen keybir maqalalardıñ sarını men jekelegen twlğalardıñ pikiri bayqatqanday.
Soñğı jıldardıñ özinde ärtürli deñgeydegi gazetterde oblıstan şıqqan twñğış çekisterdiñ (bwl qatarda S.Jäkeev te ataladı) ötken ğasırdıñ 20-30 jıldarı azattıq üşin keudelerin oqqa tosqanı, keñes ökimetine qarsı bandılardıñ közin joyuda janqiyarlıq erlik körsetkenderi, keybiriniñ qırşın ğwmırın qorqau qaraqşılardıñ ayuandıqpen üzgeni jazılıp jür. Bwl maqalalarmen tanısqan zerdeli oqırmannıñ kökeyinde «qorqau qaraqşılarğa teñegen adamdarı kim boldı eken» degen swraqtar tuındaytını tüsinikti. Bizdiñ oyımızşa, atalğan kategoriyağa 1930 jılğı naurız ayındağı Qızılqwm köterilisiniñ basşısı - işan Aqmırza Töswlın, osı jıldıñ tamız-qırküyek aylarında bas kötergen Qazalı audanı şaruaları (Asandar köterilisi) köterilisiniñ basşıları - Iman Orımbetov, Äbdihalıq Iimbetovterdi, Qazalı, Qarmaqşı, Tereñözek, Alamesek, t.b. audandardı qamtığan Qaraqwm köterilisiniñ basşıları - molda Jwmağazı Bäyimbetov, Qojban Jwbanov, Pirmağambet Laubaev, ağayındı Nwrjan men Jarasbay Qaraevtardı jatqızğan orındı bolar. Naqtılau üşin Qaraqwm köterilisiniñ birinşi kezeñi 1930 jılı naurız-säuir aylarında (Altındar köterilisi), al ekinşi kezeñi tamız-jeltoqsan aylarında orın alğanın aytqanımız jön.
Orayı kelgende aytpasqa bolmaydı, Qazaqstan men Orta Aziyanıñ bilimi men mädenietin damıtuğa erekşe eñbek siñirgen, jerlesimiz Temirbek Qarawlı Jürgenov 1938 jılı NKVD tergeuşileri osı Qaraqwm köterilisine qatısı jayında swrağanda: «...köterilisşiler ülken şığınğa wşırap jeñildi. Onıñ bastı sebebi - bwqara halıq pen bilik basında otırğan wlt qayratkerleri arasında tığız baylanıstıñ bolmauı. Biraq kelesi jolı biz mindetti türde birge boluımız kerek» - dep jauap beripti (Raqışev E. Keñes ökimetine qarsı köterilisti astırtın basqarğan. //Añız adam.-2014.-№18.). Tuğan halqı üşin şıbın janın şüberekke tüyip qızmet etken T.Jürgenovtiñ aqırğı sözderi tüysigi bar pendege biraz närseni añğartqanday.
Toqtalatın tağı bir mäsele. 1930 jılğı köterilisterge qatıstı resmi derekterge süyensek, wrıs qimıldarı barısında 389 köterilisşi qaza tauıp, 202 adam keyin atılsa, 285 adam türli merzimderge sottalğan (qaytpay qalğandarı qanşama). Jazalauşılardıñ şığını 61 adam. YAğni, adam şığındarın salıstırsaq 9 köterilisşige 1 jazalauşıdan kelip twr. Ärine, bwl birinşi juıqtaudağı taldau ğana. Negizgi aytpağımız bwl emes. Biz qarğa tamırlı qazaqpız. Bir öñirde twrğandıqtan atatek şejiremizdiñ asa tereñdemey-aq qiılısatınına kümän keltiruge bolmaydı. Mıñjıldıq qwdalığımız şe? Qaza bersek eñ qwrığanda jekjat, qarın-böle şığatınımız da ras. Bir-birimizge qaru kezendirgen jatjwrttıq ideologiyalarğa lağnet aytuımız kerek. Sın-qaterlerge immuniteti mıqtı, birligi jarasqan birtwtas el bolamız desek «Mäñgilik El» wlttıq ideyasınıñ ayasında toptasuğa tiispiz.
2008 jılı Aqmırzanı wlıqtau mäselesin aqıldasu üşin Qızılorda qalasında twratın 84 jastağı elge sıylı qariyağa barğanbız. Josparımızdı tıñdap bolğasın ol kisi: «Biz Aqmırzanıñ tuısqanı retinde wzaq jıldar qudalandıq... Jaylarıña qarap, tınış jüriñder! Erteñ zaman ağımınıñ qalay bwrılatının qaydan bilesiñder...» - dep şığarıp salğan bolatın. Keñes ükimeti twsında tınış jürip, qarnı toq boludan özge qwndılıqtardı oylamauğa qalıptasqan ağamızğa ne derimizdi bilmey, tosıldıq. Ökpe aytudıñ da retsiz ekenin tüsindik. Rasında keñes ükimeti betke wstarlarımızdan eldi tazartıp alğan soñ, jigeri jasıp, momaqan küyge tüsken halqımızdıñ äleumettik – materialdıq deñgeyin belgili bir därejede kötere otıra, wltımızdı dini, tili men dilinen ayıruğa şaq qalğanı bügingi bizderge eşqanday qwpiyağa jatpaytını anıq.
2009 jılı bir alqalı otırısta öziniñ qoğamdağı ornın «wlt janaşırı» retinde ayqındap jürgen ağamızdıñ: «Aqmırza batır emes, dindar. Öz qamın oylap Keñes ökimetine qarsı şıqtı. Sonıñ kesirinen biraz adam öldi nemese elden bezip ketti. Halıq oğan äli künge lağnet aytadı» - dep salğanına kuä boldım. Jiınğa qatısıp otırğan ziyalı qauım ökilderi, bir-birine jarısa, bwrınğı partokratqa dereu toytarıs berdi. Sırdıñ namıstan jaralğan azamattarına alğısımız şeksiz.
2012 jılı ortalıq gazetterdiñ birinde jariyalanğan «Aqmırza işan» attı maqalamdı oqığan tağı bir ağamızdıñ «sende qarap jürmey, qayaqtağı bireudi tauıp jazadı ekensiñ...» - dep zekip tastağanı esimde. Biluimşe, ağamız «Qasterli Täuelsizdik» degen söz tirkesin ünemi aytıp otırudı eñ qasietti parızına balaytın sanatker. Aqmırzanıñ bar jazığı eñseni ezgen keñestik-otarşıldıq ozbırlıqqa qarsı twrıp, azattıq jolında qasındağı halıqpen janın pida qılğanı ğoy, sirä. Bügingi qol jetken Täuelsizdigimizde Aqmırza bastağan Qızılqwm köterilisiniñ de ülesi joq dep kim ayta aladı.
Aqmırza işannıñ ör twlğasına ğılımi qauımdastıq tarapınan da öz därejesinde män berilmey keledi. Arnayı material dayındalıp, wsınılsa da onıñ esimi «Qazaqstan Respublikası joğarı oqu orındarı qauımdastığı» qoğamdıq birlestiginiñ bastamasımen 2014 jılı jarıq körgen «Qazaq köterilisteri» enciklopediyasına enbey qaluı - osınıñ jarqın körinisi.
Joğarıda aytılğandar negizinde birqatar twjırımdar men qorıtındılar jasauğa mümkindik tudı:
1. Ğılım men ilimniñ tılsımın zerttep - zerdeleudi, halıqtıñ sauatın aşıp, ağartudı maqsat etip, adamgerşilik pen biik parasattılıqtı nasihattauğa sanalı ömirin arnağan Aqmırza işannıñ wlt ziyalıları şoğırınan alar ornı berik. Aqmırza Töswlı sındı halqımızdıñ ardaqtı perzentiniñ közin körgen, därisin tıñdağan, ülgi-önege alğan kisilerdiñ san mıñdağan wrpaqtarı qazir aramızda jür. Onıñ adamgerşilik-parasattılığı, järdem beruge irkilmeytindigi, saqilığı, qanağatşıldığı, ötirik-ösek pen qızğanıştan aulaq boluı, adal twrıp-jürui, boyındağı tılsım qasietteri, suırıp salma şeşendigi turalı äñgime-añızdar el arasında äli öşken joq. Qazaq halqı twrğanda mäñgi öşpeytini de aqiqat.
2. Keñestik çekister Serikbay Jäkeev pen Jılqıbay Qwttıbaevtardıñ ölimine Aqmırza işannıñ qatısı joq. Bwğan birinşi dälel – tarihta «Qızılqwm köterilisi» degen atpen belgili köterilisti basqarğan Aqmırzanıñ denesin 1930 jılğı 26 naurızda qızıldardıñ örteui. Ekinşi dälel – Tereñözek audandıq soveti atqaru komiteti wyımdastıru böliminiñ meñgeruşisi S.Jäkeevtiñ 1934 jılğı 2 naurızda «aq bandılar» qolınan qaza tabuı. Üşinşi dälel – J.Qwttıbaevtıñ Qaraqwm köterilisin (1930 jıldıñ naurız-säuir, tamız-jeltoqsan ayları) basıp-janşu kezinde öltirilui. Sözimiz jalañ bolmas üşin M.Jwmadildaevtiñ Tereñözek tarihı attı kitabınan (Almatı,1996j.):«...1930jılı Qaraqwmda tereñözektik Jılqıbay Qwttıbaev qastandıqpen öltirildi. 1967 jılğı 22 tamızda Tereñözek kentindegi sayabaqta Jäkeev pen Qwttıbaevqa eskertkiş ornatıldı» -degen üzindini keltirsek te jetkilikti.
3. 1930 jılı Sır öñirinde orın alğan wlt-azattıq köterilisterge biıl 85 jıl tolıp otır. Äytse de, otarşıl jüyeniñ mwragerleri - keñes ükimetiniñ ädiletsiz de ozbır sayasatına qarsı küresken twlğalardıñ esimin el esinde mäñgi qaldıru, jas wrpaqtı otanşıldıqqa tärbieleu jäne jürgizilgen ğılımi zertteuler nätijelerin ortağa salu maqsatında arnayı qoğamdıq, ğılımi şaralar ötkizu isine resmi twrğıda jetkilikti män berile qoyğan joq. Bügingi küni bwnday bastamalar köterilisşilerdiñ wrpaqtarı men ağayındarınıñ enşisinde qalıp otırğan sıñaylı. Mäñgilik El bolamız desek ğasırdan ğasırğa jalğasıp kele jatqan jauıngerlik ruhtı däripteuimiz qajet. Al bwl ğalımdardıñ ğana emes, bükil qoğamnıñ jwmısı.
4. Öziniñ sañlaq perzentterin qadir twtpaytın birde de bir halıq joq. Keñestik ideologiya 70 jıl boyı wlt ruhınıñ ömirşeñdigi üşin küresken öz asıldarımızdı tärk etip, kelimsekterdi däripteuge mäjbürledi. Batpandap kirgen derttiñ mısqaldap şığatını da talassız. Dese de, wltımızdıñ bas köterer twlğaların dattaytın keñestik ritorika men ölşemderge sıni twrğıdan qaraytın uaqıttıñ jetkeni qaşan. Töl tarihımızdı taptıq sürleuden şığarıp, wlttıq müdde twrğısınan qayta payımdau üderisin zañdı märesine jetkizu - kezek küttirmeytin mäsele. Has batırları, qayratkerleri men ziyalıları joğalmağan halıqtıñ ğana arı men namısı ayaq astı bolmaydı, eliniñ birligi men twtastığı saqtaladı. Bwl Mäñgilik El boluımızdıñ negizgi şarttarınıñ biri.
Qali OMAROV,
QR Tarih jäne qoğamdıq ğılımdar akademiyasınıñ müşesi