Otbası tärbiesi ğasırlar boyı öziniñ qalıptasqan qalpımen qazaq tarihınıñ ön boyında XIX ğasırğa deyin Abay zamanına qaymağı bwzılmay jetti. Qazaq bolmısınıñ, kündelikti twrmısınıñ özegi auıl – bir şaldıñ kindiginen taralğan balalardan twratın. Bir auılda üş-tört baladan, onnan astam baladan aspaytın şağın auıl öziniñ atajwrtı qıstauında, jazda jaylauında mal jaylatatın. Otbası tärbiesi atası men äjesiniñ qolında bükil qazaq ataulı salt-sana, ädet-ğwrıp ata dästüri qatañ türde atadan balağa, äkeden nemerege bwljımay barlıq wlttıq dästür saqtalatın. Auıl adamdarı bir atanıñ balası bolu sebepti, bükil mal däuleti ortaq bolğandıqtan bir-birine, maldı bağıp köbeytu ärqaysısınıñ azamattıq mindetine jatatın. Mwnday auılda tuıstıq sezim, rulıq namıs öte küşti bolatındıqtan jetim-jesir şetke şaşılmaytın. B.z.b. zamannan XIX ğasırdıñ ekinşi jartısına deyin qazaq otbası üy tärbiesi bir qalıpta özgermey saqtalıp keldi. Bwl bükil qazaq ataulınıñ wlttıq salt-sanası, ädet-ğwrpı, dini, dili, tili, dünie tanımı köşpeli twrmısqa beyimdelgen asa berik bolıp qalıptastı. Osı erekşelik pen betpe-bet kelgen Qıtay barlauşıları qazaqtı küştep bağındıruğa boladı, biraq, onıñ wstağan dästürli qazaqı ädet-ğwrpın, salt-sanasın bwzıp özgertu – mümkin emes dep qarağan. Soğıs bola qalğan jağdayda wran salıp bir sätte qalıñ qarulı sarbaz qarsı twra alğan. Är otbasında jauıngerlik zamanda bir wl bala bolsa, wrpaqtıñ üzilip qalmauı üşin qaldırıp otırğan. Birneşe otbası bir auıldı qwrağan. Auıl qazaq halqınıñ özegi (yadrosı) retinde sanalğan. Wlttıq salt-sana, ädet-ğwrıp osı auıl twrmısında ata dästüri retinde otbasın jatqızıp twrğızatın ruhani küşke aynalğan.
Sırtqı küşter, äsirese, Orıs jäne Qıtay imperiyası bwl qwbılıstı kördi, tanıp bildi. Qazaq jerin jaulap alğanda bwl halıq dästürindegi ruhani salt sananı, wlttıq dästürdi joyıp qwrtpayınşa, halıqtı mäñgilik bodandıqta wstau mümkin emestigin, qiındıqqa soğatının bildi.
Otbası tärbiesi, ärine, qoğamnıñ sayasi-äleumettik bolmısımen tikeley baylanısta twratın kürdeli qwbılıs boluı sebepti, onda bolıp jatqan özgeristiñ ıqpalı timey twra almaydı. Osı qwbılıstı ömir ağısınan anıq sezingen darındı aqın S. Torayğırov
Bwqar tüsi qazaqtıñ bülingeni,
Künbatıstan suıq jau köringeni…
Abay twsı qazaqtıñ bwzılğanı,
Qaralıqqa aynalıp qızıl qanı, – degen oy tolğanısında osı jağımsız jağdaydıñ ıqpalımen qazaq otbasında özgeristerdiñ orın alu sebepterinde köre almaqpız. Qazaq aqın-jırauları şığıstan ızğırıq bolıp soqqan Qıtay qaupi men batıstan boran bolıp soqqan Resey imperiyasınıñ eldi otarlap mäñgi bodandıqqa salu maqsatın erte sezindi. Sezindi de keler wrpaqqa jau niettiñ qaydan kelerin eskertti.
Bwhar jırau zamanı Resey men Qıtay imperiyası qoldap, «jabayılardı jabayılardıñ qolımen qırıp», olar jaylağan jerdi bosatu maqsatımen olarğa qalmaqtı aydap salıp, zeñbirekpen qarulandırıp qazaqtardıñ üşten ekisin qırıp saldı. Aqırı qalmaqtardıñ özi de qırılıp elinen, jerinen, memleketinen ayırıldı. Eki imperiya wyımdastırğan bwl soğıs şın mänindegi qazaq pen noğaydı jer betinen sıpırıp joyudı maqsat etken aşıq genosidtik sayasat bolıp şıqtı. Qazaqtıñ orta jüzi men kişi jüzi bodandıq bwğauına tüsti. Handıq qwrılıstı joyıp Resey biligine qolaylı swltan-pravitel', ağa swltan biligin ornıqtırdı. YAğni, «wzın arqau, keñ twsau» sayasatın wstandı. Wlı jüzdi jaulap alğan soñ, qazaq jerin twtas ielengen Resey endi «jabayılardı jabayılardıñ qolımen twnşıqtıru» sayasatın wstanu üşin territoriyalıq principke negizdelgen el bileudiñ bolıstıq jüyesin 1867 jılı endirdi. Qazaq elin bileu deñgeyi auıl şeñberinde ğana qaldı. Mine, bolıstıq el bileu jüyesi qazaqtıñ özegi bolğan auıl ülken özgeriske wşıradı. Osı özgeristi erte sezingen S. Torayğırov «Abay twsı qazaqtıñ bwzılğanı» dep anıqtama berdi. Bwrın qazaq auıldarı birimen biri ağayın-tuıs, birin-biri qorğau jau tiisse bäri birge şabuılğa şıqtı. Bwlardıñ arasında taptıq talas tartıs tübirimen bolğan emes. Al, endi bolıstıq bilik osı qandas birlikti, ağayındas ıntımaqtı eldi, yağni, auılmen auıldı bolıstıq bilikke talastırıp, auıl bası partiyagerşilik talasqa tüsip, qazaqtıñ minez qwlqı bwzılu sebepti, bwl talasqa är otbasınıñ tikeley aralasuınan keyin, qalıptasqan otbasılıq salt-sana, ädet-ğwrıp dästürine jik tüsti. Bir auızdı süttey wyıp otırğan otbasınıñ öz işine alauızdıq tüsti. Partiyagerşilik talas tartıstıñ özi ağayındı tuıstıñ arasın ajıratıp alauızdı minez qwlıq ornığa bastadı.
Otarşıl ükimet endi eldiñ ruhani älemine qol sala bastauı – Resey imperiyasınıñ şoqındıru, orıstandıru siyaqtı aşıq türde jürgize bastağan memlekettik deñgeydegi missionerlik sayasatınan anıq körine bastadı. Missionerlik sayasat bizdiñ eldigimizge, jerimizge, dinimiz ben wlttıq dästürimizge qwrılğan twzaq bolatın. S. Torayğırovtıñ:
Eldigine, jerine, häm dinine,
Qwrıldı talay twzaq, talay qaqpan, – deui otarşıldıq sayasattıñ jauızdıq nietpen jürgizilip otırğan ayla-täsilderin körip, tanısıp, bilgen soñ osınday qorıtındı sözin aytuğa mäjbür bolğan. Missionerlik sayasattıñ bastı maqsatı – qazaq eliniñ tarihi jadın joyu, dininen taydırıp basqa dinge şoqındıru, tilin büldiru, dünietanımın özgertu arqılı mäñgürttengen tobırğa aynaldıru arqılı mäñgilik ruhani qwldıqta wstau ğana bolatın. Memlekettiñ sayasi ayla-täsili osı jolğa jwmsalıp keldi. Tastay bolıp qalıptasqan qazaq otbasındağı tälim-tärbie, yağni, keşegi otbası tärbiesi, ata-dästüri birtindep özgeriske wşırap ıdırauğa bet aldı…
Keñestik bilik qazaqtardı küştep otırşıldı elge alıp keldi. Ata-babanıñ otbasılıq tärbiesi, äsirese, qazaqtıñ özegi (yadrosı) bolğan auıldıq negizi birtindep özgeriske tüsip, kolhozdastıru, sovhozğa aynaldıru arqılı bwzılıp, bastağı tabiği qalpınan auıtqıdı. Otbası bolmısı qanşalıqtı özgeriske wşırasa da, ata-baba qalıptastırğan halıqtıq salt-sana, ädet-ğwrıp janı sirilik körsetip, älide bolsa tabiği bolmısı saqtalıp keledi. Mısalı, ülkendi sıylau, ata-ananı qwrmetteu, ağayın-tuısqa qayırımdılıq jasau, sırttay nekeni wstanu, qwda tüsu, qız wzatu äsirese, qanşama özgeriske tüsip silikpesi şıqsa da jeti atasın bilu, ruın wmıtpau t.b. bügingi otbasılıq ömirde özindik orın alıp otırğanın eşkim de teristey almasa kerek.
Ru – qazaqtıñ fenomeni. Biraq, rulıq wğımnıñ sayasat silikpesin şığarıp, onı jek körinişti ete bastadı. Keñestik bilik te rudı teris jağınan qarap öz paydasına paydalanğanı bar. Qazaq arasında ru namısı bar kezinde el işinde bügingidey jetim-jesirdi qañğırtu, qız baladan teris qılıq şıqpaytın, kedey-kepşigine ağayındarı jabıla kömektesip qatarğa qosıp otıratın. Mäsele ruşıldıqtı bwrınğı qalpına keltirude jatır. Onıñ betin oñ qaratıp paydalanu kerek. Otbası tärbiesine de rulıq tärbie qajet. Öytkeni, ru tarihi qajettilikten tuındağan biregey qwbılıs. Bilmestikpen bwnımen alısqanşa onıñ özindik ıqpalın paydalanu qajet.
XIX ğasırdıñ birinşi jartısına deyin qazaq otbası bolmısın özindik qalpın saqtap keldi de el bileu jüyesi bolıstıq biliktiñ enuimen «jabayılardı jabayılardıñ qolımen twnşıqtıru» sayasatı otbası bolmısınıñ tabiğatı bwzıluına alıp keldi. Al, bügingi täuelsiz zamanımızda otbası jağdayı keşegi otbası wşırağan auır jağdaydan keri ketpese alğa jıljığan joq. Öytkeni, otbası bwzıla tüsuine jan-jaqtan qaptay jauıp kelip jatqan är türli jau nietti ruhani şabuıldar tolastar emes. Osımen küresip betin qaytarar bizdiñ wlttıq ideologiyamız älsizdik tanıtıp, tipti, onıñ keybir ökilderi dollardıñ qwlaqkesti qwlına aynalıp ketkenine jwrtımız qwlaqdar. Sırtqı küşter jürgizip kelgen sayasi ideologiyalıq is-äreketterdiñ negizinde qazaq halqı ärqilı ruhani jağınan jikteliske tüsip tili, dini, jazuı jağınan iştey üşke bölinip ketkeni jasırın emes, şındıq. Mısılı, orıstandıru sayasatınıñ äserinen qazaqtar ada-qazaq, şala-qazaq, taza-qazaq atanıp ıdırağanın eşkimde teristey almas. Al, dini jağınan da jiktelip, ıdırau üstinde. Dindegi ata-dästürin wstap kele jatqan qazaqtardı islam dinin jamılğan jat ağımdar vahabister, krişnaidtar t.b. iştey ruhani jağınan bölşektep ıdıratu äreketi din turalı alınğan zañğa qaramay astırtın qızu ärekette. Dini nasihattarın aytıp, astırtın taratu jolınan qaytar emes.
Halqımız kündelikti twrmısında paydalanıp otırğan jazu tañbasınan da üşke bölinip, birin-biri oqi almay, ruhani twtastığı bwzılu üstinde. Mısalı, bizder orıs jazu tañbasında bolsaq, qıtay qazaqtarı arab jazu tañbasında, al, şeteldik qazaq latın jazu tañbasın paydalanıp, birin-biri oqi almay ruhani twtastığı bwzıluda. Mine, bügingi qazaq otbasınıñ küni de osı qwbılısqa wrınıp, bir otbası müşeleri bir-birimen öz ana tilinde söylese almay sağı sınıp iştey sınuda. Täuelsizdik zamandağı bügingi ärbir otbasınıñ işki ruhani älemi twtasıp şoğırlana tüsudiñ ornına ıdırauğa bet alğan qalıpta. Mısalı, otbasında ajırau üdep baradı. Osıdan tiri jetimder sanı da artuda. Qız ben wl otbası ırqınan şığıp batıstıñ minez qwlqınıñ azğındağan aldamşı jarqıldaq mädenietine elikteu jağı basım tüsip baradı. Mwnıñ üstine ideologiyalıq qwraldıñ teñdesi joq türi teledidar men internettiñ jağımsız äseri de otbasına äser etude. Däl mwnday alasapıran zamanda erteñgi otbası turalı boljam aytu qiındap baradı. Är otbası – memlekettiñ jandı kletkası. Onday memleket mıqtı, quattı memleket bolu üşin onıñ kletkası, yağni, otbasıda quattı, ömirşeñ boluıda şart. Mwnday quattı, jan-jaqtı jetilgen keleşek otbası deñgeyine jetu üşin qazaq tağıda öziniñ dana wlı oyşıl Abaydıñ:
Ädiletpen aqılğa,
Sınatıp, körgenin, bilgenin.
Bilgizer alıs jaqınğa,
Solardıñ söyle degenin, – deytin ösietine qwlaq türip jetinşi qara sözinde asa tereñ filosofiyalıq tanım twrğısınan aytılğan: «Dünieniñ köringen häm körinbegen sırın tügeldep, eñ bolmasa denelep bilmese, adamdıqtıñ ornı bolmaydı. Onı bilmegen soñ, ol jan adam jan bolmay, hayuan janı boladı. Äzerde qwday tağala hayuannıñ janınan adamnıñ janın iri jaratqan, sol äserin körsetip jaratqan» degen danalıq sözin oyğa qondırıp ğılımi tanım jağına nazar audarayıq.
Evropa qoğamı dünieniñ köringen sırına jete köñil audarıp, bizdi qorşağan älemniñ közge körinip twrğan sırın tanıp biluge şeşuşi min bere qaradı. Ğılımi zertteu nätijesinde bügingi qoğamnıñ materialdıq igiligin ğılımdı paydalanu arqılı jeter biigine jetkizdi. Adamzat balasınıñ twtuına qajetti zat ataulınıñ bar türin öndirip, bayığan üstine bayi berdi. Ğılımnıñ bar quatın osı jolğa bwru arqılı osı örkenietke jetti. Biraq, birjaqtı sınar ayaq bolıp jetti. Sebebi, olar ğılımnıñ jetistigin imansızdıq jolğa salıp adamzat balasın qınaday qıratın qaru-jaraq jasau jolına bağıttap jiberdi.
Olar dünieniñ körinbegen sırın, yağni, adamzat balasınıñ ruhani äleminiñ sırın aşıp, tanıp biluden sanalı türde bas tartıp ateistik, materalistik tanımdı wstandı. Tüp ieni teristeui sebepti ana dünie joq. Nede bolsa osı dünieniñ qızığın körip, rahatına batıp qaludıñ jolı – qarın qamı üşin baylıqqa qwnığu, qanağatsız dünieqoñızdıq maqsatqa, individualizmge wrındı. Bwlardıñ bastı arman-maqsatı ne ekenin aqın Mağjan Jwmabaev XX ğasırdıñ basındağı(Payğambar) degen öleñinde:
Evropanı qarañğılıq qaptağan,
Jalğız jan joq qarañğıda laqpağan.
Bilgen emes iman degen ne närse
Qarın degen sözdi degen bastağan, – dep köregendilikpen tañbalağan bolatın. Evropalıqtardıñ otbası tärbiesi de individualistik idealdıñ bolmısına oray qalıptasıp, jeke bastıñ müddesi alğa şıqtı da biz biletin ağayın-tuıs degen sezimderden alıstap ketti. Al, Abay öziniñ ömir jolında dünieniñ körinbegen jwmbağınıñ sırın aşuğa, adamnıñ ruhani älemin tanıp biluge wmtıluı arqılı tüp ieni tanıp bilu jolında jantanu iliminiñ negizine süyendi. Adamdı ruhani jağınan tazartu jolında tolıq adam iliminiñ negizin qaladı. Bas şäkirti Şäkärim «ar ğılımı oqılsa» dep Abay dästürin damıta jalğastıru jolında dünieniñ körinbegen sırın tanıp bilu üşin wzaq jıldar boyı izdenuden keyin öziniñ «Üş anıq» dep atalatın eñbegin jazıp qaldırdı. Biraq, zaman qırınan kelip keñestik bilikte evropalıqtar wstanğan zatşıldıq jolımen ketti. Qazaq otbası tärbiesi de osığan ilanuı sebepti ruhani dağdarısqa wrınudıñ ıqpalınan şığa almadı. Bügingi qazaq otbası ğasırlar boyı qalıptasqan ata-baba otbası tärbiesiniñ salt-sana, ädet-ğwrıp dästürimen baylanısa jebep twrsa da, maqtarlıq küyde emes. Memleket Abay aytqan dünieniñ köringen häm körinbegen sırın tanıp biluge wmtılıp ekeuin üylestire sayasat jürgizse, bügingi otbası tärbiesin wlttıq dästür negizinde qalıptastıra almaq. Al, evropalıqtar siyaqtı dünieniñ köringen sırına basımdıq berip, ruhani salanı tanıp biluge jatırqay qarasa, otbası tärbiesi «kön qatsa qalıbına» degen küyge tüsui anıq.
Osı salada oylanarlıq bir mäsele bar. Ol – pedagogika ğılımınıñ bügingi jağdayı aldağı tağdırı jaylı mäsele. Sebebi qazirgi pedagogika ğılımı ateistik materialistik tanımdı wstanğan dünieniñ körinbegen sırınan habarsız, bügingi minez-qwlıq jağınan barınşa azğındap bara jatqan eldiñ bolmısınan tuındağan ğılım. Osıdan bolsa kerek joğarğı oqu orındarında oqılatın, otbasınıñ oñaluına äseri joq «öli ğılımğa» aynalıp bara jatqan siyaqtı küydi bastan keşirude. Bäribir bwl salada eñ köp ğılım doktarları men kandidattarı, magistrler men doktoranttar sanı qoğamdıq ğılımdar salasınan mol bolsa da, sonı bağıtı, jañalığı joq (nauka obraznıy) ğılımğa aynalıp bara jatqanı sanalı janğa bayqalıp-aq twr. Osı sebepti bwl ğılımnıñ rel'si özgerui kerek. Özgergende onıñ rel'si wlttıq şığıstıq rel'ske tüspegi kerek. Mwnıñ sebebi, Abaydıñ otız segizinşi sözinde «Malmenen ğılım käsip qılmaqpız. Öner – özi de mal, önerdi üyrenbek – özi de ihsan. Biraq, ol öner ğadalättän şıqpasın, şarğığa(şariğatqa) muafih(üyles) bolsın» degen oyınıñ törkini qoğamdıq ğılım onıñ türli salası öner, ğılım dünieniñ körinbegen sırın tanıp biletin tanımnıñ ädiletten şariğattan şıqpay oğan üylesimdi bolsın degen talabında köp män mağına jatır. Pedagogikanıñ wlttıq, şığıstıq rel'ske tüsui ğana osı talapqa say keledi.
"Aqiqat" jurnalı