©2020 Astana Aqşamı
Sotına senetin qoğam – damığan qoğam
Mınaw kejegesi keri tartqan qoğamda ädildik, şındıq, raqım izdewşiler sanı jetip artıladı. Ärïne, küldirip turıp jılatatın, köterip turıp qulatatın ömir jolında basın tawğa da, tasqa da soqqan san qïlı tağdır ïesi bar ekeni ras. Kezdeysoq tawqımet tartıp, tawı şağılıp, şaqşaday bası şaraday bolğan pende ädildik izdep sotqa jüginip jatadı. Bäz ömirde ot basıp awzı küygender, basqa da sebeppen qılmıstıñ torına ilikkender tağdırı sot tarazısına tüsip jatadı.
Alaş ardaqtısı Ä.Bökeyhanulınıñ «Bïdi kim bolsa sodan qorıqpaytınday, birewdiñ betiniñ qızılına nemese birewdiñ jaqsı jağasına qaramaytınday jağdayğa qoyu şart» degen tämsili äli künge deyin özektiligin joğaltqan joq. Waqıt ötip, kün eñkeygen sayın sot jüyesin jandandırw, jaqsartw jolında däyekti jobalardı jüzege asırwğa talpınıp jatqanımız da ras.
Prezïdentimiz Qasım-Jomart Toqaev öziniñ saylawaldı tuğırnamasında «Meniñ qağïdalarım: Sabaqtastıq. Ädildik. Örlew. Ädildik – mädenïetimizdiñ ajıramas böligi jäne ğasırlar boyı qalıptasqan qundılığımız. Ultına, dinï nanımına, müliktik jağdayına qaramastan barlıq azamattardıñ quqığınıñ teñdigi twralı Konstïtwcïya qağïdası – meniñ jumısımnıñ bastı bağdarı. Meniñ mindetim – är otandasımızdıñ jeke tabısqa jetwine jäne öziniñ äl-awqatın köterwine jaña mümkindikter twğızw» degen bolatın.
Ras, sapalı sot töreligin jüzege asırw – ülken käsibï jawapkerşilik. QR Joğarğı Sotı swd'yalardıñ öndirisindegi artıq isterdi alıp tastaw, jüktemesin azaytw jäne sot töreligin sapalı jüzege asırwdıñ tïimdiligin arttırwğa naqtı şaralar jasap jatır. Osı bağıtta edäwir jumıstar jürgizildi, zañdarğa özgerister de engizildi. Sonıñ bir däleli dawlı mäsele kötermeytin isterdi qaraw sottardıñ quzıretinen alıp tastalındı. Nätïjesinde birinşi satıdağı sottardıñ ïığınan biraz jük tüsip, sapalı jumıs jasawğa mümkindik berdi. Onı biz elordamızdıñ qalalıq sotınıñ jumısınan-aq körip otırmız. Nur-Sultan qalalıq sotınıñ törağası Tilektes Bärpibaev alğaşqı jartı jıldıqtı qorıtındılawğa baylanıstı ötkizilgen keñeytilgen mäjiliste birinşi satıdağı sottarğa altı aydıñ işinde 61728 is jäne 298023 materïal kelip tüskenin tilge tïek etti. Onıñ işinde azamattıq – 42925, qılmıstıq – 1399, äkimşilik – 17538 is. Azamattıq isterdiñ 78 payızı, qılmıstıq isterdiñ 11 payızı elektrondıq ädispen qaralğan körinedi. Azamattıq sot alqası birinşi jartıjıldıqta 4098 isti öndiriske engizgen, bul bıltırğı jılmen salıstırğanda 900 iske köp eken. Al ïnvestïcïyalıq dawlarğa qatıstı 134 is qaralıp, onıñ 32,8 payızı (44 is) boyınşa şeşim şığarılsa, azamattıq is jürgizw boyınşa tüsken arız-şağımdar ötken jılmen salıstırğanda 8,2 payız (3607 iske) azayğan eken.
Sottar qızmetiniñ sapasın jaqsartw maqsatında biraz ïgilikti is qolğa alındı. Aytalıq, buzılğan sot aktileri birinşi satığa qayta qarawğa tek zañda közdelgen negizdermen jäne apellyacïyalıq satıda jiberilgen kemşilikti tüzetw mümkin bolmağan jağdayda ğana joldansa, basqa jağdayda birinşi satıdağı sottardıñ jibergen qateleri apellyacïyalıq satıda joyılatın bolıp şeşildi. Jäne de azamattıq ister qaraytın awdandıq sottardıñ sanına qaray sot aktilerin dayındaw sapasın taldaw jönindegi toptar qurılıp, olar apta sayın awdandıq sottarda şığarılğan bükil sot aktilerine monïtorïng jürgizip, taldaw jasap, nätïjesi boyınşa şara qoldanw twralı usınıs jasaytın bolıp kelisildi. Konswl'tatïvtik keñeste kürdeli ister men sot praktïkasınan tıs dawlı suraqtar talqılanıp, awdandıq sottarğa usınımdıq negizde bağıt-bağdar beriledi. Jumıs barısında qoldanw üşin keñestiñ hattaması awdandıq sottarğa joldanıp otıradı.
Apellyacïyalıq alqa swd'yalarınıñ arasınan awdandıq sottarğa kwratorlar tağayındalıp, sot isinde qïındıq twğızatın jäne birkelki sot täjirïbesin qalıptastırwğa baylanıstı mäseleler apta sayın talqılansa, buzılğan jäne özgertilgen sot aktileriniñ sebepteri apellyacïyalıq sot alqasınıñ jedel jïnalısında birinşi satıdağı sottardıñ qatıswımen ünemi talqığa salınadı.
Jaqında 19 swd'yanıñ jibergen kemşilikteri men qatelikteri talqılanwı – osığan ayğaq. Törağanıñ ökimine säykes küşi joyılğan isterdi sot törağaları qarap, bul mäsele törağanıñ tikeley qadağalawına alınğan.
Tağı bir ayta keterlik özekti tusı – sot töreligin iske asırwğa otstavkadağı swd'yalar tartılıp, sot töreligin iske asırw sapasın jaqsartw maqsatında körsetkişteri tömen swd'yalarğa biliktiligin nığaytw üşin qosımşa däris beriledi. Öreskel zañ buzwşılıqqa jol bergen swd'yalar mäselesi alqa jïnalısında talqığa salınıp, tïisti şaralar qoldanıladı.
Sonımen qatar ay sayın sot alqasında sot praktïkası boyınşa taldaw, şolw jürgizilip, qorıtındısı jïnalısta talqılanğannan keyin, awdandıq sottıñ swd'yalarına jiberiledi. Odan qaldı 10 awdandıq sottıñ swd'yası biliktiligin, bilimin arttırw maqsatında qalalıq sotta täjirïbeli swd'yalarda tağılımdamadan ötti. Mine, osınday awız toltırıp aytarlıqtay keleli şaralar qolğa alınğan.
Negizi, kemel memleket qurwdıñ bastı faktorınıñ biri – sot töreliginiñ ädildigi men jedel äri tolıq orındalwı bolıp tabıladı. Öytkeni sot jüyesiniñ damwı toqtap qalatın qubılıs emes, üzdiksiz jetildirip otırwdı qajet etedi. Nur-Sultan qalasınıñ sotı bul bağıttağı jumıstardı tolassız jalğastırwdı murat tutqan. Mäselen, swd'yalar jumısın jeñildetw, dawlardı sotqa deyin şeşw, tatwlastırw ïnstïtwtın damıtw maqsatında mınaday qanatqaqtı jobalar ömirge kelip, tïisti nätïjesin de berwde.
«Tatwlastırwşı-swd'ya» jobasımen azamattıq istiñ – 60%-ı, qılmıstıq istiñ 55%-ı tatwlaswmen ayaqtaldı. Bul ötken jılmen salıstırğanda eki esege köp.
«Front-ofïs» jobası ayasında barlıq qajettimen jabdıqtalğan 7 awdandıq sotı front-ofïspen qamtamasız etildi. Eger qarjı mäselesi şeşilgen jağdayda tağı da üş sottı front-ofïspen qamtamasız etw josparda tur.
«Tüngi sot» jobası ötken jıldıñ 4 mawsımınan beri jumıs istep keledi. Bïılğı äkimşilik isterdiñ 19 payızı – «Tüngi sot» enşisinde. Munda 6748 adamğa qatıstı 3074 äkimşilik materïal qaraldı.
Joba oydağıday iske aswınıñ arqasında adamdardıñ äri-beri sabılıp, äwre-sarsañğa tüswi joyıldı, saqtandırw tölemderi de jedel tölenetin boldı.
«Otbasılıq sot» jobası Almatı awdandıq, yuvenaldıq jäne äkimşilik sottarda jüzege asırılıp, 40%-ı oñ nätïje bergenin ayta ketken jön.
Desek te, osı joba ayasında nekeni buzwşılıq sanı azayudıñ ornına, 18%-ğa artqanı alañdatwşılıq twdırwda. Mäseleniñ bulay kürdelene tüswiniñ bir uşığı astanadağı halıq sanınıñ öswi, äyelderdiñ järdemaqı alwğa, äri turğın üyge muqtaj retinde tirkelw üşin äreket jasawlarına baylanıstı degen tujırımğa sayadı.
Elordalıq swd'yalar bas qosqan alqa mäjilisinde QR Joğarğı Sotı «Azamattıq ister jönindegi sot alqasınıñ» törağası Meyrambek Taymerdenulı elorda sottarı özge äriptesterine ülgi bolwı kerektigin, ärbir swd'ya özin käsibï jetildirwdi talap etwin, jäne şığarılğan şeşim üşin jeke jawapkerşilik alıp jüretinin jadıda ustawın atap ötti.
Beybit OSPAN