Aldımen aqparattı jazayın. Almatıda osıdan 300 jıl bwrın ömir sürgen Er Jabay batırdıñ ruhına arnap as berildi. Ğılımi-praktikalıq konferenciya ötti. Tarihşı ğalımdar men qalamgerler bas qosqan jiın taqırıbı – «Tikken tuı jığılmağan Er Jabay». Er Jabay batırdıñ 338 jıldığına oraylastırılğan jiında batırdıñ Joñğar şapqınşılığı kezindegi erlikteri egjey-tegjeyli bayandaldı. Ras, tarihşılar üşin Er Jabay batır jiti zerttelmegen taqırıp. Dese de, has batırdıñ erligi Bwqar jırau, Tätiqara, Ümbetey, Şal aqındardıñ jırlarında kezdesedi. Er Jabay Qanjığalı qart Bögenbaydıñ serigi, Abılay hannıñ tirekti batırlarınıñ biri bolğan. Ol turalı keyinirek jazamız.
Sonımen, Almatıdağı alqalı jiında ne aytıldı? Aytayıq... Endi eki jıldan keyin Er Jabay batırdıñ 340 jıldığı toylanadı. Dübiri düniege estiletin toydıñ jayı osı jiında talqı boldı. Wsınıstar aytıldı.
Er Jabayğa eskertkiş ornatu kerek
Mısalı, Er Jabay batırğa elimizdiñ birqatar qalalarında eskertkiş ornatu wsınıldı. Qayda? Qızıljar, Astana sekildi qalalarda. Nege? Tarihi derekterde Er Jabay Qarabiwlı 1680 jılı qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanınıñ territoriyasında düniege kelgen dep jazıladı.
- Batırdıñ jerlengen jerin anıqtap, mazar twrğızu;
- Batır Jabay Qarabiwlınıñ atına köşe beru;
- QR Qorğanıs ministrliginiñ ortalıq mwrajayına Er Jabay Qarabiwlınıñ jeke bwyımdarın, qwral-saymandarın qoyu; (Batırdıñ keybir zattarı onıñ tikeley wrpaqtarında saqtaulı)
- Batır atında qoğamdıq or qwru; (Atalğan qor Jabay batır turalı derekterdi toptastırumen aynalısadı)
- Qazaqstan tarihı jäne ölketanu oqulıqtarına engizu, JOO tarih jäne ädebiet mamandıqtarı boyınşa Jabay batır erligin zertteu magistrlik jäne doktorlıq dissertaciyağa taqırıp retinde bekitu, JOO studentterine «Jabay batır atındağı stipeniya» tağayındau, Er Jabay turalı derekterdi jinap, respublikalıq basılımdarda jariyalau;
- Ğılımi-praktikalıq konferenciya materialdarın jinaq etip şığaru wsınıldı.
Atalğan jiınğa jazuşı, Euraziya jazuşılar odağınıñ müşesi Jädi Şäkenwlı, aqın, Halıqaralıq Alaş sıylığınıñ iegeri Äbubäkir Qayran, aqın, QR Mädeniet qayratkeri Almas Ahmetbekwlı, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Aybın Äubäkir sekildi esim-soyı elge belgili azamattar men Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.
Är qazaqtıñ arğı tegin swrasañ, bir batır şığadı
Biz ilkiden wlttı qasiretten qwtqarar Tolağay tekti bir wldı, batırdı izdeymiz. Batırdıñ ruhına täu etemiz. Qwdaydan swraymız. Qwday da bizge biz swrağan alıptardı ayamay bergen. Qazaq dalasında batırlardıñ köp boluı – onıñ sol kezdegi geosayasi ornalasuına jäne strategiyalıq soğıs jağdayı orasan zor ıqpal etkeni ras. XVIII ğasırda qazaq eliniñ qay tükpirinde bolmasın, batırlarımız el men jerdi qorğau jolında şayqasqan. Qazaqstan aumağındağı mıñdağan, tipti on mıñdağan batır bar dese tañ qalmaymız. Öytkeni, ärbir qazaqtıñ arğı tegin swrasañ, mindetti türde bir batırdıñ esimin kezdestiresiz. Ol zaman jaugerşilik zaman edi.
Wlı Dalada ärbir er adam jauınger boluı mindetti. Basqaşa boluı mümkin emes edi. Bwl turalı HİH ğasırdıñ basında Qazaqstanda bolğan YA.Gaverdovskiy: «Äskeri is qırğızdar (qazaqtar – avtor) üşin izgilikti käsip, sondıqtan da onımen bükil halıq aynalısadı (!) Qarudıñ mänisin biletinderdiñ semseri, eñ bolmağanda pışağı boluı tiis jäne ru basıları şaqırğan boyda jasaqqa kelip qosıluı qajet»,-dep jazdı.
Qaruı boluı köşpelilerdiñ arasında öte bedeldi jäne qwrmetti dep sanalğan. Mısalğa qarusız qazaqtı qwrıltayğa kirgizbeytin. Olardıñ dauıs beru qwqığı bolmadı, bwl dalalıqtar üşin namısqa tietin masqara bolıp sanalğan.
HH ğasırdıñ basındağı belgili qazaq zertteuşisi Qoşke Kemeñgerwlınıñ pikirinşe, «qaruı bar jasöspirim özinen jası ülken bolsa da, qarusız adamğa orın bermegen». Dala jağdayında tuğan jerdi qorğauğa tura keldi, qarulı adam jäne onı epti paydalana biletin adam qwrmetke layıq boldı.
Bwl turalı sol däuirdiñ basqa da zertteuşileri atap körsetedi, mäselen, L.Meyer: «Halıq jiınında qarusız adamnıñ dauıs beru qwqığı bolğan joq» dep jazadı.
Osı oylardı saralay otırıp, öskeleñ wrpaq jäne käsibi tarihşılar osınday aqtañdaqqa tolı batırlar zamanın zertteudi qolğa aluı kerek dep oylaymız. Sondıqtan da joğarıdağı Er Jabay batır erlikteri turalı konferenciyada wsınılğan wsınıstar orındı häm orındaluı tiis, ärine.
Sonımen biz söz etip otırğan Er Jabay kim?
Jabay batır Qarabiwlı 1680 jılı qazirgi SQO, Jambıl oblısınıñ aumağında düniege kelgen. Qanjığalı qart Bögenbaydıñ serigi, Abılay hannıñ tirekti batırlarınıñ biri bolğan. Ol kereyden şıqqan Qojabergen men onıñ inisi Dästem sardardan tälim alğan. Orta jüzde Abaq kerey, Könsadaq ruınan şıqqan deydi.
Jabay batırdıñ esim-soyı birqatar tarihi jır-dastandar men körkem şığarmalarda, ğılımi eñbekterde kezdesedi. Endi solardıñ birsıpırasına toqtalayıq...
Professor Zufar Seytjanwlı öziniñ ğılımi maqalasında «Jänibek batır jau (qalmaq) qorşauında qalğan kezde qazaqtar qarap twrmay lap qoyadı. Jappay şayqas bastaladı. Bwl şayqasta Jänibek ğana emes, Qabanbay, Bögenbay, Oljabay, Er Jabay sekildi batırlar erlik körsetti», dep jazıptı.
Er Jabay turalı Bwqar jırau da jazğan eken. «Bwdan bwlay isi qazaq Abılaydıñ tuı astında jinaluı kerek, - dedi Bwqar jırau. -Abılay qol astındağı elin qorğauğa tiis. Ol qorğamasa Bögenbay, Jabay, Sarı sındı batırlar bar. Solar qorğaydı...Bwl arada sender äzirge qazaq jeriniñ barlauşıları ğana bolıp qala twrasıñdar.» İliyas Esenberlin. Köşpendiler. 2-kitap. 3-bölim. 464-bet.
Er Jabaydıñ esimi Sarışuaş jıraudıñ tolğauında da aytıladı. Qazaq-qalmaqtıñ jaugerşilik zamanında üysinde Sarışuaş jırau degen köripkel äulie ötken. Qabanbay batırdıñ nauqası sal tartıp jatır degendi estip, Sarışuaş şeşen eliniñ igi jaqsıların ertip, köñilin swrauğa baradı. Sonda osı tolğaudı aytadı: «Ua, Qabanbay, közelim!»
Ua, Qabanbay, közelim,
Eskiden qalğan köz ediñ.
Jaqsı men jaysañ jinalsa,
Jılqıda qılañ, boz ediñ....
****
Kogün degen bir zañğar,
Kezegine alğanda...
Ürker men ayday toğısıp,
Qılış, nayza qağısıp,
Jekpe-jek wrıs salğanda,
Bwdan da jan qalmas dep,
Qalıñ qazaq qayğırıp,
Küder üzip qalğanda...
Jasağan iem jar bolıp,
Qapısına keltirip,
Er Kogündi öltirip,
Tauasar sındı batırıñ,
Basın kesip alğanda,
Mataydağı Maylıbay,
Qasqarauda Moldabay,
Dulattağı er Bökey,
Tättibay men Oljabay,
Kereydegi er Jabay,
Kökjarlı Baraq, Twrsımetbay,
Köterilip köp qazaq,
Ata aruağın şaqırıp,
Ayqay-süreñ salğanda,
Qarakerey Qabanbay,
Tu tübinde twrğansıñ... Jazıp alğan Tarih ğılımdarınıñ kandidatı Äbdikerim Hasenov. https://abai.kz/post/13860
Er Jabay qazaq-qalmaq soğısınıñ qaharmanı. Qazaqtıñ äskerbasılarınıñ biri.
«Jabay 1715-1758 jıldar aralığında joñğar-qalmaq basqınşılarınan jäne Edil sırtındağı qalmaq şapqınşılarınan, türikpen feodaldarınan tuğan halqın, onıñ jer-suın qorğau jolındağı azattıq soğısqa belsene qatısıp, ülken erlikter körsetip, batır, mıñbası, sardar degen äskeri ataqtarğa ie bolıptı», dep jazadı Abay Tasbolatov. «Er esimi el esinde». http://el.kz/kz/news/archive/%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80
Er Jabay Qarabiwlınıñ erlikteri Qojabergen jıraudıñ «Elim-ay» jırında bayandaladı.
Qarabiwlı Er Jabay
Jiırma altıda jası bar.
Qırılğan elge janı aşıp
Jauğa şaptı ayanbay.
Dwşpandardı toytardı
Tikken tuı jığılmay, – dep jırladı. Sonımen qatar Jabaydıñ erlikterin Bwqar, Tätiqara, Ümbetey, Jankisi (Kerey), Janaq (birinşi), Köteş, Şal, Salğara aqındar da jırlaptı.
Er Jabay Qarabiwlı turalı Er Jänibek Berdäuletwlı turalı tarihi derekterde de jazılğan eken.
«Jänibek Sarısu boyındağı 125 jastağı abızdıñ batasın alıp, Torğay, Tobıl, Esildi basıp, eline qaytıp kele jatqanda jol-jönekey at şaldırıp otırğan eki kisige jolığadı. Olar - Qarakerey Qabanbay men Qanjığalı Bögenbay batırlar eken. Eki batır jön swrasqannan keyin, Qalmaqtıñ hanı Qoralday elge tınıştıq bermegendikten Han Abılay jasaq jinap jatqanın aytadı. Söytip, Jänibek te batırlarmen birge jasaqqa qosıladı. Mine, osı topta Bağanalı Barlıbay, Şwbar tulı Jaulıbay, Nayman Baraq, Süyindikten Oljabay, Uaqtan Barmaq batır, Kereyden Şaqabay men Er Jabay, Şıñğır batır, Malaysarı, Öjet tuğan Ötegen bolğan» delinedi. Bayahmet Jwmabay. «Bes Qissanıñ bereri – batırdıñ biik bedeli». http://kerey.kz/?p=2515
«1729 jıldıñ soñınan bastalğan soğıs, 1730 jıldıñ kökteminde joñğar äskerlerin tağı da oysırata jeñdi. Jänibektiñ jas batır atana bastağan kezinde de onı uaq pen kereydiñ äygili batırlarınıñ tärbiesine alğanı jayında är türli añız bar. Arğı jağı Er Kökşe, Er Qosay, Sartoqay, Janat, Sämenbetterden bastalğan sol erlik önegesiniñ jalğauşıları – uaq Barmaq batır, kerey Şaqabay, Baraq, Jabay, Botağara batırlar Jänibekke äri wstaz, äri ağa bolğan desedi». Jädi Şäkenwlı, «Jänibek batır» derekti zertteuler. 2014 jıl, Almatı.
«1723 jılı «aqtaban şwbırındıda Joñğarlar eñ aldımen özderine tırnağı köp batqan Jabay batırdıñ elin, bılayşa aytqanda, Könsadaq auıldarın uıttanıp kelip erekşe qattı şabadı. Jaugerşilik kezinde Jabay batır özi Taşkent jaqqa jolauşılap ketipti. Jabay qayta oralğanda elinen äreñ bes aq üy qalğan eken. Jabay batırğa köñil ayta barğan Jänibek batırğa Jabay batırdıñ äyeli batırdıñ töl atı köktoqaldı mingizedi. Keyingi birneşe jorıqta osı köktoqal atpen Jänekeñ jekpe jekke şıqqan eken desedi». Bwl jazuşı Şämis Qwmarwlınıñ jazğanı. «Qazaq tarihındağı äygili adamdar seriyasımen» şıqqan «Er Jänibek» attı derekti zertteu kitabı. 50-60 better.
Jädi Şäkenwlı, jazuşı, Euraziya jäne Qazaqstan jazuşılar odağınıñ müşesi:
-Joñğar şapqınşıları qazaq dalasına alğaş basıp kirgen 1711-1723 jıldardağı joñğarlardıñ altı-jeti dürkin swrapıl şabuılın eske alar bolsaq, sol şabuıl kezinde Jabay batırdıñ 30-40 jastağı der şağında, aqılı men qayratınıñ kemeldi şağında bolğanın bilemiz. Bwl jayında Qıtayda, Şıñjañda, Moñğoliyada jazılğan ädebietterde bwrın köp wşırasatın. Sonıñ bastıların atap keter bolsaq, Jabay batır erlikteri jayındağı añız-äfsanalar jäne naqtılı tarihi-derekter tarihşı Asqar Tatanaywlınıñ, jazuşı Qıtay memlekettik sıylığınıñ iegeri Şämis Qwmarwlınıñ jäne moñğoliyalıq jazuşı Swltan Täukeywlınıñ eñbekterinde kezdesedi.
Ziyabek Ermwhanwlı, Tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor:
- Soñğı uaqıtta jergilikti BAQ-tar men äleumettik jelilerde "qazaqtarda batır köp, joq jerden batır jasap aladı", degen pikir jii aytılıp, jazılıp jür. Negizi qazaqta batır köp bolğandıqtan elimiz osınday deñgeyge jetip otır dep esepteymin. Qazaq batırın zerttep, zerdeleuden şarşamau kerek, jalıqpau kerek. Ğılımi konferenciyalardıñ wyımdastırıluı jaqsı ğoy, ärine, biraq ğılımi dessertaciya ne monografiya jazılıp, zertteu jwmıstarı jürgizilmey taqırıp tarihta bekitilmeydi. Aldağı uaqıtta Er Jabay turalı ğılımi monagrafiya jarıq köredi. Osığan wqsas zertteu eñbekteri köbeyse, Jabay batırdıñ atı ölmeydi.
Tüyin. Alataudıñ qos etigen emen jaylağan qazaq pen qırğızdı aytamız, biz. Mine, sol qırğız tuğandar «Manasımen» mıqtı. Ruhı häm quatı sol «Manas» jırında jatır. «Manas» jırın say-süyekti sırqıratıp tolğağanda eñkeygen kärisi de, eñbektegen balası da teñselip ketedi. Qırğızdıñ genetikalıq kodı mıñ jıldan beri jırlanıp kele jatqan «Manasta».
Ärqaysısınıñ erligi dastan bolarlıq batırlar bizde de bar. Qazaqta mıñdağan, on mıñdağan batır bar. Biz solardıñ qaysısın tiisti deñgeyde wlıqtap jatırmız? Bir mısal, Jetisuda «Mwqırı» degen jer bar. Qazaq-qalmaq soğısında qazaqtıñ Bağay deytin batırı qalmaqtıñ Mwqırı deytin batırımen jekpe-jekke şığadı. Bwl şayqasta Bağay batır Mwqırını jeñgen. Älgi jer ertede «Mwqırı ölgen jer» dep atalıp jürip, aqırı «Mwqırı» atı berilgen. Al sol Mwqırını öltirgen qazaqtıñ has batırı Bağaydıñ atı birde-bir eldi-mekenge berilmegen. Mine, jağday osınday.
Qazaqtıñ tarihı bwl. Tikken tuı jığılmağan Er Jabay da, Er Bağay da qazaq tarihındağı şeşuşi şayqastarğa qatısqan batırlar. Ökinişke oray, bügin olardıñ esimderi rulıq deñgeyde ğana aytılıp jür.
Biz nege batırdı izdeymiz degen saualğa qayta oralayıq. Iä, batırlardıñ erlik dastandarı qazirgi qazaq jastarınıñ boyına ruh bitiredi. Bügingidey alağay da, bwlağay zamanda wlt bolıp wyısuda, jastarğa otansüygiştik tärbie berude batırlar dastanı ayrıqşa mañızğa ie ekeni sözsiz.
Äuelgi aqparatpen tüyindeyik. Er Jabay Qarabiwlınıñ ruhına as berilip, ğılımi konferenciya ötti dedik. Bizşe, bwl rulıq, toptıq deñgeyde emes, Respublika köleminde ötkizilui tiis şara edi.
Nwrgeldi Äbdiğaniwlı
Abai.kz