2005, qoñır küzdiñ ädepki bir küni, tüsten keyin, meniñ jwmıstan tıs mezgilim bolsa kerek. Telefon şıldıradı. Beytanıs, säl-päl qarlığıñqı dauıs.
«Mwha, men sizden keşirim swrayın dep edim...» «Kim? Ne bop qaldı?» - deymin ğoy. «Men - Äbdilhamit Narımbetov. Anadağı «Ruhani basbwzarlıq» deytin maqala... Otırar, koñırat... Men bayqamay, añdausızda qol qoya salıp edim...» Iä, osıdan birer ay, bälkim, eki-üş apta bwrın sonday maqala şıqqan. Bası - akademik, halıq qaharmanı, ortası - ğılım doktorı, professor, soñı - qayratker, bas redaktor - men «On bes akademiktiñ jalaqor ğarıznaması» dep ayğaqtağan (äuelde mülde elemey, biraq dabıra toqtalmağan soñ keyinirek, jıl aqırında tiesili jauabın bergen) özgeşe lepes. «Nege «añdamay» qol qoya salasız?» - dedim. «Mwhtar ötiniş jasap edi. Bolmay sürağan soñ...» «Bügingi Mwhtar - men. Äuezov ölip qalğan. Sizdiki qay Mwhtar?» - deymin. «Şahanov...» «Solay demeysiz be. Şahanov talap etkennen soñ, dep. İsiñiz tüsip twr ma edi?» «Joğa. Sonday... Nete almay... Endi osı oğaş qılığım üşin sizden keşirim swraymın...» - deydi. «Bwlay bolmaydı, ağası, - dedim. - Siz auzıñızğa aq it kirip, qara it şığıp, jalalı maqala jazasız...» «Jazğan men emes», - dedi telefonşım twtığıp. «Jeke öziñiz jazğan joqsız, biraq qol qoydıñız. YAğni, qosanjar avtor. Zañ tarmağı boyınşa, wjımdasqan qılmıstıñ jazası auırıraq boladı...» «Qılmıs emes qoy endi, teris te bolsa pikir...» «Mwnday pikir bolmaydı, - dedim. - Jarım qazaqtı moñğol dep jariyalağan jalğan tarihşı, wlttıñ twtastığına sına qağuşı kisäpir, ädebi jurnaldı öziniñ jeke müddesine paydalanğan bwzaqı redaktor, adamdıq keyipten ayrılğan monstr dep, tağı qanşama päle japsırıp, twpa-tura respublika prezidentiniñ özine jazasız. Ras, atu jazasın swrağan joqsız. Qazir basqa zaman. Biraq meniñ oy-pikirime şekteu, qalamımdı tejeu, basqa da katañ şaralar qoldanu turalı talaptı wsınıs bar...» «Endi... ıñğaysız boldı. Sol üşin keşirim swrap twrmın ğoy», - dedi qataya bastağan telefonşı. «Keşirim swrau bwlay bolmaydı, - dedim. - Sizdiñ jalaqor ğarıznamañız «Qazaq ädebieti», «Ana tili» bastağan onşaqtı gazetke şıqtı, «Jalın» bastağan eki-üş jurnalğa şıqtı, keybir oblıstıq basılımdarda jariyalandı. Onı az deseñiz, qazaq tildi internettiñ betinde örip jür. Nietiñizdiñ bastauı jaqsı eken. Endi älgi gazet, jurnaldıñ ärqaysına jäne ataulı sayttarğa: «Qatelestim, osı bılğanış maqalağa Şahanovtıñ azğıruımen bayqamay qol qoyıp edim, sol üşin Mwhtardan, yağni Mağauinnen keşirim swraymın degen dat jazıp, tezinen jariyalatasız...» «Bwl mümkin emes jağday ğoy...» - deydi, keşegi ğarıznamanıñ bel ortasında esim-soy, ataq-därejesi tolıq körsetilgen «filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Äbdilhamit Narımbetov», qaytadan küş alğanday qatqıl dauıspen. «Jalaqor ğarıznamağa qol qoyu mümkin boldı ğoy, mümkin ğana emes, op-oñay jüzege astı. Orıstıñ mätelin biletin şığarsız: «Çto napisano perom, - To ne vırubiş' toporom» - «Qalammen jazılğan tañbanı baltalap öşire almaysız» - degen. Mınau - qalam da emes, san mıñdağan tirajben basılğan, efirge taralğan mäñgilik eskertkiş...» «Meniki qate boldı...» - dedi qaytadan kwmığıp. «Eñ ülken qatelik - jañağı ülgi boyınşa tüzey almaytınıñız», - dedim men jibimey. - Alayda, sizdi qwttıqtaymın. Älgi basşı, qosşılarıñızben birge, Mwhtar Mağauinniñ üstinen jalaqor donos jazğan adam retinde tarihta kalatın boldıñız...» Telefon twtqası jaylap, öz ornın taptı. Alayda, bar äñgime bitpepti. Bitpeu kerek eken. Oğan deyin jäne keyin, küni bügingeşe, jaña ğasırdıñ bası - on jeti jıl boyı meniñ üstimnen qanşama ğarız, maqala, tipti, öleñ-tolğaular jazılğan. Qayda ne şığıp, qaysı qayda ketkenin tügendeu mümkin emes. Naqtı avtorları men qosanjar qoldauşılarınıñ jiıntıq esebi de belgisiz. Özime mälimi - jüz qaralı kisi. Men «Aqmolalıq jiırma altı komissar» dep atağan, respublikalıq parlamenttiñ Şahanov jetektegen jiırma altı deputatı, Asanäli Äşimov bastağan ädebiet pen öner qayratkerleri, Bibigül Tölegenova bastağan «Din janaşırları», Otırar audanınıñ «Eñbek ardagerleri»... jekelegen tarihşı, önertanuşı, jurnalist, sazger... Öz ıntasımen dürmekke qosılğan jalbağay jekeler twrıptı, manağı, osı, jäne bizge beymälim, jasırın qanşama ğarıznama qalayşa wyımdasa kaldı? Top-tobımen jinalıp, şulı talqı üstinde mämlege kelgen be? Sonday, wjımdı, berekeli mäjilisterdiñ ötkeriluin teriske şığaru qiın. Äytkenmen, tolıq kelisim ataulınıñ äuelgi bir kozğauşısı, wranşısı boladı ğoy. Özim anıq biletin edim. Professor Äbdilhamit Narımbetov naqtı ayttı. Senimdi kuäger - jalğız osı kisi ğana emes. Mağan qarsı sovettik, patriottıq nauqan qızıp jatqan kezde kezekti bılğanış maqalalardıñ birin «Almatı aqşamı» gazeti de basıp edi. Ädepki jağday - «Qazaq ädebieti», «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Jalın», «Ayqap» dey me, «Ruh-dariya» dey me, tağı qanşama qwnsız basılımdar betinde qandaladay örip jürgen köp maqalanıñ qatarında. Biraq ay daladağı «Almatı aqşamı» - men üşin tosın köringen. Redaktorı Sağat... mine, qayıra köşirgen ekinşi aynalımda esime tüsti, - Erğali Sağatov, älde Sağat Erğali degen jigitti sırttay tanimın, «Jwldızda» äldebir dünieleri şıqqan, eñ bastısı - bizdiñ Twrısbek Säuketaevpen birge oqığan, aralas-qwralası bar siyaqtı. Sosın Twrısbekke ayttım: «Ana seniñ dosıñnıñ mende kanday şaruası bola qalıptı?» - dep. Twrısbek äldeqalay kezdesken, nemese arnayı telefon şaladı. Mına dauğa nesine aralastı dep ağamız renjip jatır, deydi ğoy. Ana jigit ayılın jimay, «Mwhañ ötiniş jasap edi» deydi. Ärine, Äuezov emes, bügingi qazaqta Äuezovten, tipti Abaydan da mıqtı bolıp twrğan Alıp Adam. Älbette, jalğız özi emes, töñireginde qanşama jankeşti jandayşabı bar. Jäne ataulı ğarıznama wyımdastırumen şektelmeydi, talabına qwlaq aspağan, tipti kezekti jalaqor joldamağa qayşı kelgen kez kelgen beybaqqa qısım jasalatını bar. Osı rette drama da, komediya men tragediya da bolıp jattı. Sonıñ bireui.
Manağı, Şahanov bastağan «Aqmolalıq jiırma altı komissardıñ» «Deputattıq mälimdemesi» jazbalay jäne baspasöz betinde de «Qazaqstan Respublikası prem'er-ministriniñ atına häm Mädeniet, aqparat jäne sport ministriniñ ğwzırına» joldanğan edi. Eki-üş künnen soñ, bizdiñ Twrısbekke Mädeniet ministrliginen beyresmi telefon soğıladı. Jaña bastağan kezinde men jolın aşuğa septesken, bwl kezde qazaqtıñ ülken jazuşılarınıñ qatarına qosılıp ülgergen Roza Mwqanova qarındasım. Ministrlik mına deputattardıñ qatqıl talabına oray, «bir ay merzim işinde» tiesili jauap qaytaruı şart. Bizge tüsken mälimdeme baspasöz betinde şığıp ketken sebepti, oğan jazuşılar qauımınıñ bir tobı ataulı jauap berui qajet siyaqtı. Ar jağın özderiñiz bilesizder, depti. Twrısbek meniñ maqwlımnan soñ, asığıs eki bettik anıqtama jazıp, ataq-därejesi bar on-on bes qalamger men birer belgili tarihşığa qol qoyğızıp, ministrlikke joldadı. Aytılğan merzim şeginde ministrlik tarabınan tiesili jauap berilse kerek, mine, jazuşılar men tarihşılar qauımınıñ tolğamı osınday, ğılımda, ädebiette ärqilı pikirler bola beredi, degen twrğıda. Älbette, dau-damay, arız-ğwrız toqtalğan joq, endi mülde örşip, jañaşa sıpat alğan. Bwl arada aytayın dep otırğanım, älgi jauap hattan soñ, oğan qol qoyğan kisilerdiñ barlığımen ataulı tärbie sabağı ötkizilipti. Ärqaysımen jekeley. Ökimet, ministrlik tarabınan emes, osı «Mälimdemeni» wyımdastıruşı Alıptıñ öziniñ tikeley qatısımen. Keybiri - telefon arqılı, keybirimen ıqtırma, betpe-bet äñgime. Soñğı topta Ğılım Akademiyası Tarih institutınıñ direktorı men Ädebiet institutınıñ direktorları da bar. Qalay qol qoydıñızdar, bwl ärekettiñ astarında nendey swmdıq jatır degen tergeu jäne bwdan bılay bayqap jüriñizder degen bopsa. Ädebiet institutındağı Seyit Qasqabasov - meniñ äriptes, eskilikti dosım edi, akademik, professor, jañağı Alıpqa küni qarap twrğan joq, Twrısbek aytadı, men wyaltıp, zorlağanday qılıp, äreñ qol qoyğızıp edim deydi, endi, osınday tike şabuıldan soñ mülde jasıp kalğanın bayqadım, aldağı zamanda aramız alıstadı, tärizi, jañağı pwşayman professor siyaqtı, ol da keşirim swrap, keleşekte mañınan jürmeymin dep äreñ qwtılğan siyaqtı, jäne päleden maşayıq kaşqan zaman.
2006 jılı küzde ayaq astınan belsendi şığıp, «din janaşırların» bastap, ol da anau-mınau emes, twpa-tura respublika prezidentiniñ atına ğarız joldağan jäne mınau päleni qwrtu kerek dep, jalpaq jwrtqa jar salğan Bibigül Tölegenova äpekemmen arada ay ötpey, äldebir asta wşırasıp, bir dastarqan basında otırıp qalğan edik. Bwrın da erteli-keş kezdeskenimiz bar, alayda, wlı adamdar wmıtşaq keledi ğoy, mülde tanımadı. Endi men äldeneni ayqındau emes, qızıq üşin ayttım, äpeke, men - pälen de tügen degen jerles bauırıñız bolam, laureat jazuşı, «Jwldız» jurnalınıñ bas redaktorı, kezinde siz turalı ülken maqala bergenbiz, türli-tüsti suretiñizdi baskanbız, al endi keşegi, respublika prezidentiniñ atına joldanıp, qanşama gazetke şıqqan ğarıznamañız tüsiniksiz boldı, siz jurnaldıñ ötken toğızınşı sanında wlıq payğambarımızğa, onıñ päk zayıbı Ayşa anamızğa til tigizdi dep ayıptağan şığarma mülde basılğan joq, qalayşa, joq närseni bar dep, bizdi jazağa tartuğa şakırasız? - dedim. Äpekem añırap otırıp kaldı. «Onday närse basılğan joq pa?..» «Joq. Jurnaldı alıp qarañız. Mwnday päle atımen joq!» «A... solay ma...» - dedi äpekem. Bar sözi osımen bitti. Qısılu da, keyis te bayqalmaydı. Men bwl jolı da naqtı biletin edim. Manağı Alıpqa tikeley katıstı. Özi, nemese jaqın bir jandayşabı barğan. Ataqtı, abıroylı Bibigül Tölegenova oylanıp jan qinamay, maysız barmağın basa salğan. Al biz dinnen bezgen mwnafiq jalaqor esebinde qala berdik.
Büginde barlıq jwrt wmıtqan wzaq, pärmendi nauqanğa qayıra köz salsaq, bayağı ondağan ğarıznama, onıñ jappay, qaytalay, qanşama ret jariyalanuına wyıtqı, jetekşi bolğan redaktorlar, japırlay wjımdasa qol qoyğan on san jwrt işinde menen keşirim swrağan eki-aq kisi bolıptı, bireui arada segiz jıl ozğanda, riyasız köñilmen aldımnan ötip edi, ekinşisi - manağı Äbdilhamit Narımbetov, izin suıtpay iildi, biraq reti mülde qiıs şıqtı. Men osınşama dabıradan soñ aqırı «Jwldız» jurnalınan ısırılıp, etek-jeñimdi jinadım da, emigraciyağa kettim. Keler jılı elge atüsti barğanda, aşu-renişim äli tarqamağan edi. Bes jıldan soñ baysal tartıppın. Äldebir ataulı qonaqasıda kezdeysoqtan jañağı Narımbetovtıñ dünieden ötip ketkenin estidim. Mwndayda qazaq «imanı joldas bolsın» dep bet sıypaydı, körisken jaqınına köñil aytadı. Marqwmnıñ jesirimen bir dastarqanda otırsaq ta, eşqanday işarat jasamadım. Endi, arada tağı bir müşel ötken soñ oylap otırmın. Sol jüz jalaqordıñ işindegi jalğız adamı - osı Äbdilhamit Narımbetov eken dep. Älde tikeley jarlıq, älde pärmendi ügitten soñ bası aynalıp ketti de, bizdiñ «ruhani basbwzar», Otırarğa, tarihqa, Şahanovqa, Aytmatovqa qarsı aram piğılımızdan jirenip, nıq senim, ızalı kekpen, boyaulı barmağın bastı. Arada apta ötpey oy tüsip, tağı birer apta döñbekşigen tolğanıstan soñ, qanşa qısılsa da buının bekitip, ülken erlikpen bizge telefon şalıptı. Şındığında, Ğılım Akademiyasında qatarlas qızmet atqarğanbız, qazaq fol'klorın zertteuge qatıstı şulı bir maqalasın bayağıda, mektep oquşısı kezimde «Jwldızdan» oqığanımdı aytıp tañ kaldırğam, bwdan soñ onşa jwğıspasaq ta, araz-qwrazımız bolmağan, sol eski tanıstıq jönimen aldan ötpek eken. Alayda biz jibimedik, kerisinşe, iske aspaytın şaruağa nwsqap, jüykesine tağı birtalay salmaq salğan siyaqtımız. Endi amal joq. Biz keşirdik degenmen, dausımız jetpeytin jerde. «Täñiri tarazı» degennen basqa ne qaldı.
Al mwnda jürgen, köpşiligi bürınğı sarınmen bizdi küni büginge deyin qaralap jatqan ağayındardı qaytemiz? Bwl rette de özimen ketsin degennen oza almaysız. Nekestiñ qaysı birin tügendersiñ. Osı jauımızdıñ özi artıq. Tek keybir menşikti jalaqorlarımnıñ auzımen aytılıp, äli de bolsa biraz añqau ağayın qaytalap jürgen bir söz - zamanımızdıñ Alıp Twlğası, qoydan qoñır, qozıdan juas Müştar Mahanovtıñ ne jazığı bar edi, moñğol Şıñğıs hannıñ dauı bitti ğoy, mına Mağauin de qoymaydı eken deytin bösteki sözge tüsinikteme emes. Qazaqtıñ bas biligi özinen ketip, äuelde aq patşa ezgisi, keyinde qızıl faşizm qwrsauında qalğan, jat jwrt, jau äkimşiliktiñ auzına qarağan, jağımpaz ben jalaqorğa keñşilik berilgen otarlıq zamanda boyğa jwqqan katerli indet - päleli arızqoylıq töñiregindegi, özimizge tikeley qatıstı, erteñgi bala amalsız nazar audaratın bılğanış nauqannıñ keybir körinisteri. Arğı erkindik zamanda Bwqar jıraudıñ üstinen eşkim arız tüsirmegen. Bwğaulı däuirde oñ isi üşin keneusiz ğaybatka alğaş ilingen - Mahambet eken. Sodan soñ Abay. Keyinde Ahañ, Jaqañ, Mağjan. Wlı Mwhañ. Sol betimen jılji jayılıp, bizge jetipti. Bwrınğı dalbağay, jabayı jalaqor emes. KGB-nıñ bılıq täsilderin äjeptäuir igergen alabüyrek, zändem qauım. Endi bizden keyingiler... bilse kerek, tanısa kerek. Bile, tani twra jirense kerek. Sonda ğana jaña wrpağıñ - wlığınan kişigine deyin jalalı arız, bılğanış nauqannan tıs qalmaq. Süyekke siñip, qanğa tarağan indet tım kwrsa eki wrpaq auısqanşa tozıp biter dep ümittenem. Öytkeni, men keyingi şirek ğasırda birşama añdap, soñğı onşaqtı jıl boyı ortasında ğwmır keşken Batıs äleminde mwnday päleket atımen joq. Kerisinşe, jalaqordıñ özi jauapqa tartıladı. Degenmen, bizdiñ aldıñğı ağayındar da qwlan-taza ketpes dep oylaymın. Sondıqtan da öşpes aq qağaz betinde kuälik jasadıq.
Maqala Ult.kz saytınan alındı
Mwhtar Mağauin, 4.Hİİ.2017, Rokvill, Merilend.
Abai.kz