Audannan Semey qalasına baratın tas jol ünemi eñiske qaray tömendep otıradı. Ülken kisilerden estitin «qırdıñ qazağı», «oydıñ qazağı» degen sözder osıdan şıqqan bolsa kerek. Qalağa elu şaqırımday qaşıqtıqta Küşikbay kezeñi bar. Wlı jazuşı Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtıñ şığarmasına arqau bolğan jer. Qısı jazı sarqılmaytın möldir, taza, sap-salqın bwlaq talay şölirkep kelgen jolauşınıñ şölin qandırğan. Jaz boyı Qazaqstannıñ tükpir-tükpirinen ülken-ülken avtobustarğa tielgen oquşılar, aqın-jazuşılar, Jidebayğa sayahattağan bılayğı jwrttıñ bwl mekenge soqpay ketetini neken-sayaq. Dälirek aytqanda, sayahatşılardı Abay jerimen, wlı jazuşınıñ şığarmalarımen tanıstıru Küşikbay kezeñinen bastau aladı.
Tamız ayınıñ soñı bolsa da kün ıstıq. Bügin Küşikbayda eki-üş jeñil avtokölikten basqa eşteñe körinbeydi. Jolauşıları qımızhana işinde salqındap, qımız işip otırğan bolsa kerek. Bwlaq basında qarsı jolıqqan jarasımdı qız ben jigit sıpayı jımiıp bas izep ötti. Mağan emes, ärine, jas studentpin, artımda kele jatqan nağaşı ağama izet körsetse kerek. Artur Konan Doyldıñ keyipkerlerine wqsağım kelip, Şerlok Holmsşa dedukciyalap «jas jwbaylar» dep tüydim. Qımızhanadan şığıp jatqan jolauşılar qatarındağı äjelerdiñ, mosqal tartqan er adamdardıñ köteriñki köñil-küyleri sätti ötken qwdalıq jayın habarlap twr.
Ädebiet päninde «Asqaqtıq», «Swlulıq», «Keleñsizdik», «Qwldırauşılıq» wğımdarın taldar edik. Ädebiet päniniñ oqıtuşısı «swlulıq» wğımın qalay tüsindirip edi... Jağasın erke tolqındar şayğan teñiz. Japıraqtarı sıbdırlağan aq qayıñnıñ tübinde sırlasqan qız ben jigit.... Jolauşılağan jas jwbaylardıñ jarasımdılığınan swlulıq lebi eskendey. Wlı jazuşınıñ «Qorğansızdıñ küni» äñgimesindegi Ğazizanıñ da bolmısı swlulıq pen näziktikke tolı edi ğoy. «Ol – sıpayı näzik bolıp ösken Ğaziza: jiñişke swñğaq boylı, az ğana sekpili bar döñgelek aq swr jüzdi Ğaziza. Körgen közge alğaşqı jerden-aq süykimdiligin sezdiretin uız jas. Jalğız-aq wyañ, jwmsaq qaraytın qara közinde jäne ılği şıtınağan, kirbeñdegen qabağında qalıñ uayımnıñ salğan izi bar. Pişini mwñdı, jüdeu.»
Küşikbaydan Semeyge qaray wsaq töbeşikti keñ dala. Är jerde qıstıñ qamımen qıstaqtarına şöp tasığan traktorlardıñ şwbatılğan şañı bayqaladı. Biz taldaytın äñgime qalay bastalar edi. «Arqalıq jadağay, jalğız qabat bolğan soñ, qıs küninde jel terisinen soqsa da, oñınan soqsa da panalığı joq: azınap twradı. Qıstıñ basınan eki jağın qar alıp, jwmırtqaday qılıp tegistep tastaydı. Sondıqtan özge jer aşıq bolıp twrğanda, Arqalıqtıñ bauırı köbinese borannan bosamaytın. Alıstan qarağanda da Arqalıq bwdırı joq jalañaş. Köruge asa köñilsiz. Jıl sayın qıs basınan qarlı bolıp, malğa panası joq bolğandıqtan bauırın jaylağan el malın öltirip, özge el aman otırğanda şolaq jwttıñ qwrığınan qwtılmaytın. Sondıqtan bauırın meken qılğan el köbinese kedey bolatın.»
-
Äy seniñ oqiın degen türiñ joq qoy. Tosın dauıstan selk ete qaldım.
Qımızhananıñ sırt jağındağı döñniñ bauırında otırğan meni izdep kelgen nağaşım eken. Qoyu qara şayğa qanıp şıqqan siyaqtı, köñildi.
- Auılıñdı qimay kelesiñ be? Älde mına qu dalada swluıñ qalıp bara ma? - Bwlaqtıñ suı toltırılğan ıdıstarımızdı alıp kölikke jayğastıq. Jeñil maşina tız ete ot aldı da, qalağa bağıt alıp sırğanay jöneldi.
Büginde tas joldıñ boyında qıstaqtar jii kezdesedi. Auıl üy mañındağı auıl şaruaşılıq tehnikaları, maya-maya şöp, öristi jaylağan mal kedeyliktiñ emes, baylıqtıñ belgisi. Tabiğat özgermegenmen adamdar tabiğattıñ kiltin tapqan tärizdi. Jaz bolsa bwl tas joldıñ oñ jağın äskeriler jaylaydı. Äskeri oqu jattığumen aynalısqan adamdar, jüyitkigen äskeri tehnikalar bir-eki ay boyı keñ atıraptıñ şañın aspanğa şığaradı.
Biıl Küşikbay kezeñin asıp tüsetin tas jol boyına eskertkiş qoyıldı.Küşikbay asuında batır beyiti jatqan orında dulığa ispetti kölemdi eskertikştiñ aşılu saltanatı qırküyek ayında ötkizilgen. Küşikbay batır turalı derekterdi negizinen ädebi şığarmalarda keziktiremiz. Batır jayındağı añız M.Äuezovtıñ «Qorğansızdıñ küni», R.Seysenbaevtıñ «Namıs» tärizdi ädebi şığarmalarına arqau bolğan. Bwl tarihi twlğağa qoyılğan eskertkiş dep sanalsa da, Küşikbay batırdı ädebi keyipker, eskertkişti wlı jazuşınıñ asıl mwrası «Qorğansızdıñ küni» äñgimesine qoyılğan eskertkiş, qazaq oqırmandarınıñ söz önerine körsetken tağzımı dep oylauımızğa äbden boladı.
«Qorğansızdıñ küni» äñigmesin taldau sabağı barlıq oquşılar qatısqan pikirtalasqa wlasqan edi. «Keleñsizdik» wğımı. "Jasalğan qılmıstı aqtap aluğa bolğan jağdayda onı «keleñsizdikke» jatqızamız" degen ädebietşi ağay. Al «qwldırauşılıq» aqtap aluğa kelmeytin jauızdıq, adami sananıñ qwldırauı. 30 million halıqtı jer jastandırğan faşizm ideyası qwldırauşılıq bolmaq. Osı wğımdardı taldau barısında top oquşıları ekige jarıldı. Bireulerimiz Aqan men Qaltay äreketin keleñsizdikke jatqızdıq. Bwl sol zamannıñ adamdarı yağni zaman tudırğan adamdar. Olardı qılmısker boluğa bilimsizdikteri, nadandıqtarı itermeledi. İs-äreketterine bağa bere almadı, qılmıstarı jas qızdıñ qayğılı qazasına soqtıratının boljay almadı dep aqtap aluğa boladı. Bwğan qarsı top eki jigittiñ äreketterin «qwldırauşılıqqa» teñedi. Bilik twtqasın wstağan adamdardıñ, bay manaptardıñ qorğansızdarğa, kedeylerge selqos, jiirkenişti közqarastarın faşizm ideyasımen sabaqtastırdı. Şığarmadan üzindiler oqıldı.
«Kempir bar mwñ men şerin aytıp otırğanda bir qalıp, bir pişinmen tıñdap otırğan Aqan äñgime bitken soñ basın köterip alıp, kempirdi jwbatpaq üşin az söz ayttı. Sözin şala estirlik qılıp aqırın aytqan soñ, wğımsız birdeme boldı. Sezimdi adamnıñ jüregin şanıştırıp tiksindiretin, jwrttı minezinen jirendiretin, tüñiltetin körneu jauızdıqtar, auır halder Aqanğa köp äser bere qoyğan joq. Jalğız-aq sol äñgimeniñ işinde bolıp qorlıq köruşi ıza şeguşi qayratı quatı joq sorlı kempirdiñ özi aytqandağı az ğana jüreginiñ tınıştıq, sezimsiz qalpın bwzğanday bolıp otırdı. Biraq kündegi ömirinde bwl sekildi talay jauızdıqtı körip, özi de sondaylardıñ işinde bolıp jürgendikten, mına estip otırğan söziniñ bäri köñiline tanıs, tañğalarlıq tamaşası joq. Oqıp ketken sabağı siyaqtı boldı.»
Bwl sabaqta pikirtalasqa belsene aralasa almağan edim. Cebebi, «Qorğansızdıñ küni» äñgimesinde suretteletin Küşikbay kezeñi men tuıp ösken jerden alıs emes. Bwlaq basına jii keletinbiz. Möldiregen bwlaq suınan Ğazizanıñ beynesin izdeytinmin. Jatağan, qatqıl tobılğıdan bür jarğan näzik gül, jarğa ösken şınar ağaşı tärizdi qataldıq pen näziktiktiñ, borandı aqpan ayı men mamırajay mausım siyaqtı qarama-qayşı tüsinikter sanamdı sarsañğa salatın. «Jalğız-aq wyañ, jwmsaq qaraytın qara közinde jäne ılği şıtınağan, kirbeñdegen qabağında qalıñ uayımnıñ salğan izi bar. Pişini mwñdı, jüdeu».
Näpsi qwmarlığına boy aldırğan Aqan bolıstan zorlıq körip, şarasızdıq pen namıs buğan Ğaziza jayın jazuşı bılay surettegen eken. «Barşa basınan keşirgen jetimdikke, beynetke, jalğızdıqqa, qorlıq mazaqqa tügelimen qarsılıq oylaydı. Ömirinde sırtına şıqpağan aşu, ıza, namıs barlıq erkin bilep, duıldap basına bir-aq şıqtı. Qorlıq mazaq körgen Ğazizanıñ közinen dünieniñ barlıq qızığı ketti. Jastığına layıq bolğan ümit, qiyaldıñ barlığı da oyın basqan qarañğılıqqa battı, köñilindegi ömir sürsem degen ottıñ aqırğı jalını söndi.»
Sol sabaqtıñ ayağında oquşılarğa öz pikirimdi bildirgen edim. «Küşikbay kezeñindegi bwlaq basında Ğazizağa eskertkiş qoyılsa jaqsı bolar edi». Studentter tosırqap, qabıldadı.
- Şınında da Şerlok Holms pen Doktor Vatsondarğa Europa qalalarında eskertkişter qoyıldı emes pe? Tipti, Jambıl qalasınıñ özinde «Djentel'menı udaçi» fil'miniñ keypkerlerine eskertkiş qoyılğan, - dep top starostası qostağanday bolğan.
Jürdek avtokölik qalağa kire beriste jürisin bäseñdetken eken. Aldımda jaña oqu jılı, toy dumandı studenttik, jastıq ömir kütip twr. Al Küşikbay kezeñindegi bwlaq basında meni qaşan da Ğaziza qarsı almaq...
«Pişini mwñdı, jüdeu».
Nwrlan BALQAŞ,
oqıtuşı.
Abai.kz