Et jemes eşan atanıñ tuılğanına 185 jıl toldı
Azan aytıp qoyğan esimi wmıt bolğan Et jemes eşan ata, bir zamandarda wlı jüz qazaqtarınıñ astanası bolğan Taşkent qalası mañındağı, qazaqtar köp twratın «Kökşe» eldi mekeninde, sondağı meşit imamınıñ janwyasında 1833-jılı düniege kelgen. Jastayınan meşitke barıp namazğa qatısıp jürip, dini sauatın aşqan. Äkesi imam Şadmanqoja eşan qaytıs bolğanda, meşit jamağatı bwnıñ jas ekendigine qaramay, sauattılığın eskerip, «öziñ imam bol» degen wsınıs aytadı. Dini sauatın odan äri jetildirudi maqsat etken ol, bwl wsınıstan bas tartadı.
Alğaşqı jeke wstazı şariğat zañdarın tereñ biletin ahun jäne eginşiliktiñ de sırı men qırın jaqsı meñgergen Salıbek diqan boladı. Odan keyingi wstazı Qoja Ahmet YAssaui tariqatın wstanğan Şajüsipqoja eşan edi.Osı wstazınıñ qolında birneşe jıl şäkirt bolıp därisin tıñdaydı,tälim-tärbiesin aladı. Bolaşaq eşan sopılıqqa qatıstı ilim-bilimdi osı wstazınan aladı. Şäkirtiniñ qabiletin tanığan jäne bağalağan wstazı,«jariya bauırlastığınıñ müşesi retinde özinşe şäkirt tärbieley aladı» degen arnayı «rwqsat» qağazın jazıp, mörin basıp beredi. Bwl eşandıq därejege jetkendigin däleldeytin dokument edi.
Wstazınıñ bağalağan bilimin odan äri jetildirudi maqsat etken jas eşan, auılındağı özinen segiz ğasırday bwrın jasağan Şayh Zayniddin äulieniñ kesenesi janındağı, kezinde sol äulie de paydalanğan,jer astı meşiti -qıluetke tüsip, «qırıq şildesin» ötkizedi, yağni 1600 kün Allağa minajat etip, wlı Jaratuşığa jalbarınıp oğan jaqındaudıñ jolın izdeydi. Osı kezeñde, yağni 1872-jılı Taşkentte oba auruı tarağan kezde de, Allağa degen minajatın üzbesten jalğastıra berdi. Jastayınan et jemeytin ol, ağayın-tuğan, dos-jarandarı äkelgen şay men nan jäne kökönisterdi qanağat etti. İşken-jegen tağamdarınıñ qwnarı kem bolsa da, jwqpalı auruğa şaldıqpadı
Bwl kezeñde Et jemes eşan atanıñ abıroyı men bedeli, qabileti men qarımı Taşkenttegi alpıs eşannıñ işinde alğaşqı törttiktiñ biri retinde bağalanatın. Biraq, basqınşı orıs sayasatına Islam dinindegi mwnday qabiletti eşandar wnamaytın. Eşandar sopılıq jolda bükil jaratılıstıñ iesi – Bir Allanıñ aqiqat ekenine közi jetken jäne sol Jaratqannıñ qoldauına ie bolğan jandar edi. Halıq sonı biletin jäne eşandardıñ aytqandarına senetin, soñınan eretin. Alla öziniñ elşisi – payğambarlarına mwğjizalar körsetu qabiletin sıylasa, Et jemes eşan sındı qwldarına keremetter körsetu mümkindigin bergen edi.
Alla öziniñ süyikti qwldarına osınday qabiletter beretinine küman keltirgen, bükil Türkistan ölkesin 1867-1882 jıldarı bilep, töstegen general- gubernator Konstantin Petroviç Kaufman, bir küni Taşkenttegi asa bedeldi degen bir top eşandardı qonaqqa şaqıradı. Et jemes eşan, generaldıñ bay dastarhanına qaramay, täspisin audarıp otıra beredi.Bwl körinisti bayqap otırğan general-gubernator, audarmaşısı arqılı eşanğa «meniñ dastarhanımnan nege däm tatpay otırsız?» dep swraydı. Osı kezde Et jemes eşan gubernatorğa auzınıñ oraza ekendigin aytadı da, dastarhanğa qarap twrıp, «Bissmilla, piş mısığım piş» deydi. Sol kezde dastarhan üstindegi tağamdardıñ işindegi keybir etter bir jerge toptalıp,közdi aşıp-jwmğanşa mısıqqa aynalıp, dastarhannan şığıp ketedi.Bwl, general-gubernatordıñ özi ädeyi soydırıp, eşandardı sınau üşin, etin dastarhan mäzirindegi tağamdarğa qostırğan mısıq bolatın. Özi soydırğan jäne etin pisirtken mısıqtıñ tirilip, öz ayağımen dastarhannan şığıp ketkenin körgen generaldıñ tañğalısında şek joq edi.Osı keremetti körgen general-gubernator Et jemes eşannıñ jay adam emes ekenine közi jetti.
Osı oqiğa esinen şıqpağan general-gubernator K.P.Kaufman, 1865-jılı Taşkentti basıp alğan jäne bir jılday osında biligin jürgizgen general M.G.Çernyaev bastağan baqtalastarınıñ patşa ağzamğa 1873 jäne 1874 jıldarı jazğan arızdarınıñ jäne «Russkiy mir» gazetinde «qazınanıñ qarjısın esepsiz, oñdı-soldı şaştı, ol bwl qızmetke layıq emes, tekseru wyımdastıru kerek» degen mağınadağı maqalalar äserinen (mümkin mwsılmandarğa körsetken jauızdıqtarı sebep bolıp), auır nauqasqa wşıraydı. Imperiyanıñ nebir ataqtı däriger, emşileri emdey almay, öletin halge jetken kezde, qol astında isteytin bedeldi qızmetkeri Appazqojağa ötiniş jasap, bayağı keremetin körsetken Et jemes eşan atanı, Keles dalasındağı «Eşan bau» auılında jürgen jerinen Taşkenttegi üyine aldırtadı.
Osı üydiñ darbazasınıñ aldına kelgende, Et jemes eşan ata attan tüspekşi boladı. Osı kezde Appazqoja «Qojeke, bwl jağday ekinşi qaytalanbaydı, attan tüspeñiz» dep, jartı patşa twratın üydiñ äulisine attan tüspegen küyi kirip baradı. Qorğan işinde, künşuaqta, şarasız, wnjırğası tüsip kresloda otırğan äljuaz general-gubernatordı emdeudi, attıñ üstinde otırıp Qwran ayattarın oqumen bastap jiberedi. General-gubernator şarasız küyde, tek ümitpen ğana, attıñ üstindegi Et jemes eşan atanıñ köleñkesinde otıra berdi.
Et jemes eşan ata ol kezde «qasida» (ğılımi anıqtaması joq) oquın meñgergen edi. Bir Allağa sıyınıp, şapağat, jarılqau tilep, ruhiya ayattarın oqıp, emdeudi künde jürgize berdi. Alla jar bolıp, biraz künder ötkende generaldıñ söne bastağan janarına jan bitip, auruınıñ beti qayta bastağan belgiler payda boldı. Eşan ata tağı da birer apta sonda bolıp, emin jalğastırdı. Osı kezde islam dini turalı, imandılıq turalı, mwsılmanşılıq turalı uağız-nasihatın til biletin Appazqoja arqılı jürgizdi.Qwday qoldap, sözi ispen däleldendi. General ayağına twradı. Eşan ata K.P.Kaufmannıñ alğısı men ol bergen sıy-siyapatın alıp, nökerlerdiñ qorşauında «Eşan bau» auılına oraladı.
Osı oqiğadan keyin, är jwma sayın, Taşkentten 25 şaqırımday jerdegi «Eşan bazar» eldi mekenine qaray, aldında on, artında on atqa mingen qarauılı bar päueske jüretin boldı. Päueske Et jemes eşan ata saldırğan şağın meşit janında toqtaytın. Qarauıldar sırtta qalıp, bir adam ğana işke kiretin. Imam – Et jemes eşan atanıñ artınan orın alatın. Bwl kisi bükil Türkistan ölkesin jwmsa jwdırığında, aşsa alaqanında wstağan general-gubernator K.P.Kaufmannıñ özi bolatın.
Odan keyingi kezeñde, osı «Eşan bazar» eldi mekeninde üş mıñ adam bir mezgilde namaz oqi alatın, altı kümbezdi ülken meşit saldırğan jäne sonda jwma namazın oqığan K.P.Kaufmandı mwsılmanşılıqtı qabıldamadı dep kim ayta aladı. Oğan qosımşa tağı bir dälel dep, K.P.Kaufmannıñ ömiriniñ soñğı kezindegi basına taqiya kigen suretin aytuğa boladı. Osı sureti turalı Reseydegi memlekettik qalpına keltiru ğılımi zertteu institutınıñ anıqtağan aktisi de bar.
Jurnalist Oñğar ISAEVTIÑ maqalasınıñ jalğası: