Qosqan waqıtı Aqpan 26, 2017 | 1 132 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Qazaqtar şejireni de öleñmen jazğan…
Xalqımız täwelsiz el bolğalı şejirelerdi, şejirelik derekterdi jarïyalaw aýırıqşa ıntamen qolğa alına bastadı. Bul san ğasır kütken azattığımızdıñ arqasında jüzege asa bastadı dese de boladı. Sondaý-aq, şejirelerdi jïnaw, jarïyalaw – xalqımızdıñ ulttıq tarïxına tıñ derekter qosarı sözsiz. Öser urpaq şejireni bilip, neğurlım qanıq bolğan saýın, solğurlım qazaq xalqınıñ tüp tamırın, öziniñ ata-tegin tereñirek parıqtaýtın boladı. Äsirese, jeti atağa deýin qız alıspaw sïyaqtı ulttıq salt-dästürimizdiñ arqasında qandas-twıstastığı meýlinşe bekemdelgen, "qarğa tamırlı qazaq" ekenin sezine tüsedi.
Qazaq şejireleriniñ köptegen nusqaları Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ortalıq Ğılımï kitapxanasına, Ulttıq kitapxanağa, Memlekettik Ortalıq murağatına jïnaqtalğan. Bir ğana Ortalıq Ğılımï kitapxana qorında 20 mıñdaý qoljazba bolsa, M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ qoljazba qorında 6 mıñ betteý şejire bar. Al öleñmen jazılğan şejirelerdiñ basım köpşiligi eş jerde jarïyalanbağan. Solardıñ birazına toqtala ketsek.
«Türik taýpaları men qazaq üýsinder» attı jır-añızdı aqın Töltaý Meñlibaýulı jazıp alıp, 1960 jılı ÄÖÏ-diñ qoljazba qorına ötkizgen. Jırşı şejirede adamzattıñ tarïxın Adam atadan bastap tügel qamtıp, qazaqtıñ üş jüzge bölinetin qurılımına deýin taratıp jırlağan. Asan ata şejiresine süýene otırıp ejelgi taýpa, rw, jer atawların köptep paýdalanğan. Sonıñ işinde Ulı jüz rwlarına şolw jasağan. Şejire añızdıñ tağı bir erekşeligi – jırlawşınıñ tarïxï derekter men oqïğalardan jan-jaqtı xabardar bolwı. Öýtkeni munda tek qazaq rwları twralı ğana emes, özge de xalıqtardıñ şığw törkini jan-jaqtı söz boladı. Sondaý-aq jırşınıñ grek (mätinde ïwnan), qıtaý ğalımdarı men M.Qaşqarïdıñ eñbekterimen tanıs bolğanın:
Jaýlardı bul aýtılğan däleldeýdi
Şejire Qaşqarïdıñ namasında,– degen joldardan aýqın añğarwğa boladı. Şejireniñ «Türik tuqımdarı jäne qazaq üýsinder» atalatın qarasözben jazılğan nusqasın Esenğaraev Batılxan 1980 jılı qorğa tapsırğan.
«Qazaq şejiresi (qısqaşa)» attı şejirede atalwında körsetilgendeý, jırda qazaq şejiresine qısqaşa şolw jasalğan. Jırşı qazaq xalqın arabtardan, Annas saxabadan taratwdıñ burıs ekenin, onıñ sebebin aýta kelip, arğı tegimiz türik, Alaşa xannıñ üş balasınan tarağan urpaq ekenimizdi däleldewge tırısadı. Sonımen qatar «Aqtaban-şubırındı» oqïğası, Reseýge bodan bolw sïyaqtı tarïxï oqïğalardı da qamtığan. Qoljazbanıñ muqabasında «Ospanov Älmağambettiñ şığarmaları. Aqtöbe oblısı, Torğaý awdanınıñ azamatı Älmağambet Ospanulı men Nurxan Axmetbekulınıñ öleñderiniñ köşirmeleri. Jïnawşı – Muqanulı Smağul» degen jazw bar. 1932 jılı latın ärpinde jazılğan qoljazba äbden eskirgen. Mätindi köşirw barısında biraz qatelikterge jol berilgen. Birneşe öleñ joldarı men şwmaqtarı tüsip qalğan.
«Qazaq şejiresi» attı şejire-añızda qazaq xalqınıñ tarïxı, onıñ XV ğasırğa deýingi turmıs-tirşiligi, ömiri – moñğol, qalmaq, özbek xalıqtarınıñ ult bolıp qalıptasw tarïxı jırlanadı. Mätinde jeke bir jüzdi, ne rwdı ğana taratpaý, tek qazaq xalqınıñ ult bolıp qalıptasqanğa deýingi kezeñi söz boladı. Şejireni jırlawşı Jaqsılıq Tölepulı Qaraqalpaqstannıñ Qoñırat awdanında dünïege kelgen. Jastaýınan qïssa-dastandardı, jırlardı özdiginen üýrenip, el arasında naqışına keltirip orındağan. Qoýın kitapşağa arab ärpimen jazılğan mätindi qorğa 1946 jılı J.Aralbaev tapsırğan.
«Üş jüzdiñ şejiresi» attı jır-şejireniñ basqa jırlardan bastı aýırmaşılığı – jırdıñ tolğawmen, ügit-nasïxat aýtwmen bastalwı jäne jeke bir rw tarïxına toqtalmaý, üş jüzdi tügel qamtwı. Är jüzdi salağa böle otırıp, jırşı öte körkem jırlağan. Şejireni jırlawşı awız ädebïeti ülgilerin jïnawşı, aqın Baýbatırov Muqaş. Mätin kïrïll ärpinde. Qoljazba oqwşı däpterine kök sïyamen jazılğandıqtan, keýbir sözderi öşe bastağan.
«Satıpaldïn Faýzolla qarïdıñ öleñ-şejiresinde» dünïejüzi xalıqtarınıñ tüp törkini Nux paýğambardıñ üş ulınan taratadı. Annas saxabanıñ tegi türik ekenin, Mädïna qalasına köşip barğanın, sol Annastıñ üşinşi äýelinen Azïya xalıqtarınıñ ösip-öngenin aýtadı. Alaştan üş jüzdi örbite kelip, osı üş jüzdiñ rwlarına jeke-jeke toqtaladı. Şejire-añızdı jırlawşı Satıpaldïn Faýzolla – el esinde 1931-32 jıldardağı aştıqta qurban bolğandardıñ är jerde şaşılıp jatqan süýekterin eñ alğaş jïnatıp, jerlewdi uýımdastırwşı, qır qazaqtarın şağın önerkäsipke üýretwşi retinde saqtalıp qalğan tarïxï tulğa
«Kökjarlı men Bwra» attı şejire-jırda Naýman rwınan taraýtın Kökjarlı jäne Bwra rwlarınıñ atalw tarïxı söz boladı. Baqana men Baqanastıñ kündestiktiñ saldarınan özbekterge satılıp, ağaýını Sarjomarttıñ kömegimen eline oralıp, urpaqtarı ösip-önedi. Buqar qalasınıñ xäkimine kökjal at pen qara bwranı tartw etip, eki balanı azat etkeni üşin azan şaqırıp qoýğan esimderin kökjarlı men bwra dep atanıp ketken. Jır 1991 jılı «Dïdar» gazetinde jarïyalanğan.
«Kişi jüz şejiresi» attı jır-şejire tikeleý Kişi jüz rwlarına arnalğan. Kişi jüzdiñ arğı atası Janarıstan bastap, bergi usaq rwlarğa deýin taratadı. Jır arasında rw atawların qarasözben tizbektep te taratatın tustarı bar. Sonımen qatar jırşı tarïxï derekterge süýene otırıp, üş jüzdiñ bası qosılıp xan, bï saýlağanın da aýtıp ötedi. XÜİİ-XÜİİİ ğasırlardağı tarïxï kezeñderdi swretteýdi. Qazaqtıñ üş bïi Töle, Qazıbek, Äýteke bïlerdiñ xalıq aldındağı bedeli men köregendikterin jırlaýdı. Äýteke bïdiñ ädildigi men şeşendigin, danışpandığın däripteýdi. Keýbir oqïğalar bölimderge bölingen. Rw atawların türlişe atalwı da uşırasadı.
«Öleñ-şejire» attı jırda Änes saxabadan bastap, qazaqtıñ şığw tegin aýta kelip, Kişi jüz rwlarına keñinen toqtaladı. Atalğan şejireniñ birneşe nusqası M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ qoljazba qorında saqtawlı. Al «Adaý şejiresinde» Adaý rwınıñ qonaqjaýlılığı, keñpeýildiligi aýtıladı. Adaý rwınan şıqqan bedeldi adamdardı aýta kelip, Beket atanıñ qasïetti adam bolğanın tilge tïek etedi. Şejirelerdi jırlağan ataqtı Jaqsılıq jırawdıñ şäkirti – Qılışev Qartbaý. Mätinderdi Qulpıbaev Erğojanıñ orındawınan 1978 jılğı Ämwdarïya quýılısındağı qazaqtardıñ awız ädebïeti ülgileri men étnografïyalıq materïaldarın jïnaw ékspedïcïyası kezinde jazıp alğan Q.Sattarov pen Q.Qulpıbaeva.
«Adaýlar jaýında» attı jır-şejireniñ atawı aýtıp turğandaý jırda Kişi jüz onıñ işinde Adaý rwınıñ tarïxı twralı aýtıladı. Jırdı jïnap, qorğa tapsırğan – belgili awız ädebïeti ülgilerin jïnawşı, professor Q.Sattarov. Ol 1982 jılğı Amwdarïya quýılısındağı qazaqtardıñ awız ädebïeti ülgileri men étnografïyalıq materïaldarın jïnaw ékspedïcïyası kezinde Ömirzaq Qalbaevtan jazıp alğan.
«Qaýrollanıñ twıs şejiresiniñ» mazmunında basqa şejirelerden özgeşelikter bar: Änes saxabanıñ Qırım, Urım, Alawlı degen üş balası boladı. Kişi balası Alawlınıñ Alaş, Nawrız degen eki ulı, sonıñ Alaşınan tarağanbız deýdi. Alaştıñ Mağaz degen balasınan altı alaştı tarata kelip, Kişi jüz rwlarına toqtaladı.
«Qazaq şejiresi» attı jır-şejirede XV ğasırdan bastap, XIX ğasırğa deýingi qazaq tarïxı jırlanadı. Ärtürli şejirelik uğım boýınşa qazaqtı türik näsilinen tarata kelip, Kereý men Jänibektiñ qazaq xandığın qurwı, qazaqtıñ üş jüzge bölinwi twralı söz boladı. Atalğan şejireniñ erekşeligi – salt-dästür men ädet-ğurıpqa köp köñil bölwi. Jäne de jır bölimderge bölingen. Jırdıñ jırlawşısı Jaýlawbaýulı Buzawbaý 1894 jılı burınğı Qostanaý oblısı, Semïozersk awdanı, Celïnnıý sovxozında dünïege kelgen. Tört qalıñ däpterden turatın şejireni 1953–1973 jıldar aralığında yağnï ömiriniñ 20 jılın şejirege arnağan. Jïnawşısı Jeksenbiulı Qaýırbektiñ mälimeti boýınşa: «Qazaq şejiresin jazğanda Buzawbaý aqsaqal 89 jasta bolğandıqtan alğaşqı bölimin öleñ sözben, soñğı bölimin qarasözben jazğan». Alaýda bul tarïxï mälimetteri öte köp, qundılığı zor şığarma.
Joğarıda atalğan jır-şejirelerdiñ basım köpşiligi qalıñ köpşilikke beýmälim, eş jerde jarïyalanbağan. Bul twındılardıñ qazaq tarïxına, mädenïetine qosar ülesi mol dep oýlaýmın.
YUwsef Pïltan,
M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne
öner ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri