Qazaqstan prezidenti Qasım - Jomart Toqaev Germaniyağa saparınıñ aldında nemistiñ Deutsche Welle agenttigine swhbat berdi. Toqaevpen osıdan tört jıl jıl bwrın oqqa wşqan orıs oppozicioneri Boris Nemcovtıñ qızı – Janna Nemcova saualdastı, dep jazadı dalanews.kz saytı.
Jurnalistiñ "Qazaqstandağı bilik tranziti men 2008 jılğı Reseydegi saylau scenariiniñ arasında wqsastıq bar ma?" degen swrağına Toqaev özge eldiñ işki isine aralaspaytının aytıp jauap berdi.
"Al Qazaqstanğa kelsek mwnda şın mänindegi sayasi innovaciya boldı. Nazarbaev qazirgi Qazaqstannıñ qabırğasın qalağan adam. Wlt kösemi. Elbası. Ol äli de bolsa Qauipsizdik keñesine jetekşilik etedi.
Özime qatıstı aytsam men Qazaqstannıñ zañdı türde saylanğan Prezidentimin äri Bas qolbasşımın.
Ekeuimizdiñ aramızda qanday da bir qarama-qayşılıq joq. Qırği-qabaq emespiz. Iä, aqıldasıp, keñesip twramız. Körgen-tüygeni köp adam retinde ara-twra jön swrap twramın.
Keybireu aytıp jürgendey Qazaqstanda jwp bilik joq", – dedi Toqaev.
Osı arada Qazaqstandağı qos bilikke qatıstı qauesetti Nazarbaevtıñ özi joqqa şığarğanın alğa tarttı.
"Tüneu küngi partiya jiınında Nazarbaev halıqtı qazirgi prezidenttiñ töñiregine toptasuğa şaqırdı. Oğan osı üşin de alğıs aytamın" – dedi Memleket basşısı.
Nemcova prezidenttiñ bwdan bir jıl bwrınğı "işki jäne sırtqı sayasattağı soñğı sözdi Nazarbaev aytadı" degen mälimdemesin mısalğa keltirdi.
Toqaev strategiyalıq şeşim şığaruda Nazarbaevtıñ şeşuşi röl atqaratının jasırğan joq.
"Solay bola twra ol memleketti bir adam basqaruı kerektigin jete tüsinedi. Meniñ sırtqı sayasattağı täjiribem mol, bwğan qosa Ükimetti basqarğanım bar… Toq eterin aytqanda biz bir-birimizdi tolıqtıramız", – dedi Toqaev. Prezident bwdan japa şekpeytinin aytadı.
Onıñ pikirinşe Nazarbaevtıñ äli de aytarı bar.
Prezident pen Elbasınıñ qwzireti qalay ayqındalğanı qızıqtırğan tilşiniñ saualına Toqaev anıq jauap bergen joq.
Nemcova äzir Täşkentte jürgen Nazarbaevtı tilge tiek etti. Ol Orta Aziya elderi basşılarınıñ konsul'tativtik keñesine qatısuda.
"Bwl formattıñ avtorı Elbasınıñ özi. Geosayasi twrğıda osı aymaq asa mañızdı. Aymaqtağı bes eldiñ wstanımı, közqarası ünemi üylese bermeydi. Mwnday jwmıspen Memleket basşıları aynalısqanı jön. Osı isti Elbası retinde Nwrswltan Nazarbaev baqılauına alğan", – dedi Toqaev.
Deutsche Welle tilşisi Astananıñ atauın Nwrswltan dep özgertuge Toqaevtıñ bastamaşı bolğanın, astana äuejayı Nwrswltan dep özgergenin, qalanıñ qaq ortasında Nazarbaev eskertkişi barın eske saldı.
"Twñğış Prezident küni tağı bar. Bwl jeke basqa tabınudıñ belgisi emes pe?" dedi Nemcova.
Toqaev bwl uäjben kelispedi.
Onıñ aytuınşa Nazarbaev tarihi twlğa. Täuelsiz Qazaqstannıñ irgetasın qwyğan, tüptep kelgende jaña tarihi jağdayda qazaq memlekettigin qalıptastırğan osı – Nazarbaev.
"Biz onıñ eñbegin layıqtı bağalauımız kerek. Asıra siltedik dep te sanamaymın. Astananıñ atın auıstırğanımız sizge wnamay otırğan sekildi", – dedi Prezident tilşige qarata.
Onıñ oyınşa mwnda jeke basqa tabınu belgisi joq. Toqaev astananıñ atauı Nazarbaev orın bosatqannan keyin barıp özgergenin, qalanıñ damuı bwrınğı prezidenttiñ esimimen baylanıstı ekenin eske saldı.
Twñğış Prezidentti sınauğa bola ma?, degen Deutsche Welle tilşisiniñ saualına Toqaev "nege bolmasqa?!" dep jauap berip, mwnı bılayşa tüsindirdi.
"Qazaqstan twrğındarı Twñğış prezidentti sınaydı. Äleumettik jeliniñ zamanında bwğan toqtau sala almaymız. Internet ömirimizdi tübegeyli özgertti. Oy-pikirin ortağa salğısı kelgen san mıñdağan adamğa erkindik berdi. Twñğış prezidentti eşkim sınamaydı kesip dep aytuğa bolmaydı" dedi Toqaev.
Bwdan bölek ereuilge şıqqandarğa qarsı policiyanıñ arnayı qwraldar qoldanbağanın jäne bwl tikeley öz bwyrığı bolğanın, arnayı jasaqtıñ alañdağı arandatuşılardı jalañ qolmen qwrıqtağanın mısalğa keltirdi.
"Mitingter turalı" zañ Wlttıq keñes müşelerimen aqıldasa özgeretinin mälimdegen Toqaev zañnıñ demokratiyalıq ürdiske beyimdeletinin ayttı.
"Men liberaldandıru degen sözdi wnatpaymın. Jaña zañğa say eldi alañğa bastap şıqqan azamattar qoğamdıq tärtiptiñ saqtaluın tolıqtay moynına aladı jäne mitingige qatısı joq halıqtıñ, onıñ işinde Ükimetti qoldaytın qauımnıñ qwqığına qol swqpaydı.
Qoğamdıq tärtipti bwzbay, bilikke arız-şağım aytu üşin ğana alañğa şıqqan beybit twrğındarğa qanday bir jazalau şarasın qoldanbaymız", – dedi Toqaev.
Swhbat barısında Qazaqstannıñ latın älipbiine köşui söz boldı.
Prezident kirillicadan latın älipbiine auısqan Qazaqstannıñ Reseyden irgesin aulaq salmaytının ayttı.
"Biz orıs tiline tiisip jatqan joqpız. Qazaq tili reformalanuda. Älipbidiñ osığan deyingi üş ülgisine de köñilim tolğan joq. Jañadan äzirleudi tapsırdım. Qazaq tiliniñ auqımın keñeytu üşin latın älipbiine köşuimiz kerek. Bwl türki älemimen tize qosu üşin qajet. Biraq bwl kirillicadan bas tartqanımız emes", – dedi Toqaev.
Deutsche Welle tilşisi Toqaevtıñ Ukrainanıñ şığısındağı ahual, Qırım tübegin basıp alğan Reseyge qatıstı közqarasın bildi.
"Biz Qırımdağı jağdaydı anneksiya dep atamayız. Qırımğa qatıstı aytqanda bwl tım auır söz. Bolar is boldı.
Sizder oylağanday Ukrainadan keyin Resey bizge auız saladı dep qorıqqan joqpız.
Biz ben Reseydiñ arasında berik dostıq, mıqtı baylanıs ornağan. Resey basşılığınıñ körgendiligine, danalığına kümändanğan joqpız. Biz baqılauşı poziciyasındamız", – dedi Prezident.
Söz arasında Memleket basşısı Minski kelissözderi Nazarbaevtıñ bastamasımen qolğa alınğanına toqtaldı.
Swhbat barısında tilşi Toqaevtan Şıñjañdağı sayasi lager'ler turalı swradı.
"Mwnda wyğırlar ğana emes, qazaqtar da köp dep estidik. Osı mäsele boyınşa kelissöz jürude me?" dedi Janna Nemcova.
Toqaev Şıñjañ ölkesinde twratın twrğındar Qıtay azamatı ekenin eske saldı.
"Al etnikalıq qazaqtar Qıtay da ğana emes, basqa da elderde twradı. Nemis jerinde de qazaqtar bar. "Sayasi üyrenu ortalıqtarında qazaqtar bar" dep atoylap jatqan adam qwqığın qorğau wyımdarınıñ mälimeti anıqtaudı qajet etedi.
Jaqında bizde etnikalıq qazaqtardıñ forumı ötti. Älemniñ är tükipirinen kelgen qandastardıñ aldında Sırtqı ister ministrligindegi basşılardıñ biri söz söylep, osı mäsele boyınşa tüsinikteme berdi.
"Qıtaydağı qısım körgen qazaqtarğa qatıstı Halıqaralıq adam qwqığın qorğau wyımdarı bergen mälimettiñ köpşiligi şındıqqa say emes.
Osı mäseleni uşıqtıru sipatı bar. Mwnıñ arjağında geosayasat jatqanın jaqsı tüsinemiz. Qıtay men AQŞ-tıñ arasındağı sauda soğısı nemen ayaqtaları belgisiz. Bizdin el jahandıq antiqıtaylıq maydannıñ territoriyasına aynalmauı kerek.
Qıtaydağı älgindey ortalıqtarğa qazaqtardı äkep qamap jatır degen aqpar şındıqqa janaspaydı", – dep tüyindedi Toqaev.
Swhbatınıñ soñında Memleket basşısı Germaniyağa saparı turalı aytıp, qazaqstandıq narıqtıñ esigi nemis kapitalı üşin ärdayım aşıq dep mälimdedi.;feature=share&fbclid=IwAR2rYIKUlQeABg109Z2hoP9aYrWn_2_Sr7ujHJwo-1X-0cy0Kmyg_81EaBE
Abai.kz