Alaş mwrasın zertteuge qomaqtı olja salıp, özin ülesin qosıp jürgen ğalım Nwrlan Dulatbekov Reseydiñ Peterbor qalasına jasağan kezekti saparınan tağı da tıñ tarihi derektermen oralıptı. Bwğan deyin Mäskeudiñ «Don» bauırlastar ziratındağı Älihan Bökeyhan men Nığmet Nwrmaqovtıñ süyegi jerlengen qabir basına eskertkiş taqta ornatqan Nwrlan mırza bwl jolı stalindik sayasi quğın-sürgin jıldarı jer audarılıp, Magadanda jazıqsız, naqaq atılğan qazaqtardıñ tizimin şañ basqan Peterbor mwrağattarınan tauıptı. Tömende Nwrlan Dulatbekovtıñ wsınuımen Magadanda atılğan qazaqtardıñ tizimin jariyalap otırmız. Abai.kz Tarihta «kindik kezeñ» dep sanalatın talma twstar boladı. Ondayda belgili bir sayasi qwrılıstardıñ ğana emes, külli qoğamdıq tirşiliktiñ twtastay özgerui talap etiledi. Bizdiñ bügingi bastan keşirip otırğan qwbılıstarımız köp rette sonday kindik kezeñderdi eske saladı. Täuelsizdik alğalı bergi jiırma jıldan astam uaqıt işindegi atqarılğan wlan-asır ister osınday jañğırulardıñ, jañarulardıñ arqasında jüzege asırılıp jatır. Aldımızda töl tarihımızdı sol täuelsizdik talaptarı twrğısınan qayta jazıp şığudıñ ülken mindeti twr.
Alaş mwrasın zertteuge qomaqtı olja salıp, özin ülesin qosıp jürgen ğalım Nwrlan Dulatbekov Reseydiñ Peterbor qalasına jasağan kezekti saparınan tağı da tıñ tarihi derektermen oralıptı. Bwğan deyin Mäskeudiñ «Don» bauırlastar ziratındağı Älihan Bökeyhan men Nığmet Nwrmaqovtıñ süyegi jerlengen qabir basına eskertkiş taqta ornatqan Nwrlan mırza bwl jolı stalindik sayasi quğın-sürgin jıldarı jer audarılıp, Magadanda jazıqsız, naqaq atılğan qazaqtardıñ tizimin şañ basqan Peterbor mwrağattarınan tauıptı. Tömende Nwrlan Dulatbekovtıñ wsınuımen Magadanda atılğan qazaqtardıñ tizimin jariyalap otırmız. Abai.kz Tarihta «kindik kezeñ» dep sanalatın talma twstar boladı. Ondayda belgili bir sayasi qwrılıstardıñ ğana emes, külli qoğamdıq tirşiliktiñ twtastay özgerui talap etiledi. Bizdiñ bügingi bastan keşirip otırğan qwbılıstarımız köp rette sonday kindik kezeñderdi eske saladı. Täuelsizdik alğalı bergi jiırma jıldan astam uaqıt işindegi atqarılğan wlan-asır ister osınday jañğırulardıñ, jañarulardıñ arqasında jüzege asırılıp jatır. Aldımızda töl tarihımızdı sol täuelsizdik talaptarı twrğısınan qayta jazıp şığudıñ ülken mindeti twr. Osı orayda ötken ğasırdıñ 30-şı jıldarğı oyranı, 40-şı jıldarğı qırğını kezinde qırşınınan qiılğan, jazıqsız japa şegip, otqa oranğan, oqqa baylanğan, halqımızdıñ qaymağı derlik arıs azamattarımızdıñ, twğırlı twlğalarımızdıñ qayğılı tağdır-tarihına jañaşa twrğıda jarıq tüsirudiñ mañızı erekşe. Sol maqsatpen biz nebir tağdırlar twnşıqtırılğan qaralau, jazalau, eñbek lager'leriniñ derek-qwjattarı qorlanğan arhivterdi aqtaru jwmısımen biraz jıldardan beri jüyeli şwğıldanıp kelemiz. Talabımız nätijesiz de emes siyaqtı. «Betimizge küye qılıp jaqpasaq, bizderde de talay mıqtı bolıptı» dep Mağjan Jwmabaev aqın aytpaqşı, bir özi bir wlttıñ wstını, tiregi, temirqazığı boluğa layıq talay-talay tamaşa azamattarımız stalindik quğın-sürgin nauqanınıñ qwrbanı bolıp, aydalıp, atılıp ketkeni belgili. Olardıñ tuğan halqınıñ bolaşağı üşin etken eñbegi, körsetken qayratımen qosa şekken beyneti de jetip artıladı. Eñ soraqısı – nağız aqıl-parasatı tarlan tartqan kemel şaqtarında ayasız quğın-sürginge wşırağan. Sonday ölimi men jerlengen ornı jwmbaq, äli künge daulı bolıp kele jatqan qos bozdaq, qos arıs – qazaq halqınıñ altın aydarlı aqındarı, qayratkerleri Mağjan Jwmabaev pen Säken Seyfullin. Olardıñ NKVD qwjattarında jazılğanday, türmede atılğanı, tuğan jerlerinen topıraq bwyırğanı jönindegi derekter jan-jaqtı däleldeudi qajet etedi. Sonau 80-şi jıldardıñ basında bastalğan bwl töñirektegi alıpqaştı äñgime äli künge basılmay keledi. Birneşe märte arnayı ekspediciya da barıp keldi. Ol jönindegi pikirtalas baspasöz betinde bir üzilgen emes. Älbette, qazirgidey mol mümkindikter kezinde atı bir taypa eldiñ tuına aynalğan twlğalarımızğa baylanıstı aqiqattardı añızdan arşıp aluğa küş salmasaq äste bolmaydı. Ol, ärine, bir sätte jüzege asa salmaydı. Wzaq uaqıttı, köp äreketti qajet etedi. Osı bağıtta biz de, izdenis örisimizge oray biraz talaptar jasağan edik. Swñqar Säkenmen Magadan türmesinde birge otırdım degen Mudrov (marqwm) aqsaqalmen bolğan äñgimeniñ beynejazbasın tuıstarınan qalap alıp, arhivimizde saqtap otırğalı biraz jıl ötti. Payğambar jasına asqan adamnıñ äñgimesinen şınayılıqtan basqa eşteñe añğarmadıq... Al Magadan oblıstıq işki ister böliminiñ aqparat ortalığınan jäne basqa tiisti orındardan alğan mälimetterimizde joğarıda atalğan eki aqınğa qatıstı derekter müldem wşıraspadı. Biraq jergilikti jauaptı adamdardan mınaday aqparat aldıq. Vladivostok qalasınıñ twsında aydauğa kelgenderdi sondağı lager'lerge bölip twratın bir arnayı «peresıloçnıy» lager' bolğan. Bir su qattı tasığan jılı lager'di şayıp ketip, köptegen arhiv qwjattarı joğalıp ketken eken. Aqın jerlengen degen YAgodnoe selosına qatıstı, sol audannıñ mwrağattarı eşqanday nätije bermey twr... Al qolımızğa tüsken derekter işinen mınaday qazaq bauırlarımızdıñ derekteri şıqtı: Aqaşev Sianğali, 1911 jılı tuğan, oraldıq. Wltı – qazaq. 1937 jılı wstalıp, NKVD üştiginiñ ükimimen 08.08.38 j. 58-bap boyınşa sottalğan. Sol küni atılğan. 11.09.62 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R13231 (Magadan oblıstıq işki ister böliminiñ aqparat ortalığı). Bailev Qapas, 1912 jılı tuğan, Almatılıq, qazaq. 1937 jılı wstalıp, 08.08.38 jılı 58-bappen sottalğan. Sol küni atılğan. 11.09.62 j. aqtalğan. Arhiv nömiri 13235. Bayğanin Qasım, 1900 jılı tuğan. Qarağandılıq, qazaq. 1937 j. wstalıp, 08.10.38 j. 58-bappen sottalğan. 08.13.38 j. atılğan. 20.10.56 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R7938. Ahmedjan Mihail, 1900 jılı tuğan. Tuğan jeri körsetilmegen, qazaq. 1938 jılı wstalıp, 08.08.38 j. sottalğan. Sol küni atılğan. 25.0160 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R8943. Bad'yarov Mihail Grigor'eviç, 1910 j. tuğan. Wltı qazaq dep jazılğan. 1933 j. wstalıp, 24.01.38 j. sottalğan. 05.02.38 j. atılğan. 18.04.96 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R23233. Baranbaev Qanay, 1896 jılı tuğan. Wltı qazaq, Taşkentte twrğan. 1935 jılı wstalıp, 05.01.38 j. sottalğan. 15.01.38 j. atılğan. 30.09.63 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R13511. Birimjanov Mwhtar Qorğambekwlı, 1907 jılı tuğan. Qostanaylıq, qazaq. 1933 jılı wstalıp, 17.05.38 jılı sottalğan. 10.06.38 j. atılğan. 27.06.89 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R15945. Däurenov Sadıq, 1900 jılı tuğan. Oñtüstik Qazaqstan öñiriniñ qazağı. 1936 jılı wstalıp, 06.08.38 j. sottalğan. Sol küni atılğan. 30.10.61 jılı aqtalğan. Arhiv nömiri R10596. Japanov Kerim, 1912 jılı tuğan. Qazaq. 1937 j. wstalıp, 29.04.38 j. sottalğan. 10.06.38 j. atılğan. 19.10.88 aqtalğan. Arhiv nömiri R15308. Qwltaev Äbi, 1912 jılı tuğan. Şımkenttik qazaq. 1936 jılı wstalıp, 27.02.38 j. sottalğan. 09.03.38 j. atılğan. 26.02.62 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R12929. Kuşbaev Amanbana, 1909 jılı tuğan. Qazaq. 1936 jılı wstalıp, 13.03.38 j. sottalğan. Sol küni atılğan. 10.07.61 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R9505. Martabarov Juren, 1902 jılı tuğan. Qazaq. 1936 jılı wstalıp, 17.02.38 j. sottalğan. 24.02.38 j. atılğan. 31.07.89 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R16840. Mwhamedjanov Hamza Bwharbaywlı, 1910 jılı tuğan. Qazaq. Moskvada twrğan. 1939 jılı wstalıp, 20.08.41 j. sottalğan. 03.10.41 j. atılğan. 30.01.91 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R18150. Raengulov Anuar, 1914 jılı tuğan. Qazaq. 1935 jılı wstalıp, 06.08.38 j. sottalğan. 08.08.38 j. atılğan. 30.10.91 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R18150. Süleymenov Kaliç, 1915 jılı tuğan. Aqmola qazağı. 1940 jılı wstalıp, 15.12.41 j. sottalğan. 026.02.42 j. atılğan. 25.03.93 aqtalğan. Arhiv nömiri R19094. Taysarinov Ahmetjan, 1901 jılı tuğan. Almatılıq, qazaq. 1937 j. wstalıp, 09.08.38 j. sottalğan. 21.09.38 j. atılğan. 30.06.89 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R15979. Çulanov Minayder Elemesoviç, 1989 j. tuğan. Qostanaylıq qazaq. 1935 jılı wstalıp, 07.02.38 j. sottalğan. 09.03.38 atılğan. 30.11.56 j. aqtalğan. Arhiv nömiri R8118. Mine, osılay jalğasıp kete beredi. Bwl – bizdiñ qolımızğa tüsken arhiv qwjattarınıñ bir parasınan şıqqan derekter ğana. Osı derekterdi oqırmandar nazarına wsınudağı maqsatımız – qalıñ qazaqtıñ arasınan joğarıda atalğan jazıqsız jandardıñ jaqın-juıqtarı, tuğan-tuıstarı şığıp qala ma, jazıqsız japa şekkenderge dwğa bağıştala ma degen ümit... Qarlag, näubet jıldarı turalı poema jazuğa niettengen aqın Ğalım Jaylıbaymen soğan baylanıstı kezinde jii habarlasıp, pikir almasıp jürdik. Sonday bir äñgimeniñ barısında söz Säken men Mağjandarğa auısıp, keybir joğarıda aytılğan taqırıp töñireginde äñgime bolğanda Ğalım mına bir öleñin oqıp bergen edi: Aqboz attı qwlatqan jala kerme, Magadanğa mola izdep bara berme – Säken degen halqımnıñ ruhı ğoy, Ruhtardı kömbeydi qara jerge!.. Iä, aqın sözi dwrıs ta şığar. Degenmen asılımızdıñ sınıqtarı köz aldımızğa elestegende is-äreket etpey, moyınwsınıp, qalıp qoyu – ol da dwrıs emes siyaqtı... Tarih tağılımı – tek qana memleket men qoğamnıñ tarihın tügendep şığu emes, sonday-aq oğan öziniñ öşpes izin qaldırğan twğırlı twlğalardıñ ömiri men qızmetine qatıstı barlıq derek-däyekterdiñ wştasuı da bolsa kerek. Osı orayda wlt tarihı belgili bir oqiğalardı tizbelep şığu emes, jekelegen adamdardıñ tağdır-tarihımen de mändi-mağınalı!
Nwrlan DULATBEKOV, zañ ğılımdarınıñ doktorı, QR WĞA-nıñ korrespondent-müşesi
(Maqala Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ tapsırısı boyınşa dayındaldı)
Abai.kz