roman
«Azaptardan – juldızğa jol».
Latın sözi
I
Şeñgel butağına ilinip qalğan zer qabıq qaudıraydı. Osınşama quañşılıqqa qaramay, jılan biıl da tülegen. Nesine jetisip tüleytini belgisiz?
– Turar, mine äkeñ...– dedi qırıq quraq qaudır tondı Däuit şal. Basındağı tülki tımaq eskirgeni sonşa, qotır mısıqtıñ terisindey öli jüni uypalaq eken.
Turar tömpeşikke tesile qarap, qalt toqtadı. Qasındağı Qabılbek Sarmoldaev bir adım keyin qaldı.
Şeñgel butağına ilinip qalğan zer qabıq diril qağıp, qaudıraydı. Kün qaqtap, jel julmalağan jılan-jeyde är jerinen jırtılıp, örim-örim bolğan eken.
Tömpeşik tım jüdeu. Üstine köktemde şıqqan rañ şöp aldaqaşan qurap, uşıp ketken. Eskirgen topıraqtıñ tandırı keuip jatır. Mürdeniñ bir qaptalı oyılıp, topırağı işine tüsipti. Talay tas qapastıñ büyirin jantalasa opırıp qaşıp şıqqan qayran Rısqul bul aqıret türmeni de tesip şıqpaq bolğan siyäqtı.
Jamau tondı Däuit pen onıñ qasındağı oyıq-ıstılar Turardıñ mına jırtıq mürdege sonşalıqtı qadala qarağanınan qısılıp, özderinşe aqtalmaq:
– Alasapıran zaman boldı. Zirattı küte almadıq...
Turar olarğa tünere qarap:
– Şınnan kökemdiki me? Basqa bireudikimen şatıstırıp alğan joqsızdar ma? Belgi qoyılmaptı ğoy, – dedi.
– O ne degeniñ jienşar, – dep Däuit qalbalaqtap qaldı. – Rısqul jienniñ jatqan jerin umıtıp ne körinipti bizge? Batırdı özimiz aq jauıp, arulap, osı arağa jayğastırğanbız. Süyegine men özim tüstim. Apıray, Turar, sağan ötirik, mağan şın, denesinde cay jeri joq jarıqtıqtıñ, bäri jaraqattıñ tırtığı. Eñ soñğı oq qara sanınan tiip, qağınıp ketipti. Aqırı sol Merke mañında tigen oq tübine jetti esil erdiñ.
Osını aytıp, Turardıñ tüp nağaşısı mürdeniñ, arğı basına barıp, qatqan topıraqtı sausaqtarımen tırmalap jatıp, tot basqan bir temirdi ırğap-ırğap suırıp aldı.
– Mine, belgisi! Apır-ay, munım qanday aqıl bolğan! Bul bolmasa, mağan senbeytin türiñ bar ğoy, Turar. Mine, qanjarı. Basına ädeyi qoyğam. Bul qanjardı özi köz jumğanşa qolınan şığarmay jattı. «Kisennen soqtırğam. Sibirden qaşqanda kisenimdi sındırıp, sodan soqqan qanjarım», – dep jatuşı edi jarıqtıq. «Äkel, mına jaqqa ilip qoyayın», – desem, «Joq, jau kelip qaladı», – dep bermeytin.
Turar topıraq tutqan tot qanjardı Däuit şaldıñ qolınan abaylap alıp, aqırın ğana ernin tigizdi. Büldirgendey qızıl erin men barmaqtay qara murtqa birer tüyir sur topıraq jabısıp qaldı.
Bul kökesimen köriskeni edi. Kökesiniñ közin körgen, tirisinde serigi bolğan qanjardı qasiet tutıp, päruana musılmannıñ quran süygenindey, qurmet körsetkeni edi. Qanjardı endi Turardıñ qolınan Qabılbek alıp, sağağınan salmaqtap turıp:
– Oypır-oy, auır ğoy, – dedi.
– Auır-auır, Qabılbek şırağım, – dep Däuit şal söz tamızığın tutattı. – Bizdiñ, Rısqul jien osı zilmauır temirdi on jıl ayağına salıp jürgen. On jıl! Jäne odan qanjar soqtırğan. Qalay?!
«Qalay?!» degeni qatqıl şıqtı. Qabılbek:
– Ras, ras, – dey berdi. – Mına Turar ekeumiz bala kezden Merkede birge oqıdıq, aqsaqal. Sonda Turar muğalimnen udayı Sahalin, Sibir turalı surauşı edi. Biz onısın tüsinbeytinbiz. Söytsek, osınday sır bar eken ğoy.
– Ä, sır bar, sır bar. Qalay?! – dep Däuit tağı şañq ete qaldı. Onan soñ alısqa, Alatau jaqqa közin sığırayta qaradı, – Marqum, üzilerdiñ aldında jantalasıp: «Mıltığım qayda? Qanjarım qayda? Kelip qaldı! Kelip qaldı!» – dep jan-jağın jasqap, jalın-örttiñ işinde qalğanday arpalıstı. Bir sät talmausırap ketip sıbırladı: «Nağaşı, Aqsu-Jabağılı, Aqsu-Jabağılı», – dey berdi. Sälden soñ: «Meni Aqsu-Jabağılığa aparıp jerle», – dep jautañdadı. Közindegi jalınıştan janım şır-şır etkendey boldı. Ol tilegin orınday almadım. Balapan basımen, turımtay tusımen degendey, şamamnıñ kelgeni osı boldı, Turar.
Jamau tondı Däuit şal bük tüsip jatqan büyiri tesik tömpeşikke muñaya qaradı.
Aqsu-Jabağılıda Rısquldıñ nesi qaldı? Nege sonşa bir jetuge zar boldı? Aqıret mekenine nege sonşa Aqsu-Jabağılını qaladı? Aqırğı armanı eken, o da orındalmağan-au sonda. Sonou İtjekkende on jıl jürip, jalañ ayaq jar keşip, Qızıl ayaq qar keşip, tilersegin kisen qiıp, aqbaqay bolğan buğaulı bozım, onda on altınşı jıldıñ Merkedegi oyranınan keyin Tömengi Talasqa tartqanşa, jaralı tänin Aqsu-Jabağılısına qaray nege süyretpegen?
Zirat basında turğandardıñ kökeyinde osı suraq qaldı. Biraq jauap bolmadı. Bük tüsip jatqan jerbesik til qatpadı. Tek aynala turğan qu şeñgeldiñ qoñırauşaları bıldır-bıldır, şıldır-şıldır ızıñ qağıp, teriskey jeldiñ lebinen bayau ğana terbeledi. Şeñgel butağına ilingen jup-juqa qabıq Jılan jılınıñ jalmauız jalauınday jelbireydi. Bälkim, Rısqul da mına Oyıq jerine qabığın ğana qaldırıp, özi sol arman tauı – Aqsu-Jabağılısına ketken şığar.
Turar tömpeşik jerbesikke telmirip turıp, äkesiniñ bet-keypin, tür-tulğasın köz aldına keltirmek boldı. Beyne kömeskilene bastağan eken. Buldıray beredi. Soñğı ret Sibirge keterde eki qolı artına qayırılulı, jantayıp jatıp, moynın soza, üzdige qarağanı köz aldında anıq qalıptı.
Äsirese Turardıñ esinen ketpes eles – Rısquldıñ Qızıl Jebege minip, kökpar tartqanı ğoy. Sol sätti körgeni qanday oñdı bolğan. Äkesiniñ bükil qiqar ömiri jinalıp, sol bir juldızdı sätke tatımaytın siyäqtı. Bükil ğumırınıñ şarıqtağan şıñı – sol Qızıl Jebege taqımı tigen kez. Adamnıñ nayzağaydı erttep mingen bir säti. Ätteñ, sol suret öner tiline köşer me edi! Turar suretşi bolmağanına ökindi. Uaqıt meyirimsiz. Köñildegi köne suretin birte-birte kömeskilendire beretin siyäqtı.
Endi, mine, nayzağaydı jalınan ustap mingen adam mına tömpeşik degenge nanğısı da kelmeytin siyäqtı.
Turar öz oyın özi bölip:
– Qabılbek, sen Aqsu-Jabağılıda bolğan joqsıñ, ä? – dedi joldasına burılıp.
– Joq, biraq estuim bar.
– Osıdan Taşkentke barğan soñ, Türkistan ükimetiniñ aldına mäsele qoymaqşımın. Onı memlekettik qorıqqa aynaldırıp, qamqorlıqqa alu kerek.
Däuit şaldıñ kişkentay közi aqşañ ete qaldı.
– Äy, jienşar, şırağım Turar, qamqorlıqqa alar bolsañ, Talastıñ halqın al. Bu da bir eliñ. Tüp nağaşıñ.
Zirattıñ şetine qarañ-qurañ jinalıp, äldekimdi qabirge qoyıp jattı.
– Oybay, sorlağan eken ğoy, sorlı Särsembi ölgen eken, – dep Däuit kepken betin sipadı. Jılap tur, biraq közinen jas şıqpadı. Köziniñ aynalası ayğız-ayğız äjim, ılğal bitken sol sızattardan aldaqaşan ağıp tausılğanğa uqsaydı. – Bu da alğı işip, aştan öldi.
Osını aytıp, Däuit şal tez özgerdi. Turar men Qabılbekke burınğıday jalbaqtamay, qabağı kirtidi. Sodan soñ Turarğa qıjırına tik qarap:
– Ötken jılı oyazdı qulatıp, Äulieata jurtınıñ aldında sayrağanıñ äli meniñ esimde. «Tañıñ attı, küniñ şıqtı, halqım!» – dep ediñ sonda. «Endi arqañdı ayaz qarımaydı, bit tespeydi», – dep ediñ sonda. «Baylardıñ küni battı, kedeydiñ tañı attı», – dep ediñ sonda. Sonda mına saqalımnan saulap aqqan jasqa omırauım juılıp edi. Jüyke-jüyke bosap, et jüregim uıljıp, quanıştan eljirep edim. Qayda sol uäde etken jumağıñ, Turar? Patşa qurıdı, Kerenskiy ketti, endigi ne? Qaradan tuıp, töre bolıp, üstiñe qılau juıtpay turısıñ mınau. Sen, sirä, aşıqpassıñ. Mına Qabılbek mırza da aştan tarıqpas. Jaz boyı jan saqtağanımız jaujumır men alğı edi. Ondaydı sen jep körmegen şığarsıñ, Turar. Borsıq qazıp jeytin şöptiñ tamırı. Alğı işip, jaujumır jutıp, jaz boyı ulanğan jurt endi bauday tüse bastadı. Äulieatada Keñes ökimetin jariyälap jar salğanıñdı öz qulağımmen estip, öz közimmen körip edim. Basqa aytsa, senbes edim. Al endi ne boldıq? Halqıñ qırılıp qalsa, Keñes ökimeti kimge kerek?
Irgede ağıp jatqan özen qısır jılanday, tım jiñişke. Asau Talas dep aytuğa kelmeydi. Jağadağı seldir qamıs tozğan taqiyänıñ uypalaq ükisindey reñsiz. Äuesinde qarlığaş qalıqtamağan, qamısında qırğauıl pırıldamağan, jıñğılınan qoyan qaşpay qalğan suñqiğan dala. Bedeu aspan şañıtadı. Şeñgel butağında jılannıñ kebenek terisi qaudıraydı.
«Qala basında aştarğa arnap ashanalar aştırdıq. Aybar siyäqtı azuı altı qarıs tarpañ baylardıñ qos qulağın basıp, şıñğırtıp turıp, artıq astığın qazınağa quyıp, kembağalğa ülestirdik.
Äulieata aştardı asıraydı eken degendi estip joq-jutañ el-elden qalağa qaray ağıldı. Sonı añğarıp, komissar-bolıstarğa tapsırma ayttıq. Baylardıñ mal-mülkinen kedeylerge qaraylasu turalı pärmen berildi.
Biraq keñestiñ jauı astırtın qastandıqqa köşip, baydıñ malın aludıñ ornına, kedeydiñ jalğız tUyağın tartıp äketkeni mälim boldı. Äulieata ueziniñ endigi basşısı mına Qabılbek Sarmoldaev. Men asığıs Taşkent attanıp bara jatırmın. Bükil Türkistanğa aştıqpen kürestiñ tötenşe komissarı bolıp tağayındaldım. Jalğız Talas emes, bükil baytaq Türkistannıñ mihnatker komissarı bolıp turmın. Mına kökemniñ qabiriniñ basında ant etemin: halıqtı aştıq apattan alıp qalu üşin jan ayamaymın. Artel qurıp, küş biriktirip, egin salıp, mal bağıp, ortaqtasıp, qoğamdasıp el bolu jağın qarastıramın. Nala bolmañız, tüp nağaşı».
Turar Däuit şaldıñ şart-şurt etken surağına osılay jauap bermek edi, biraq aytpadı. Aştı qur sözben asıraudan asqan qorlıq joq. Tek is kerek, äreket kerek. Auqat kerek. Endeşe, tezdetip Taşkentke tart.
– Mına qanjardı men alamın. Kökemniñ közi bolsın. Budan basqa qalğan zattarı bar ma, tüp nağaşı?
– Mıltığı bar edi. Bir qadaq unğa ayırbastap jiberdim. Kiim-bası jüdeu bolatın äkeñniñ. Qaltasınan mına bir saqina tabılğan. Mä, bu da bir belgi şığar. Rısqul jien Sibirde altın qazdıq degenge, altın saqina ma dep ärkim-ärkimge körsetsem, altın emes deydi.
– Munı da mağan beriñiz.
Turar közildirigin nığarlap qoyıp, saqinada siqırlı jazu barday, sonda äkesiniñ sırı saqtaulı jatqanday, äri-beri aynaldıra qaradı. Kädimgi qara temir, egeui köşip, kömeskilenip qalıptı. Turar saqinanı appaq bätes oramalğa orap, qaltasına sala berdi.
– Kökem mağan murağa qora-qora qoy, üyir-üyir jılqı qaldırmadı, tüp nağaşı. Kökem mağan murağa tek esimin ğana qaldırdı. Onıñ özinen de ayırılıp qalıp, «Qırğızbaev» bolıp jürip, Rısqulov degen familiyäğa äreñ jettim. Sondıqtan mına qanjar men saqina mende bolsın. Qanjar – qataldıq. Kökem mağan: «Jauıña qatal bol!» – degen şığar. Saqina – tatulıq. Kökem mağan: «Dosıña adal, tatu bol!» – degen şığar. Mende jau da, dos ta bar, tüp nağaşı. Şamañ kelse, kökemniñ qabirine qaraylay jür. Keyinirek kelip, basına belgi qoyarmın. Kümbez turğızbaymın, keregi joq, bäribir mäñgilik emes. Sıpataydıñ kümbezi de qulap jatır. Qoş, köke! Qoş, tüp nağaşı!
– Ou, jienşar, birdeñe deseñşi! – dep ışqınıp qaldı Däuit şal küyme soñınan.
– Köp keşikpey jauap boladı, – degen dauıs estildi küyme işinen.
Qos at jekken qara küyme qoñırauı bebeulep jolğa şıqtı. Şeñgel qoñırauları küyme qoñırauına qoş-qoş aytıstı. Soyau butada zer qabıq jelbireydi.
Ulı Jılan jılı edi.
II
Rısqulov Türkistan kartasınıñ aldında tur. Karta eski bolatın. Kaufman zamanınan beri iluli turğan. Bir özgermese – osı karta özgermestey edi. Bireu ölmese, general-gubernator fon Kaufman ölmestey edi. Biraq «bir Qudaydan basqanıñ bäri özgermek», – dep Abay aytqan.
Zamanı zañğarlanğan şaqta Kaufman da bul kartanıñ aldında talay turğan.
Endi – Rısqulov...
Ekeuiniñ qarası eki basqa.
Resey imperiyäsınıñ orasan otarlıq böligi sarı boyaumen boyalğan. Nege sarı? Küni ıstıq, auası qurğaq, jeri quañ bolğandıqtan ba? Biraq munda da jer kögerip, jasıl jelek jamılatın mezgil boladı. Kaspiyden bastap, şığıstağı Tarbağatay, Qıtay şekarasına deyin kerilip jatqan keñ düniede sarı reñdi şölden basqa tolıp jatqan şurattar bar. Biraq karta boyauı sarı. Halıqtıñ sarı uayım men aşı zapıranı şığar.
1867 jılı tuñğış ret fon Kaufman bilik qura bastağan bul ölkege Aral töñiregi, Kaspiyden bergi Türikmenstan, Üstirt adayları, Qaraqalpaqstan, Özbek eli, Täjikstan, taulı Qırğız, baytaq Sırdariyä guberniyäsı, Jetisu guberniyäsı kirer edi.
Rısqulovtıñ qabağı tüyile qaldı. Kartada Qazaqstannıñ jartısınan köbi joq. «Bölip al da, biley ber» degen patşa sayasatınıñ zalımdığın jaña sezip turğanday, kenet tisi auırğan adamday bet-älpeti özgerdi. Jer betinde qazaq degen halıq bar. Onıñ ğasırlar boyı jaumen jağalasıp jürip mekendegen jeri bar. Al patşa keledi de sol qazaqtıñ jerin bölip-bölip Arqa men Altay jağın «Stepnoy kray» dep Ombı general-gubernatorına bağındıradı. Batıs böligin Orınbor äkimşiligine qaratadı. Al Sır boyı men Oñtüstik, Jetisu qazaqtarın Türkistan general-gubernatorlığına qosadı. «Bölip al da, biley ber».
Rısqulov kartadan barmaqtay ğana jerdi alıp jatqan qırğız eline qarap, ızalana mırs etti. Patşa Qırğız Alatauınıñ teriskeyinde jatqan qırğızdardı Jetisu oyazı men Äulieata oyazına bağındıradı da, küngey qırğızdardı Ferğanağa jığa saladı. Al Türkistannıñ qaq ortasınan Buhara men Hiua handıqtarın «täuelsiz» memleketter etip qoyadı. Söytip, birtutas özbek te joq. Bäri bölek-bölek. «Bölip al da, biley ber». Bul zalım söylemniñ törkini ağılşındardan şıqqan: «Rul end divayd». Otarşıldıqtıñ jilik mayın jutqan ağılşındardan osı sözdi orıs patşası qağıp alıp: «Razdelyay i vlastvuy» degen qağidağa aynaldıradı. «Bölip al da, biley ber».
Rısqulov alaqanımen Äulieata tusın sipalap qoydı. Qulağına Däuit şaldıñ ayqayı keldi. «Talas boyına qol uşıñdı ber!» – dep edi. Küni keşe Äulieatağa Keñes ökimetin ornatısqan. Bir jılğa jeter-jetpes sol Äuliatanı basqaradı. Bir jılğa jetpese de, jüz jılğa bergisiz. Quanışı, qasireti aralas. Qasireti basım şığar. Aştıqpen arpalıs. Solşıl eserlermen arpalıs. Menşeviktermen, jergilikti bay, saudagerlermen damılsız ayqas. Kulaktar köterilisi. Kulaktarmen arpalıs.
Qasietti Äulieata. Küni keşe onıñ bir tükpirinde topıraq bolıp tompayıp jatqan Rısqulmen qoştastı. «Köke, sen ömir boyı ädilet üşin jağalasıp ötip ediñ. Ädiletti boluğa ant etemin», – dedi äkesiniñ qabiri basında.
Al endi ädiletti bolıp kör. Türkistannıñ astanası – Taşkenttiñ qaq töri. Aldında – karta. Jaña ökimet buğan auır mindet jüktedi. «Bükil Türkistandı aştıqtan saqta», – dedi. Aştıq jaylağan, azap jaylağan Türkistannıñ qay puşpağına jedel jetu kerek? Talas dese, Ferğana qalıp baradı. Ükimet basşılarımen talasıp-tarmasıp jürip, jırıp alğan az qarjını Ferğanağa berseñ, Sır boyı ıñırsıp tur. Kulaktardıñ qorlığınan äli qutıla almağan Jetisudı qayda qoyasıñ?
Türkistan ükimetiniñ basşıları bastapqı pärmen boyınşa munı densaulıq saqtau komissarı etip tağayındadı. Keşegi tar zamanda bul jetim jüregin sürelep, jantalasıp jürip alğan bilimi äueli orman-toğay mamandığı; odan keyin muğalimdik edi. Äste däriger emes. Ağaştıñ, tal-daraqtıñ, bau-baqşanıñ auruın emdey alar, al adamdı emdeudi oqımağan. Biraq densaulıq saqtau komissarı. Eger Türkistan ökimeti Densaulıq saqtau komissarlığınıñ özine tikeley mamandığı joq adamdı qoysa, esil Türkistanda därigerler qaydan bolsın?! Bar bolsa, mıñğa bipey tabılar ma eken?
Az künnen keyin Rısqulov TürkTsİK-tiñ mäjilisinde söz söylep:
– Qazirgi tañdağı bastı apat – aştıq, – dedi. – Onı joymay, eşqanday densaulıq saqtalmaq emes. Meni densaulıq saqtau komissarı mindetinen bosatıñdar. Aştıqpen küres komissariatın qurıñızdar. Onıñ komissarı etip meni tağayındañızdar, – dedi.
Basşılar oylanıp qaldı. Densaulıq saqtau komissariatı qay zamanda da bola bermek. Aştıqpen küres komissariatı toqşılıq kelgen küni kerek bolmay qaladı. Mına jigit äriden oylamay ma, qalay, – degender de boldı. Biraq usınısın qabıldadı.
Qomaqtı qara üsteldiñ bir şetinde kürketauıqtay qorbiğan telefon şar-şar ete qaldı. Rısqulov karta aldınan burılıp, tutqağa qol sozdı.
– Tıñdap turğan Rısqulov.
Ar jaqtan entikken dauıs orısşalap:
– Joldas Rısqulov! Sizdi Osipov şuğıl mäjiliske şaqıradı! – dedi.
Rısqulov qasın kere tañdanıp, säl kidirip barıp:
– Qayda? Qayda? – dedi.
Ar jaqtağı dauıs bul jolı öktemirek estildi:
– Soğıs komissarı Osipov garnizonğa şaqıradı. Tez! Basqa komissarlar kütip otır. Şuğıl jağday!
– Qazir. – Rısqulov iri isektiñ jiligindey tutqanı salmaqtap turdı da, Uyasına qondırıp, odan qolın ayırmağan qalpı qalşiıp turıp qaldı. «Munısı nesi? TürkTsİK-tiñ törağası Votintsev şaqırsa bir säri, Türksovnarkom törağası Figelskiy şaqırsa bir säri, al komissardı komissar özine buyırıp şaqıra ma eken?».
Köñiline küdik kirdi. San-sapalaq oylar jan-jağınan qamalap kelip turıp qaldı. «Älde Kaspiy maydanında qattı özgeris bolıp, jau Taşkentke tayap qaldı ma? Orınbor maydanınıñ şebi buzılıp, Taşkentke tönip keletindey reti joq. Jetisu maydanı da jer tübinde. Älde Ferğana basmaşıları basıp kirdi me?»
Taşkentke tünde tuñğış ret jalañqat juqalañ qar jauıp, artı qalıñ tumanğa aynalğan. Kabinet işi küñgirt tartqan soñ şamdaldar jağılğan. Rısqulov jez qoñıraudı sıldırlatqan zamatta qara qayıspen qaptalğan auır esik salmaqpen aşılıp, ar jaqtan aşañ jüzdi, aqsarı jigit gimnasterkasınıñ etegin tartqılay, beldigin tüzey tüsip kirip kelip, Rısqulovtıñ tapsırmasın ünsiz tosıp, turıp qaldı.
– Mağan Votintsevti jalğastır.
– Qup boladı, Turar aka.
Jigit jalt burılıp şığıp ketti. Qaptama qara esik sabır saqtap, salmaqpen qayta jabıldı. Opır-topır oylar qayta oraldı. «Osı Osipov degendi suqanı süymeytini nesi? Soğıs komissarı. Men küdiktenetindey ol satqın bolatın bolsa, bükil qarulı küş sonıñ qolında, lezde talqanımız şığadı-au. Qoy, olay bolmas. Votintsev onı komissarlıqqa tanımay tağayındağan joq qoy».
Osipovtıñ udayı lepire söyleytini qulağına keldi:
– Jaulardı ayausız joyu kerek! Revolyutsiyä meniñ pirim, onıñ jolında qasıq qanımdı ayamaymın!– Eşkim odan ant talap etpese de TürkTsİK mäjilisi sayın söz sarını osılay keletin. Kim biledi, minez şığar.
Juan qayıs beldigin tağı da qınalay tüzete-tüzete kömekşi jigit qayta kirdi. Rısqulov onıñ beldikpen alısa bergenin burın bayqasa da, bul jolı: «Şalaqursaq-au bayğus», – dep oyladı.
– Votintsev jauap bermeydi, Turar aka.
«Bul qalay boldı?» – degendey, Rısqulov endi öz telefonına qol sozdı. Tüyetauıq telefonnıñ qulağın burap-burap, Figelskiydi suradı. Figelskiy ornında joq bolıp şıqtı.
Respublikanıñ eki birdey basşısı ekeui de ornında joq bolğanı iştegi bir älsiz küdikti küşeyte tüsti de, telefonmen Tursınhodjaevtı surağanın özi de añğarmay qaldı.
– A, Turar, senbisiñ, dausıñ birtürli ğoy, tınıştıq pa? – dedi Tursınhodjaev jarqın-jarqın söylep.
Rısqulov jağdaydı tüsindirdi.
Tursınhodjaev oylanıp qaldı.
– Osipovke barmay qoya tur, – dedi ol sälden keyin. – Men Nizammen habarlasayın. Mümkin, sol birdeñe biler. Özim telefon şıldırlatayın, maqul ma?
– Maqul, Sağdulla aka, men tosa turayın, – dep Rısqulov äueli erşikti basıp, tutqanı jaylap qana Uyasına qondırdı. Köz aldına Sağdullahodja Tursınhodjaevtıñ murtı elestep, jımiıp qoydı. Sağdullanıñ qap-qara moyıl murtınıñ eki uşı şiratılıp, örge şanşılıp turuşı edi: Ömiri sändi kiinetin Sağdullanıñ ıjdahattap kütken bir qazınası osı murtı bolar. Mäjilisterde basınan döñgelek qundız börkin almaytın. Basqa özbekter siyäqtı ala topı kimes edi.
Kuşekin alğaşqı kezde Tursınhodjaevtıñ mäjiliste börik kiip otırğanın jaqtırmay, birde qağıtıp qalğanı bar.
– Joldas Tursınhodjaev, mäjilisti sıylasañız, bas kiimiñizdi alıp otırıñız. Al bas kiim şeşe almaytınday kinärat bar bolsa, amal joq, – dep ezui qat-qabat bolıp, ırjiyä külgen.
Sonda Tursınhodjaev murtı qulağına jetkenşe şanşıla tüsip, basınan qundız börkin julıp alıp:
– Joldas Kuşekin, meniñ basım, siz oylağanday taz emes. Şaş degen jetedi. Tipti äldekimderge qaraylasuıma da boladı, – dep börkin qolına kigizip, döñgeletip döñgeletip qoyıp edi.
Kuşekin öziniñ jap-jaltır basın sipalap, qızğıltım jüzi qanqızıl bolıp qısılıp qalğan.
– Auzında äzili joqtıñ, qolında şoqparı jüredi. Sizdiki de, meniki de äzil bolsın, joldas Kuşekin. Keşiriñiz, – degen Tursınhodjaev ıñğaysızdıqtı seyiltkisi kelip, – Bala jastan bas kiimmen otıru ädetke aynalğan. Men Kraykom, Türkatkom siyäqtı kieli mekemege bas kiimimdi emes, ayaq kiimimdi şeşip kiremin. Kaloşım bosağada qaldı. Kir-qoqıs basqa emes, ayaqqa ilesedi.
– Kim biledi, keybir joldastardıñ basında da kir-qoqıs boluı mümkin, – dep Kuşekin kegin keşire almay, zildenip, küreñ-qızıl, jıp-jıltır betiniñ alauı qaytıp, bop-boz, sönik közi mölie bastağan. Tursınhodjaev esesin jibergisi kelmey, murtın şirata berip edi, Rısqulov:
– Iliksiz, qağıtpasız söyleseyik, joldastar, – dep basu aytqan.
Telefonnıñ şar-şar ete qalğanı sonşa, tüyetauıqtay qara qorap selkildep ketti. Rısqulov tutqanı julıp aldı.
– Turar, – dedi ar jaqtan Tursınhodjaevtıñ qatqıl dausı. – Nizamiddindi tappadım. Osı tegin emes. Saq bol. Osipovten qaupim bar. Men tağı barlau salıp köreyin. Telefon küt.
«Saq bol, – deydi. – Osipovten qaupim bar, – deydi. Sonda qalay? Türkatkomnıñ mäjilisi sayın qulşına söylep, Keñes ökimeti jolında janın qiıp jiberuge dayın turatın sabaz osı Osipov emes pe edi?».
Rısqulov telefonğa telmirip, mına tüyin suraqtıñ şeşuin sodan kütkendey, sileyip tur. Terezege közi tüsip edi, şıñıltır ayaz şınılarına kädimgidey şilter toqıp ülgeripti.
Talğar taudıñ bauırındağı jerkepe üydiñ qırıq quraq jalğız terezesine de osınday aqpan ayazında neşebir ğajayıp suretter tüsip qalar edi. Tañerteñ taudan asıp, terezege kün sığalar edi. Kün jarıqtıqtıñ bir jaqsılığı, tuldır kedeysiñ demeydi. Säulesin ämme janğa: bayğa da kedeyge de birdey şaşıratadı. Sonda älgi ayaz salğan suretter altın jalatqanday qulpırıp ketedi. Quraq terezeniñ sızıqtarı qırğauıldıñ qauırsınınday san qubılıp, tañğajayıp ädemi älem payda bolar edi. Turar alasa ağaş tösekten turmay, sol suretke qarap köp jatatın. Kişkentay Rısqulovtıñ alğaş körgen suret galereyäsı – qırıq quraq jamaulı terezeniñ qırau suretteri edi. Ögey şeşesi Izbayşa balanıñ äynekten köz almay qalşiıp jatqanına qarap, tañdanıp, ernin sılp etkizer edi.
Qazir de şınıdağı şilter suretke qadalıp, är türli oydıñ şırmauında turğanda, kömekşi jigit kirip keldi. Aqsarı jüzi alaulap, betine qan jügiripti. Artıq auız sözi joq, äskeri adamşa taq-taq jürisi birtoğa jigittiñ bul jolı orınsız külimdegeni nesi eken?
– Turar aka, sizdiñ qabıldauıñızğa bir bikeş kelip otır.
Mına ayazben birge aştıq qısqan qaharlı künderde Rısqulovtıñ qabıldauım surağan adamdar köp. Oğan tañdanatın däneñe joq. Älde kömekşi Läzizdiñ jımıñdauı äser etti me, älde öziniñ jüregi birdeñe sezdi me, Rısqulovqa bul habar erekşe mändi bolıp estildi de, abırjıp qaldı.
– Kim eken? Ne mäsele?
– Özim aytam deydi. Tikeley öziñizge.
Läzizdiñ közi tağı külimdedi.
– Kirsin, – dedi Rısqulov kömekşi jigittiñ qutıñdağanına tüsinbey.
Moynına kökşil tülki salğan, basındağı jasıl kämşat börikten tömen qarata betin bürkep, qara şilter tüsirgen qıpşa bel qız kirip kelgende, Rısqulov:
«Bul aş emes. Munıñ arızı basqa bolar, – dep oyladı. – Däu de bolsa, ekspropriatsiyäğa uşırağan bay tuqımı şığar. Mülkimdi qaytar dep arız ayta kelgen ğoy. Mundaylarğa qayırımsız bol, Turar!».
– Keliñiz. Men sizdi tıñdap turmın, – dedi Rısqulov äyel zatın sıylağandıqtan ğana kresloğa otırmay, tikesinen tik turıp.
Jüris-turısı bek jumsaq, tım biyäzı, ädemi, sändi kiingen qız:
– Sälemetsiz be, joldas Rısqulov, – dep ün qattı. Rısqulov säl kidirip:
– Sälemetsiz... – dep selqos qostadı. «Konfiskatsiyädan bäribir qutılmaysıñ», – dep qoydı işinen.
– Meni tanımadıñız ä, joldas Rısqulov.
– Bizdiñ ülken Taşkentte kim köp, paranja jamılğan äyel köp. Al siz, qatelespesem, europalıqqa uqsaysız. Europa äyeliniñ paranja jamılğanı jaraspaydı eken. Käne, kelgen şaruañızdı aytıñız.
Rısqulov tım qatqıldau, bälkim, dörekileu ketip qalğanın özi de sezdi. Biraq äri-säri küdik-kümän köbeyip ketken siyäqtı. Älgi Osipovtıñ ospadarsız buyrığı. Tursınhodjaevtıñ keñesi. Telefonğa jaltaqtau. Endi mına jumbaq jan.
– Men seni bulay dep oylamap edim, Turar. – Qız dausı dirildep ketkendey boldı. – Qalay özgergensiñ. Älde uaqıt özgertken be? Sen kişipeyil ediñ ğoy. Älde revolyutsiyä qatıgezdendirip jibergen be?
Osını aytıp, qız betindegi jibek şilterdi basındağı kämşat börikten asıra serpip aşıp tastadı. Jarq etip appaq didarlı, nurlı jüz sulu qızdıñ jäudiregen kökjasıl közderi körindi. Bir tamşı jas sınaptay oynaqtap, üzilip tüse jazdap, sabauday sarı kirpigine äreñ ilinip qalıptı. «Meni tanımadıñ-au» degen nalanıñ nışanı bolar, sirä.
Rısqulov ülken qara üsteldi aynalıp, ün-tünsiz beri jıljıdı. Alıstan tolıqsıp, üzdigip-üzdigip «Polonez» estildi.
– Sen meniñ köñilimde äli kişkentay Nataşa qalpıñda qalıpsıñ, – Rısqulov öz dausınıñ jumsarıp bara jatqanın añğardı.
– Özgerip ketipsiñ. Seni de köretin kün boladı eken-au.
Rısqulov bir-bir basıp, qızdıñ janına jaqındadı.
Sonou-sonou bala kezinde, Talğar taudıñ qaptalındağı jerkepe üyine, äyteuir bir jazda teñbil torğay uşıp kirgeni bar. Sirä, kepeniñ esigi aşıq qalğan bolar. Sirä, jabayı qus jerkepede adamdar turatının bayqamağan-au. Bala sonda demin işinen alıp, teñbil torğayğa mısıqşa jıljıp jetip, qolın soza bergende, jabayı qus şoşıp ketip, uşa jönelgen.
Rısqulov qızdıñ näp-näzik süyrik sausaqtarın qos qoldap ustap, aqırın ğana ernine bastı.
– Köp jıl ötti, qudayım-au, biz körispegeli qay zaman, – dep, älgi Turardıñ jumsaq erni tigen sausaqtarımen jigittiñ qayrattı qara şaşın sipağanda, sol qatu şaş pen näzik sausaqtardan ot şaşırağanday, ekeuiniñ boyı da lap-lap ete qaldı.
– Sen sonda zım-ziyä joq boldıñ, Turar. Seni izdemegen jerimiz qalmadı. Papam politsiyänı ayağınan tik turğızdı. Vernıydı tügel tintip şıqqan şığar. Saymasaylar urlap äketti me dep, Talğar jaqtı da dürliktirdi. Birazdan keyin seni bäri de umıttı. Al men umıta almadım, Turar...
– Men de, Nataşenka, men de. Bir kezde seni izdep barmaqşı da boldım, äkeñnen qorıqtım.
– Ol kisi opat bolğan, – dedi Nataşa közine jas üyirip.
Kökiregine juldız bolıp basılğan jasıl közden öppek bolıp, Rısqulov emirene umsınğanda, telefon şar ete qaldı.
Qolına ğayıptan kelip qonğan baqıt qusınan ayırılıp qalatınday, Rısqulov qızdı bir qolınan ustap turıp, telefonğa bos qolın sozdı.
– Rısqulov tıñdap tur! İä, Sağdulla aka, men tıñdap turmın. Ne deydi?! Köterilis?! Qanday bunt, Osipov?!
Qızdı tutıp turğan qolı eriksiz tutqanıñ ekinşi basına jarmastı. Öziniñ qolın bosatıp salğanın qız da jamanğa jorıdı. Rısqulovtıñ türi lezde özgerip, surapıl tüstenip ketkenin añğarıp, jap-jaña ğana minezi mayday, tolıqsığan ayday biyäzı adamnıñ kenet şiırşıq ata qalğanınan sekem aldı.
– Alda, ataña nälet satqın-ay! Men qazir jetemin, joldas Tursınhodjaev! Nizameddindi tap! Stantsiyäğa jinalayıq. Temir jol jumısşıların, Eski Taşkent turğındarın köteruge kisiler jiber! Men qazir...
Rısqulov däu qara üsteldiñ tartpasın silke tartıp, sup-sur suıq mauzerdi suırıp alıp, jan qaltasına sala saldı. Bosağanıñ oñ jaq burışında temir baqanğa iluli turğan qara qayıs paltosın asığıs kiemin dep ekinşi jeñine qolın suğa almay, qayta şeşip, qayta kidi.
– Keşir, Nataşa. Körip tursıñ ğoy. Jağday qiın.
– Qudayım-au, ne degen qatıbas uaqıt! Jıldar boyı zarığıp körgende, bir auız sözge keltirmegen ne degen sumdıq! Soğısqa bara jatsañ, endi qaytıp körisuimiz de ekitalay ğoy. Tım bolmasa, qaydan keldiñ, haliñ qalay dep te suramadıñ-au, Turar.
Qız däl esiktiñ közine turıp alıp, Rısqulovtıñ jolın kesti. Älgi alau sezim, zañğar dünie, bir sättik keremet keñşilik kenet tarılıp, su sepkendey, aynala qarauıta bastadı.
Rısqulov qızdı renjitpeuge tırısıp, iığınan quşıp, abaylap qana joldan ısırıp, esiktiñ jez tutqasına qol sozdı.
– Biz jolığamız, Nataşa. Keñ-mol otırıp, armansız äñgimelesemiz. Mına oñbağan Osipovtıñ oyranın körmeysiñ be? Al qoş, köriskenşe...
Rısqulovpen birge auız üyge Nataşa da şıqtı. Kömekşi Läzizdiñ miığındağı qu külki lezde lıp etip öşip, komissardıñ ämirin kütip qalşidı da qaldı.
– Qaruıñ qayda? Jür soñımnan!
Rısqulov sırtqı esikten atırıla şığıp bara jatıp, artına burılıp ülgirdi. Nataşa qara şilterdi betine qaytadan tüsirip, kögildir tülkini moynına qımtay orap alğan eken.
Tünek bult bürkenip qalğan ay siyäqtı, jaña ğana jarqırap turıp, lezde şilter tutqanı Rısqulovtıñ jüregin jırımdap jibergendey boldı. Biraq ayaldauğa murşa joq edi. Bul sağınıştı adamnıñ süykimdi süyrik sausaqtarın sipalap turğanda, tu sırtında alay-tüley ayqas bastalıp ketipti.
Rısqulov märmär baspaldaqtan sekire tüsip bara jatıp: «Adresin de surap almadım-au, – dep qınjıldı. – Osı Taşkentte tura ma, älde Almatıdan keldi me? Meni nege izdegen? Şınnan umıtpağanı ma?». Ile-şala tağı bir oy: «Stantsiyä basına qalay jetemiz? Qalay toptasamız? Qaru qayda? Ataña nälet Osipov! Qarudıñ bäri sonda!» – dep kelip kilikti. Ilezde: «Qap, Nataşağa bir auız jılı söz ayta almadım-au. Ol kirip kelgende tım siresip, sızdana qalğanım nem? uyat-ay», – dedi. Ile-şala: «Sağdulla men Nizameddin Eski Taşkent qauımın köterse, stantsiyädan jumısşılardı kötersek, «ataña nälet Osipov, oyqastarsıñ äli!» – dep kijindi. Ilezde: Jañağı Nataşa qañğığan oqqa kezikpese neğılsın? Mağan qattı renjip qaldı-au, sirä? Jöndep qoştasa da almay şıqtım-au!». Ile-şala: «TürkTsİK qorşauda qalsa, qalay buzıp şığaramız? Qorşamay turğanda ülgirsek? Tursınhodjaev Eski şaharğa jetti me eken? Nizameddin Hodjaevtı taptı ma eken? Äy, sondağı Kuşekinniñ Nizameddinge şuqşiğanı-ay. Senbedi-au, senbedi. Al sengen Osipov ne istedi? Jau joq deme jar astında, böri joq deme börik astında. Ay, danışpan halqım-ay! Seniñ tabanıña kirgen tiken, meniñ mañdayımnan şöñge suırılar kün qayda? Ataña nälet Osipov! Qazaq-qırğız aşıqsa aşığa bersin, bir tiın qarjı bölinbesin, qaru-jaraqqa jumsalsın dep edi-au».
Rısqulov qıp-qızıl ottıñ işinde ketip bara jattı.
III
Kazarma biik dualmen qorşalğan. Jalğız kazarma ğana emes, jalpı Taşkenttiñ köp üylerin dual qamap turadı. Tutas köşeler, tolayım mahallalar biik dualdan paranja jamılıp alğan. Özge dünieden özin qorğalap, jan-jağın tuyıqtap, qorasın bekitip otıruğa qadim zamandardan bergi talay-talay talaylar üyretken bolar, Türkistannıñ qalaları tügel derlik dualmen qımtaulı keler edi.
Tipti jeke-jarım üyler, köşeler turmaq, qala tügel biik qorğannıñ işinde turğan zaman bolğan. Sonıñ biri – Taşkent qoy. Biraq Taşkent tas qamalmen qanşa qımtalğanmen, Şır-şaypaşa general Çernyäevtiñ zeñbirekterine tük te tötep bere almay, qaqpaları şalqalay tüsip, aşılıp-aşılıp jüre bergen.
Kazarma gubernatorlar däuirinde küygen qızıl kirpişten mıqtap salınğan biik dualdıñ qundağında edi. Soğıs komissarı Osipov qarauındağı Taşkent garnizonı osı kazarmağa ornalasqan.
Qañtar ayınıñ qısqa küni küñgirt tartqanda, komissar Osipov Türkistan basşılarınıñ ornınan tabılğandarın tügel kazarmağa dabıldata şaqıradı. «Oybay, jau kelip qaldı, aqıldasayıq, äsker dayındığın közben köriñizder, jauıngerlerge sät sapar tilep, jiger beriñizder», – dep sendiredi.
Türkistandı jau qorşap turğanı ras. Onı duşpannan qorğağannan artıq qanday parız bar? Komissarlar şuğıl şaruaların tastay salıp, salıp urıp kazarmağa jetedi. Jetedi de...
Eki omırauında eki qızıl juldız bar jasıl qaqpa eki jaqqa alşayıp aşıla bergende, alğaş kirgen küymeniñ işinde Votintsev pen Figelskiy bar edi. Jol räsimimen küymeden birinşi bolıp Votintsev tüsti. Äueli alageuim aulanıñ işin barladı. Onıñ oyınşa platsalañğa qazir äskerler tizilip turuı kerek edi. Soğısqa attanuğa saqaday say turuı kerek edi. Votintsev sol sap aldında söz söylemek bolğan. Aytar sözin jol-jönekey asığıs juptap kele jatqan.
«Qızıl qırandar! – dep bastamaqşı edi. – Keñestik Türkistannıñ basına qauip töndi, qara bult üyirildi. Sol bulttı türip tastap, jarqırağan künniñ közin arşitın sendersiñder. Qaterli qorqaulardı ayausız soğıñdar! Jeñis jolında, proletariat isi jolında qasıq qan ayamañdar! Keñes ökimetiniñ Türkistandağı tuı senderdiñ qoldarında. Sol tudı jığıp almañdar. Sät sapar!».
Respublika prezidenti osılay demekşi edi. Biraq sap tüzegen qırandar körinbeydi. Tunjır tuqış eki-üş adam ün-tünsiz keldi de, keleñsiz qılıq körsetip, munıñ eki qolın lezde artına qayırıp, kisen salıp tastadı, qaltasındağı qaruın suırıp aldı. Aulanıñ arğı tükpirine ala jöneldi. Auız aşıp, «au, bularıñ ne», – deuge murşa keltirgen joq.
Figelskiy de Votintsevtiñ kebin kidi.
Budan soñ birinen keyin biri tağı da on eki komissar keledi. Bäri de qızıl juldızdı jasıl qaqpadan ötedi. Eşqaysısı da soñğı qaqpa ekenin sezbeydi. Qılışın alıstan qayrağan qas duşpannan qasıñdağı opasız jaman. Jau joq deme jar astında, böri joq deme börik astında. Qayran qazekem...
Aulanıñ arğı tükpirinde uzınnan-uzaq bastırma bar. Ar jağı tas qabırğa, ber jağı bastırmanı ustap turğan qatar-qatar börene tireuler. Qarañğıda Rimniñ saltanattı saraylarınıñ märmär kolonnalarınday sändi körinedi. Biraq jaqınday berseñ, tezek sasidı. Tas qabırğanı jağalay ataqır bolatın. Bul garnizonnıy atqorası edi.
Atqoranıñ tuyıq tükpirinde arqaların tas qabırğağa japsırıp, on tört komissar tizilip tur. Votintsev jotasımen qabırğanı iterip kördi. Jauırınına üşkir tas qadaldı. Jotamen itergenge qabırğa qulamas. Tas dual qazir Osipovtay qatal, qatıgez.
– Opasız satqın Osipov! Endi ne kütip tursıñ? Ister soyqanıñdı istemeysiñ be? – dep ayqay saldı on törttiñ işinen bireui.
Kütirletip keurek joñışqa jep turğan attar aşı ayqaydan osqırınıp, bastarın aqırdan köterip-köterip aldı.
– Asıqpa, Fomenko! – dedi sidañ boylı, sulu, sımbattı Osipov eki qolın artına ustap, arı-beri arşınday jürip. – Qayda asığasıñ? Bäribir keşiktiñ. ÇK! Seni ÇK-ğa bastıq etip qoyğan qayran, Keñes ökimeti. Kördiñder ğoy Keñes ökimetiniñ qopal ekenin. Endi basqa ökimet, nağız ökimet boladı. Biraq onı sender köre almaysıñdar. Prihodko! Qayda qalğandarı? Qaşanğı kütemiz? – dep Osipov bağanağa iluli fonar jarığına qolın sozıp, sağatına qaradı.
Rısqulov pen Tursınhodjaev, tağı älgi kim edi... Nizam Hodjaev kelmey jatır.
Rısqulov degende, azıq-tülik komissarı Perşin eñsesin köterip, qozğalaqtap qaldı. Qartañ tarta bastağan aq samaylı komissardıñ qulağına ızıñdap, alıstan talıp: «Allo, allo! Äulieatadan söylep turğan bolşevik Rısqulov. Uaqıtşa ükimet Taşkentpen telegraf qatınasın üzip tastadı. Temir jol telegrafımen äreñ jalğasıp turmın. Taşkentte ne bolıp jatır? Beyhabarmız. Qanday bağıt beresizder? Men – Rısqulov!»
Sonda osı Perşin: «Joldas Rısqulov! Taşkentte Uaqıtşa ükimet quladı. Keñes ökimeti ornadı. Äulieatada da ökimetti öz qoldarıñızğa alıñızdar!» – dep edi.
Demek Rısqulov ta Osipov qazğan orğa qulamaqşı eken ğoy. Aştıqpen küres komissarı Rısqulov qızmet babımen äsirese Perşinmen köp uşırasar edi. Azıq-tülik komissarı Perşinniñ qambası astıqqa siresip turmağan. Qamba taqır, azıq-tülik taqul-tuqıl Rısqulov özi aştan üzilip bara jatqanday, keyde qaharlanıp, keyde jılarman bolıp, taqıl-tuqıl tamaqtıñ özin zorlap tartıp alğanday bolıp, aştardıñ qulqınına salatın.
Perşinniñ esine endi tüse beredi. TürkTsİK mäjilisinde soğıs komissarı Osipov Perşindi ayıptadı. Äskerge kerek azıqtı Rısqulovqa beresiñ dep. Sonda Rısqulov Perşindi qorğap, Osipovtiñ auzına qum quyğan. Onı ärine, Osipov keşire qoymas.
– Prihodko! Rısqulov qayda? Qaşanğı kütemiz?
Osipovtiñ közi aqşañ etti.
– Kelmey jatır, ittiñ balası. Sol-aq meniñ şeñgelimnen şığıp kete beredi. On altınşı jılı Merkede atılayın dep turğan jerinen bir qutılıp ketip edi, orayı kelgen bir sät osı qazir edi. Qap!
– Jarar, komissar Rısqulov bäribir endi qutılmas. Bügin bolmasa, erteñ, Prihodko! Basta!
Prihodko adyutant usınğan qayıs kobdişadan sanap turıp on bes patron aldı da,on besinşi patrondı qaytadan qobdişağa laqtırayın dep turıp, oylanıp qaldı da, äuege laqtırıp jiberip qaqşıp alıp, mundiriniñ tös qaltasına salıp,tüymelep qoydı.
– Bul erekşe patron, – dep ezuin qisayttı.
«Kimge» – dep eşkim suramasa da:
– Rısqulov üşin, – dep qoydı.
On tört patronnıñ alğaşqı jeteuin qolaqpanday mauzerdiñ öñeşine birinen keyin birin süñgitti. Ekinşi mauzerge qalğan jeteuin saldı.
Ajal tayanğanın sezgen Botintsev aqırğı sätte ğayıptan bir kömek kelerdey aldağı qarañ-qarañ adamdardıñ basınan asıra moynın sozıp qaradı. Kürt-kürt jem jep turğan ereuil äskeri attardan basqaşa eşteñe körinbeydi. Kenet «Kuşekin aramızda nege joq? Uspenskiy qayda?» – degen oy sap ete qaldı. Osipov olardı kütpeytin de siyäqtı. Osipovtıñ kütip turğanı: Rısqulov, Tursınhodjaev, Nizam Hodjaev. Özderi jaña solay dedi. Kuşekin Votintsevtiñ orınbasarı ğoy, ätteñ, kömek alıp, jetip keler me edi. Erekşe bölim bastığı Uspenskiy bul jaydan qalay habarsız? Nege jetpeydi, nege qutqarmaydı?
Kenet Votintsev Osipovtıñ tasasınan sur paltonıñ jağasın köterip alğan, qanşırday qatqan adamdı äldekimge uqsattı. Äskeri kiimdi emes. Kim boldı eken? Bul kim, Quday-au? Äne, auzınan qap-qara sigar otı jıltıraydı. Stop! Votintsevtiñ qabıldauında bolğan ağılşın elşisi. Beyli! «Vo-ten-tsov mırza» dep edi. Apır-ay, sonda Rısqulov osı Beylige sumdıq bir söz aytıp edi: «Aşğabadtıñ ar jağındağı ağılşındardı Taşkentten kütip aluğa kelgen joqsız ba?» – dep tötesinen qoyıp qalğan. Beyli jalañayaq şoq basqanday şar-şar etken. Rısqulovtıñ sol küdigin sonda birden eskerse ğoy Votintsev.
Tım bolmasa bir janaşır esiter, esiter de Osipovtıñ kimmen baylanıstı ekenin el biler degen ümitpen Votintsev:
– Beyli! – dep ayqay saldı. – Beyli!
Jağası köteruli sur paltolı, közine basa kigen sur şlyapalı adamnıñ qolınan qara sigar jalp etip jerge tüsti de, şoğı qırbıq qarğa bıj etip tiip, sönip qaldı.
Artınşa Prihodkonıñ oñ qolı selt köterilip, mauzer üni gürs etti. Birinşi komissar bük tüsip, tizesi bügile berdi...
Qoradağı ereuil attar dür-r-r etip ürikkende auızdıqtar şaqur-şuqır sıñğırlap, şılbırlar bırt-bırt üzilip, bastırmanı qulatıp kete jazdadı. Şılbırın üzgennen keyin tım adırları osqırına-pısqırına, kisiney-misiney oyqastap, aşıq alañğa şığıp ketti. Biraq köşege şığa almas. Ananday zau dualdan bular turmaq, Aleksandr Makedonskiydiñ Butsefalı da sekire almas. Sondıqtan Osipov jäne onıñ sıbaylastarı ä degende qobaljığanmen, asa sasa qoyğan joq. Mıltıq dausın köşedegiler estir dep te ayılın jimaydı. Kazarmadağı tars-turs atısqa körşi-qolañnıñ qulağı üyrengen. Uzın atqora bir jağınan mıltıq atıp jattığatın tir ornına da jüretin. Mıltıq dausı bul mañaydıñ halqı üşin üyrenşikti tarsıl.
– Beyli! – degen aşı ayqay şıqqanda-aq ÇK predsedateli Fomenkonıñ sanasına TVO1 sart ete qaldı. TVO-nıñ barın bilse de, ÇK köpke deyin onıñ ordasın taba almay sarsañ edi. Söytse, Beyli tizginin ustağan TVO-nıñ eñ pärmendi ökiliniñ biri TürkTsİK-tiñ mäjilisterinde udayı özimen qatar otırıptı ğoy. Soğıs komissarı Osipov ÇK törağası Fomenkomen qatar otıratın.
Fonemenkonıñ özegi örtenip ketti. Qos qolı şiderli bolsa da, tım qurısa kindiginen bir tebermin dep Osipovke qaray atılıp kep ırşıdı. Onı körip, işki ister komissarı Malkov keudesin alğa süyrey atıldı.
Munı kütpegen Prihodko qapelimde kelesi oğın aydalağa jiberip aldı.
– Aqımaq! – dedi Osipov ızalanıp. Tasada turğan bir bölimşe soldatqa qol bulğap:
– At! – dedi.
Qañq etken jeke tarsıl emes, jappay gürsil jamıray şıqtı da, on tort komissar bir sätte jer jastandı.
Qoranıñ işi qan sasığanın sezip, äskeri attar azan-qazan kisinesip, bir-birin sauırımen soqqılap, ığı-jığı teñselip ketti.
Türkistan keñes ökimetiniñ bası kesildi. Attan! TürkTsİK-ti Türksovnarkomdı, poşta-telegraftı alıñdar. Ferğana – Ergeşke, Aşğabat – ağılşındarğa, Orınbor – Dutovqa habar beriñder! Ura! Taşkentti tügel qolğa alıñdar! Attan!
Osipov oyranı osılay bastaldı.
Garnizon tügel qaruğa jarmastı.
Taşkent köşelerindegi aq qarğa qızıl qan tögildi. Osipov biraq Eski Taşkent pen temir jol barın esten şığarıp, mastanıp alğan kezi edi.
* * *
Oyrannan aman qalğan komissarlar, TürkTsİK müşeleri, Kraykom basşıları, Sovnarkomnıñ jauaptı qızmetkerleri TürkTsİK törağasınıñ daladay keñ kabinetine şuğıl jinalğan. Biraq törağanıñ özi joq, kreslosı bos. Bos kreslonı körip Rısqulovtıñ köñili jabırqadı. Votintsev şın leninşil kommunist edi. Az ulttan şıqqan jädigerlerge janı aşıp, qoltığınan demep jiberuge dayın osı adam bolmasa, özi Türkistan basşılarınıñ qatarın mañaylay almas pa edi...
Bos kresloğa barıp otıruğa eşkimniñ qaqısı da joq, batılı da jetpes. Votintsevtiñ orınbasarı küni keşe solşıl eserlerden şıqqan Kuşekin törağa kreslosına tesile qarap biraz turdı da, tez tayqıdı. Sonda da bolsa, bos orındıqtardıñ birin kresloğa jaqın jıljıtıp qoyıp, soğan otırdı. «Mäjilisti men basqaramın» degen nieti sodan-aq belgili boldı.
Biraq Kuşekin qattı qayğıdan qajıp, kederli keypi opırılıp qalğanday körindi. Ahılap-ühilep, söz bastamay, arsıl-gürsil kürsinip otırıp aldı. Basqaları sonıñ auzın bağıp, tıpırşi bastadı. Kuşekin bolsa, qos qolımen betin basıp alıp, jap-jaltır jumırtqa basın tuqırtıp, tömen qarap otır. Qılpıqsız sopaq bastıñ terisi qızğıltım.
Türkistan basşılarınıñ arasına molda da kirip ketken siyäqtı: Nizameddin Hodjaev basın appaq märlimen şandıp alğan. Nizameddin, ärine, molda emes, älgi Osipovpen qiyän-keski urısta şekesin oq jırıp ketken. Äli de tatatın däm-tuzı, köretin jarıq säulesi bar eken, äytpese oq säl batıñqırasa, ol da qurban bolğandardıñ tiziminde turatın edi.
Jaraqatı sızdadı ma, älde mına ünsizdik azabı şıdamın tauıstı ma, äyteuir Nizameddinniñ şıqşıtı bultıldap ketti. Salbırañqı murtı jıbırlağanday boldı da, qarama-qarsı otırğan Rısqulovqa iegin köterip: «Söyle!» – degendey işarat bildirdi.
Rısqulov jan-jağına qarap edi, özine qadalğan köp közdermen uşırastı. Nizameddinniñ usınısın olar da iştey quptağan siyäqtı. Basşınıñ aldın orap, ıqılastıñ soñında qaların, Kuşekin munı qırına aların bile tura, köp qalauına qarsı kelmey, qos qolımen uzın üsteldiñ kenerin tirey, orındığın ädeyi sıqırlata türegeldi. Qimılsız otırğan adamdar arqalarınan auır jük tüskendey, qozğalaqtay bastadı. Kuşekin basın köterip, Rısqulovqa tüyme kökşil közderin qaharlana qadap, «bul ne?» degendey pişinde qaldı. Mäjilisti özi aşuı kerek edi, biraq endi keşikkenin sezip, işi-bauırı şoq tüskendey qızıp ala jöneldi. «Rısqulov! Şoşañdamay otır!» – dep jekirip tastağısı keldi. Biraq bul sözderdi ünsiz ayttı. Sondıqtan da borjıñqırağan qızıl bettegi burşaqtay qara süyeline deyin qızarıp ketti. Uyıqtap jatıp bastığırılğanda adam tüsinde ışqına ayqaylaydı, biraq üni şıqpay qaladı. Bir sätke Kuşekin de sonday hal keşti. Älgi sözderdi dauıstap ayta almaytınına ökindi. Öytkeni mına jas komissar da özi siyäqtı prezidium müşesi. Därmensizdik dolı aşuğa aynaldı da, sol aşuına özi bulığıp otıra berdi. «Munıñ munday boların bilgenimde o basta-aq tunşıqtırıp tastar edim-au, – dep ökindi. Marqum Votintsevten boldı. Munı Äulieatadan aldırğan, komissar tağayındatqan sol. Ä degende-aq lapıldap keldi, endi öşire almaysıñ. Aldın oray bereyin deseñ, arını qattı asau attay qağıp ketedi. Sözden jeñilmeydi, oydan kende emes. Qayta TürkTsİK mäjilisterindegi köp aytısta meni iıqtap kete beredi. Jabayı kirgizğa munday darın qaydan bitken?».
– Joldastar! – dep Rısqulov Kuşekinniñ kijinşek oyın bölip jiberdi. Rısqulov qanşa sabırlı bolsa da, alğaşqı sözi dirildeñkirep estildi. Biraq kelesi sözderi mültiksiz, müdirissiz şıqtı.
– Türkistan revolyutsiyäsı aytıp bolmas auır qazağa uşıradı. Tap jauları bizdiñ eñ tabandı joldastarımızdı opat qıldı. Opasız Osipov aldap qolğa tüsirip, on tört komissardı atıp jiberdi.
TürkTsİK törağası Votintsev
Türksovnarkom törağası Figelskiy
Taşkeñes törağası Şumilov
Taşkeñes raisınıñ orınbasarı Finkelşteyn
Azıq-tülik komissarı Perşin
Eñbek komissarı Kaçuriner
Işki ister komissarı Malkov
ÇK törağası Fomenko
Jol-qatınas komissarı Dubitskiy
Tötenşe äskeri sot törağası Çervyakov
Redaktor Troitskiy
Partiyälıq jasaq törağası Şpilkov
Taşispolkom müşesi Gordeev
Taşkent eñbek komissarı Lugin
– Orındarıñızdan turıñızdar, joldastar! Opasız jau qolınan opat bolğan qarulas, ideyälas, armandas dostarımızdıñ ruhın qurmetpen eske alayıq!
Orındıqtar sıqırlaydı. Bul sıqır azalı orkestr siyäqtı. Bäri de tikelerinen tik turıp, ünsiz qalğan. Bir minut – mäñgilikke ulasqanday köp zaman ötti. Osı säl sät işinde bäri de zilmauır oylar auırtpalığın zarığa köterip turğan. Kuşekinniñ tizesi dirildey bastadı. Tipti qulap ketetindey ürey biledi. Öziniñ qozğalaqtay bergenin aqtamaq bolıp, qaltasınan oramalın alıp, aq kirpik, kök tüyme közderin sürtedi. Oramaldı qaltasına qayta salmaq boladı. Dirildegen qolı qaltanıñ auzın birden tappay, öz böksesin sipalap barıp, eriksiz, kreslonıñ arqalığınan ustay aladı.
Rısqulov Nizameddin Hodjaevtıñ şıqşıtı bultıldağanın köredi. Onıñ janındağı Sağdullahodja Tursınhodjaevtıñ murtı örge şanşılğan. Miz baqpaydı. Betiniñ bir tamırı da bülk etpeydi. Osılayşa bir sağat tura beruge peyil.
– Otırıñızdar.
Orındıqtar tağı sıqırlaydı. Kuşekin bir qanar qum qulağanday, sılq etip otıra ketedi.
– Al biz jaudı jeñdik, – degen Rısqulovtıñ sabırlı dausı qulağına keledi. «Mınau tağı söyledi-au», – dep tırjiyädı.
– Osipov jaralı qanşıqtay qañsılap qaşıp ketti, – deydi Rısqulov aspay-saspay. «Osınıñ özi törağa bolğısı kelgennen sau ma?» – degen küdik Kuşekindi jegidey jey bastaydı. – Tirilerdiñ tirşiligi bar, – deydi Rısqulov. – Revolyutsiyä tunşıqqan joq. Aldağı kündi oylap, iske kiriseyik. Mäjilistiñ endigi tizgini öziñizde, joldas Kuşekin. Eñseñizdi köteriñiz.
Kuşekin öziniñ zımiyän oyınan Uyalğanday, qayta Rısqulovqa riza bolğanday, reñi özgerip sala berdi. Ol tegi Rısqulovtıñ «eñseñizdi köteriñiz» degen qorlıqtı eskertpesin de keşirgendey. Joq, bayqaydı, Rısqulov rais kreslosına umtılıp turğan joq.
– Keşiriñizder, – dedi Kuşekin şırıldap şığatın jiñişke dauıspen. – Biz de et jürekti pendemiz. – Äli qaltasına salıp ülgermey, uısına mıjıp ustap otırğan oramalmen közin jäne sürtti. – Revolyutsiyä qanşa qataldıq talap etkenmen, qayğı qattı. Qayğı orasan. Şının aytsam, eseñgirep qalğanımız ras. Kommunist Osipov opasız degen kimniñ oyında bar?
– «Osipov» degen sözdiñ tusına «kommunist» degen sözdi tirkemey söylegenimiz durıs, – dep qaldı Rısqulov.
Kuşekinniñ Rısqulovqa degen älgibir sezimi lezde öşti.
– Degenmen, Osipov kommunister partiyäsınıñ müşesi bolıp jürgenin jasıruğa bolmaydı ğoy, – dep Kuşekinniñ üni tım şırıldap şıqtı. – Sol sebepti de oğan bükil Türkistan äskeri küşterin senip tapsırıp qoyğan joqpız ba? Marqum bolğan adam turalı pikir aytu qiın. Biraq marqum Votintsev Osipovke qattı sendi.
Tursınhodjaev murtınıñ uşın şiırşıqtap qoydı:
– Oğan jalğaz Votintsev emes, bärimiz kinälimiz. ÇK, onıñ bastığı marqum Fomenko, TürkTsİK törağasınıñ orınbasarı siz, joldas Kuşekin, Erekşe bölim bastığı siz, joldas Uspenskiiy, bärimiz.
Jaña ğana qandı maydan,soğıstan şıqqan adamdardıñ jay-küyin Rısqulov tüsinip otır. Bäriniñ jüykesi jündey tütilgen. Ömir men ölim betpe-bet kelgen sätten aman şıqqan komissarlar äñgimeni birden zäru mäselege tirey almay, qajasa bergeni jaqsılıq emes.
– Qazirgi jağday kikiljiñdi kötermeydi, – dedi ornınan turmastan. Dereu äreket josparın jasayıq. TürkTsİK sessiyäsın şaqırayıq. Türkistanda Keñes ökimeti bar ekenin, onıñ joyılmağanın tanıtayıq halıqqa. Barlıq bilikti Revvoen-sovettiñ qolına berip qoyu turalı Kuşekinniñ pikirin men quptamaymın. TürkTsİK ölgen joq. Ölse, onıñ törağası Votintsev öldi. Türksovnarkom ölgen joq. Ölse, onıñ törağası Figelskiy öldi. Al olar qaza boldı dep TürkTsİK pen Türksovnarkomdı qosa jerley almaymız. TsİK pen Sovnarkom bizdiñ ülı revolyutsiyänıñ jemisi jäne simvolı. Türkistanda Keñes ökimeti ornağan. Ol qulağan joq. Al Revvoensovet Keñes ökimetin joqqa şığarmauı kerek. Revvoensovet qurıla bersin, biraq Keñes ökimetiniñ ökilettigin almasın. Onda halıq munı qate tüsinedi.
Kuşekinniñ urtı salbıray bastadı. Jalpaq iegimen qosarlanğan äukesi terşip jılt-jılt etedi. Özimen niettes degen komissarlardı tuqşiıp otırıp, köziniñ bolar-bolmas qiığımen bir-bir şolıp ötti. Solşıl-eser Uspenskiy qopañdap-qopañdap qoydı. Qalıñ jiren murtı dürdiiñkirep tur eken. Uspenskiy munı jalğız qaldırmas. Onıñ oñ jağın ala otırğan, Uspenskiydiñ qasında baladay bolıp körinetin Näzir Törequlovtıñ quşıq, arıq iığı qiqañ etkendey boldı. «Bul qanına tartatın şığar, biraq Rısqulovqa qarsı qoyudıñ amalın tapsa, bul oñay jau emes». Aytsa aytqanday, Uspenskiy jötkirinip alıp:
– Däl qazir tek qana Revvoensovet! – dep bir-aq kesti.
– Bizge tüsken auırtpalıq Ortalıqqa, Mäskeuge tüspey tur ma eken? – Rısqulovtıñ sözi saqpan atılğanday, es jidırmay sart ete qaldı. – Al Ortalıqtı Revvoensovet basqarıp otırğan joq qoy!
Uspenskiy qaytıp qarım aytuğa jaramadı. Törequlovtıñ juqalañ, suluşa, biday öñdi şırayı lıp ete qalıp, lıp etip lezde qalpına keldi.
Ekeuinen de köñili qalğanday bolğan Kuşekin Rısqulovqa ölerdey ızalanıp, işi-bauırına totiyäyın sepkendey tızıldap ketti. Osı Rısqulovtıñ qalay komissar bolğanın esine tüsirdi. Äueli bul Äulieata uezdik keñesiniñ törağası edi. Uezdik Keñester törağalarınıñ Taşkentte ötkizilgen alğaşqı jinalısında Rısqulov Türkistan köleminde jarq etip közge tüsti. Aqılına, şeşendigine, bilimine tänti bolğan Votintsev pen Figelskiy Rısqulovtı densaulıq saqtau komissarı etip tağayındadı. TürkTsİK-tiñ köp uzamay, kelesi mäjilisinde Rısqulov densaulıq saqtau komissarı mindetinen bosatu turalı arız berdi. Basşılar buğan tüsinbey añ-tañ bolıp otırğanda, Rısqulov tağı bir qağaz usındı. Onda: Türkistandı aştıq indeti alıp baradı. Ol jaudan da jaman. Sondıqtan Aştıqpen küres komissariatın qurıp, özin aştıqpen kürestiñ tötenşe komissarı etip tağayındaudı ötindi.
Votintsev pen Figelskiy bul usınıstı eşqanday qarsılıqsız qabıldadı. Rısqulovqa sälden keyin ekinşi qızmet jükteldi. RKP(b) Musılman byurosı prezidiumderiniñ quramına endirildi.
«İä, bul solay, lezde alaulap ala jönelgen, bärimizdi jalınımen küydirip jibermese jarar edi», –dep Kuşekin opıq jep otır. – Endi Votintsev te, Figelskiy de joq. Rısqulovtıñ arının basar kezeñ de däl osı şığar.
– Qazirgi asa qiın jağdayda revolyutsiyälıq judırıq kerek, – dedi Kuşekin aq kirpiktiñ ar jağınan kişkene közin bir jılt etkizip, qayta jumıp alıp. – TürkTsİK pen Türksovnarkom onday şımır bolmay şıqtı. Rısqulov Ortalıq deydi. Ortalıq qayda, biz qayda? Aramızda Dutov jatır, ar jağında Kolçak tur. Jağday ärqalay. Sondıqtan qazir Türkistandı jaudan saqtap qalarğa tek Revvoensovet qana därmendi. Qazirgi tañda armiyänı saqtau – birinşi mindet. Armiyänı ustap turuğa, onı asırauğa tek Revvoensovet kerek. Revvoensovet Türkistandı bileytin birden-bir küş. Jäne ol qolına barlıq bilik tigen soñ, armiyänı nığayta aladı. Revvoensovet qarjı tabadı. Biz qarjını bir tiının qaldırmay armiyäğa jumsauımız kerek.
Kuşekin birte-birte qızına söylep, tirilip, tizgindi qolğa ala bastadı. Revvoensovet turalı öz pikirin tastüyin etip tastayın dep, sözin äri qaray sabaqtay bergende, auız üyden kömekşi kirip, Kuşekin jaqtırmay tıjırına qarasa da, qasına tayap, qulağına sıbırladı.
– Bizde mäjilis jürip jatır ğoy, – dep burq etti Kuşekin.
– Mäjiliske qatısuım kerek deydi, – dep sıbırladı kömekşi.
– Onda mäjilis özi şeşsin, – dep Kuşekin qauımğa qaradı: – Joldastar, Mäskeuden tötenşe komissar Kobozev kelipti. Bizdiñ mäjiliske qatısudı ötinedi. Qalay qaraysızdar? Mınanday aytıs kezinde...
– Onı dauısqa salıp jatudıñ özi Uyat. Ärine, qatısadı. Bizge däl qazir kereginiñ özi sol Mäskeu kömegi emes pe? – dep Rısqulov arqalana tüskendey boldı.
Basqalar jamıray qostap ketken soñ, Kuşekin ornınan turıp, esikke qaray özi jürdi de, Kobozevti bosağadan kütip aldı. Jıltıñ közin körsetpey turğan aq qas-qabaq lezde aşılıp, ezui külimsireuden qatpar-qatpar jiırılıp şığa keldi.
Kobozev gimnasterkeli, hrom etikti, jartılay äskeri formada eken. Jüris-turısı da, äskeri adamnıñ nobayın tanıtqanday. Öñi jas bolsa da, saqal-murtına, şalqayta qayırğan küreñ qoşqıl şaşına aq kire bastağan. Közi meyirli, janarı jılı eken.
Komissarlardıñ bäri tik köterilip, şetinen Kobozevpen sälemdese bastadı.
– Nege telegramma bermediñiz? Kütip alatın edik qoy! – dedi Kuşekin qınjılğan keyippen.
– Oqası joq, – dep küldi Kobozev. – Sizderde bos uaqıt mol dep oylamaymın. Jumıstarıñızdan bölgim kelmedi. Kütip alu, şığarıp salu saltanatına joqpın. Al ruqsat etseñizder, qatısıp otırayın.
– Ou, äueli meymanhanağa ornalasıp, demalıp almaysız ba?
– Raqmet, joldas Kuşekin. Poyızda jartı aydan asa demalğanım da jetedi.
– Onda öziñiz biliñiz. Bizdiñ jağdaydan habardar şığarsız. Ağılşın agentteriniñ arandatuımen Osipov opasızdıq jasap, on tört komissarımızdı öltirdi. Sol soyqannan keyin birinşi jinalıp otırğanımız.
– Mäjilisti jürgize beriñiz, joldas Kuşekin, men – tıñdauşı, – dep Kobozev Kuşekinniñ oñ jağın ala, üsteldiñ şetine ğana şıntağın tayap, orındıqqa jayğastı.
Tötenşe komissardıñ tötennen kelgeni ärkimge är türli oy saldı. Şıntuaytqa jügingende, bul Ortalıqtan kelgen tuñğış ökil. Türkistanda Keñes ökimeti ornağalı beri Ortalıqpen oñdı qatınas bolğan joq. «Orınbor tığını» degen maydan Türkistandı Reseyden bölip tastadı da, baylanıs tek radiogramma arqılı ğana jürip turğan.
Endi mine, Leninniñ mandatımen, arıp-aşıp, maydan şebinen äreñ ötip, tuñğış tötenşe komissardıñ kelgen beti. Burq-sarq qaynap jatqan, alaulağan Türkistannıñ jalınına tap bolğan Kobozevten jurttıñ küteri de köp bolatın.
– Bul mäjiliste ökimet qurılımı söz bolıp otır, – dedi Kuşekin Kobozevke jinalıs mänisin tüsindirip. – Men jäne Uspenskiy joldas, tağı birşama joldastar usınıs qoyıp otırmız: ökimet biligi Revvoensovetke berilui kerek. TürkTsİK, Türksovnarkom bügingi tañda Türkistandı uısında ustap turuğa därmensiz.
– Oğan basqa joldastar qalay qaraydı? – dep Kobozev şaşın qayırıp qoyıp, kabinette otırğandarğa jağalay jaydarman köz tastap ötti.
Birşama uaqıt ünsizdik bastı. Kobozev kelmegende Kuşekinmen pikir talastıruğa äzir otırğan komissarlar qazir tosılıp qalğan siyäqtı.
Bul sıpayılıqqa tañ qalğan Kuşekin keñşilik tanıtıp:
– Au, aytsañızdarşı, – dep mırtıq sausaqtı döñbek alaqandarın jayıp, ezuleri qatpar-qatpar jiırıla qalıp, ırjiyä tüsti. Rısqulovtıñ ornınan turğanın körip, älgi ezu birte-birte qatparları jazılıp, endi salbırap bara jattı.
Kobozev Rısqulovqa saqtana qarap, alğa umsına tüsip, sözin tostı. Türkistannıñ jergilikti halıqtarınan şıqqan tiri kommunisti tuñğış ret tıñdayın dep otırğanı osı. «Tilmaş arqılı söyleser me eken?» – dep qoydı işinen. Mäskeuden attanarda Türkistan jaylı biraz derekter alğan. Onıñ tarihı, halqı, halqınıñ minez-qulqı, ädet-ğurpı... Biraq kommunister jergilikti halıqtan äli jöndi şığa qoymağan degen mälimet bar.
Ökimet basında da olar az, tipti sausaq pen sanarlıq dep estigen. Türkistanda eñ aldımen şeşiletin bir mäsele bolsa, ol osı kadr mäselesi, ult mäselesi. Osı jağına basa nazar audarıñız degen Lenin. Al, Türkistandı türkistandıqtar basqaratın küş joq, juıq arada bolmaydı da degen Buharin. Olar marksizmnen jıraq degen. Al alıstan ton pişken bir basqa da, közben körip, qulaqpen estigen bir basqa. Rısqulovtıñ auzınan şıqqan är sözge, ärbir qimılına bar ıqılasımen zeyin qoyuı osı sebepti edi Kobozevtiñ.
Äuelgi äseri: tañdanu süysinuge aynala berdi. Rısqulov orısşa müdirissiz ğana emes, asa mädenietti, şeşen söyleydi eken. Orısşa til baylığı Kuşekinnen äldeqayda asıp tüsip jattı. Kuşekinniñ tili dañğalaqtau, dörekileu şıqqan. Rısqulov qısılmay, qımtırılmay: «e-e, ı-m» dep ıñqıldap turıp almay, erkin kösiledi eken.
– Türkistanda Keñes ökimeti qulap, bilik äskeri adamdardıñ qolına köşipti degen daqpırttıñ özi ziyän, – dedi Rısqulov. – Halıqqa bul keri äser etedi. Jaudıñ aruağı köteriledi. Jauğa jelikpe payda boladı. Qaytalap aytam: ölse –TürkTsİK-tiñ törağası Votintsev öldi. TürkTsİK ölgen joq, ölse – Türksovnarkomnıñ törağası Figelskiy öldi. Türksovnarkom ölgen joq. Endeşe, TürkTsİK pen Türksovnarkomdı joyıp jiberip, Revvoensovetti tu ğıp köterudiñ ne jöni bar?! Türkistanda Keñes ökimeti ömir sürip turğanın tanısın bükil älem!
Kuşekin bir mezgil sabauday aq kirpigin jalp etkizip, jıltıñ közderimen qasındağı Kobozevke tesile qaradı. Öytkeni Kobozev Rısqulovqa den qoyğanı sonşa, basqa dünieni umıtıp ketkendey körindi.
Kuşekinniñ reñi qızğıltım tarttı. Işi qaltıray bastadı. Kobozev – revolyutsioner, ol Dutovpen şayqasıp keldi, – dedi ol qaltıray otırıp. – Biraq biz şoşqa tağalap jürippiz be? Taşkentte general Koroviçenkomen soğısqan kim eken? Türkistanda Keñes ökimetin ornatqan kim eken?».
Kuşekin kirpigin aq köbelektiñ qanatınday lıp etkizip, Kobozevke tağı qaradı. Tötenşe komissardıñ tozañ tutqan saqal-şaşı ösip ketken eken. Qalıñ qastarı ğana türpi emes, sıpayı. Onıñ astındağı qoñır közderi qılausız, ızğar iz joq.
Kuşekinniñ özine eki ret tesile qarağanın Kobozev sezbey qalğan joq. Sır bermedi. Söylep turğan jigittiñ sözin bölmeuge tırısıp, işinen tındı. «Jası neşede»? – dep oyladı Kobozev. – Sirä, jiırma beste şığar? Menen on bes jas kişi. Şırayı jeñiltek yaki qatal adamnıñ türi siyäqtı emes. Keñdik, tereñdik, biiktik bar. Üş qasiet qabat darığan baqıttı şığar. Älde alğaşqı äser solay ma? Munımen jaqınıraq juısqan jön bolar. Munşama erkindik qaydan payda bolğan qasiet? Älde keñ dalada öskenderdiñ bäri özin osılay erkin sezine me eken? Al qasımdağı Kuşekin tırsıldap, qıpıldap, sır aldırıp otır. Jigittiñ jigerli ekeni körinip tur. Tım tiktigi – jauı bolmağay. Al osınday azamatı bar el kadrğa, basşı qayratkerlerge jutañ deytinderi ne? Marksizmnen alşaq, – dedi-au Buharin. Mına Rısqulov sonda qaydan sauattı! Oy-jüyesi, qazirgi jağdayattı bilip payımdauı, eldiñ köñil küyin tanuı – bäri kökeyge qonımdı ğoy. Bulardı biz nege mensinbeuge, şetqaqpaylatuğa tiispiz? Jergilikti halıqqa seniñiz, senimine ie bolıñız, – dedi ğoy Lenin. Al munda, mısalı Kuşekinde bularğa senbeuşilik bar. Nege? Osılay bolıp keldi ğoy. Ğajap!
– Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini bar. Köp söylep, uaqıt ozdırudıñ reti joq. Ärbir minut qımbat. Ärbir minut mıñdağan adamnıñ tağdırın şeşedi, – dep tur Rısqulov. – Ökimet qanday formada boladı degen qısır daudı qoyalıq ta, TürkTsİK-ti, Sovnarkomdı öz ornında qaldırayıq. Biraq bul ökimet pen ükimettiñ aldında bügingi tañda interventsiyämen kürespen qatar turğan asa jauaptı mindet – aştıqpen küres ekenin tağı da talap etip, qaytalap aytamın. Jergilikti, äsirese köşpendi halıq aytıp bolmas aşarşılıqqa uşıradı. Jer betinen joyılıp ketu qaupi tönip tur. Ökimet pen ükimettiñ jaña quramı, eger revolyutsiyä isine şın adal bolsa, eñ aldımen halıqtı aştıq ajalınan qutqarıp qalsın! Meniñ aytarım osı.
Rısqulov demikpey toqtap, ornına otırdı. Biraq ol sabırlı bolğanmen, kabinet işindegi aua rayı surapıl boran soğıp ötkendey, otırğandar bir sumdıq kartina körgendey, kartina bitip, şam jarq etkendey, äli älgi qorqınıştı jerden ayığa almağanday, meñ-zeñ küyde edi.
Kuşekin burşaqtay tüyme qalı bar köziniñ aldı bülk-bülk etip, Kobozevke qaradı da:
– Mağan ruqsat etseñiz, – dep dausı diril qağa şıqtı.
Kobozev qos iığın quşita qomdap, qol jaydı. Osı ünsiz qimıldıñ özi-aq anıq jauap edi: «Jinalıstı basqarıp otırğan öziñ emes pe?».
– Mäsele bılay, joldas Kobozev, iä, Petr Alekseeviç, körip otırsız, bizdiñ Türkistannıñ tüzem turğındarınan şıqqan bolşevikter äli jas. Jastıqqa qatelesu tän. Men bul pikirimdi kezinde kraykomda da, TürkTsİK-te de aytqanmın jäne Mäskeuge de jazğanmın. Bizdi tüzem halıqtardıñ ökilderin basşı qızmetke tartpaydı dep Ortalıq ayıptaydı. Al onday kadrlardıñ äli pispegenine köziñiz jetip otır ğoy. Mine, Rısqulov joldas. Talaspaymın, jalındı jas qayratker. Al aytıp turğanı şala-pula, keşirip qoyasız, ärine, – Kuşekin ezui garmonşa jiırılıp külgen boldı. – Jan-jağımızdı qorşap, alqımnan alıp turğan jau. Orınbor anau, Ferğana anau, Kaspiy maydanı, Jetisu maydanı degender tunşıqtırıp tur. Bizge äsker kerek. Äskerge tamaq kerek, kiim kerek, qaru kerek. Al Rısqulov aytadı: äskerdi qoya tur, aştan qırılıp jatqan köşpendilerdi asıra deydi. Al marksisterdiñ köşpendiler turalı qağidasın bilesiz: olar bäribir jer betinen joyılıp ketuge tiis, öytkeni ömirge beyimsiz. Endeşe Keñes ökimetiniñ müddesi üşin, revolyutsiyänı saqtap qalu üşin, äskerdi nığaytıp, jaudı jeñeyik. Äne, sodan keyin şama kelgenşe aştarğa qol uşın bereyik.
Kobozev burıl saqal basqan iegin uıstap otırdı da qaldı. Köşpendiler jer betinen qurıp ketuge tiis dep marksister qay uaqıtta aytıp jür? Bälkim, buharinşiler şığar?
Kobozevti sauatsız dep eşkim ayta almas. Mıñ da segiz jüz toqsan segizinşi jıldan beri kommunistik partiyänıñ müşesi. Rigada politehnika institutın bitirgen. Marksizmdi bir kisidey-aq bilgen. Al köşpendiler tiriler sanatınan şığıp qaluğa tiis degen üzildi-kesildi tujırımdı uşıratqan emes. Al marksizmdi tügel igerip, bastan-ayaq oqıp, zeyindep şıqqan kim bar? Bar ğoy. Biraq az ğoy. Kim biledi, bir jerde aytsa, aytqan da bolar.
Kobozev osılay marksizmniñ uşan-teñiz qiırına köz jetkize almay, Kuşekinge qarsı qalay dau aytarın bilmey otırğanda, Rısqulov ornınan tağı turdı. Bayqaydı, bul jolı Rısqulovtıñ öñi örtenip bara jatqanday eken. Özin-özi tek orasan jigermen jügendep turğanı seziledi. Äytpese tars ketpekşi.
– Qurmetti Kuşekin, – dep bastadı ol är sözin salmaqtap. Biraq nığız dausı bas bilmegen asauday bulqınıp, ıqtiyärdan ırıqsız ayqaylap kete jazdap tur. – Siz küni keşe Türkistandı bilep-töstegen kolonizator general-gubernator fon Kaufmannan da asıp tüstiñiz. General-gubernator Kaufman otarşıldıq sayasattıñ adal qulı bolatın. Onıñ qasında general Çernyäev özin Napoleon sanauşı edi. Al Kaufman tamaq üstinde moynına aq salfetka ilip qoyıp, bir qolına kümis şanışqı, bir qolına kümis pışaq ustap otırıp, tutqın tüzemderdi ondap, jüzdep atu turalı buyrıq bere beretin. Qasında adyutantı tutqındardıñ atı-jönin oqıp turatın, al general:
– Atuğa! – dep kümis pışaqtı qolın sermep qalıp otıratın. Biraq söytken Kaufmannıñ özi köşpendi tüzemderdi jer betinen tügel joyıp jiberuge ärekettenbegen. Jüzdep, mıñdap qırğan, biraq halıq retinde tıp-tipıl ete almağan. Al siz, Kuşekin, RSDRP-nıñ solşıl eser tarmağınan küni keşe bolşevikter qatarına ötip alıp, bügin külli marksister atınan tutas bir halıqqa ölim ükimin şığarğıñız keledi. Eger siz aytqanday, köşpendi halıq bäribir joyılar bolsa, eger olar baqıttı künge jete almay, bäribir süyegi quarar bolsa, onda... sol qiırdan qiırğa deyin şaşılğan süyektiñ ornına ornağan ÖKIMET ki-mge ke-rr-ek!!! – Soñğı sözderdi aytqanda Rısqulov aqırı tars ketip tındı: ışqına ayqaylap jiberdi.
Keybireuler şoşıp ketip, orındarınan türegeldi. Äldekim Kuşekinniñ aldındağı grafinnen su quyıp alıp, Rısqulovqa usına berdi. Ol:
– Raqmet! – dep jımidı da qoydı. Sonda barıp jurt tınıştaldı. Biraq Nizameddinniñ şıqşıtı aunaqşıp, bultılday jöneldi. Tursınhodjaev murtınıñ uşın sausağına orap-orap julıp alatınday körindi. Kuşekinniñ köziniñ aldı jıbırlap ala jöneldi. Közin sürtken bolıp, qolımen betin kölegeyledi. Biraq sol qoldıñ özi tınımsız diril qaqtı.
Kobozev älgide azaptana izdegen suraqtıñ jauabı sonşalıqtı qarapayım, sonşalıqtı däl, sonşalıqtı qaharlı ekenine tañ qaldı da, Rısqulovqa söz tastadı.
– Aytıñızşı, joldas Rısqulov, qazir respublikada qanşa halıq aşarşılıqqa uşırap otır?
– Sıpayılap, ıqşamdap aytqanda bir jarım million adam. Bul äbden şıñına jetkender. Al bügin-erteñ bul tsifr eseley bermek.
– Ne sebep?
– Sebep: eki jıl qatarınan quañşılıq. Egin şıqpadı, jem-şöp jäne joq. Mal qırıldı. Sondıqtan respublikanıñ eñ kedey tabı, küni keşe patşa zamanında joqşılıq körgender, bügin eñ aldımen ajal qurığına ilinip otır. Bul – Keñes ökimetine eñ tilektes qauım. Al Keñes ökimeti oğan äzir qol uşın bere almay tur. Sondıqtan halıqtıñ seniminen ayırılıp qalayıq dep turmız, joldas Kobozev. Äsirese mal bağıp kün körgen halıq qattı qausap tur. Alğı deytin ulı tübirdi qazıp jep qañğıp ketti. Jer-jerde Keñes ökimeti äli nığayğan joq. Jat elementter tonın aynaldırıp kiip alıp, ziyänkestik äreketter de jasauda. Eldiñ narazılığı olarğa tiimdi. Al Türkistan ökimeti pärmendi küres jürgizbey otır.
– Siz basqarıp otırğan pomgol2 ne tındırdı?
– Aştarğa arnap Taşkentten jäne uezd ortalıqtarınan tamaqtandıru punktterin aştı. Qolöner artelderin aşıp, aştardı jumısqa tartu şarası jürgizildi.
– Qarjını kim berdi?
– Baylardan alım-salıq alu jolımen.
– Tığırıqtan şığu jolı qaysı?
– Ökimet tarapınan jedel kömek. Eñ joğı – bir jarım million som. Odan keyin aş kembağaldardı artelge uyımdastıru. Osı köktemnen qalmay egin saldıru. Qural-sayman, tuqımmen qamtamasız etu. Patşa zamanınıñ sayasatı otırıqşı eldiñ egin saluınan göri, maqta eguine müddeli boldı da, astıq azaydı. Maqta da kerek, onday jağdayda Ortalıq bizge endi azıq-tülikpen kömekke kelui kerek.
– Ortalıq qazir onday kömek bere almaydı, joldas Rısqulov, – dedi Kobozev.
– O, oğan salsañız, Türkistanda kommunizmdi qazir ornatıp ber deydi, – dep Kuşekin Kobozevke qarap qutıñdap qaldı.
Kobozev tuñğış ret türi sustanıp, jalpaq alaqanımen Kuşekinniñ aldındağı üsteldiñ üstin sart etkizip bir salıp qaldı da, ornınan turdı. Komissarlarğa Kobozev Kuşekinniñ betinen şapalaqpen tartıp jibergendey bolıp körindi.
Rısqulovtıñ talabı boyınşa TürkTsİK qaulı aldı:
1) Barlıq sovdepterde, keñes mekemelerinde aştarğa kömek mäselesi kezekten tıs, jedel qaralsın.
2) Aştarğa kömek körsetu isine kedergi jasağan adamdar äskeri tribunalğa tartılsın.
3) Aştarğa kömek üşin respublika ükimet qazınasınan 1 million som qarjı bölinsin.
4) Osı qaulınıñ mültiksiz orındaluına sovdep törağaları tikeley jauap beretin bolsın...
IV
Nataşa qaytıp körinbey ketti. Rısqulov kömekşi Läzizden künde suraydı.
– Joq, ol bikeş kelmedi, – deydi Läziz.
– Onda surau salğız: Taşkentte Natalya Prihodko qayda turadı?
– Prihodko deysiz be, Turar aka? Ol bikeştiñ familiyäsı basqa siyäqtı edi ğoy... Men jazıp qoyıp edim-au, – dep Läziz auız üyge şığıp, öz üstelinde jatqan jurnaldı aşıp qaradı da qayta kirdi.
– Ol bikeştiñ atı-jöni Natalya Kolosovskaya, Turar aka.
Rısqulovtıñ qaratorı reñi quqıl tartqanday boldı, Läziz özi äzilge jorıp jürgeni jay äyel emes ekenin sonda tüsindi.
– Ko-lo-sov-ska-ya?! Qalayşa? Sen basqa bireumen şatıstırıp turğan joqsıñ ba, Läziz? Kolosovskaya degen qaydan şıqtı?
– Joq, betine şilter tutqan qız. Men jaqsı bilemin, – dep Läziz resmi jönge köşti.
Rısqulov sodan beri dal: «Kolosovskaya bolğanı qalay? Älde küyeuge tiip, sonıñ familiyäsına köşti me eken?»
«Kolosovskaya» degen ızıñ qulağınan ketpey qoydı. Közin jumsa da estiledi, qulağın bassa da estiledi. Söytse, onı estip turğan qulaq emes, jürek eken. Al jürekti qalay bitep tastaysıñ?
«Toqtay tur, – dedi Rısqulov özinen-özi. – Kolosovskiy, Kolosovskiy... Ou, ol keşegi Şımkenttiñ oyazı ğoy. Uezdnoy naçalnik. Qazir qarasın batırıp, qaşıp ketken. Sonda qalay? Älde basqa Kolosovskiy me? Familiyälas bola beredi emes pe?».
Tañsäriden tura salıp, TürkTsİK-ke barıp, işki ister komissarın şaqırıp alıp, Kolosovskiy familiyälı adamdar turalı mälimet aldırmaqqa bekinip, tösekte bir aunap tüsti. Tar temir tösektiñ prujinası şiqıldadı. Temir tösek jalğız kisilik edi. Bölme de tarınıñ qauızınday ğana bolatın. Nataşa meniñ bul bölmemdi qomsınıp jürmes pe eken? – degen küdik keldi. – Jaraydı, äueli tabılsın. «Aşıqqan qarın toyınar, aşılğan etek jabılar», – deytin bayağıda äkesi. Äueli Nataşa qolğa qonsa, üy-jaydıñ bir mänisi bolar.
Turğan jeri jaman da emes. Jaña Taşkenttiñ ortası. Ükimet üyine de jaqın. Tınış qana tuyıq köşe, Taşkent şildesiniñ şırqırağan ıstığında saya bolar şınar ağaştar, bau-baqşası jäne bar. Bul aradan gubernator bağı da alıs emes. Gubernator endi kelmeske ketse de, burınğı ädet boyınşa jurt äli gubernator bağı desedi. Nataşa ekeui jumıstan soñ şay işip alıp, bir mezgil qıdırıp qaytqanğa qanday! Ärine, durıs. Türkistanda Keñes ökimeti ornağanına eki jıl tolsa da, general-gubernator eskertkişi auızdıqpen alısqan atqa minip, külli Türkistannıñ üstinen qılış üyirip, miz baqpastan turıp aldı.
– Eskertkişti qulatayıq. Bul lağınet atqan otarşıldıqtıñ eskertkişi. Közge şıqqan süyeldey etpey, alıp tastayıq,– dep Rısqulov kezinde usınıs aytqanda Kuşekin könbey qoyğan-dı.
– Rısqulov joldas, mädeniet eskertkişterin qirata beru mädeniettilikke jatpaydı. Petrogradta tur ğoy ana, Petrdiñ, Nikolaydıñ eskertkişteri. Olar jöninde petrogradtıqtardıñ mınanday öleñi de bar:
Durak umnogo dogonyäet,
Da İsakiy emu meşaet, –
yağni, «mıs salt attı» I Petr aldında da, urda-jıq I Nikolay artında. Araların İsakiev soborı bölip turadı. Kördiñiz be, qaterli eşteñe de joq.
– E-e, joldas Kuşekin. Petrograd bir basqa, Taşkent bir basqa, Taşkent küni keşe otarşıldıqtı basınan keşken qala. Bul general Çernyäevtiñ şapqınşılığın, general fon Kaufmannıñ qaharın, general Kuropatkinniñ qiyämet qiyänatın körgen Taşkent. Bügin azattıq alğan Taşkent. Eskertkiş general-gubernator qılışın endi kimge üyirip tur? Tağı da Türkistanğa ma? Keleñsiz, joldas Kuşekin!
Kuşekin äli könbeydi.
Al Nataşa jarq etip bulttan şığıp, jarq etip qaytadan bultqa kirip ketkendey, joq boldı.
Gubernator bağı tayau. Nataşa joq. Kuşekin general-gubernatordıñ eskertkişin qulatqısı kelmeydi. Qola general qılış üyiredi. Tarpañ atı Türkistandı taptap ketkisi keledi.
Rısqulov uyıqtayın dep közin jumadı. Biraq Nataşanı köredi. Oñ jambasına aunap tüsedi. Temir tösek baj-baj etedi. «Nataşa buğan qalay jatadı?». Közin jumadı. General-gubernatordıñ zor eskertkişin köredi. Qalay qulatu kerek? Moynına şınjır salıp tartsa, qanşa attıñ küşi kerek eken? Dinamit qoyıp jarsa, bireulerdi jaralap jürer?!».
Rısqulovtıñ kirpikteri ayqasa bastaydı. Bualdır uyqı düniesin kezip bara jatıp, Talğardıñ künge şağılısqan şıñın köredi. Endi birde ol Talğar emes, Aspara eken deydi. Aspara şıñına general-gubernator... emes, Kuşekin şığıp alıp, qılışın sermep turadı. Rısqulov tömende turıp ayqaylaydı. Qızıl Jebege mingen äkesi qılış sermegen adamdı iterip jiberip quzğa qulatadı.
– Köke! – dep ayqaylap jatıp, Rısqulov oyanıp ketedi.
* * *
Kabinet terezesiniñ kemerinde dausın qırattap qarlığaş sayrap otır eken. Qağazğa üñilip qalğan Rısqulov äueli bayqağan joq. Tek qım-quıt qızu istiñ arasında miıñnıñ bir qatparınan jarq etip, äkeñ eles berip qalğanday, äkesiniñ qatqıl qoñır üni estilip qalğanday sezilgen de, kenet selk etip, tereze jaqqa qarağan. Qarasa, sırtqa qaray aşılğan jeldetkişte qarlığaş otır eken.
– E, jarıqtıq, äulie qus, – dedi Rısqulov, alıstan talıp jetken meymandı ürkitip almayın dep işinen dem alıp. – Quttı köktem ala kelgeysiñ. uya salğıñ kelse – sala ğoy. Ras, bul kabinet kelim-ketimi köp, küni turmaq, tüni de sabırsız, mazasız jer. Biraq sağan ziyänı times. Qonısıñ jaylı bolsın, qarlığaş!
Rısqulov jiletiniñ qaltasınan şınjırlı şveytsar sağatın suırıp alıp, sırt etkizip, kümis qaqpağın aşıp qaradı. Jez qoñıraudı sıldırlattı. Qaptaulı qalıñ qara esik salmaqpen aşıldı da, jiptiktey bolıp, hrom etikterin sart etkizip, kömekşi jigit tura qaldı:
– Läbbay, Turar aka?
– Attardı äzirle, Läziz!
– Qup boladı, Turar aka.
Sol sätten keyin Läziz qayta kirip:
– Kölik dayın Turar aka, – dep habarladı. Jımiıp, dausın jılıtıp: – Qayda baramız, Turar-aka?
– Eski Taşkentke. Bazarğa. Aytpaqşı, Läziz, sen qarauıldarğa eskertip qoy. Mına terezeniñ aldına kölik toqtamasın, adamdar topırlamasın. Qarlığaş Uya salğalı jür, – dedi.
– E-e, qarlığaş pa? Qarlığaş Uya salğan jerge qut qonadı. Quttı bolsın, Turar aka, aytıp qoyamın qarauıldarğa, – dep Läziz balaşa mäz bolıp, resmi tärtipti umıtıp, esikten tapıraqtap şığıp jügire jöneldi.
Türkistanda aşarşılıq qanşa keulep alğanmen TürkTsİK-tiñ atqorasındağı kölik küyli edi. Eki kisilik traşpenkege jegilgen qos qarager atırılıp ala jöneldi de, Orda özeniniñ ağaş köpirin dübirletip ötti. Ar jaqtan Kökiltaş meşitiniñ kögildir kümbezderi täkappar tartıp, kesirlenip, kegjiip körindi.
Odan arı Eski Taşkent bazarı bastalar edi.
Qalanıñ keypi ala-qula: quraq körpeşe siyäqtı. Orda özenine jetkenşe Europaşa salınğan kök tüñke töbeli üyler köbirek te, Ordadan arı ötken soñ balşıqtan dombazdap soqqan qiqı-jiqı üyler, qisıq-qıñır köşeler bastaladı. Europalıqtar qalanıñ bul qiırın – «aziyälıq Taşkent» dep ataydı. Eki arba betpe-bet uşırassa, qaqtığıspay öte almaytın quşıq köşede qos qarager jegilgen traşpenkeniñ qoñıraulı üninen habardar bolğan attılı-jayau dualğa arqaların süyep turıp jol beredi. Bayağı gubernator zamanı üyretip qoyğan qu ädet boyınşa ala şapandı, qara paranjalı pendeler jel jıqqan qoğaday japırılıp qaladı.
Qol jayıp, tostağan tosıp, qayır-sadaqa tileytinderi qanşama. Rısqulovtıñ esine bayağı Almatınıñ kafedral soborı tüsedi. Prihodko mırza ekeui baratın sobor. Onda da sadaqa surap turatın kembağaldar köp edi. Jalpı, Turar balanıñ qaltasında onda soqır tiın da bolmaytın. Özinen qayır tilegenderden qısılatın.
Endi ğoy komissardıñ aylığın aladı. Memlekettiñ milliondağan qarjısınıñ tağdırın şeşedi. Onı mına köşe boyımen uıstap şaşıp ötse de qudireti keledi. Biraq qazir soqır tiın qayır bere almaydı. Är tiınnıñ ornı bar, ärbir tiın aşarşılıqqa qarsı atılğan oq ornına jumsalmaq.
Eski Taşkentte kez kelgen köşe – bazar. Arnayı sauda alañı bolsa da, siırdıñ işegindey şubatılğan köşelerdiñ ön boyında alıp-satpa tirşilik sapırılısıp jatadı. Olarğa tıyım salıp, militsiyä sarsılıp bağadı. Biraq sauda qudireti bir jerin biteseñ, ekinşi jerden atqılap ağıp kete beredi.
Qoñıraulı qos qaragerdi körip, jasırın nan satqan, şüberekke orap et satqan, samogon satqan jaldaptar jarıqtan qaşqan taraqanday, jan-jaqqa zıtıp jöneledi. Soqır dualdağı in-inine kirip, zım-ziyä boladı.
Qoñıraulı qos qarager alañ basına da jetken. Munda aştardı tamaqtandıratın punktter bar. Rısqulov solardı aralap körmek.
Bireudiñ üyi örtenip jatsa, bireu barıp sol örttiñ jalınına qoydıñ basın üytken körinedi. Dünie ala-qula. Bireuler bir şaynam nan taba almay teñselip jürse, bireuler solardıñ aştığın paydalanıp, tüyeniñ közindey külşege äkesiniñ qunın suraydı.
Respublikanıñ tamağınan jırıp alıp, aştarğa arnap bölgen azıq-tüliktiñ özi keyde qazanğa tügel tüspey, qaybir jırındılardıñ jutqınşağına jügirip ketedi. Rısqulov osı jağın da bir şolıp şıqpaq.
At aydauşı men qos qaragerdi bazardıñ şetinde qaldırıp, Rısqulov Läziz ekeui jayau tüsip, qalıñ nöpirdiñ işin aralap kele jatqan. Bazardıñ zañına daua joq. Änebir biik ökşe etik kigen äyel qara tülki satıp tur. Sirä, qabınıñ tübi qağılğan bolar. Eñgezerdey ala taqiyälı künniñ qıtımırlığına qaramay, tükti kökiregin aşıp tastap, şapa-şot satqalı jür. Rısqulov pen Läzizdiñ aldın kes-kestep:
– Alıñdar, mırzalar, şot satıp alıñdar, jüdä ötkir, – dep öñeşin sozıp bağadı.
Közi sığırayğan sıqsima şal Rısqulovqa qolın kölegeylep qarap:
– Ua, mırza, mınau sizge layıq ton. Ala qal, – dep qırıldaydı. Tonı torğay qamasañ turmaytın şurıq tesik. – Mırzalar kietin ton. Arzan berem, ala qal, – dep sıqsima şal Rısqulovtıñ soñınan köpke deyin qalmadı. Rısqulov bir sätke şaldı ayap ketip, aytqanın berip qutılğısı da keldi.
– Onı qaytesiz, şınnan kiesiz be? – dep tañğaldı Läziz.
– Qutılayıq ta mına kisiden.
– Turar aka bularğa janaşırlıq jaramaydı, – dep Läziz Rısqulovtıñ jeñinen tartqıladı. Sıqsima şal Läzizdi qarğap qaldı.
Paranja salğan sabaday äyel:
– E, jigitter, şümek alıñdar. Jas jigit ekensiñder, quda qalasa, balalarıñ köp boladı, bala süyesiñder, şümek alıñdar, jaqsı ırım boladı, – dep ayqayladı.
Janındağı Läzizdi tañğaldırıp, Rısqulov şümektiñ bireuin ustap kördi.
– Onı qaytesiz, Turar aka, – dep küldi Läziz.
– Qaytuşı edim, mağan da bala bitetin şığar. Öziñniñ ğoy balalarıñ köp. Mende äli joq. Osı da ädilettik pe?
– Onıñız ras, Turar aka. Üylenu toyın da sağındıq. Toy bastap, bi bilep, bäyge aldın bermeuşi edim. Osı kezde toy tıyıldı. Öziñiz bastamasañız. Biraq älgi orıs qızı... älgi Kolosovskaya. Kim biledi, orıs qızı sizdiñ balañızğa bul şümekti paydalana qoyar ma eken... Olar mundayğa dağdılanbağan ğoy.
– Üyretemiz, Läziz. Bizdiñ jaqta bul şümekti qoydıñ jiligimen jasar edi, taşkenttikter ağaştan jasaydı eken. Meyli, – dedi Rısqulov.
– Alsañız, mına besikti alıñız, Turar aka. Bul Taşkenttiñ bazarında satılmaytın zat joq. Biraq bärinen asılı, men bilsem, osı besik, – dedi Läziz qızıl-jasıl boyağı bar ağaş besiktiñ jonarqasın sipalap turıp. Satuşı eki ezui eki qulağına jetkenşe ırjiıp:
– Alıñ, alıñ. Quttı besik, qoşqarday qos ulıñ boladı, – dep düniesin maqtay jöneldi.
Talğar taudıñ bauırındağı jer üyde eski besik boluşı edi. Bosağa jaqta iluli turatın. Ol Turardıñ besigi edi. Ögey şeşesi Izbayşa bala köteremin dep ümittenip, ırım etip, sol besikti jer kepeniñ irgesinde saqtap edi. Turardıñ sodan beri besik körip turğanı osı.
– Durıs aytasıñ, Läziz. Bul besikti buyırsa, men satıp alamın. Bireuin bizge saqtap qoyıñız, – dedi satuşığa. Satuşı:
– Jüdä meyli, – dep jalpaqtap qaldı.
– İä, Bahauaddin! İä, Bahauaddin! A, mırzalar, qayır-sadaqalarıñ bolsa, diuanalardıñ piri Bahauaddinge bağıştañdar. Quday tileuleriñdi beredi. Men tileuqor bolamın, – dep orama sälde salğan şauqar bet, aqşel közdi, qaba saqal diuana ayaqqa oraladı. İığında qorjını, qolında aq tayağı, ala şapandı kök küldärimen eki-üş orap alıptı.
– Burılmañız, burılmañız, soñımızdan qalmaydı, – dep Läziz Turardı qaqpaylay berdi.
– Balalar, bal aştırıñdar! Aldarıñda ne kütip tur, bärin aytıp beretin bal, – dep şırıldaydı paranja salğan äyel. Aldına jayğan ala qaptıñ üstinde bir uıs ala lobiyä şaşılıp jatır.
Turardıñ esine sonau Merke bazarı tüsti. İlya «payğambarğa» bal aştırıp edi. İlyanıñ teñiz şoşqası oğan qoraptıñ işinen iiskep-iiskep suırıp alıp bergen kir-kir qağazda: «Bükil ömiriñ şayqaspen ötedi» degen jazu bar-tın.
«Sol sorlınıñ aytqanı şınnan kelgeni me?» – dep tañğaldı Rısqulov. Merkeniñ bazarında İlya «payğambarğa» bal aştırmasa, Rısqulovtıñ tağdırı basqaşa soqpaqqa tüser me edi? Azaptan ada, mojan-tompay, beybit ömir sürer me edi?
Qayran Merke. Balalıqsız balalıq şağı ötken qut meken. Merkede oqımasa, Aqköz batırmen kezdespese, on altınşı jıldıñ qırğın soğıstarına qatıspasa, Rısqulov qay qiırdan şığar edi?
Ömirinde kezdeysoq jaylar kezdeskenmen, sonıñ bäri sol ömirdiñ zañdılığına äkelip sayğan siyäqtı. Joq, İlya «payğambardıñ» balı säuegeylik aytpasa da, Rısqulovtıñ jolı bäribir şayqas älemine äkelip soqpay qoymas edi.
Rısqulovtıñ jüregi sızdap qoydı. Merkeni sağınğanın sezdi. Törtkül bazarı Eski Taşkenttiñ mına bazarınan basqa dünie bolatın. Merkedegi Törtkül bazar – Rısqulov şayqaskerliginiñ tusauın kesken...
Ekeui osılay kele jatqanda, aldınan keleñsiz jağday kezdese ketti: segiz-toğız jastardağı qara balanı şoşaq budennovkalı militsioner qolınan süyrep kele jatır eken. Ol – ol ma, paranjalı äyel onsız da jüdeu jügirmekti oñdırmay osqılap, şapalaqpen eki betten kezek-kezek uradı.
– Toqta! – dedi Rısqulov militsionerge. – Ustauın ustadıñ. Nege urğızasıñ?
Militsioner Rısqulovtı jığa tanımasa da, komissar ekenin tür-tulğasınan, ekpininen bayqap, tım juasi til qattı:
– Bala mına äyeldiñ nanın urlaptı, joldas...
– Joldas Rısqulov, – dep Läziz tüzep jiberdi.
Tutqın bala adamdardıñ jüzine qaray almay, tuqşiıp tur edi, Läzizdiñ aytqanın estip, basın şalt köterip alıp, jasaurağan közderi jalt etip Rısqulovqa bir qaradı da, qaytadan sınıq tarttı.
Rısqulovtıñ jüregi bülk etti. Eñkeyip turıp:
– Atıñ kim? Kimniñ balasısıñ? – dedi.
Bala miz baqpay, qara tastay qalşidı.
– Atı kim boluşı edi onıñ? Onıñ atı urı! – dep paranjalı äyel bajıldadı. Bajıldağan sayın qulağındağı şeñbirek altın sırğa bulğañ-bulğañ etedi. – O, Quday, aqırzaman osı ma? Urı köbeydi. Keñirdegiñdi suırıp jey jazdaydı. Qanday künköris boladı?
Azınağan äyeldiñ zarına qulaq aspay Rısqulov balanı tağı aynalıp-tolğanıp körip edi, eşteñe şıqpadı. Bala jaq aşpadı.
– Uaqıt ötip baradı, – dep tıqırşıdı Läziz. Nan urlağan qurtaqanday balağa bola, Rısqulovtıñ osınşa äurege tüskenine riza emes.
– Detdomğa aparıp tapsır, – dedi Rısqulov militsionerge qatal qarap. – Urğızuşı bolma. Öziñ de urma!
Rısqulov pen Läziz burılıp jüre bergende, älgi balağa ğayıptan til bitkendey:
– Köke! – dep şır ete qaldı.
Rısqulov jalt qaradı. Jaqındap janına keldi.
– He dediñ?
– Turar köke, – dedi bala endi sıbırlap.
– Meni qaydan bilesiñ? – Rısqulov ta sıbırlap suradı.
– Ana jılı Äulieatada apam ekeumizdi siz qutqarıp qalğansız. Atşabar... Mirz-auf... men Rısquldıñ balasımın. Atım – Arman. Apam solay dep ayt degen.
– Apañnıñ atı kim?
– Izbayşa.
Läziz kömekşi Rısqulovtıñ türi özgerip ketkenin bayqap, seskenip qaldı. Al bul kezde Rısqulovtıñ basınan ne halder ötip jatpadı? «Qalayşa? Oyıqtardıñ aytuınşa, Rısqul on altınşı jıldıñ küzinde Talas boyında dünie saldı. Molasın özi barıp közimen kördi. Aqköz köterilisine qatısqan. Onıñ aldında Şığıs Sibir katorgasınan qaşqan. Izbayşamen sonau besinşi jıldan keyin kezdesken emes. Sonda bul qaydan Rısquldıñ balası boladı? Izbayşa Rısquldıñ inisi Moldabekke tiip alğan.
– Sen, aynalayın, Moldabektiñ balası şığarsıñ? – dedi Rısqulov balanı basınan sipap turıp.
– Joq, – dep qasardı bala, basın şalt şayqap: – Apam aytqan, äkeñ – Rısqul, – dep.
– Apañ qayda?
– Bilmeymin. Meni Äulieatada detdomğa ötkizip, özi ayttı:
– Rısqul äkeñdi izdeymin. Talas degen jerge baram dep. Codan keyin kelgen joq. – Balanıñ auzı qisayıp kemseñdey bastadı. Jaña özin urıp-soğıp jatqanda bezireyip, miz baqpap edi, endi jılayın dep tur. Qayran ana!
– Munda qalay keldiñ endi?
– Äulieatadağı detdomdı Şımkentke köşirdi. Şımkentte bireuler ayttı: Taşkentte Rısqulov Turar degen ökimet bar dep. Apam aytqan: Turar seniñ kökeñ dep. Detdomnan qaşıp kettim. Sizdi qalay tabarımdı bilmey jür edim. Qarnım aştı. Söytip... – dep bala paranjalı äyel jaqqa köziniñ astımen qarap qoydı.
– O toba! – dedi äyel. – Ökimettiñ balaları da tentirep, urlıq istep jüredi. Netken zaman – aqırzaman! Basqalarğa ne josıq!
Detdomnan qaşqan balanıñ qarnı aşqan. Aştıq onıñ ilmigen köleñkesi siyäqtı. Äulieatada da, Şımkentte de, Taşkentte de sümeñdep soñınan qalmay qoydı. Al Taşkenttiñ bazarında betine qalampır sepken appaq tandır nannıñ iisinen aş adamnıñ bası aynalıp, aqıldan ayırılar edi. Satıp alar qauqar joq. Sodan közi qarayğan bayğus bala mına äyeldiñ sebettegi aq nanına ilmigen arıq qolın sozğan ğoy.
Söytse, ol Türkistandı «surap turğan» äygili Rısqulovtıñ tuısı eken. Öte Uyat bolğan. Rısqulov nan satqan äyelden keşirim suradı. Militsionerge ayttı:
– Balanı men alıp ketemin. Biraq bul ülken Taşkentte qarnı aşıp qañğıp jürgen jalğız osı deysiñ be? Panasız bala körseñ, detdomğa ötkiz. Qabıldamasa, mağan habarla. TürkTsİK. Rısqulov.
– Qup bolad, joldas Rısqulov! – Militsioner qolın şekesine köterip qalşidı da qaldı.
* * *
Rısqulov balanı äueli monşağa aparıp şomıldırıp, tırnağına deyin özi alıp, şaşın qırıqtırğanda, bayğus jetim qabığın arşığan jauqazınday jaynap şığa keldi.
Sodan keyin Rısqulov Äulieata uezdik atqaru komitetiniñ törağası Qabılbek Sarmoldaevqa telefon soqtı.
– Esiñde me, Qabılbek, ana jılı ekeumiz Tömengi Talasta meniñ äkemniñ balasına barıp edik qoy. İä-iä, bilseñ sol Rısquldıñ Izbayşa degen äyeli bolğan, yağni meniñ ögey şeşem. Sol Izbayşa Rısquldı izdep tömengi Talas ketti degen habar alıp otırmın. Surastırıp, izdeu salıp körşi. Tabılsa – Taşkentke jetkiziñder.
– Keşir, Turar, aytqanıñnıñ bärin isteyin. Biraq Rısquldı izdegeni qalay? – dep tañdandı Qabılbek.
– Onı tüsinu qiın, Qabılbek. Mümkin, küyeuin tiri eken dep estigen şığar. Mümkin, ölgenin bile tura, jarınıñ jatqan jerin körgisi keldi me eken, qaydan bileyin. Äyteuir, tiri jürse izdep taptırğanıñ jön bolar edi, – dep ötindi Rısqulov. Basqa rette resmi mäselelerdi buyırıp, tapsırıp jatatın Rısqulov bul jolı öz şaruasın tek ötinişpen ğana ayttı.
Arağa apta salıp, Qabılbek Sarmoldaev telefon soqtı.
– Jaqsı habar ayta almay, qısılıp turmın, Turar.
– Ayta ber, qay habarğa da könbis qazaqpız, – dedi Rısqulov.
– Öziñiz aytqan Tömengi Talasqa surau salmağan jerimiz joq. Oyıq-ıstılardıñ aytuı boyınşa, Rısquldıñ molasın quşaqtap jatqan bir äyeldiñ denesi tabılıptı. Atı-jöni belgisiz. Eşqanday qujatı joq. Sodan bul bişara bir jaqını şığar, tegin emes şığar dep, oyıq-ıstı älgi äyeldi Rısqulmen qatar jerlepti. Men bilgen habar osı, Turar. Basqa eşteñe ayta almaymın. Köniliñe auır alma, jaqsılıqpen jolığayıq, – dedi eski dosı Qabılbek Sarmoldaev.
* * *
Bala künde keşke Rısqulov qızmetten qaytqanda, ağasınıñ auzın bağıp, bir jañalıq kütetin. Sonı sezgen Rısqulov şay üstinde bılay dedi:
– Apañ aman eken, Arman. Rısqul äkeñdi tauıptı. Bügin mağan Äulieatadan habarladı.
– Qayda? Qayda? Olar qayda? – dep bala işip otırğan şayın tögip aldı.
Älde şay tögip alğanınan jasqandı ma, älde anamnıñ habarın tolıq ayt dep jalındı ma, äyteuir, balanıñ türi ayanıştı bolatın.
Armannıñ aldın oramalmen sürtip, basınan sipadı da, Rısqulov bir kürsinip, jauap ayttı. Ne aytarın bilmey qinalıp qala jazdap, qaşanda qiınnan qiyäğa ötetin ädetine basıp, jay ğana külimsirep qoydı da, Rısquldıñ tar türmeni keñitip jiberetin qiyälın äñgimege arqau etip:
– Olar qazir alısta, Arman, – dedi. Közi jasaurap edi, közildirigin tazalağan bolıp, aq bätes oramalmen sürtinip aldı. – Basında mäñgi muz jatatın asqar-asqar taular bar. Ol taular kök aspandı tirep turadı. Sol şıñdarğa keyde bulttar barıp qonaqtaydı. Al tiri jan oğan äli şığıp körgen emes. Tipti ular qustıñ özi muz şıñdardan tömen jayıladı. Al seniñ äkeñ Rısqul Qızıl Jebe degen tulpar minip, udayı şıñ basına şığıp jüredi. Jan-jağın zañğar taular qorşağan arşalı, qarağaylı, jañğaqtı ormannan arqar aulaydı. Ömiri quarmaytın jasıl alañda arşadan soqqan kürkesi bar. Sol kürkeniñ aldında qızğılt qanat teñbil torğay sayraydı. Tañ aldında bulbul jırlap, ular şulaydı.
Rısqulov aldında otırğan balağa közi tüsip ketip edi, Almatı türmesinde Rısquldıñ äñgimesin tıñdağan däl özine uqsaydı eken. Endi Rısquldıñ sol ertegin mına jetim bauırına qaytalaydı. Ertek aytıp otırğanın umıtıp, öz sözine özi nanıp, öz qiyälına özi qızığıp, qızınıp alğan eken.
Rısqulovtıñ aytuına qarağanda, Rısqul men Izbayşa aşarşılıq bolmaytın, kün suımaytın, qayğısız, qamsız, dau-damaysız, bälesiz-jalasız, qırsığı men qiyänatı joq; birin-biri ayaqtan şalmaytın, birine-biri or qazbaytın, arqar men jolbarıs birge jayılatın, jännattı jayda jürip jatqan körinedi.
Jetim bala bul ertekti şın körip, kişkentay jüregin sağınış kernep:
–Turar köke, biz de barayıqşı sol jaqqa, – dep muñaya qaldı.
– Baramız, Arman, asıqpa, – dedi Rısqulov balanı basınan tağı sipap.
– İyä, qaşan? – dedi bala sener-senbesin bilmey.
– Äli köp jıl öter, äbden qartayamız, äkeñ men şeşeñdi äbden sağınasıñ. Sonda baramız, asıqpa, Arman. Al käne, tösegiñe jat ta uyıqta. Men birer sağat keñsege barıp, jumıs istep qaytamın. Uyıqta. – Osını aytıp Rısqulov tün işinde TürkTsİK-ke barmaq bolıp, kiimin kiip, sur mauzerdi tös qaltasına sala berdi.
Al Arman tüsinde teñbil torğaydı kördi. Teñbil torğay şır etip, balağa jol nusqağanday, aldına tüsip uştı da otırdı...
Rısqulov keşke jaqın üyge böten äyeldi ertip kirgende, Arman auzın aşıp, közi baqırayıp, beytanıs kisige qadalıp qaradı da qaldı.
– O-o, sen jalğız turmaydı ekensiñ ğoy, Turar, – dedi beytanıs äyel Armannıñ sonşa tesile qarağanınan qısılıp. – Sağan uqsaydı özi. Vernıyda sen tura osınday ediñ, Turar.
– Munıñ atı – Arman. Meniñ inim. Jaqsı bala. – Rısqulov Armannıñ qaysar qara şaşın uypalaqtap qoydı. – Tanısıp qoy, Arman. Mınau seniñ jeñgeñ Natalya Alekseevna. Endi biz üşeu boldıq. Tüsindiñ be?
Bala miz baqqan joq. Auzı säl äntek aşılğan küyi, sol bosağa jaqta Nataşadan köz almay qattı da qaldı.
– Nege sonşa tesireyip qaraydı? – dep Nataşa ıñğaysızdandı. – Meni jatırqap tur-au. Orısşa bile me özi?
– Bilmeydi, – dedi Rısqulov. – Auılda ösken. Detdomnan qaşıp ketken. Şın atı Arman. Detdomda Artur dep äldekimder jazıp jiberipti.
Nataşa oyına äldeqanday bir ğajayıp oy tüskendey añırıp, bip sausağın şoşaytıp turdı da:
– Tura tur, Turar. Qalayşa seniñ iniñ? Seniñ äkeñ sürginge ketip edi ğoy. Qaytıp kelip pe edi?
– Katorgadan qaşıp kelgen eken. Sol qaşıp-pısıp jürgende payda bolğan bala ğoy.
– Qazir äkeñ?..
– Joq. On altınşı jılğı köteriliste mert bolğan.
– Qanday ayanıştı, Turar. E, orısşa dım bilmeydi de. Sonan soñ eken ğoy, meni tosırqap turğanı. Eşteñe etpeydi. Orısşa özim üyretemin. Eñ alğaş bizdiñ üyge kelgende sen de tük orısşa bilmeytinsiñ, Turar. Endi orısşanı menen jaqsı söyleysiñ, Arturdı da üyretemiz äli. Biraq nege sonşa tesile qaraydı? Közi ot şaşadı öziniñ...
– Äli-aq üyrenip ketedi, – dep Rısqulov Arturğa burıldı. – Tım tesilip qaray berme. uyat boladı. – Nataşağa burılıp: – Endi bizge bul jalğız bölme tar. Basqarmadan qosımşa bölme surau kerek. Körşi päter bos. Sonı berer, – dedi.
– Komissar! – Nataşa kümis qoñırauday sıñğır-sıñğır küle söylep, tırnağın qınalağan appaq salalı sausaqtarın Rısqulovtıñ qalıñ qara şaşına süñgitip jiberip, jüzigine şaş ilinip, qaytıp şığara almay qaldı.– Türkistan jumsañ – judırığıñda, aşsañ – alaqanıñda. Al üyiñniñ türi mınau. Bügin ekeumiz qayda jatamız? Jalğız tösek. Onıñ özi bir kisilik, bala jerge jatıp jür me? Jaramağan eken. Quday-au, mağan äli qadalıp tur. Onısı nesi?
Endi Rısqulov ıñğaysızdandı. Esiktiñ közinen ne bılay, ne olay jıljımaydı.
– Artur aynalayın, tösek salıp jata ğoy. Uyıqtaytın uaqıt boldı.
Bala ağasına qarsı kelmey, äreñ degende közin Nataşadan taydırıp alıp, tömen qarap tuqşidı. Oğan mına ädemi kelinşek özin ığıstıra kelgendey körindi. Bala da bolsa sezip tur: bul üyde bul artıq. Jeñgeñ boladı deydi. Arturğa jeñge bolu üşin Arturdı uğu kerek qoy.
Biraq bul bayağı Nataşa bolsa, Arturdı şetqaqpaylatpas. Näsildik auruı ustamas. Öytkeni Rısqulovtıñ özin osı Armannıñ jasında körip, qor tutpay, işi burıp, birge oqıp, birge turıp, aqırı bala dostıq tübi tausılmas, tat baspas tätti arman, mahabbatqa aynalğan. Ras, Rısqulov Nataşamen bas qosıp, üy bolamın dep köp ümit etpegen. Tek Nataşa esine tüskende jüregi eljirep, äldeqayda biikke, äsemdik älemine qol sozatın.
Eger Rısqulov – Rısqulov bolıp, onıñ esimi Türkistannıñ üstinde jarqıldap turmasa, Nataşa onı izdemeui de mümkin be edi? Endi Nataşa Rısqulovtı özi izdep keldi de, Rısqulovtıñ keudesinde bala şaqtan kömuli jatqan bir jasu şoq tutanıp ala jöneldi. Nataşa sol burınğı Nataşa bolsa, Arturdı kemitpes. Biraq Arturdıñ özi adırayıp, jabayı kiiktiñ balasınday bauır basa almay tur.
Ağası barıp Arturdıñ basın köterip edi, bir uıs marjan sau etip tögilgendey boldı. Bala ünsiz jılap tur eken.
– Ne boldı, Artur? Nege jılaysıñ?
– Apam... – dep sıbırladı bala, murnın tartıp. – Apama qaytam...
– Barasıñ dedim ğoy apaña. Äzir qoya tur. Men ne, bötenmin be sağan? Apam-apam dey qalıptı ğoy. Apañnıñ özi aytıptı ğoy, Turar kökeñdi tap dep. Endigiñ ne?
«Ä, ras eken-au, apam söytip aytıp edi-au» degendey, bala jasın sürtip, ün-tünsiz barıp, körpe-tösegin alıp, irge jaqqa Uyaday etip salıp, qabırğağa qarap, bük tüsip jatıp qaldı.
Temir tösektiñ tusına Nataşa aq seysep tutıp, şımıldıq siyäqtandırıp qoydı da, Rısqulovqa qarap qasqiyä küldi:
– Buduar dayın, meniñ qımbattı padişahım, Şahrizadañ qasında.
Rısqulov temir tösektiñ jaqtauına kelip otırdı. Nataşa onıñ moynına bilekterin oray tastap, aldına jığıldı. Ekeui osılay ünsiz-tünsiz quşaq jazbay uzaq süyisti. Köz jumulı, köñil mas sol bir şaqta olar aq seyseptiñ sıpırılıp tüsip qalğanın da bayqamaptı.
Bir kezde Nataşa şoşıp ketip, jiñişke dausımen şar ete qaldı. Rısqulov basın Nataşanıñ betinen burıp aldı.
– Ne boldı?
– Anau, – dep Nataşa jılamsırap Artur jatqan irgeni körsetti.
Bala körpeden basın şığarıp, Nataşağa tesireyip qarap jatır eken. Rısqulov ündemesten barıp, bauırınıñ basınan sipap, körpesin qımtadı da, bilte şamdı söndirdi.
Ünsiz qarañğıda irge jaqtan balanıñ közi jasıl ot şaşqanday körindi.
Rısqulov oyana ketip, bauırına tığılıp jatqan Nataşanıñ şaşın sipadı. Tösekten tömen qaray altın tolqın susılday tögilip tur eken. Rısqulov basın jastıqtan julıp alıp, tösekten tömen sauılday tögilgen altın tolqınğa suqtana qaradı. Munşama bağa jetpes qazına tüni boyı quşağında jatqanına bir retten pendeşilik jürekten maqtanıp, nasattanıp ta qaldı. «Artı jaqsılıq bolğay, nasırğa şappasa eken» dep küdik te qılañ berdi.
Tar tösekke eki adam erkin simay, Rısqulovtıñ oñ qolı, körpe sırğıp aşıq qalğan eken, suıq qarmap, zil tartıp tur. Onı elegisi kelmese de, janğa äjeptäuir batqanın bayqaydı.
Sol auırsınğan qolımen Nataşanıñ susığan şaşımen oynap jatıp, kelinşektiñ kişkentay süykimdi qulağınıñ uşındağı burşaqtay brilliantı bar altın sırğağa közi tüsti. Quşağında jatqan bay äyel, basqarıp otırğanı aşıqqan kedey el. Qırılıp jatqanı qanşa...
Tağdır Rısqulovqa dünieniñ oyhoy qızığın tam-tum ğana buyırtqan: tuñğış ret köñili süygen sulu äyel quşağında jatqannıñ özin köpsingendey, Rısqulovtı aşarşılıq aybını ökşeley izdep, qızıqtı tünniñ irgesin tintip aşıp, jalañ sayısqa şaqırıp tur. Brilliant eske sonı saldı.
Nataşanıñ araylı körkine süysine qarasa da, köñilin bir köleñke kölegeyley beredi. Ekeuiniñ qosıluı zañdı, nekeli bolsa da, osı qızıq opasız, az kün däuren siyäqtı körinedi. Kökeyine şımırlardıñ:
Kökala üyrek,
Qanatın süyrep,
Uşadı-au Bilikölden
Tüydek-tüydek, –
degen äni oraldı.
Äşirkül, Zeynep,
Otırmın söylep,
Bul qızıq öter-keter
Öydep, büydep...
Nataşa bayağıda Rısqulovqa aspandağı juldızdardıñ birindey köringen. Onı añsau, armandau boldı, al jetemin dep sene bermeytin.
Sol juldız Rısqulovtıñ qolına özi kelip qondı. Bäri tım oñay, tım jeñil şeşilgen siyäqtı.
Rısqulov öziniñ jiırmadan endi asqan ğumırınıñ işinde eşqaşan da oñay jeñiske jetip körgen emes. Jeñisterge jetetin, biraq sol jolda ayausız ter tögetin, tipti basın oqqa baylağan kezderi de bolğan.
Jeñistiñ dämi ılği da tätti ğana emes, kermek te keletinin Rısqulov jaqsı biledi. Jaqsı bilgendikten de, mına qoynında jatqan ğajayıp qazına – uyqıda bir körgen tätti tüs siyäqtı ğajayıp bolatın siyäqtı körinedi.
Jäne bul ekeuiniñ qosıluı äzirşe jalpaq elge jariyäsız jasırındau. Ras, Rısqulov öziniñ üylenetini jöninde Kraykom men TürkTsİK-ti qulaqtandırğan. Al toy jasamadı. Jasamağanı – sarañdığı emes. Kezeñ sonday edi. El aştan qırılıp jatqanda, bul asır-tasır toy jasap jatsa, oba kezindegi mereke siyäqtı bolar edi de.
Osı tayauda törağa Kuşekin tötenşe komissar Kobozevtiñ Mäskeuden kelu qurmetine dep qonaqası bergizdi. Dastarqanğa qımbat konyak, alqalı şarap, qırğauıl eti, tipti bödeneniñ etine deyin qoyılıptı. Kuşekin bar jäne biraz joldastar tipti beybitşilik pen molşılıqtıñ teñizinde maltığanday, aq tüyeniñ qarnı jarılğanday mamırajay.
Rısqulov jeñil şarapqa ernin säl tigizdi de, basqa tağamğa qol sozbay otırıp qaldı. Sonı bayqağan suñğıla aqıldı adam Kobozev:
– Joldastar, bul dastarqan meniñ Türkistanğa kelu qurmetime emes, «Orınbor tığını» atılğanı üşin, Orınbor maydanında jeñiske jetkenimizdiñ qurmetine dep bağalayıq. Jeñis quttı bolsın, joldastar! – dep äñgimeni ärlendirip äketti. – Endigi jerde Ortalıq pen Türkistan arasında tığız baylanıs ornaydı. Köp keşikpey Frunze bastağan maydan Türkistandı jaudan mülde tazartadı. Endi basmaşılar da, ağılşındar da, atamandar da bizge asa qauipti emes. Endigi qauip – aştıqpen arpalıs. Eger sizder ayıp körmeseñizder, mına dastarqan üstindegi mol tağamdı aş balalarğa ülestirip bereyik. Meniñşe, Rısqulov joldas ta osını qalaydı.
Rısqulov ärine qalaydı. Rısqulov onsız da: Adamdar aştan qırılıp jatqanda tamaqtarıñnan bul däm qalay ötedi, naysaptar! – dep ayqay saluğa äreñ şıdap otırğan.
Nataşamen qosılu toyın ötkize almaytını sondıqtan. Munı Nataşa da tüsingen.
– Tuñğışımız bolğanda eki toydı biriktirip ötkizemiz, – degen ol Rısqulovtı quşaqtap turıp.
– Tuñğışımız tuğanda, jer jarılqap, el toyınıp, jeñis tuı jelbirep, bereke kirse – alıs-jaqın, ağayın-tuğan, jora-joldastıñ bärin şaqırıp toy jasaymız, juldızım, – dep Rısqulov uyqılı kelinşektiñ ülbiregen aqtamağın iiskeledi. Nataşa oyanıp ketip, közin keñ aşıp, küyeuine tañdana qarap, kenet atlastay jup-jumsaq qos bilekpen Rısqulovtıñ moynınan qapsıra quşaqtap, qattı qısıp, bauırına tarttı. Biraq tez sıtılıp, şımıldıq mindetin atqarıp turğan aq seysepti türip, arğı irge jaqqa qarap-qarap jattı da:
– Joq! – dep şoşına ayqaylap jiberdi.
– Ne? – dep Rısqulov ta atıp turdı. Balanıñ jatqan ornı bos eken.
– Artur! – dep dauıstadı Rısqulov.
Jauap bolmadı.
– Jar degende jalğız qaynıñ, – dedi Rısqulov.
– Seniñ bala keziñnen aumaydı. Sol seniñ öziñ şığarsıñ, Turar? Birese bala bolıp ketip, birese eseyip körinetin şığarsıñ sen? Qorqamın, – dedi Nataşa.
– Qaydağını aytpa, – dep küldi Rısqulov. – Dalağa şıqqan şığar...
Kuşekin kömekşisine Uspenskiydi şaqırudı buyırdı. Eser Uspenskiy TürkTsİK törağasınıñ orınbasarlarınıñ biri, äri Erekşe bölimniñ bastığı bolatın.
Köp küttirmey-aq Kuşekinniñ kabinetine suñğaq boylı, bir ayağın şamalı sıltıp basatın, seldiregen burıl şaşın jılmita qayırğan, aqsur tüsi suıq kisi jorta jımiıp:
– Assalau-mali-kum! – dep kirip keldi. Tipti europalıqtardıñ özine ädeyilep musılmanşa amandasuşı edi. Buğan sälemşi de, sälem qabıldauşılar da mäz bolıp külip alatın. Bul jolı Kuşekin läm-mim demesten qızıl şekeli radiogramma qağazın usına berdi. Onda: «Sroçnaya. Pravitelstvennaya» degen jazuğa Uspenskiydiñ közi aldımen tüsti. Bir ret mätindi tügel jeldirte qarap ötti de, basınan bastap qaytadan är sözine qadalıp, tağı oqıp şıqtı. Radiogrammada:
«Kommunisterdiñ Ortalıq Komiteti Türkistan respublikası Keñesteriniñ Ortalıq Atqaru Komitetine jäne kommunisterdiñ Ölkelik Komitetine mınanı habarlaydı: VIII sezd qabıldağan Kommunistik partiyänıñ programması negizinde, jumısşı-şarualar ökimetiniñ Şığıstağı sayasatınıñ müddelerine say, partiyäda bar-joğına qaramay, musılman jumısşı uyımdarınıñ usınıstarı boyınşa, Türkistannıñ jergilikti halıqtarınıñ ökilderin halıq sanına qaray meylinşe tepe-teñdik saqtap, memleket basqaru isine tartu kerek.
Ölkelik Musılman uyımdarınıñ kelisiminsiz musılman qauımınıñ mal-mülkin rekvizitsiyälau tıyılsın, ulttar arazdığın tudıratın äreketterden aulaq bolıñızdar.
Türkistannıñ aldıñğı qatarlı revolyutsiyälıq kadrları, orıs proletariatı öziniñ revolyutsiyälıq parızın öteydi, Ortalıq ökimet belgilegen şaralardı iske asıruğa bar mümkindikti paydalanadı, olardı jüzege asıru jolındağı qiındıqtardı jeñip şığadı dep senemiz.
Osı tapsırmalardıñ orındalu barısı partiyänıñ Ortalıq Komitetine habarlansın:
Lenin, Stalin».
Radiogrammanı siz ekeumizden basqa eşkim oqığan joq, – dedi Kuşekin eki qolın aldına salıp, tuqşiıp otırğan küyi. – Al mundağı jağdaylardı Rısqulov pen Kobozev talap etip jürgeli qaşan. Ortalıq Komitettiñ bul qujattı Türkistanğa arnayı joldauına qarağanda, Rısqulov – Kobozevterdiñ äreketi boluı da mümkin. Sirä, hat tüsirgen bolar. Kobozev köpe-körneu teris jolda, Rısqulovtıñ jeteginde ketti. Bul ekeuin qalayşa sürindiruge boladı? Ekeuinen de qutılğan jön. Qanday aqıl aytasız?
– Radiogrammanı äzir jariyälamay qoya turu kerek. Jariyälasaq, Rısqulovta, Kobozev te jalınan ustatpay ketedi. Bularğa, eñ durısı, auır ayıptar tağu kerek te, radiogrammanı sodan keyin jariyälatu kerek, – dedi Uspenskiy qısılmay-qımtırılmay.
– Ol ayıptardı siz köz aldıñızğa qalay elestetesiz? – dep Kuşekin közderi mayqabaq astımen sızattana jılt etip, basın köterdi.
Mende biraz materialdar bar, – dedi Uspenskiy astıñğı ernin sausağımen şuqılay turıp. – Rısqulovtıñ burınğı oyaz Kolosovskiy qızına üylengenin biletin şığarsız? İä. Bul taptıq pozitsiyänıñ şatqayaqtap turğan şağı. Sol äyeldiñ böle ağası keşegi Osipov oqiğasınıñ bel ortasında jürgen Prihodko degen burınğı rotmistr. Qazir türmede otır. Rısqulov öziniñ qayın enesine, yağni patşanıñ Çernyäev uezindegi burınğı bastığınıñ äyeline Mankent uçaskesinen jer bergizgen. Bul qalay unaydı sizge? Tüsinesiz be, burınğı oyaz Kolosovskiydiñ äyeline! Al general Kolosovskiy Aşğabad büligine qatıstı emes pe?!
Kuşekin quanğannan eki alaqanın bılq etkizip bir-birine soqtı da, bir-birine üykelep ornınan türegeldi. Janarına uşqın payda boldı. Uspenskiydiñ janına bardı, Uspenskiymen boy teñestirip qatar turu Kuşekinge tiimdi emes edi. Qası men kirpigi aq köbelek şoşıp uşqanday jalp ete qalıp:
– Uspenskiy! Siz danasız, – dedi.
– Tük te danalığı joq, kädimgi jumıs.
– Qoyıñız, qoyıñız. Qarapayımdılıq tek qayırşılarğa jarasqan. Tım qarapayım bola bermeñiz. Al endi mınanı tıñdañız: älgi rotmistr Prihodko türmeden qaşatın bolsın. Oğan Rısqulov ıqpal etken bolsın. Bul bir. Aytpaqşı, osı Rısqulovtıñ tuıstarı qay uezde köp?
– Rısqulovtıñ tuıstarı barlıq jerde de bar.
– Al dälirek aytsaq...
– Dälirek aytsaq, Çernyäev, yağni Şımkent ueziniñ Maylıkent bolısında äkesi tuğan. Vernıy guberniyäsında özi tuğan. Äulieata ueziniñ Merkesinde oqığan. Äulieata Uezdik atqaru komitetiniñ törağası bolğan...
– Ol belgili... Negizi sonda Şımkent, Sayram jağında boldı ğoy.
– Tülkibas, Maylıkent bolısı, dälirek aytsaq.
– Aytpaqşı, sol Maylıkenttiñ bolıstığına Rısqulovtıñ jaqındarınıñ bireuin saylattıruğa bolmas pa eken? Bayqap köriñizşi. Bul eki.
– Nege bolmasın?! Boldıramız.
– Mine, osı eki tapsırma orındalsa, ar jağın köre jatamız, Uspenskiy. Sonımen radiogramma äzirşe jariyälanbaydı. Esiñizde bolsın: oqığan ekeumiz ğana! Sıbıs şığıp ketip jürmesin. Mundağı «uzınqulaqtıñ» lezde tarap ketetinin bilesiz ğoy. Sau turıñız, Uspenskiy! Jolıñız bolsın!
Kuşekinniñ top-tolıq, tırbıq sausaqtarı Uspenskiydiñ salalı qolına kömilip, körinbey ketti. Uspenskiy onıñ bılqıldaq qolın qattıraq qıstı.
V
Maylıkent bolısı mäñgi özgermestey körinetin. Biraq mäñgilik eş närse joq eken. Tipti Dauılbaydıñ özi bolıstıqtan tüsken soñ, eş närsege daua joq. Biraq Dauılbaydıñ qolınan mördi onıñ nemere inisi Qorabek aldı. Bul endi Keñes bolısı. Qorabek jöndemdeu, orta şarua, şirigen bay emes, kedey tabına bir taban jaqın degen sayasat.
Qorabek bolıs bolğannan eldiñ jolı bolğan joq: aştıq degen aqiköz işin tartıp ısqırıp tur edi. Aştıqtıñ saldarınan jamiğat arasında är aluan indet irgeden sığalay bastadı. Sol qasirettiñ eñ bir qaharlısına bayağı Moldabektiñ Orazbağı uşıradı, Rısqul ağası Sibirge sürgin salısımen-aq Moldabektiñ jolı şattı-buttı bolıp, şañırağı şayqalğan şağı. Şatısıp, tuğan jeñgesi Izbayşağa qosıldı. Keyin Izbayşa uştı-küyli, zım-ziyä ketti. Moldabek öz masqarasın özi kötere almay qusalıqtan öldi. Balapan basımen, turımtay tusımen degen zamanda, onıñ ölimi – jırtıssız, jırğalıssız, jılausız, tım eleusiz ölim boldı.
Al endi Moldabektiñ Orazbağı Rısquldıñ Turarımen tüydey jastı – jiırmanıñ beseuine endi şığıp edi ğoy. Samal tüsip, murnı säñkiip qaldı da, qurım kiiz töselgen qujıradan şığa almay, qartayğan şeşeniñ moynında masıl bolıp otırğan.
– Qayran, qaynağa bolsa, taudan ayu atıp äkelip, ötin alıp berse, samalıñ jazılıp keter edi, qaytesiñ, sorıña qaray Rısqul joq, – dep şeşesi qay-qaydağını qozdıradı. Rısquldı añsap ayta beretini – ol bolsa, Moldabek Izbayşanı alıp adasqan edi degen de derttiñ küyik lebin şığarıp-şığarıp alğandağısı.
Äri auru aynaldırğan, äri aşıqqan Orazbaq üyşiginen şıqpay, dünieniñ jüzin körmey, tiri qaluğa äreket te etpey, ölsem öleyin dep, sonau soñğı saparğa bet tüzep, irgege qarap bük tüsip jatqan kezi edi.
Sonday sorlı künderdiñ birinde şabarman kelip:
– Orazbaq, bolıs şaqırıp jatır, bol jıldam! – dedi. Bolıs şaqırtqannan sujürek bolıp qalğan anası:
– Orazbaq nauqas qoy. Neğılasıñdar äurelep... Bayağı Rısqul qaynağanıñ şatağı ma tağı da? – dep bez-bez etti.
Şabarman şatınay tüsti:
– Men bilmeymin. Alıp kel dedi, alıp baram! Orazbaqsız ketpeymin.
– E, jasağan, jar bola gör, – dep şeşesi bayğus balasınıñ üstine barın kigizip, üsti-basın qağıp, qağazday tazalap, Maylıkent bolısınıñ ordasına ketip bara jatqan balasınıñ soñınan közi talğanşa qarap turıp qalıp edi. Kempir artına burılsa, topan sudan keyin inderinen süyretilip şıqqan sal suırday bolıp, üyleriniñ irgesinde Ahat şal, qaltırauıq Üsip, Şınıbek, Däu Omarlar tur eken.
– Ua kelin, Orazbaqtı qayda alıp ketti? – dep sırıldadı Ahat qızıljiek közin ilmigen sausaqtarımen kölegeylep turıp.
– Bolıs şaqıradı deydi. Qorqıp turmın.
– Qorıqpa, kelin. Turar bar ğoy.
– Dariyänıñ ar jağında bir siır bes tiın deydi. Qurısın, äkelui itten qiın deydi. Sol sen siına beretin Turarıñnan mına bizge ne payda? Ne jaqsılıq kördik? Bayağıda ırğayday moynıña salıp köterip jüruşi ediñ sol Turardı. Endi «Ahat tiri me, öli me», – dep te suramaydı, – dep tabaladı Däu Omar.
– E, jazğan Omar, sen söytesiñ, – dep kürsindi Ahat. – Qaydan bileyin. El bilegen oñay emes, säti tüspey jürgen şığar. Turar Türkistandı bilep tur ğoy, – dep Ahat üyine kirip ketti.
Däl sonıñ aldında Şımkentten kelgen uezdik sovdeptiñ uäkili Qorabek bolıspen salqın sälemdesip bolar-bolmastan, birden:
– Munda Turar Rısqulovtıñ eñ jaqın tuısı kim? – dep suraqtı tötesinen qoydı.
Qorabek arı oylap, beri oylap, esine jöndi eşkimdi tüsire almadı. Tüsirer de me edi, Rısqulovtıñ tuıstarın tüsteuden göri, olardıñ mına uäkilge nege kerek bolğanın köbirek oylap, köñili alañ, oyı şala şıqtı. Rısqul äuleti degen Dauılbay äuleti üşin kisi ornına jüre bermeytin. Sondıqtan kim bar, kim joq dep män berip jatpap edi. Kim jaqın ekenin aqırı eski bolıs Dauılbay eske äreñ-märeñ tüsirdi.
– Kim bar Rısqul äuletinde? – dep kergidi Dauılbay şal. – Tozğan äulet qoy, äyteuir. Äruaq-Qudaydıñ qarğısına uşırağan dey me, bayğustar. Anau älgi Turar degeni bir jerde näşändik dey me?
– Bir jerde näşändik emes, TürkTsİK törağasınıñ orınbasarı, Musbyuronıñ törağası, Kraykom prezidiumınıñ müşesi. Bul az ba sizge? –dep uezdik sovdeptiñ uäkili eski bolıstı biraz ezgilep aldı. – Onan da eñ jaqını kim, tezirek sonı aytıñız!
Eski bolıs Turardıñ kim ekenin, ärine, biledi. «Qaradan şığıp ta han bola beredi eken-au, toba, – deytin ol oñaşa oy terbelisinde. – Bul kätärjinniñ balası qayda jürip qatarğa qosılıp, bas boluğa jarap qaldı?»
Eski bolıs özine-özi öte qiın suraq qoyadı. Jegenge toq, işkenge mäz bolıp jüre bergenşe, kezinde balalarımdı beker oqıtpağan ekem de dep opıq jedi. «Atıñ barda jer tanı jelip jürip, asıñ barda el tanı berip jürip», – dep edi-au atam qazaq. Özim şığanğa şığıp otırıp alğanşa, jan-jağımdı biiktetpegen ekem de, qısılğanda ıqtasın bolatın.
Eski bolıs osılay küyzeledi. Al qazir Sovdep uäkili alqımınan alğanda qorlansa da, bir närsege quandı, tabalay quandı. Türkistannıñ tutqasın ustap turğan Turar Rısqulovtıñ da auız toltırıp aytar tuğan-tuısqanı joq eken. Ärine, Turarda tuısqan köp ekenin, isi qazaq qana emes, köptegen özge halıqtar da tuısqan ekenin payımdar edi ğoy.
Eski bolıs uäkildiñ ekpininen eñsesi basılıp, kirjiip otırıp:
– Älgi Moldabektiñ balası Orazbaq degen bar. Eñ jaqını sol. Bılay, şırağım. Rısqul men Moldabek bir tuğan. Moldabektiñ balası Orazbaq. Odan jaqını joq, – dep edi.
Sovdeptiñ uäkili:
– Şaqırt onda sol Orazbaqtı! – dep buyırğan Qorabek bolısqa. – Osı Maylıkent bolısınıñ bas köterer azamatın, aqsaqaldarın tügel şaqırt!
Munıñ bäri eski bolısqa da, jaña bolıs Qorabekke de jumbaq körinse de, uezdiñ uäkili pärmen berip turğan soñ amal joq, auılnay şabarmandarın atqa qondırıp, jan-jaqqa şaptırdı.
Uäkil bolıstıñ şaqırğan şayına barmay, bau-baqşanıñ işinde, jañğaq ağaştıñ tübinde, tekemettiñ üstine teris qarap jattı da, jurt jinalğanşa, uyqığa ketti. Uyıqtar aldında tapanşasın belinen şeşip alıp, jastığınıñ astına tıqtı.
Tügine tüsinbegen Kümisbastau kübir-kübir küñkildesuden asa almağan. Datqalıqpen bolıstıqtıñ tağı qulamağan Kümisbastau ulıqtardıñ neşe aluanın körgen. Biraq mına uäkildey qırsığın körip-bilgen emes. Keñes ökimeti ornağalı da eki jılğa aynalıp baradı, eş belsendi munday tuldanıp körgen joq.
«Saqtıqta qorlıq joq» dep eski bolıs jaña bolısqa sıbırlap: «Şımkentke kisi şaptır, Sovdeptiñ törağasına adam jiber. Mına uäkil sonıñ pärmenimen kelip jatır ma, älde özinşe bopsalap jürgen jädigöy me?» – dedi.
– Bul uäkil öz betinşe kelip jatqan joq, – dedi Qorabek sozalañdata kürsinip. – Sovdepte isteytini ras. Jäne eki militsiyä ertkenine qarağanda, uäkil ekenine şübä joq. Nede bolsa, körip alayıq. Köpe-körneu qılmısımız joq. Aqqa Quday jaq.
Rısqulovtıñ tuısqanın surastıruda ne sır bar? Älde sonıñ jaqının bolıs qoymaq pa? Sonda Orazbaqtı ma? Oğan halıq köne me? Eski bolıstıñ auzına Orazbaq tüskeni qanday oñdı bolğan. Ol bişara bilimsiz ekeni öz aldına, bet-pişinnen de kem ğoy. Erteñ Rısqulov özi külki boladı ğoy.
Eski bolıs pen jaña bolıs özderin osılay jubatıp, äliptiñ artın baqtı.
* * *
Kümisbastau eñsesinen oypañdağı auıldar, aral-aral taldaraqtar, kögergen eginjay körinedi. Alısta kölbey tüsip Qaratau jarıqtıq jatır. Qaratau men Alataudı jalğastırıp, Boralday, Qulan, Jabağılı tauları körinip tur. Qatarınan eki jıl soqqan quañşılıqtan sansırağan Tülkibas atırabı süzekten süldesi qalğan adamday meñ-zeñ. Jerdiñ jumağı degen Tülkibastıñ özin qurğaqşılıq urıp, japırağı jayqalmay, añızaq añırap, tandırı tartılğan soñ, basqa jerge ne şara?
Äyteuir, şöptiñ tamırın qazıp jesek te ölmespiz, tüstikte tım bolmasa şöp tabılar dep ümittenip, Arqadan, ıldidan auğan aştar Tülkibasqa jetip jığılıp, ümiti aqtalmay, jantaq tamırı da tabılmay, talayı jer jastandı.
Mıñda bir täuba, biılğı köktem şıraylı. Eki jıl qısır qalğan aq şel aspan biıl balpiyä buazdanıp, säuirde jañbır molıqtı. Ökimettiñ kömegimen sebilgen azın-aulaq egistik zümirettey jäudirep tur. Biraq el äli pisikşilikke ilingen joq. Pisikşilikke bir ilinse, oñalıp ketetin türi bar. Jaña azıq piskenşe, tım qurısa dümbil tartqanşa, endi ay şaması kerek şığar. Halıq soğan şıdasa, soğan jetse. Bir ay...
Bolıs şaqıradı degenge, auqat ülestiredi dedi me, keudesinde şıbın janı barı qalmadı. Ilbitip balaların alıp kelgenderi de bar. Bolıs, sirä, bärine bas tartatınday, eldiñ aqsaqalımız degender aldığa qaray umtıldı.
Jasıl tüñkeli, jalpaq aq üydiñ ıq jağında, örigi güldep turğan baudıñ işinde, Maylıkent millätiniñ qurıltayı aşıldı. Bärin basqarıp, bilep-testep turğan uäkildiñ özi. Bet-auzınıñ qorasan dağı bar, bir şuñqırına bir-bir burşaq sıyğanday buj-buj qara jigit.
Al, halayıq, qalay, qarnıñ aş pa?–dep tötesinen salıp, auzın aşqanda jarqırap altın tisi körindi.
Tötenşe suraqqa aş bola tura: «Aşpız», – dep aytar auız tabılmay qaldı.
– Ärine, aşsıñdar, – dep köpşilik üşin uäkildiñ özi jauap berdi. – Al aralarıñda toqtar bar ma?
– Bar ğoy, bar ğoy, – degen dauıstar elegizip estildi.
– Ärine, bar. Keşegi bay äli bay. Baylarğa jaqındar da bar.
– Al sizder Türkistan respublikası boyınşa aştıqpen kürestiñ tötenşe komissarı Turar Rısqulov qol qoyğan zañdı Bilesizder me? – dep şüyildi uäkil.
– Joq, aynalayın, ol qanday zañ?
– Ärine, bilmeysizder. Öytkeni ol zañdı mına Qorabek bolıs jasırıp otır. Is jüzine asırmay otır. Ol zañda aytılğan: baylardıñ mal-mülki, astığı aştarğa ülestirilip berilsin delingen. Aş-jalañaştarğa barınşa kömek körsetilsin delingen. Sonı istedi me mına bolıs?
– Joq, buyırmasın, joq! – dep şar ete qaldı öz nesibesin urlatıp alğanday bir bayğus.
– Irımğa buyırmasın!
– Aynalayın Turar-ay, aytqan-aq ekensiñ ğoy.
– Eliñ üşin eñiregen-aq ekensiñ ğoy!
– Toqta, şulama tüge! – dep ayqayladı uäkil. – Ortalıq ökimettiñ pärmenin orındamay, halıqqa qastandıq jasağan Qorabek Tayteliev ornınan alınsın degenderiñ qol kötepiñder!
– Köter!
– Köter! – desip birin-biri türtpektep, jiılğan jurt tügelge tayau qol şoşayttı.
– Bul zañsız! – dep Qorabek janı alqımğa kelgendey ayqay saldı.
– Sizdiñ eldi aşıqtırğanıñız zañdı ma? – dep uäkil onı jandı jerden ustadı. – Qoldarıñdı tüsiriñder. Qorabektiñ ornınan alınuına kim qarsı, qol köteriñder. Bireu, ekeu, üşeu. Ä, mine, Qorabek bolıs qorğağan baylar, mine, osılar...
Uäkildiñ mına sözinen soñ, älgi sirek qoldardıñ özi lezde qulap qaldı.
– Sonımen, Qorabek Tayteliev qazirden bastap bolıs emes. Mördi tapsırıñız, Qorabek!
– Joq, tapsırmaymın. Bul zañsızdıq. Men äli ökimetke şağım aytamın, – dep Qorabek oñay qulağısı kelmedi.
– Onda küşpen tartıp alıp, öziñdi abaqtığa japtıramız. – Uäkil eki iığında turğan eki militsionerge kezek-kezek qarap qoydı.
– Oybay eregispe, – dedi äkki bolğan eski bolıs.
Qorabek işki qaltasınan mör emes, öz jüregin julıp alıp turğanday köp qinaldı. Aqırı aq şüberekke oralğan mördi alıp ta şıqtı.
Uäkil onı dörekileu julıp alıp, sömkesine sala saldı da, sömkeni alaqanımen sartıldatıp turıp:
– Al, jamiğat, endi jaña bolıs saylaymız. El bolğan soñ, sol eldi basqaruğa layıq erler de joq emes. Anau bolsın, mınau bolsın dep duıldasıp, dauısqa salıp, şar sanap jatatın uaqıt joq. Bizge jedel iske kirisetin, älgi aytılğan ökimet zañın buljıtpay iske asıratın adam kerek. Özi kedey taptıñ ökili bolğanı abzal. Onday adamdı uezdnoy sovdep sizderdiñ ıqılastarıñızğa usınadı. Ol böten emes, bögde emes, öz bauırıñ. Äri dese, halqımızdıñ ardager azamatı, Türkistan respublikasınıñ basşısı Turar Rısqululınıñ tuısı – Orazbaq Moldabekulı.
– O-o-o! – degen dıbıs jappay ıñırana şıqtı. Halıq señdey soğılısıp, ekeu-ekeu, üşeu-üşeu, gu-gu äñgime, iyü-qiyü alasapıran boldı da ketti. Tipti aştıqtan ıñırşağı aynalıp, äli ketken adamdardıñ özi saylau degende delebesi qozıp, auıljaq auru qalmay, ana ru ananı, mına ru mınanı auızğa ala bastadı.
Uäkil sasayın dedi. Şımkentke Taşkentten arnayı kelip jatqan Uspenskiydiñ tapsırmasın orınday almay qaytsa, abıroydıñ allauaqpar bolğanı. Uspenskiy degen söz – TürkTsİK degen söz. TürkTsİK bolğan soñ, Uspenskiy öziniñ atınan emes, Turardıñ atınan tapsırdı ğoy. Al eger bul isti abıroymen ayaqtap şıqsa, uäkil Şımkentten Taşkentke, respublikalıq ökimetke qolı jeteyin dep tur ğoy.
Uäkil ayqaylap jiberdi:
– Ua, jämiğat, halqımızdıñ sardarı Turar Rısqululın sıylağanıñ Orazbaqtı da sıylaysıñ. Turar halıq qamın jep, sonıñ joğın joqtağan asıl azamat. Orazbaqqa qarsı bolğanıñ – Turarğa qarsı bolğanıñ. Oğan qaytip dätiñ şıdap qarsı şığarsıñ? Qane, Orazbaq Moldabekulı, beri kel, beri taman!
Ağayın-tuğannan, jalpı adam ataulıdan irgesin aulaq salıp, el-jurttan özin-özi alastap, jurt közine körine almay puşayman bolıp, murnına tüsken qurt janın da jegidey jep, tirşilik aldanışın talaq tastap, ömirge enjar qarap, üyşiginen şıqpay, ölim kütip jatqan Orazbaqqa oylamağan, üş uyıqtasa tüsine kirmegen batpan baqıt basına kelip qonğalı turğanda, Orazbaq öziniñ äli adam ekenin, tipti köptiñ biri emes, kösemi bolayın dep turğanın sezingende, özgerip sala berdi. Säñki murnın tañıp tastağan aq şüberekti tüzeñkirep qoyıp, şiraq basuğa tırısıp, tipti dik-dik etip, uäkildiñ janına jetip-aq bardı. Äueli uäkil onıñ kepietin körip, sasıp qaldı. Lezde esin jiıp, sır bermeuge tırıstı. Onıñ qazirgi hali özennen ötip alıp, köpirdi örtep jibergen adamnıñ sıñayınday: şeginuge jol joq edi.
– Qane, Orazbaq bolıs saylansın degenderiñ qol köteriñder!
Köz körse, jüz Uyalar, jurt jabıla qol köterdi.
– O, aruaq! O, qasietti babalarım! Say-süyegiñ sırqıradı-au! Sonou Qoqannan beri basınan bağı, astınan tağı taymağan qayran Tayteli äuleti! Bul qalay boldı?! Bul ne zaman?! Aqırzaman! – dep Qorabek Alataudıñ şıñdarına qarap qos qolın jayıp, tizerlep otıra ketti. Babaları Alataudıñ şıñdarına aynalmasa kerek, zañğar biikter selt etken joq.
Aruaqtı sıylağan qazaq, Qorabek babalardı auızğa alğanda kädimgidey bosañsıdı. Älgide nege qol köterdik degendey, Qorabekke qaray almay, aqırın-aqırın ıñ-şıñsız jıljıp taray bastadı.
Qorabektiñ közinen balqığan qorğasın tamşılap turdı.
* * *
Söytip, «mata dañqımen böz ötedi, ata dañqımen qız ötediniñ» keri kelip, oyda joqta Orazbaq bolıs odırañdap şığa keldi.
El şuladı:
– Elu jıl boyı: Qoqannıñ tusında da, Nekalaydıñ tusında da, Kerenskiydiñ kezinde de, tipti Keñes ökimeti kelgende de qolınan tuı tüspegen Dauılbay äuletiniñ taqtan qulağanı – neniñ nışanı?
– Jaqsılıq pa? Jamandıq pa?
– Äy, özi de Sälik-Sarığa tizesi qattı batıp edi: jer audarıp, elden bezdirip jiberip edi, kezekti dünie degen osı. Endi Dauılbay äuletiniñ topırağın suırıp, külin aspanğa uşıradı äli bul Sälik-Sarı.
– Türkistanda Turar otırğanda, endi Dauılbaydıñ küni battı.
– Turar, Turar deysiñder. Turar ädil bolsa, auzı qisıq bolsa da baydıñ ulı söylesin dep öziniñ tatımsız tuısqanın bolıs saylattıra ma?
– Öşir üniñdi, oybay! Orazbaq estise oñdırmaydı.
– Küni keşe kebisim jatqan jerge jolay almaytın Orazbaqtan bügin qorqıp ünimdi öşirgenşe, qara jer qaq jarılıp öle ketkenimniñ özi artıq!
Äyteuir, taqqa qonğan soñ aqımaqqa da atqosşı tabıladı. Orazbaqtı marapattap, qoşamettep qopañdağandar da tabıldı. Onıñ kebi küni keşe Dauılbay-Täyteli äuletiniñ otımen kirip, külimen şığıp jürgender edi. Qojanasırdan suraptı deydi: «Qojeke, dosıñız köp pe, qasıñız kep pe?»–dep, Qojekeñ: «Men taqtan tüsken küni belgili boladı», – depti. Sol aytqanday, küni keşe Qorabektiñ jolında qurbandıqqa şalınıp kete jazdap jürgender bügin jalt berip şığa keldi.
Orazbaqtıñ öz betinşe bilik qurmaq turmaq, ayaq astındağı ayqın joldan tapa-tal tüste adasıp, jön tauıp jüre almaytının biletin äkkiler lezde atalıq mindetin atqarıp, jaña bolısqa aqılşı bolıp şığa keldi. Sonıñ biri – burınğı bolıs Qorabektiñ tilmaşı Qırbas bolatın. Jasına jetpey şaşı kök ködedey ülpildep qalğan, saqal-murttan tıp-tipıl köse, reñi sırlap qoyğan qoñır taqtayday, dürdik erin, tañqı tanau, pısıqay jigit edi. Şımkentte birer jıl oqıp, orısşanı üyrengen. Atqa minip jürgende eñgezerdey körinip, jerge tüskende alasarıp qalatın: keude turqı kelisken de, belden tömen qaray quşitıp, maymaq etip jaratqan. Sondıqtan ol qazaq dästüri boyınşa attan tüsip amandaspay, kiriptar bolmasa, at üstinde turıp qol usınatın.
Orazbaqqa aldımen tilmaş kerek, hatşı kerek. Orazbaqtıñ orısşası joq. Musılmanşası da mardımsız. Musılmanşağa bayağıda Ahat aqsaqal qanşa miına quysa da, üyrete almay qoyğan. Sol Ahat Orazbaqtıñ bolıs bolğanın estigende qattı renjidi.
– Oybay-au, quanbaysıñ ba qayta! Quday özi bergen baqtı basqa tepken netkeniñ?! Osı Ahat kökem-aq keri tartadı da turadı, – dep Däu Omar jorta burqıldağan. Sonda Ahat demigip, dausı qırıldap otırıp:
– Baq şirkin adasıp barıp aqımaqqa qonsa, nesine quanayın. Orazbaq aldımen Turardı, odan soñ bükil Sälik-Sarını Uyatqa qaldırar. Men sodan qorqamın. Orazbaq – köz aldımızda ösken Orazbaq qoy. El bileuge jaratılğan adamnıñ pişini bulay pişilmese kerek. Quday quratıp qoyğan quşıq mañday sorlığa bolıs bolmaq qayda? Elge külki bolar qayta, – dep küñirendi.
«Durıs-au, äulieniñ sözindey-au söziñ, qu qaqbas!» – dep tistendi işinen Däu Omar. Däu Omardıñ bul habarğa quanbay, ötirik qana ırsiyätın jöni bar. Sälik-Sarınıñ endigi bas kötererimin dep sanaydı özin. Ahat bolsa, törinen köri jaqın, bayağıda edi: äne öledi, mine öledi degeni, biraq qasqırdıñ taramısınday janı siri eken, äli keledi, jarıqtıq. Däu Omar Sälik-Sarınıñ basqa erkek kindiginen özin ilgeri köredi. Endeşe bolıstıqqa Turar adam tappay qalğanday, mına meni körmey, Orazbaq mañqanı qalağanı nesi?! – dep öte qapa boldı.
Äri dese, patşa quladı. Kerenskiy ketti, Keñes ökimeti – kedeyler ökimeti keldi degenge, jaman atqa jaydaq minip, Kökirektiñ bazarınan auılğa süyinşi surap şapqan osı Däu Omar bolatın. Kökiregi oyaulıqtan emes, bilimdar köregendikten emes, «kedey ökimeti» degenniñ öz janına jaqın ekenin, äyteuir, bir tüysikpen sezgen Omar, jaña ökimetti quana qarsı alğanı ras. Dauılbay tağınan qulağanda esil esek däme ä dep bas kötergen. Kedeyden bolıs qoysa, meni nege körmeydi degendey biraz edireñdegen. Biraq Dauılbaydıñ ornına onıñ jaqını Qorabek otırğan soñ, ışqınıp iş tartıp qalğan.
Al endi Qorabek te joyılıp, ornına Turardıñ jaqının tabu kerek bolğanda, nege ğana Däu Omardı közderi körmegeni tım tüsiniksiz edi. Munı Däu Omar tikeley Turardıñ özinen kelgen tüytkil dep tüsindi. «Qarıs-qarıs, süyem-süyemdigin» istedi-au, sonda Orazbaq puşıq Turarğa menen göri bir taban jaqın boldı-au, äy qu dünie-ay! – dep Däu Omar bas barmağın şaynap, işi älem-jälem bolıp, qızıp ketip edi.
* * *
Orazbaq ä degennen öz tizginin Qırbasqa ustattı. «Burınğı bolıstıñ quyırşığı, satıp ketedi»,–dep ärkim-ärkim sıbırlap edi, olardan Qırbastıñ özi ötimdi keldi. Sovdeptiñ uäkili saylau jinalısınıñ qorıtındısın hattap, oğan jaña bolıs qol qoyıp, mör basuı kerek edi. Äne, sol bir qinalğan şaqta Qırbas tabıla ketti de, Orazbaqtı oppadan aman alıp şıqtı.
– Sen Kirbäs, örnindä käläsiñ, – dedi oğan Orazbaq.
Qırbas äueli Orazbaqtı durıstap kiindiruden bastadı.
– Keñes ökimetiniñ bolısı burınğı bolıstar siyäqtı jabayı-jaydaq kiinbeydi,–dep europaşa kostyum, aq şäyi köylek, oğan qara galstuk alıp berdi. Al basına döñgelek qundız börik kigizdi. Tuası üstine munday şüberek ilmegen Orazbaq kiimine qılau tigizbey, boyın kütetindi şığardı. Ayağındağı hrom etiktiñ jaltırınan adamnıñ sureti körinetindey boldı.
– Sen aruaqtı jerden şıqqansıñ. Tegiñe tartqansıñ. Mınau seniñ bayağı Älimbek batır babañnıñ qılışı, – dep, salañdatıp beline bir qayqı jatağan baylap berdi. Qanşa izdese de altıatar nagan tabılmay, sodan Orazbaq taqımına qus mıltıq basıp aldı.
Bes qaruı tügeldenip, kiim-bası jöndelgen soñ:
– Endigi keregi – aq jaulıq. Öziñ bolıs, öziñ boydaq bolsañ, jaraspaydı. Endi seniñ üyine ulıqtar kelip tüsetin boladı. Aytalıq, Taşkentten Turar Rısqulov keldi delik. Qayda tüsedi? Ärine, bolıstıñ üyine. Sonda üyinde qatınıñ joq bolsa, nemene, bireudiñ qatının qarızğa ala turasıñ ba? Joq, bolmaydı. Seni ayaqtandıru kerek. Ol jağın, mağan sen, özim qarastıram, qam jeme, – dedi Qırbas. – Al endi keşegi uäkil aytqan tapsırmanı orındauğa kirisu kerek. Aştarğa järdem astıq jinau kerek. Kimnen alamız, kimnen bastaymız – sonı oylastırayıq.
– Äy, munıñ äqıl-ey, – dedi Orazbaq razı bolıp. – Ökimettiñ äytkänin orındau kerek.
– Ökimet-ökimet. Aştıqpen küres jönindegi qujatqa anau-mınau emes, Turar Rısqulovtıñ özi qol qoyıp otır ğoy. Sağan senip, bolıs saylattı. Endi sol senimdi aqtau kerek.
– Öniñ jön-ey, Turar äytkän soñ orindeu kerek, – dep qostadı da, Orazbaq kenetten tülen türtkendey tırq-tırq küldi. – Sol Turardi kişkentay bäla küninde täläy urıp jilatip edim. – Osını aytqan kezde tanauınıñ samaldan sau qalğan kertpegi kölbaqanıñ jelbezegindey isinip ketti.
– E, balalıqta ne bolmaydı... Endi mınanı oylasayıq, Oreke, – dedi Qırbas Orazbaqtı qaqpaylap jönge salıp. – Azıq-tülik jiğanda – qazir eşkimde tirelip turğan azıq ta, tülik te joq. Tam-tum, taqıl-tuqıl dän, birer tUyaq ärkim-ärkimde bar. Öte bir siñiri şığıp, sirkesin sıqqandar bolmasa, auqattılardıñ bärin aralaymız. Aldımen Sälik-Sarıdan bastaymız. Nege deysiñ ğoy. Äueli öz tuısqandarıñnan bastasañ, basqalar jım boladı, auızdarına qum quyıladı. Birdeñe dese: e, sen turmaq, öz tuısqandarımdı da ayağan joqpın, sen kimniñ şikärası! – dep şığa kelesiñ. Kelistik qoy, Oreke?
– Kelistik-ey. Äkiliñnän äynäläyin. Äy, äytpaqşi älgini qoşan, – dep Orazbaq tağı tırq-tırq küldi.
– Neni? Ä, anau ma? Tüsindim, Oreke. Quday qalasa bolıp qaladı. Äueli azıq-tülikti bir qarqın jürgizip alayıq. Anau älgi Nurlıda ay dese auzı, kün dese közi bar bir sulu bar. Buyırsa, sol sulu ekeuiñ bir şımıldıqtıñ işinde... Oyhoy, zaman-ay.
– Äy-äy, Kirbäs, äldap küdäy ürmasin-ay. Öziñ töndirip köydiñ ğoy, tegi. Sulu deysiñ be-ey? Meni netip... kergimey me, äytäuir.
– Bolısqa könbey körsin, – dep qoqilandı Qırbas.
Kesirinen saqtasa, Sälik-Sarı auılı äne-mine jaña astıqqa ilinip, tike kelgen ajal bolmasa, öle qoymas. Öle-öle boldı ğoy. Jiırma tütin Sälik-Sarı jündey tütilip, sonau Almatınıñ ar jağınan jiırma bes jıldan soñ elge äreñ jetip, endi-endi esi kirip, etegin jaba bastağanda ülken jılan tap kelip, aşarşılıqpen birge kelgen indetten, qara şeşekten äsirese bala-şağa bauday tüsti.
Talğar taudan Tülkibasqa tuñğış qaytqan Däu Omar, 1906 jılı Rısqul sürginge Sibir ketken soñ, bir-birlep, üzdik-sozdıq, arıp-aşıp, äyteuir tuğan jerge jetip jığılğan Şınıbek, Qorğan, Üsip... eñ soñında Ahat edi. Burınğı quramnan Rısqul joq, Moldabek joq, Quanışbek joq. Al ajalım aldaqaşan jaqın dep ölim noqtasına moyınusınıp qoyğan Ahat äli tiri.
Şıqpa, janım, şıqpa dep say-saydan jua terip, alğı şayıp jep, ürkektep otırğan ürkerdey auıl – endi Orazbaq bolıs auılı ataldı da, Maylıkent bolısınıñ kindigine aynaldı. Bardamşılıq zaman bolsa, ulan-asır toy jasaytın jağday ğoy. Orazbaq bolıs bolğanda, Sälik-Sarı tışqan murnın qanata almadı, ne kerek.
Söytip otırğan auıldan aştar üşin azıq-tülik jinau bastalğan.
Beline qılış, moynına mıltıq asınğan Orazbaq qasında Qırbas hatşı, militsiyäsı jäne bar, cay etip Sälik-Sarığa jetip kelgen. Ögiz jekken arbaları soñında.
– Orazbaqpısıñ, qaraq? – dep jaman üydiñ ığında şüyirkelesip otırğan Ahat pen Üsip öz qandasın tanımay, qalt-qult etip orındarınan tizelerine tayanıp äreñ turğan. Olar orındarınan turğanda Orazbaq attan tüsken joq. Qayta astındağı toq torınıñ tizginin jorta julqıp, atı atırılıp tur eken dep aytsın dep, januardı julmalap zärezap etti.
– Ökimettiñ täpsirmäsimen jürmiz, – dedi Orazbaq at oynaqtatıp, auızdıqpen alısqan bolıp.
Toq torı atırılıp turğan asau bolmasa da, iesi tizgindi tarta-tarta ezuin jırtar bolğan soñ, közi aqilanıp, osqırınıp, özinşe tarpañ minez şığarğan. Qaltañdağan eki şal torı at qağıp ketpesin dep ığısa-ığısa üydiñ irgesine tirelip qalğan.
– Äştärta äukät kerek. Äukättarıñnan bölisäsiñder. Käne, Ähät ätä, sizden bastaymız. Ösidän on kün bürin bir käp täriñ bar edi ğoy. Käydä. Söniñ järtisin ber. Äne ärbägä äpärip sal.
Ahat iegi dir-dir etip, söylerge söz taba almay, tutığıp qaldı.
– Qaydağı bir qap tarı, Orazbaq?! Aştarğa kömek berer bolsañ, aldımen bizge ber, oybay! Sälik-Sarıdan ötken kedey el joq bul atırapta. Ökimet ädil eken, bizge körsetsin järdemin! O nesi-äy! Bitimdi sığıp, qanın jalap otırsam, menen tarı suraydı ğoy.
– Ätä, meniñ bölis bölgänimä küängäniñ ösi me? Sender büytip bülingende, bäsqa el ne demek, ä? Söndä meni erteñ äna Köräbek küsätip ökimettiñ täpsirmäsin örindämädiñ dep örnimnän älip tästäydi. Söl me senderge keregi, ä? Tüıskän bölip järitkändäriñ ösi me?! Äy, küdälıkka kelgendey sizilä kälipsiñdar! Tüs ättan! Kir üyge! Älip şıq tärini! – dep Orazbak nökerlerine mañq-mañq etti.
Ahat Orazbaqqa jaqındayın dese, közi alarğan torı at qırşañqılanıp tisin aqsittı. Orazbaq meni estimey turğan şığar dep Ahat qırıldaq dausın barınşa şığardı.
– Äy, Orazbaq talğan jürekke talşıq etip otırğan birer uıs tarını aluın alarsıñ. Biraq beruin kimge beresiñ? Bizden ötken aş bar ma osı orayda?
– Bilmeymin, – dedi Orazbaq tükirigi şaşırap, – men ökimetke täpsirämin.Ökimet kimge bererin öz biledi. Äştargä ätala pisiredi. Türär solay degen deydi.
– Turar olay demeydi ğoy. Turar kedeydi tona, qina, qiyänat jasa demeydi ğoy. Olay dese onı meniñ köz jasım atıp keter. Turar – halıq üşin Turar. Al halıqqa köldeneñ turğan küni Turar tuğırınan tüsedi. Al seni şınnan Turar bolıs saylatsa, onda jaramağan eken. Onda Qudaydıñ özinde de ädilettik joq bolğanı.
– Äy, käkbas. Turardı tildeme! – dep Orazbaq mañq etti.
Manadan beri sazarıp, qalş-qalş etip turğan Üsip jerde jatqan kürekti ala salıp:
– O, şirkin, senen boqtıq estigenşe, ölgen artıq! – dep qulaştap turıp, Orazbaqtı bastan ala ura bergen kezde, Qırbas –kürekti alqımınan ustay aldı.
– Öybäy, mänä kältiräuik meni kürekpen ürip öltire jäzdadı-ey! – dep Orazbaq qılışqa jarmastı.
– Ökimettiñ ökiline qızmet üstinde qastandıq jasağanıñız üşin sottalıp ketesiz, – dep tüsindirdi Qırbas Üsipke.
Qırbas endi Orazbaqtıñ qılışına jarmastı. Özin anıq ajaldan saqtap qalğanı üşin Qırbasqa dän riza bolğan Orazbaq Qırbastıñ aytqanına tez könip, qılıştı qaytadan qınabına saldı.
– Sottasañ-sotta! – dep qalşıldadı Üsip. – Rısquldan äulie emespin. Biraq Saymasay bolıstı atıp öltirgeni üşin Rısquldı patşa sottap edi, al endi aqımaq Orazbaqtı attan urıp tüsirmek bolğanım üşin meni Keñes ökimeti sottar. Keñes ökimeti kedeylerdiñ dosı deuşi edi, meni dosım sottasa, ökinişti-aq. Basqa tükke ökinbeymin men beybaq.
Bular osılay şañ-şuñ bolıp jatqanda, Orazbaq bolıstıñ jasaqtarı Ahattıñ ölesi kempirin domalatıp tastap, üyden jartı qap tarını süyretip alıp şığıp, ögiz arbanıñ üstine atıp urdı.
Ahat qapqa qaray umtılmadı. Oğan qauqarı da qalmağan. Tek dualğa arıq arqasın süyep turğan qalpı, sılq etip tizesi bügilip, süyretilip otıra ketti.
– Endi minä kältiräuik ittiñ üyin tint! – dep buyırdı Orazbaq.
Üsiptiñ jatağan jaydaq tamı Orazbaqtıñ qaharınan qorqıp buğa tüskendey tım jüdeu körindi. Dauılbay jaman jau edi, biraq mınanday sumdıqqa ol da barmağan.
Kökpeñbek aspanda aqtañdaq bulttar köşip baradı. Jer betinde tuısqan tuısqandı bopsalağan keleñsiz qılıqtı körip, bulttar muñayatın siyäqtı. Zipa terektiñ bası iilip-iilip, japırağı jamırap, jabıla jılap qalğan.
Ultuğan kempirdiñ aşı ayqayı aspanğa şanşıla şıqtı. Eldiñ, jurttıñ qayğı-qasiretinde, aşıqqanında şaruası bolmay, kerilip jatqan mañğaz Däu-Qara tauınıñ arqasın da ayaz qarıp, dir-dir ete qalğanday boldı. Ananıñ balanı joqtap zarlağanı bir basqa da, ananıñ balanı qarğap zarlağanı mülde basqa boladı eken.
Ultuğan – Moldabektiñ bäybişesi ğoy. Basınan neşe aluan däuren ötken. Jaqsılıqtı da, jamandıqtı da Sälik-Sarımen birge bölisken. Osı elge büldirşindey qız kezinde kelin bolıp kelip, endi beli bükir kempir bolğan. Aqsaqal-köksaqal jinalıp Moldabekke Izbayşanı qosqanda, keudesinde janı bar ğoy, qızday qosılğan öz bayın qızğanğanı ras. Al biraq Rısqul qaynağası üşin qabırğası qayısqanı jäne ras. Rısquldıñ jolbarıs tuıp, onıñ inisi Moldabektiñ baraq bolğanı qusalandırar. Endi osıdan Rısqul zäuide qayta qalsa, bul sorlı ne betin aytadı dep bayı üşin de qayğımen qan jutar. «Meyli, qarañqalğır. Orazbağım aman bolsın, ölmespin, er jetse, sonıñ eteginen ustap küneltermin», – dep özin-özi jubatqan.
Söytip sengen Orazbaq bügin äldeqalay baq qonıp, därejege jetip edi, auzım aqqa endi tigen şığar dep, bükir kempir Qudayğa qulşılığın urıp otırğanda, sol Orazbaq äueli öz jurağatına qırğiday tidi.
– O, sorlı balam, lezde köziñ şeldenip qaldı ma? Köziñdi aş, Orazbaq! – dep küñirendi bükir kempir. Nege ekeni belgisiz, bul eldiñ aq jaulığı köbinese qartayğanda belin jaza almay, şala jabılğan bäkidey büktetilip qaladı. Bala tuğannan desedi. Orazbaqtı tuamın dep bükir boldı-au sonda mına kempir. – Qolıñdı kimge köterdiñ, bayğus balam, aruaq atıp ketpesin. Tilimdi al da, qoy, balam. Birge tuğan Uyalas bauırlarıñnan, Sälik-Sarı babamnan keşirim surap jıla, balam.
Bul kezde bolıstıñ jigitteri Üsiptiñ jaman üyiniñ şañın qağıp jatqan. U-şu bolıp, jaysız habar şıqqannan-aq Däu Omar januşırıp, qatın-balasın üydiñ burış-burışına qarauıl qoyıp, özi mal tamnıñ tükpirindegi eski urağa eki qap qızıl tarını apıl-ğupıl töge salıp, betin sabanmen jauıp, onıñ üstin qimen bürkemelep, tük bildirmey, tım-tırıs otırğan.
– Endi üydi tintse, tinte bersin, – dep öz saqtığına, öz amalına riza bolğan Däu Omar.
Üsiptiñ üyinen teri sıpırağa orağan bir tostağan talqannan basqa tük te tabılmadı. Jaman-juman, eski-qusqı körpe-tösek, jüni tıqırlanğan böstek, köneden qalıp bul künde tozığı jetip, bırt-bırt sına bastatan oraulı şım şi – bäriniñ tüte-tütesi şıqtı. Qanşa aqtarsa da, qanşa tintse de bir tostağan talqannan basqa tük tabılmadı. Jalğız bütin, köztartar zat – Üsiptiñ qızğıltım güldi, şap-şağın, şarşı jaynamazı edi.
– Äl ana jäynamazdı, – dedi Orazbaq jasaq jigitke.
– Ou, onı qaytesiñ? Ol jaynamaz ğoy, – dep qaltıradı Üsip.
– Kedeylerge tek tämaq emes, kiim de kerek, bildiñ be? – dep ejireydi Orazbaq.
– Qolıñdağı kiim emes, jaynamaz, malğun!
– E, jaynamaz bolsä şe? Eñ bolmäğanda bireuge şilğäuğa jaraydı. Ö nesi-ey!
– Jaynamaz şılğau bolğanşa, sen ultaraq bolsayşı, şirigen it!
– Äytqanım-äytqan, kedeylerge şilğäu da kerek, – dep Orazbaq şiq-şiq etip, murnın basıp külgen boldı.
– Sonda mına men kimmin? – dep Üsip Orazbaqtıñ jağasına şapşıdı. Qırbas ustap qaldı. – Ayt, kimmin mına men?
– Sen Üsip kältiräuıq.
– Joq, men baymın ba, kedeymin be – sonı ayt!
– Sen äkmäksiñ. Ortälarıñnan Orazbaq bolıs bolıp şikkända, quänıp, quättaudıñ orninä, mäğän kärsi qol kötergen äkmäksiñ, bäriñ de äkmäksiñder. Esektiñ miin jegensiñder.
– Oreke, sabır etiñiz. Osı da jeter. Endi basqa auılğa barayıq, – dep basu ayttı Qırbas hatşı.
– Sen, Kirbas, ne dep tursıñ? Men bul äuildi tügel tintpey tinbäymin. «Tura bide tuğan joq». Bilip qoy ösini! – Orazbaq qoqilanıp aldı.
«Apıray-ay, bul isti osı auıldan bastaudı özim üyretip edim. Endi öz aqılımen tapqanday bolıp turğanın qaraşı. Mınau sumdıq şığar. Tuğan anasınıñ zarlap jatqanı anau. Oğan bülk etpeydi. Mınau sumdıq şığar», – dep Qırbastıñ özi tüñile bastadı. El tonauğa kelgende aldına jan salmağan Qırbas jırındı qayırımsızdıq jöninde mına Orazbaqpen salıstırğanda jip ese almastay bolıp şıqtı.
– O, şıqqır közim, munı körip qalay şığıp ketpey tursıñ! – dep Ahat jalbır qastıñ astında onsız da körinbey, tartılğan qudıq tübindegi bir qasıq suday jıltırağan janarın jumıp alıp, öz mañdayın özi toqpaqtadı. – Bul Sälik-Sarınıñ külin kim suırmadı, şañırağın kim şayqaltpadı: Dauılbay da, Saymasay da, Qoqan da, Nekälay da silkiledi. Al endi öz küşigim, özim asırağan, özimniñ Sälik-Sarımnan tuğan puşıq itim özimdi qapqanda, qauıp qana qoymay, bükil auıldıñ öli jünin julıp, şañırağın tüsirip, uığın sındırıp jatqanda qalay ğana tiri otırmın, şıqqır közim, munı körip!..
Ahattıñ sözin estip, apır-ay, ras-au dep jatqan jan joq. Aruaqtıñ süldesindey şal bul arızdı kimge aytıp otırğanın özi de bilmeydi. Al Orazbaq tobı bolsa, az auıldıñ şetinde, tap berse, jalt bereyin dep edireyip, ürkektep oqşau turğan Omar üyine bet aldı.
Däu Omar basqa Sälik-Sarı siyäqtı Orazbaqtı qarğap-silep, tildegen joq. Basqalar siyäqtı qoyın aldırıp barıp qorasın bekitip turğan bul emes. Üyinen eşteme tabılmaytınına senimi bekem.
– A, Orazbaq zeketiñ bolayın, kel, kel, qaraq! Ökimettiñ isi ğoy, ayıbı joq. Qara. Bar bolsa, özim-aq aytqızbay berer edim. Joq qoy, joq. Bul qartayğan, qayratı qaytqan jaman Omar äkeñde ne bolad? – dep Däu Omar bükşeñdep, qorbiğan denesin kişireytip körsetuge tırıstı.
– Ne bolätinin biz bilemiz. Ösi äuildägi işegi mäyli sensiñ ğoy. Jäsiräsiñ. Oräzbäk täppay qoymäydi, – dep Orazbaq Däu Omardıñ jalpañdağan jağımpazdığına ilikpey qoydı.
Jalañdağan jasaq üydi tintip te şıqtı.
– Istikti älıp, üydiñ işi-sırtin tügel piskilep şigiñdär! – dep buyırdı Orazbaq.
Qıstıñ küni mayadan şöp suıratın istik temirler üydiñ morıp turğan irgesin, tireudiñ tübin, peştiñ tübin, auız üydi, burış- burıştı tügel teskilep şıqtı.
Eger astıq kömgen ura kez kelse istik temir jerge kümp berip kirip keter edi de, qarmağına ne saban, ne dän ilindire şığar edi. Äzir däneñe de ilinbey tur.
Sezikti sekirer demekşi, Omardıñ özi büldirdi. Qarap turmay:
– Ayttım ğoy! – dep qompaydı. – Bar bolsa, özim-aq beremin.
– Minäniñ äk jürek bälşebek bölä käluı-äy, – dep Orazbaqtı tülen türtti. – Änä mäl qorasiniñ äynäläsin, işin tegis şinişkiläp şigiñder. Bul däude ästik belmäui mümkin emes. Däu Omarda ästik bölmäsä, suda bälik te bölmäydi, – dep Orazbaq öz sözine özi mäz bolıp külgende, puşıq murın jarılıp bara jatqan soñ, tumsığın alaqanımen jaba qoydı. Jurttıñ bäri tunjır tartıp, ölik şığarğanday tünerip turğan kezde, tarqıldağan külki äzireyliniñ külkisindey estiledi eken. Tipti Qırbas ekeş Qırbas qısılğannan mañdayınan suıq ter burq etti.
Orazbaq mal qora jaqtı siltegende Däu Omardıñ quyqası şım-şım ete qalıp, tula boyı titirkenip, bezgek bolğanday qalşılday bastadı. Munımdı Orazbaqtar sezip qoyadı eken dep özin-özi bekem ustamaq bolıp edi, siñirleri tartılğanday siresti de qaldı. Eki közi kökqasqa kölbaqanıñ tostağınday tasırayıp, tas töbesine şığıp bara jattı. Seldir-selkeu murtı seltiip, şikireye berdi. «Bul Orazbaqtı munday boların bilgenimde bayağıda bala küninde-aq oñaşada alqımnan mıtıp-mıtıp öltire salatın edim ğoy», – dep ökindi Däu Omar. Namaz oqımaytın, oraza ustap, auız bekitpeytin, Qudayğa qulşılığı joq ordañdau minez Däu Omar işinen al kelip «iä, Qudaylap!» Täñirge de, aruaqqa da mıñ märtebe jalbarınıp şıqtı.
Omardıñ arızı Täñiriniñ qulağına şalınıp bolğanşa, mal qoranıñ işinen şañq etken ayqay şıqtı. Jerge san ret şanşılıp, sopañ etip bos oralıp jürgen istik temirdiñ qarmağına arpanıñ sarı sabanı ilese şığıptı. Orazbaq jigitteri älgi jerdi qarpıp qazıp jiberip, arğı jaqtan eki qap tarını suırıp-suırıp tartıp aldı.
Däu Omar tostaq közinen aqqan jas taram-taram bolıp, Orazbaqtıñ ayağına jığıla ketti. Özine adam täueldi bolğanına raqattanıp, läzzat dämin sezgen Orazbaq Däu Omardıñ köz jasına qayta köñili körkeyip, belindegi qılıştı qınabınan suırıp alıp, tap-tap bergende Däu Omar odan mülde küder üzip, endi Orazbaqtıñ bükir şeşesiniñ kir kimeşeginiñ uşın süyip:
– Aynalayın Ultuğan! Toqtat mına balañdı! Seniñ ğana tiliñdi aladı, tıñdamasa, emşegiñdi kökke sau! Estisin, aruaqtar, körsin qu Qudaydıñ şıqqır közi! – dep etegine oraldı.
Ultuğan onsız da kirerge jerdiñ jırtığın tappay añırap turğan:
– Mende Orazbaq degen bala joq. Onday balanı men tuğan joqpın. Tusam – aq sütim atsın! Bezdim! Bezdim! Bezdim! – dep üş qaytalap, äjim-äjim aş betine tırnaq salıp, orıp-orıp jiberdi. Qara qan, käri adamnıñ qay jağınan jetisip tabılğanı belgisiz, şapşıp ala jöneldi.
– Osınıñ bärin istetip otırğan anau Turar, – dep bajıldağan Däu Omar közin jumıp turıp, äyteuir Taşkent jaqtı meñzedi. – Estimisiñ, Ahat, estimisiñ, Üsip! Bayağıda meniñ äkem Rısquldı jalğız tastap, qaraylaspay qoyğan dep bizge istegen qısastığı Turardıñ bul. Ey, Ahat, sen emes pe eñ sonı Almatıdan alıp qaşıp, böltirigin jelkesinen tistelep alıp qaşqan käri arlanday Merkege äkelip jetkizgen? Endi mine, Orazbaq mañqanıñ qolımen ot kösep, artımızğa istik temir piskiletip qoyğanı. Biraq ta... – dep Däu Omar qolımen jer tirep, üş umtılıp barıp, jığılıp jatqan jerinen uşıp turdı. – Biraq ta, bälem, kör de tur. Omar da qarap qalmas. Op-oñay jan berispes!
Omardıñ bul uädesinde edäuir qauip jatqanın köñili mas Orazbaq elegen joq. Pisikşilikke eki-üş apta qalğanda, aşarşılıqtıñ obır kömeyine eñ aldımen öz tuısqandarın laqtırıp tastap, Orazbaq kelesi auılğa – Kemerbastau jaqqa qaray bet aldı. Orazbaq kele jatır dese, jılauıq bala jılağanın qoya qoyatın zaman şarıqtadı.
– Bul az äulettiñ berekesin bayağıda äkeñ Rısqul şayqap edi, qalğanına sen qadaldıñ ba, Turar?! – dep, Däu Omar qayta omalıp otıra ketken. Bar bitirgen äreketi – qu tili edi. Tiliniñ uın aydaladağı Turarğa tökti-ay kelip.
Omarmen aytısıp, e, olay emes, bılay dep jatuğa Ahat äbden qaljırap, söz aytuğa auırsınıp, mına düniege samarqau ğana sıqsiyä qarap, endi ne bolsa – o bolsın dep, sansırap qalğan. Aqırı Däu Omardıñ oybayı jüykesin jüdetken soñ:
– Äy, Omar, qoysañşı, jarqınım! – dep keudesi sır-sır etip, sözi estiler-estilmes. – Orazbaqtı aydap salğan Turar emes, özimiz ğoy. Sonı da bilmey otırsıñ ba?
– E, biz ne jazıppız ol it mañqağa?
– Äne, sol mañqalığı onı ayuan etip jibergen. Murnına samal tüsip auırğanda ağayın bolıp qol uşın bermedik. Adam eken dep iltifatqa almadıq. Barı-joğı bizge bayqalmay keldi. Äkesi Moldabekke Izbayşanı qosıp, Orazbaqtı şeşesi Ultuğan ekeuin aydalağa qaldırğanday boldıq. Munı ol öle-ölgenşe umıtpaydı.
– Meyli, solay-aq bolsın. Bizden bir bilmestik ketken eken delik. Al bolıs saylatıp otırğan kim? Aytuğa auzıñ barmaydı, ä? Öziñniñ süyiktiñ Turar. Turar bolmasa, Orazbaq şirik kimniñ şikärası? Kimge kerek ol mañqa it?
Öziniñ Sälik-Sarısınan keyin Kemerbastaudı da jau tigendey şulatıp, eki arba qurama astıq, eki sauın siır, tört-bes qoy-eşki aydap, keşke qaray Orazbaq pen Qırbas Kornilovkağa qulağan.
Keşegi Jaskeşu, bügingi Kornilovka Kökirektiñ bazarımen qoñsılas. Bazarğa jaqın barğanda Qırbas:
– Oreke, bügingi qarqın jaman emes. Jinalğan astıq pen maldı hattap, Şımkentke erteñ jöneltemiz. Bügin demalatın kez boldı. Bizde Qudaydıñ pendesi. Üyiñe bügin barmay-aq qoy. Şeşeñ aşulı şığar äli. Käri-qurtañnıñ sandıraq sözin estip, qulaq sasıtqanşa, oñaşa demalayıq. Qazaq aulınıñ sözi köp boladı, Oreke. Onı menen jaqsı bilesiz. Orıs tamırlarğa barıp şay-pay işeyik, – dedi.
– Şoşkäniñ etin berip jürmesin bäle bolıp! – dep şoşıdı Orazbaq.
– Grişkanıñ marjası qazaqtıñ şoşqa jemeytinin biledi, – dep qoydı Qırbas. Işinen: «Mına aşarşılıqta şoşqa tabılsa jersiñ, sorlı puşıq», – dep qoydı.
Grişka bulardı jien jurtı kelgendey jüregi jarıla quanıp qarsı aldı. Burın zäuirde Kornilovkadan ilude bir ötkende Orazbaqtı orıstıñ balaları tımağın közine tüsirip, quyrığınan teuip, esegin tartıp alıp, kezek-kezek minip, äbden äure etip, äreñ bosatuşı edi. Mına Grişkanı körip, e orıstıñ da jaqsıları boladı eken ğoy, – dep payımdadı Orazbaq. Äri dese, Grişka:
– O, Orazbah! Seniki bolıs bolğan. Yakşi, yakşi! – dep arqasınan qaqqanda, Orazbaqtıñ töbesi kökke tirelgendey boldı.
Qırbas bir qap tarığa üş-tört şırt-pırt samogon aldırdı. Bir qoydı soydırdı. Orazbaq: «Bul qalay?» – dep edi, «Qam jemeñiz, bul sizdiñ bolıs saylanğan qurmetiñizge, dokumenttiñ bärin özim oqtay qılamın», – dep Qırbas sözge keltirmedi.
Sonımen orıs poselkası Kornilovkanıñ qaq törinde jaña bolıs tünimen toy toylağan. Onıñ äueli samogon dämin alğanı qızıq boldı. Qıştan jasalğan krujkege quyılğan samogondı Grişka aldına qoyğanda, Orazbaq qolqanı atqan iisinen sekem alıp, ärirek ısırıp qoyıp edi, Qırbas pen Grişka eki jaqtan ularday şuıldap qoya berdi. Onıñ üstine Grişkanıñ aq bauırsaqtay kelinşegi Marfa qosıldı. Marfa janına jaqındap kelip, aldına et aralastırğan kartop jarkop qoya bergende, Orazbaqtıñ sönik közi Marfanıñ tösine tüsip ketip, sönik közden bir şoq jılt ete qalğanday boldı. Şımşıq köz şıt köylektiñ oyıqşa kelgen omırauınan aq kelinşektiñ eki emşegi eki şoqıday edireyip, tırsıldap tur eken. Oğan qosa küylegen sarı baytalday urınşaq pa qalay, böksesimen birer ret Orazbaqqa süykenip ötken siyäqtı körindi. Bılq etip şıntağına bökse tigen sayın, Orazbaqtıñ tula boyı du-du ete qalatındı şığardı. Burın bastan keşip körmegen bir qiyäli hal. Qırbas pen Grişkağa köniñkiremey otır edi, Marfa kelip:
– Alıñız, bolıs. Sizdi quttıqtaymız! – dep moynınan aq bilekpen quşaqtağanday bolıp, bir qolımen auzına krujkeni tosqanda, Orazbaqtıñ berik däti otqa tosqan bir qasıq sarı mayday erip jüre berdi. «Osıdan ölsem – ölip keteyin», – dep samogondı tartıp-aq jibergende, äueli dem jetpey tunşığıp, eki közi mañdayınan alısqa atılıp-atılıp ketetindey, şarasınan aunap, alarıp bara jattı. Marfa arqasınan qağıp, basqa krujkemen suıq su jutqızğanda barıp jan şaqırıp, jap-jaña kostyumniñ jeñimen köziniñ jasın sürtip, basın şayqap-şayqap qoydı.
– Minä päle bözädan da äşti mä, käläy? – dedi.
– Boza söz bolıp pa! – dep Qırbas küldi.
– Üybäy-äy, işimdi örtep ketti! – dep Orazbaq qolımen işin bastı.
– Eşteñe etpeydi, qazir jaqsı boladı, – dep Qırbas pen Grişa külip-külip qoyadı. Orazbaq solardıñ külkisine juanadı, men ölip qalatın bolsam, bular külmes edi ğoy dep. Aytsa-aytqanday, sälden keyin tula boyı balqıp, qurıs-tırısı jazılıp, mañdayı terşip, bir raqat älemine engendey, kädimgidey tirilip, sözge, külkige aralasa bastadı. Ekinşi krujkeden keyin, Orazbaq auıldağı boza öleñ esine tüsip, «äu!» – dedi. Maylıkent bolısınıñ boza jorasında «äu!» dep än salmaytın, öz janınan bir auız öleñ şığarmaytın adam bolmaydı. Orazbaq ta sol «önerden» quralaqan emes eken, Marfağa köñili qattı qulap, äuelgi öleñin soğan arnadı:
– Kärägim, äynäläyin, äydän äppaq,
Käsiñnan kete älmäymin äynälaqtap.
Ärşindey äskäktägän äk tösiñe,
Bir jämän şigä mä dep täygänaktap, uäääy...
– O, Marfa, bul sizge arnalğan öleñ! – dep qızıñqırağan Qırbas abaylamay aytıp qalıp edi, Marfa al kep jabıssın:
– Sözin orısşalap ber, – dep.
Qırbas orısşalap kele jatıp, «arşınday asqaqtağan aq tösiñe, bir jaman şığa ma dep tayğanaqtap» degenin qalay audararın bilmey qinaldı. Däl audarayın dese, älgi «tayğanaqtaytın jaman» Grişka bolmaq. Grişka onı bilse, qıp-qızıl janjal şığayın dep tur. Öytkeni Grişka da ıqılıq atıp qalğan. Qırbas kümiljigen sayın sekem köbeydi. Marfa odan beter qadaldı:
– Men turalı bir jaman söz aytqan ğoy!
– Joq, olay emes, qayta onıñ jaqsı teñeuin audara almay otırmın, – dep Qırbas terledi.
– Jaraydı, Marfa, sizdiñ densaulığıñız üşin, bolıstıñ sizge arnalğan jaqsı öleñi üşin! – dep Qırbas tağı bir-birden aldırdı.
Endi Grişka men Marfa qosılıp orısşa muñdı, soñırasız sozılma änge bastı. Marfa bir qolımen Grişanı, bir qolımen Orazbaqtı quşaqtap, alaulağan jüzin ekeuine kezek-kezek burıp, solıqtap qoyıp, ändi soza berdi. Ömiri äyel balası büytip aymalap körmegen Orazbaq otqa qanatın qarığan jındı köbelek qusap, örtenip kete jazdadı. Murnınıñ puşığın tañğan aq şüberektiñ qisayıp ketkenin de umıtıp, Marfağa qarap äukesi salbırap, Quday urdı da qaldı. Äyeldi özi de quşaqtap, kädimgidey oqırana bastadı. Bağına qaray, Grişka bası keudesine salbırap, qıljiıp qalğan eken. Orazbaqtıñ soraqılığın sezgen joq. Sezse, balanıñ basınday judırığımen bir ursa, Orazbaqtıñ miı puşıq murnınan atıp şığar edi, Qırbas ta orındıqtıñ bir jağına qisaya bastaptı. Orazbaq Marfanı imenbey quşaqtap, alqızıl şiedey börtip turğan ernine auzın taqay bergende, edenge tırañ ete qaldı. Äluetti düley qatın eken, bir bulqınğanda-aq bolıstı böksesimen uşırıp tüsirdi de, esikti aşıp, auızğı üyge atıp şıqtı. Munı özinşe jaqsılıqqa jorığan Orazbaq eñbektep jürip, ornınan köterilip, «meni oñaşağa şaqırğanı ğoy» dep Marfanıñ soñınan auız üyge tältirektep şıqtı. Türtinektep jürip qolın qiyär tuzdağan kespekke tığıp aldı. Aşılıp qalğan sırtqı esikten samal soğıp, Orazbaqtı aulağa şaqırğanday aymaladı. Orazbaq tabaldırıqqa sürinip ketip, basımen jer süze qulap tüsip, boyın äreñ jiıp alıp qarasa, juldızdar jımıñdap, ay tolıqsıp tur eken.
– Märpä, ä, Märpä, – dedi Orazbaq qırıldap.
Marfa ün qatpadı.
Orazbaq dualdı sipalap, üydiñ sırtqı irgesin jağalap jürip kele jatıp, aldınan ağarañdağan birdeñeni közi şaldı. Quanıp ketip, jüregi tars-tars soqtı. «Meni kütip jatqan Marfa bolar» dep eñkeyip, qolımen sipalay berip edi, bılq ete qaldı. Qoldı qattıraq batırğanda, älgi jatqan qors etip, atıp turıp, şıñğırıp-şıñğırıp jiberip, tuqşıñdap tura qaştı.
– Bul äkeñniñ... Märpä mä, älde şoşkä mä? – dep Orazbaq añtarılıp turıp-turıp: – Toqtä! – dedi. Aldınan, köşe jaqtan Marfa qılımsıp, qılañ bergendey körindi. Orazbaqtı jelik qıstı.
– Märpä, äy Märpä, sen jäksi märjä, – dep köşege şıqtı. General Çernyäev jürip ötkeli beri jasap kele jatqan zipa terekterdiñ japıraqtarı suıldap, arıqtan su sıldıradı.
– Märpäjän, toktä, men Oräzbäk bölis, sägän ne kerek, bärin jäsäy älämin, – dep Orazbaq suıldağan, şuıldağan japıraqtarğa qarap edi, aspannan tağı da jımıñdağan juldızdar, tağı da tolıqsığan ay körindi. Köşeniñ bas jağınan qılımsıp, qılañdap Marfa köringendey boldı.
– Märpä, töktä, men Oräzbek bölis... – Orazbaq älgi eleske qaray enteley tüsti. Dauıl şayqağan qayıqtay köşeniñ o betine bir, bu betine bir ığıp ketip, señdey soğılıp kele jatqan Orazbaq Kornilovkanıñ bükil it bitkenin şuıldattı. Nebir alıpsoq, apaytös töbetter bolıstı jan-jağınan qamalap jügirgenmen, bassaluğa batpay, janamalap sıbap keledi. Mastı it qappaydı degen sol bolsa kerek. Äri dese, batırğa da jan kerek, mas ta bolsa, Orazbaq belinde salañdağan qılıştı qınabınan suırıp alıp, jan-jağınan qamalağan «jaudı» sol qılışpen jasqap keledi. İt bitken jabıla şabalanğan soñ, Kornilovkanıñ turğındarı tün işinde uyqılarınan oyanıp, terezelerinen baspalap qarap, keybiri ayağına qoñıltayaq pima suğa salıp, qosauızın qosa ala-mala, aulağa şığıp, saqtıqta qorlıq joq, – dep aspanğa qaray tars-tars mıltıq atıp, urı-qarığa ses qıladı. «Aş kirgizdar maldı urlap ketpesin!» – dep, qoralarınıñ qulpın barıp tekseredi. Kornilovkanıñ turğındarı äueli hristosqa, onan keyin qosauızğa sıyınadı. Al «aş kirgizdar» turmaq, sol «aş kirgizdardıñ» bolısı Orazbaqtıñ özinde de qosauız joq. Qus mıltığı Grişkanıñ üyinde qalıp qoyğan. Belindegi qılış qınabı – ayağına oralğı. Ol Marfanı izdep keledi. Külli älemniñ iti şulap, bütin düniedegi qosauızdar tarsıldasa da ol endi eşbir tosqauılğa qaramay, Marfağa umtıldı. Al Marfa anda-sanda eles berip, köşeniñ bas jağınan qılmañdap turğanday körinedi...
Tañerteñ. Kökirektiñ jeksenbi bazarına ağılğan jurt arıqtıñ jağasında sulap jatqan adamdı körip:
– E, bişara, bu da aştan ölgen-au,–dep qalğan. Äldekimder janına jaqındap barıp, jüzin jappaq bolğanda mas bolıp jatqanın bilip qalıp:
– Oybay, mınau jaña bolıs qoy! – degen.
Endi odan jurt qaşqaqtay bastağan. Orazbaqtıñ qasınan ketpey, onıñ auzın bağıp, qusığın jalap, jalpañdap otırğan jetim ala küşik qana edi. Munı körgen Sauıtbek aqın:
Bolısı bizdiñ eldiñ qara puşıq,
Jüredi jurttı tonap, araq işip,
Keşegi Kökirektiñ bazarında,
Qusığın jalap otır ala küşik. –
dep suırıp salğanda, bul öleñ lezde şartarapqa uştı da ketti. Al burınğı bolıstar, baylar äuleti onıñ öñin özgertip, özderine tiimdi etip, mına pişinde tarattı:
Bolısı bolşeviktiñ qara puşıq,
Eldi tonap, jüredi araq işip...
Keşegi Kökirektiñ bazarında,
Qusığın jalap otır ala küşik...
VI
Adamnıñ jeter jeri – jetpis-seksen,
Sodan keyin bolarsıñ jermen-jeksen... –
dep bayağıda Ahat dombırağa qosılıp osılay jırlauşı edi. Ol kezde oğan jetpis-seksen alıs siyäqtı körinetin. Jetpis-seksenge jetu de qiın siyäqtı edi. Adam bayğustıñ ömiri tım kirpiyäz, adam şinjäu. Onıñ ömirine tua sala toqsan toğız bäle tönedi. Tirlikke keluiñ bir-aq ret, al öle saludıñ joldarı san tarau. Sälik-Sarınıñ talay näresteleri bir jasqa tolar-tolmasta şetineydi. Qara şeşek degen jau bar. Odan aman ötseñ, qızılşa, qızamıq, kökjötel degen tajaldar tağı jol tosıp turadı. Däriger joq, täuip eminiñ säti keyde tüsedi, keyde tüspeydi. Näreste auruınan aman ötseñ, eresekterdiñ qızılköz qırsıq jauı, sirä, süzek şığar. Süzek dese süzek. Süzekten süzilip tiri qalatındar sirek qoy. Auru ataulınıñ bärine boy bermey şıqqan janı siri bolsañ da, aşarşılıqtıñ şeñgeline tüsseñ oñbassıñ. Jer silkinip, topan su qaptasa da aldımen ketetin adam. Nayzağay oynap, jay tüsse de tajal. Adamğa adamnıñ qısastığı da tolıp jatır. Jerdiñ üsti tarlıq qılğanday, birin-biri orğa iterisip jatatını boladı.
Ne kerek, adam şirkinniñ ömirine qauip köp. Ahattıñ tatar tuzı, körer jarığı bar eken, mine, seksenge de jetken. Seksendegi aş adamnıñ uyqısı – öli men tiriniñ arasınday sarsañ sandıraq. Sonday berekesiz uyqını tün işinde äldekim tereze toqıldatıp buzğan. Ornınan turıp, iığına tozğan jün şekpen jamılıp, ayağına qoñıltayaq kebis suğa salıp, terezeden sığalap:
– Bul kim? – degen.
– Men – Omarmın, esik aş, jumıs bar.
– Jeti tünde ne jumıs? – dep Ahat esikke bettegen.
– Osı bir Quday qarğap qoyğan az auıldıñ piri siyäqtı bolıp ketken jaqsı ağa ediñ, sağan aytpauğa dätim şıdamadı, öziñmen qoştasqalı keldim, Ahat! – dep Däu Omar bosağağa otıra ketti.
– Ne dep tursıñ, Omar jarığım? Qoştasqanıñ ne? – Ahat qulağın qolımen qalqalap, tissiz erni bürisip, iegi dir-dir etti.
– Ädilet izdeymin. Qoqan jağınan Ergeş degen er şığıp, kedeylerdiñ kegin joqtap, tu köteripti. Soğan barıp qosılamın. Munda jürip, Orazbaqtıñ qorlığın körgenimşe, ädilet üşin alısıp ölgenim artıq.
Ahattıñ qos iığı bülk-bülk etti.
– Mına Alataudan äri assam, Ergeştiñ qolına qosılamın. Kedeydiñ ökimeti dep keñirdegimdi sozıp, öñeşimdi jırtıp, qur bosqa dalaqtap jürippin. Jarılqadı, meldektep boldıq. Endi raqmet. Men Ergeşke erdim.
Däu Omar Ahat ağasımen qoştasıp emes, arızdasqan tärizdi.
– Qu tirşilikte anau dedik, mınau dedik. Artıq auız söz aytsam, äldeqalay tilim tiip ketse, keşir, Aha!
– Jas emessiñ, payğambar jasınan asıp kettiñ. Qayda barasıñ endi? Bayağıda Talğar taudan osı Tülkibasqa jetuge zarığıp ediñ ğoy, endi qayda sandalasıñ tağı da? – dep Ahat ıñırsi söylep, ıqılas bermedi.
– Orazbaqqa täueldi bolıp, sonıñ tepkisin körgenşe, aulaqta jürip ölgen artıq. Bul bäribir kün körsetpeydi. Mına balamdı da ala ketemin. Bizdiñ qayda ketkenimizdi öziñnen basqa eşkim bilmey-aq qoysın. Endi qaytıp körisemiz be, körispeymiz be, Allanıñ isi. Sen de uzatılatın qızday sızılıp otırsıñ. Meniñ jolım – neğaybıl. Bul it tirşilikte körise almasaq, şın düniede körisuge jazsın Jasağan.
Däu Omar aruaqtay aq şaldı bauırına qıstı. Qanşa duaypat, ardın-gürdiñ ayqayşıl, qodarşalau bolsa da, tuısqan şirkin qiın eken, Ahat Omardı qimay, onıñ keñ quşağınan şıqqısı kelmey, aş kenedey jabısıp qaldı. Azban erkektiñ qolañsa iisi qañsıq keñsirigin jarıp jibere jazdasa da, jatırqamay qayta isingendey, bauırlastıq, Uyalastıq sezimi oyanıp, solqıldap turıp jıladı. Bayağıda Almatınıñ kök qaqpalı türmesiniñ aldında Rısqulmen osılay qauışıp qoştasqanı esine tüsti. Ol soñğı qauışu edi. «Mınau da sonday soñğı quşısu boldı-au», – dep qinaldı.
Omar da pende, ol da jasıp, kirpigi jasqa şılanıp, atasın arqasınan sipalap jatıp, quşağınan äreñ ajırattı.
– Jaman da bolsa, keliniñiz ğoy, qatınım qalıp baradı. Eger aştan öler bolsa, şamañ kelse, imanın üyire sal. Al osı jıldıñ jüzinde menen bir habar bolmasa, öle-ölgeniñşe mağan da anda-sanda bir mezgil duğa arnap qoy. Sauabı tiedi, – dedi Omar dausı dirildep. – «Aqır baydıñ balası aştan ölgen» degen eken bir beybaq, ata-babamız Älimbek batırdıñ zamanında, kimsiñ – Sälik-Sarı edik, endi qırği tigen torğayday toz-toz boldıq. Uşpaqqa şıqqan jalğız ul bizge qol uşın bermedi, qayteyik. Älgi Turardı aytamın.
– Turarğa tiliñdi tigize körme, jarqınım, – dep Ahat tez qataya qaldı. – Turar jalğız Sälik-Sarınıñ ulı emes, jalpaq halıqtıñ ulı.
Ahattıñ Turarğa päruana berilgenine riza bolmay, Däu Omar ün-tünsiz burılıp, tabaldırıqtan attadı.
«Tabaldırıqtan biik tau joq, ağayınnan artıq jau joq», – dedi işinen Ahat.
* * *
Qazına üyiniñ esigi şiqıldap aşılıp, şiqıldap jabılatın bolıp qalıptı. «Topşısı qajalğan-au, zavhozğa aytıp maylattırıp qoyatın eken, – dep qoydı Rısqulov. – Oy, dünie-ay, temir ekeş temir de may tileydi, adamğa ne daua? Kuşekin ğoy, aştar nege nan suraydı? – dep aşulanadı».
Sol esik bul jolı şiqıldamay, ıñ-şıñsız aşılğanın körip, Rısqulov tañdanıp qaldı. Esik bir türli qalıqtap aşılıp, işke ayaq-qolınıñ kiseni sıldırap, Rısqul kirdi. Arturdı qolınan jetektep alıptı. Basında tozığı jetip, öñi tüsip, qoñırayğan bayağı aq qalpaq, üstinde eski küpäyke, butında maqtalı sur şalbar, ayağında «raboçiy» bäteñke. Saqal-şaşı ösik eken. İığındağı qorjındı tabaldırıqqa tastay berip, mañdayınıñ terin kürektey qolımen sürtip tastap, bosağağa jüresinen otıra ketti.
– Joğarı şıq, köke, joğarı şıq, – dep Rısqulov arı-beri qalbalaqtap qalıp edi, Rısqul tırp etpesten bosağada otıra berdi.
– Artur bolmasa, taba almaytın ekenmin. Taşkent degen bizdiñ Ürkit pen Bodoybodan da ülken ğoy, kim bilipti, – dep qoydı Rısqul nemquraylılau söylep. Sağınğan sıñay tanıtqan joq. Quşağın ayqara aşıp, tura umtılar emes.
– Jäy, äşeyin, Artur ayttı: sen orıstan kelinşek aldı dep. Jäy, äşeyin quttı bolsın aytayın degenim ğoy. Qus quttı bolsın, Turar. Eşteñege äure bolmay-aq qoy.
– Mına kiseniñ ne, köke? Seni sottağan patşa ökimeti aldaqaşan qulap edi ğoy. Seniñ qol-ayağıñnan kisendi äli almağanı nesi? – dep Rısqulov älgi lağınet atqır şınjırdı qolımen burap üzip tastarday tura umtılıp edi, jiligine qorğasın quyıp qoyğanday qozğala almadı.
– Kisen deysiñ be, Turar. E, bul üyrenşikti närse ğoy. On eki müşeniñ birindey bolıp siñisip ketken eski dos qoy bul. Neğılasıñ, – dep Rısqul uayım-qayğısız, nemketti ayta saldı.
– E, söytip bayağı türme bastıq Prihodkonıñ qızın aldım de. Jön-jön. Ekeuiñ kişkentay künderiñde birge kitap oqıp otıruşı ediñder... Mına birdeñeni Izbayşa şeşeñ berip jiberip edi, auıldıñ dämi ğoy, – dep Rısqul kisendeuli qolımen qorjındı jıljıtıp qoydı. – Aytpaqşı, Tüymetaydı Merkedegi Botpaydıñ bir tentegine küyeuge berdik. Men Sibirge ketkende apıl-tapıl ayağı endi şıqqan bala edi, endi küyeuge şıqtı, o Qudanıñ qudireti. Qız saytan degen so da.
Rısqulov äkesine jaqınday almay, jaqındayın dese ayağı jıljımay, eki adım jerde turıp egilip bir, ezilip bir jıladı-au: «Biz de basımız quralıp, bayağıday şüyirkelesip, Talğardağı jer kepeniñ işinde otırğandağıday birge bolatın boldıq-au. Qayran kökem meniñ, ne körmedi seniñ mına burıl basıñ! Endi bir adam raqat ömirge layıq bolsa, sen layıqtısıñ, köke. Bükil ömir boyı körgen mihnat-beynetiñniñ bar zeyneti endi qaytadı, köke. Endi bir-birimizden ajıramaymız», – degen tätti, raqat sezimmen köñili jibip, Rısqulovtıñ közinen jıljıp qana jılı jas aqtı.
Bireu aqırın türtkendey boldı. Közin aşıp alsa, Nataşa eken. Qolında aq bätes oramalı bar, munıñ betin sürtip otır.
–Tüsiñde jıladıñ ğoy, ne boldı? – dedi Nataşa üstine töne tüsip, betin, şaşın sipalap.
– Üyge äkem men Artur keldi, – dedi Rısqulov ökinişti ünmen. Älginiñ bäri tüs bolğanına birtürli äldekim aldap ketkendey köñili jüdep-aq qaldı.
– Ekeuin de sağınğansıñ ğoy. Men bäle bolıp kirdim-au osı üyge. Bala qayda joğalıp ketti?
– Rısqulmen birge qol ustasıp jürgenine qarağanda, ölip qalmasa neğılsın, – dep kürsindi Rısqulov.
– Qoy, kelip qalar, sen uayımşıl emes ediñ ğoy, Turar, – dep kelinşegi onıñ qalıñ şaşına süyrik appaq sausaqtarın äreñ süñgitip, aymalay berdi. – Öziñ de tım jumısbastı bop kettiñ ğoy. Jöndep izdeu saldırsañ edi. Militsiyä da jalqau ğoy, keyde murnınıñ astında bolıp jatqan soyqandı körmeydi.
Ögem, Şımğan taularınan sızılıp tañ atıp kele jattı. Rısqulov tösekten turıp, juınıp, kiinuge bettedi.
«Tañ atpay jatıp, munısı nesi? – dep tösekte jatqan kelinşegi qabağın kirjitti. – Biraq bul bolşevikter jumısqa östip berilmese ökimetti ustap tura ala ma? Al äsirese bizdiñ Turar bala kezinen-aq beynetqor ğoy. Tañnıñ bozalasınan turıp, türmeniñ aulasın sıpırıp jürmeuşi me edi. Oylap tursañ, bizdiñ papamızdı bul bolşevikterdiñ atıp jiberetinindey bar eken ğoy. Endi Arkaşa sorlını atıp jiberedi. Äkemizdi öltirdi, endi atamdı öltirse... sumdıq-ay. Munı Turarğa qalay aytamın? Bul qutqara alar edi. Biraq dini qattı ğoy. Meni süygeni ras bolsa, köner de».
– Turar, milıy, älden qayda barasıñ? Şayıñdı işseñşi. Men qazir turayın.
– Nataşenka, äure bolma, özim-aq primus qoya salamın, – dep Rısqulov dälizge şığıp ketti.
«Bul qızıl komissarlar sonau köseminen bastap, bäri ot pen sudan ötken. Qara jumısqa aralasudan arlanbaydı. Al bılay qarasañ, qaradan şıqqan demessiñ. Aristokrattıq sipattan da quralaqan emes», – dep Nataşa temir tösekti sıqırlata bir aunap tüsti.
– Men seni äzir ülde men büldege oray almaymın. Men taqıl-tuqıl turmıstıñ adamımın. Al sen ömiri turmıstan tarlıq körmegen jansıñ. Ökinip jürmeysiñ be? – degen Turar.
– Süygeniñe qosılsañ, laşıqtıñ özi peyiş, – degen Nataşa.
Ärine, solay. Süygeniñe qosılmasañ, altınmen aptap, kümispen küptegen, inju-marjanmen baptap, lağıl-gauharmen qaptağan patşa saraylarında da qanşama qasiret bar.
Süygeniñe qosılsañ, qatıqsız qara sudıñ özi şeker men bal. Süymey alğan suludan, süyip alğan sumurın artıq degen.
Bäri ras.
Biraq eñ asıl maqaldıñ özine de ömirdiñ endiretin tüzetpeleri boladı.
Turar men Nataşa ä degende-aq sol tüzetpelerte, oylamağan kedergilerge kezdesti.
Äueli jetim bala joğalıp ketti. Rısqulovtıñ izdetpegen jeri qalmadı. Militsiyä şarlamağan quıs joq. Biraq Türkistan teñiziniñ tolqınınan ineniñ jasuınday şöpşekti qalay izdep tabarsıñ?
Rısqulov özin kinäladı: «balağa äkeñ men şeşeñ tiri eken dep nesi bar? Sol qiyälmen äkesi men şeşesin izdep ketpese neğılsın».
Nataşa da özin kinäladı: «bul üyge men kelmesem, bala qaşıp ketpes edi».
Jetim bala ekeuiniñ kökiregine de tiken bolıp qadalıp, jürekterin sızdattı da qoydı.
Endi kelip, oyda joqta sol jaranıñ üstine Arkaşanıñ janjalı jamaldı.
Arkadiy Prihodko – Merkedegi halıq qozğalısın tunşıqtırğan, qasietti Merke topırağın qanğa böktirgen qandıqol, qatıgez jau. Türkistan general-gubernatorı Kuropatkinniñ tusında rotmistrden polkovnik şenine deyin köterilip, 1916 jılı Merke qazaqtarın qırğanı üşin qasietti Georgiy kresine ie bolğan.
Tulağan Türkistandı qaytadan noqtalamaq bolıp Kerenskiy Orta Aziyäğa general Koroviçenko bastağan äsker jiberip edi, qiyüı ketken ker dünie qalpına qaytıp kelmedi. Koroviçenko Türkistanğa general-gubernator bola almadı.
Polkovnik Arkadiy Prihodko general Koroviçenko qırğınına belsene qatısıp, on jetinşi jıldıñ qırküyeginde Taşkent köterilisşileriniñ qanın tağı tökti. Koroviçenko omaqasa qulap, moynı astına qayırılğan soñ, qaşıp-pısıp, birşama uaqıt közden tasa boldı.
Düniede Arkadiy Prihodko degen ofitser bolğanı, talay türkistandıqtardıñ qanı sonıñ qolımen tögilgeni umıtılıñqırap bara jatqan kezde, sol kişi Prihodko jalğannıñ jarığına qayta şıqtı.
Türkistandağı Keñes ükimetiniñ soğıs komissarı Osipov opasızdıqpen bülik şığarıp, Taşkentte on tört komissardı aldap qolğa tüsirip, atıp jibergen şaqta, sol usoyqınıñ beldi qolşoqparlarınıñ biri Arkadiy Prihodko boldı.
Eki künge juıq sozılğan soğıstan soñ, Osipov bolşevikterden qaşıp qutıldı da, Prihodko qolğa tüsti.
Osipovtıñ osqırınıp jürgeni – TVO-nıñ küşi edi (Turkestanskaya voennaya organizatsiyä). TVO basında bayağı käri general Kondratoviç qalqayıp turğan. Al şın mäninde TVO-nı quırşaqtay oynatıp otırğan ağılşındar, qala berse amerikandıqtar, burınğı qulağan ökimettiñ ökilderi, jergilikti baylar men dinbasıları edi. Olardıñ oy-armanı boyınşa TVO Osipovtıñ qolımen Türkistanda Keñes ökimetin qulatıp, burjuaziyälıq jaña ökimet qurmaq-tın. Ol ökimettiñ tizginin Ulıbritaniyä ustap otırmaq edi. Ündistandı, İrandı, Auğanstandı öz ıqpalına qaratıp, külli Şığıstıñ baylığın maylı jilikşe sorıp jatqan käri arıstan köpten beri Türkistannıñ jılı-jumsağına da qorqau tumsığın saludı armandağan ğoy. Polkovnik Arkadiy Prihodko sol qorqau qulqınnıñ quralı da, qurbanı da edi ğoy. Endi ölim jazasın kütip, türmede otırğan.
* * *
Taşkent aspanı küñirenip barıp, kütir-kütir ete qaldı da, bir sätke dala da, üydiñ işi de appaq bolıp ketti. Jumıstan qaytıp, iñir şayın işip otırğan Turar men Nataşa ekeuiniñ arasında lapıldap ot janğanday boldı da, qas qağım sät sol qudiretti jarıqtan ekeuiniñ de közderi qarığıp, birin-biri buldır munardan äreñ kördi.
Rısqulovqa as dayındap, üydiñ işin kütip-bağuşı Muhsina kempir köne qamzolınıñ omırauın qımtay ustap:
– Bismillya, bismillya! Läy-lyaha-illyalahu! – dep üni şığıñqırap ketti.
Orasan nayzağay oyqastap ötip, artınşa terezeni sabalap, nöser tögip jüre berdi.
Rısqulov işip otırğan şayın qoya salıp, terezege barıp jauınğa süysine qaradı.
– Jaua tüs! Jaua tüs, jarıqtıq! – dedi quanğannan alaqandarın bir-birine ısqılap.
Türkistan aymağına dım tambay qoyğanına qatarınan üş jaz ötken. Sonıñ zardabınan el ğalamat aşarşılıqqa uşırap, aştıq näubet töngen. Munı dinbasılar bolşevikterte jauıp:
– Aqırzaman! – dep baybalamdasıp, jau jağadan alğanda, böri bolıp etekke jarmasıp jatqan.
– Endi egin boladı, el pisikşilikke jetse eken tezirek, – dedi Rısqulov terezeni sabalağan jañbırğa jalbarınğanday keyipte.
Dastarqan basına Rısqulov közi şoqtay jaynap, betinde nur oynap, quana-quana oraldı. Biraq Nataşa kerisinşe jabığıñqı edi. Sonı lezde bayqağan Rısqulov bäyek bolıp:
– Nataşa, auırıp otırğannan sausıñ ba? – dep tiksinip qaldı.
– Joq, Turar, – dedi Nataşa muñlı ünmen. – Men sağan bir jaysız habar aytuğa bata almay otır edim.
– Ol ne? – dep Rısqulov qolındağı pialanı dastarqanğa qoya berdi. «Arturdıñ ölgenin aytatın şığar», – dedi lezde işine şoq tüskendey şoşınıp.
Nataşa aq şäyi oramalmen murnın tartıp, közin sürtti. Birşama tığılıp, bulığıp otırıp, aqırı til qattı.
– Osı uaqıtqa deyin sen mağan, men sağan Arkaşa turalı bir auız söz aytqan emespiz. Biraq sen onı mülde umıtıp ketuiñ mümkin emes... Älde umıttıñ ba?
Rısqulov boyın jinap alıp, şabuılğa atılarday, tez sustandı. Ol şınında da Arkaşa Prihodkonı umıtıp ketken siyäqtı edi. Arkaşa Prihodko düniedegi eñ äsem äyel Nataşanıñ böle atası ekeni esine endi tüsken siyäqtı. «Sonda bul qalay?» – dep, mastıqtan jaña ayığıp, mas kezinde istegen qılıqtarın esine tüsire almay qinalıp otırğan adamnıñ keypi bar jüzinde.
– İä, iä, Arkaşa... Ärine, bilem...
– Bilseñ, sol Arkaşa qazir seniñ tutqınıñ, – dedi Nataşa endi küyrektigin qoyıp, eñsesin tüzep, dauısı nıqtau şığıp.
– Qalayşa?!
– Iri-iri ister arasında, onday usaq-tüyek seniñ köziñe iline bermeui de mümkin, – dedi Nataşa kürsinip alıp, jäudiregen kökpeñbek közderin jalt etkizip bir qarap. – Öletin bala körge jügiredi dep, sorlı Arkadiy äneu jolğı Osipovtıñ oyranına qatısıp, qolğa tüsipti. Mümkin, qatıspağan da şığar, jala şığar, bilmeymin. Qazir türmede otır eken, ölim jazasına kesiletin qauip bar deydi. Turar, janım, qutqara gör Arkadiydi. Qalay dese de, meniñ bauırım ğoy ol!
Nataşa, älgide jarq-jarq etip köz qarıqtırğan nayzağayday lapıldap tura kelip, küyeuin moynınan quşaqtap, bet-auzınan süyip-süyip aldı.
Rısqulov ğajap bir hal keşti.
Burın Nataşağa qaşan da, tipti sonau buldırap qalğan bala kezden ıntıq edi. Bala kezden qalay süyedi? Jas bala äyel zatın süyü degendi tüsine qoya ma? Bala bayğus süyü degendi tüsinbeydi, äldebir qudirettiñ küşimen sezedi. Äytpese on jasqa jetpey jatıp Beatriçege qulay ğaşıq bolğan Dante süyü degendi tüsindi deysiz be? Sol şamalas säbi şağında Lermontov süyü degendi aqılmen tüsindi deysiz be? Älde bul ğajayıp sezim ulı aqındarğa ğana tän şığar?
Al Rısqulov aqın emes qoy. Ol ras, aqın emes. Öleñ jazbağan. Biraq jaqsı jırdı, jaqsı muzıkanı qulay süyetin minezi bar. Köbinese kökiregimen ünsiz än salıp otıratını boladı. Ünsiz öleñ şığarıp otıratını boladı. Pianinonı, dombıra men mandolinanı şeber tarta aladı. Eger zaman onı qaqpaylap küreskerlik jolğa salmasa, Rısqulov mümkin ne muzıkant, ne jazuşı bolar edi.
Memleket qayratkerleriniñ köbisi-aq aqın boladı da, biraq aqındığın jariyälauğa jasqanşaq keledi. Öytkeni sayasi qayratkerliginen göri, aqındığı köptiñ biri ğana bolıp qaluı mümkin. Köp aqınnıñ biri bolğannan göri, sayasi maydanda iri şıqqannıñ özi artıq ta. Aqındıq degen jarıqtıqtıñ eki uşpağı bar: biri – ulılıq, biri – masqaralıq. Ulı bola almağan aqın masqara boladı. Köp aqıldı adamdardıñ öz aqındığın jasıratını sondıqtan.
Kişkentayınan ıntıq bolğan qızı qazir adamnan göri, suretke köbirek uqsaydı. Nataşa qazir oğan Rembrandttıñ Saskiyäsına uqsap köringen. Surettegi suluğa qızığuğa boladı, süysinip, tañday qağıp, suqtanuğa boladı. Biraq ğaşıqtıq tiri janğa arnalğan.
Nöser basılğan. Aspandağı bulttar soğıstan soñ sirep qalğan qolday är-är jerden seldirep körinedi. Batqan künniñ qızılı şalğan seldir-seldir bulttar qaljırap, qansırap turğan tärizdi.
Terezeden köz alıp, aldında otırğan Nataşağa qarap, Rısqulov:
– Qinama, Nataşenka, Arkaşanı qutqaru qolımnan kelmeydi. Kelgen künde de men onday iske bara almaymın, – dedi.
Nataşa tiri adamnan göri, körkem suretke köbirek uqsay tüsti.
«Saskiyä», – dedi işinen Rısqulov.
– Meni şın süygeniñ ras bolsa, barasıñ, – dedi Saskiyänıñ suretine til bitip. – Onı qutqarıp jiberu seniñ qolıñnan keledi. Qutqar. Milıy, ayağıña jığılayın.
Rısqulov qiınnan qiın hal keşti. Şay işkende jipsimegen jazıq mañdayı, qazir terşip ketti. Bayağıda Samarğa oqu izdep barıp, institutke tüse almay, sandalıp jürgende joldas bolğan Aqmar aytqan «Ğaliyäbanu» esine tüsti:
Aq atlasım jitmädä,
Kömeş qayşım utmädä
Un beş yaştan ğaşıq bulıp.
Ğaliyäbanu, suluım, irkem,
Hodaem nasib itmädä.
Ğaliyäbanuınan ayırılıp, qanatı qayırılğan Halildiñ zarı: aq atlası jetpegen, kümis qayşısı ötpegen, on bes jastan ğaşıq bolğan Ğaliyä suludı Qudayım näsip etpegen.
Däl qazir aspan men jerdiñ arasın kernep, dünielik suraq tur; ne käzzap jau Arkaşanı qutqarasıñ, ne bala jastan qulap süygen Nataşadan ayırılasıñ.
– Turar, milıy, nege ündemeysiñ? Meni süygeniñ, meni sıylağanıñ şın bolmadı, jay söz boldı ğoy. Özime de obal joq, sen kütpegen jerden özim kelip etegiñnen ustadım. Qaydan bileyin, qızmettiñ qulı ekeniñdi. Menen göri, bizdiñ mahabbatımızdan göri, sağan qızmet qımbat. Ärine, titteyinen ulıqtardan qorlıq körgen adam özi de ulıq bolğısı keledi. Sol maqsat jolında ol bärin de qurban etedi. Osını da bilmedim-au, men bayğus...
Sulu suret surapıl sözder ayttı. Rısqulovtıñ jüregine tiken qadaldı.
– Qoy, Nataşa, ne dep kettiñ? Men qızmettiñ qulı emes, halıqtıñ qulımın. Al Arkadiy Prihodko bolatın bolsa, halıqtıñ qas jauı. Ol küni keşe, odan burın da halıqtıñ qanın tökken. Eger men oğan ara tüsip, sottan aman alıp qalsam, eki düniede de oñbaymın. Onda jer betinde menen qarabet adam joq. Onda meni ölgenderdiñ de, tirilerdiñ de qarğısı atadı. Basqa ne tileseñ de – tile, biraq bul tilegiñe men bara almaymın. Tipti TürkTsİK-tiñ özi äldeqalay Prihodkonı aqtap jatsa, men oğan qarsı şığamın. Öytkeni Arkadiy Prihodkonıñ qılmısın menen köp biletin adam joq. Solay...
Nataşa – sulu suret birte-birte öşip, buldırap, körinbey ketti de, aq polotno ğana qaldı.
Nataşa kädimgi qolmen ustap, közben köretin, kületin, jılaytın, jüretin, turatın tiri jan emes, bir ğajayıp eles, bir körgen ädemi tüs siyäqtı dir-dir etip barıp, munar-munar sarı sağım arasında bulañdap ketip baradı. Nataşa ädemi, ğajayıp tüs qana siyäqtı.
Bir suñğıla suraq: «Prihodko tiri bolğannan keñes ökimeti qulap qalmaydı ğoy? Bosatıp-aq jibermeysiñ be? Ağasın öltirseñ, bäle qarındasınıñ jüregine muz qatıp qalmay ma? Muz jürekti äyeldiñ qasında qalay jatasıñ?» – dedi.
Iñir qarañğısı men aqşamnıñ arasında suñğıla suraq suñqıldap, jan-jağınan aş qasqırday qamalay tüsti. Rısqulov aua jetpey alqınıp bara jatıp, bastırılıp barıp oyanğanday.
– Joq! – dep ornınan tura berdi.
Äyeli muñayıp otırıp qaldı.
* * *
Quday Tağala bir küni qaraptan qarap otırıp, Ibırayım payğambardı şaqırıp aldı da:
– Balañdı qurbandıqqa şal! – dedi.
Aytıp turğan Jasağan İeñniñ özi. Odan ötip barıp arız aytıp, quldıq uratın eşkim joq. Eşkim joq.
– Jasağan İem, jalğız balamdı alğanşa, özimdi al! – demekşi edi Ibırayım. Biraq ayta almadı. Tili ikemge kelmey qaldı. Payğambar da suñğıla aqıldı adam ğoy: Quday Tağalanıñ auız barmas, oy oralmas qurbandıqtı nege talap etip otırğanın tüsindi: qudirettiñ aytqanı bireu, orındaluı da bireu. Bul rette eki şeşim joq. Jasağannıñ ämiri – jazmıştıñ sızuı. Jazmıştan ozmış joq.
Ibırayım bozım balanı qolınan jetektep tauğa şıqtı. Qadim däuirde bul tau dünieniñ diñgegi edi. Jasağannıñ auılına eñ jaqın jer sol. Kün batuğa quldilap, şığıs qarañ-qurañ tartıp, älem astı ala-qula bolıp turğan kez edi.
Ibırayım äulie saqalı selkildep, tula boyı dir-dir etip jıladı, jarıqtıq. Beykünä bala añ-tañ. Taudıñ basına şıqqanğa quanbay ma eken? Äkesi jılaydı.
– E, bişara balam, tizerlep otır, – dedi.
Bala qızıq körip, tizerlep otıra ketti.
– Köziñdi jum, bayğus balam, – dedi.
Bala jasırınbaq oynap otırğanday, közin tas qılıp jumdı.
– Basıñdı joğarı köterip, moynıñdı soz balam, – dedi.
– Äkem qazir bir keremet körsetpekşi-au, – dedi bala basın kegjite berip.
– Qudayğa quldıq ayt, balam, – dedi.
Quday aspannan bir sıylıq tastaytınday körip, bala: «quldıq, quldıq», – dep jalbarındı.
Äkesi beldiktegi qınnan qılpıp turğan kezdikti suırıp alıp, balanıñ ülbiregen tamağın sipap kerip, bauızdau jerdi izdedi. Balanıñ qıtığı kelip külip jiberdi. Biraq jumğan közin aşqan joq.
– Qimıldama, balam, – dedi.
Bala äne-mine ğajayıp kezeñ keletindey, sonı ürkitip almayın degendey, siresti de qaldı.
Äkesi balanıñ ülbiregen iegin köterip, kezdikti alqımına taqay bergende aspan qarş etip qaq ayırılıp, Quday Tağala ün qattı:
– Toqtat, Ibırayım! – dedi. – Balanı bosat. Ornına bir qoşaqan şal!
Rısqulov Nataşa men Arkaşanıñ arasında turıp, osı bir qadim zaman oqiğasın eske aldı.
Arkaşanı bosatıp jiberu qolınan keler. Sonda Keñes ökimetiniñ zahar jauın jaqtağan bolıp şığasıñ. Küni keşe Taşkentte orasan oyran şığarıp, halıqqa qarsı oq atqan, nebir bozım komissarlardı qırşınınan qiğan zalım Prihodkomen eriksiz sıbaylas bolıp şığa kelesiñ. Arkaşanı bosatsañ, Merkeniñ topırağında süyegi äli şirip ülgirmegen jüzdegen bozdaq körlerinen qañqa qoldarımen alqımınan alar. Netken sumdıq! Sonday sumdıqqa barsa, Rısqulov kim bolmaq?! Seniñ küni keşe Merke köterilisin bastağanıñ, seniñ küni keşe patşa türmesinde pende bolıp otırğanıñ, seniñ küni keşe qolıña qızıl Tu alıp, Äulieatada Keñes ökimetin ornatqanıñ, seniñ bügin bükil Türkistannıñ kembağalın ajaldan qutqarmaq bolıp, kündiz külki, tünde uyqı körmey öz ata-anañ, öz tuğan balañ aştan ölip bara jatqanday, jantalasıp baqqanıñ, seniñ Keñes ökimeti üşin bir şıbınday janıñdı şüberekke tüyip jürgeniñ – bäri-bäri bir tiın.
Sen eger Arkadiy Prihodkonı tutqınnan bosatsañ, o dünieden Rısqul Qızıl Jebege minip kelip, öz qolımen buındırıp, şıbın janıñdı şırqıratar. Ol bir-aq kisilik küşi bar sen turmaq, ayudı da qılqındırıp öltirgen.
Solay, Rısqulov!
Al Arkaşanı bosatpasa...
Arkaşanı bosatpasa, Nataşa joq.
Ne Arkaşanı bosat ta, Nataşamen bol.
Ne Arkaşanı qorğama da, Nataşadan ayırıl.
Jaudı tağdır Rısqulovqa däl büyirden buyırtqan. Sol bayağı Merkeniñ bazarında İlya «payğambardıñ» aytqanı – aytqan. Bükil ömiri är adım attağan sayın ayqas. Tülen türtip, sol bazarda İlya «payğambarğa» bal aştıra qoyar ma? Ärine, balalıq qoy. Äri dese, İlyanıñ jazuı da sandıraq. Biraq ömirde keyde jamannıñ aytqanı kelmeydi, sandırağı keledi.
* * *
Turar Rısqulov Taşkenttegi qızmetine 1918 jılı tamız ayınıñ orta şeninde keldi. Äulieata uezdik atqaru komiteti törağalığın Qabılbek Sarmoldaevqa ötkizdi. Uezdik ökimet basında bolğan segiz-toğız aydıñ işinde qıruar jumıs atqarıldı. Äli atqarılmağan qıruar jumıs qaldı. Buyrıq solay eken, Äulieatanıñ talanttı basşısın Türkistan ökimeti özine şaqırdı. Rısqulov bul kezde nebarı jiırma üştegi jap-jas jigit edi, äli boydaq, üy-jay, otbası degen joq. Bükil Äulieatanı ustağan Rısqulov Taşkentke jalğız şabadanın köterip, jolğa şıqtı. Bul Votintsevtiñ tiri kezi edi. Rısqulovtıñ uezdik emes, respublikalıq masştabtağı adam ekenin tanığan prezident, onı äueli densaulıq saqtau komissarı etip tağayındadı.
Votintsev Rısqulovtı öz kabinetinde qabıldap, respublikanıñ san aluan qiın-qıstau jağdayları turalı äñgimelesip otırğanda, işke hatşı kirip:
–Ağılşın äskeri-diplomatiyälıq elşisi sizdiñ qabıldauıñızdı ötinedi, – dep habarladı.
Rısqulov ketpek bolıp edi, Votintsev:
– Otır, – dedi. – Tiri kapitalisti körgiñ kelmey me? Äsirese onıñ özi ağılşın bolsa... Qızıq qoy. Otır, tıñda.
Kabinetke ekeu kirdi. Biri sarğış mundir kigen polkovnik, biri basına sälde orağan qara murt, qara saqal musılman.
– Polkovnik Frensis Beyli, – dedi polkovnik özin tanıstırıp. – Ulıbritaniyänıñ Qaşqardan kelgen äskeri-diplomatiyälıq elşisimin.
– Han Sahib İftekar Ahmed, – dedi säldeli. – Men tilmaşpın.
Polkovnik – tumandı Albionnan şıqqan aq näsildi ağılşınnan göri, ne türikke, ne irlandıqqa, yaki auğandıqqa köbirek uqsaydı.
Biraq säl kesirli keskini men şoljañdau söz söyleu mäneri ğana onıñ otarşıl näsildiñ tuqımı ekenin tanıtıp turğanday.
– Mister Voy-ten-tsov, – dedi polkovnik äueli erketotay bala qusap ernin türiktendire sozıp, «Votintsev» degen familiyäğa tili kelmey büldire söylep. – Ulıbritaniyä ükimetiniñ atınan jaña Türkistan ükimetin quttıqtauğa ruhsat etiñiz.
Han Sahib audarıp şıqtı.
– Raqmet, Beyli mırza, – dedi urtına kekesin külki Uyalağan İotintsev.
Beyli küysegenin qoya qoyıp, bireuge burılıp qarağan tüyedey Votintsevtiñ aldında otırğan Rısqulovqa kekireye qadalıp qaldı.
Beylidiñ kökeyinde turğan suraqtı aytpay uqqan Votintsev:
– Tanıs bolıñız, Beyli mırza, – dedi Rısqulov jaqqa ıqılas qoyıp. – Komissar Rısqulov. Türkistan Keñestik sotsialistik Respublikası basşılarınıñ biri. Sondıqtan odan jasırın bizde sır da, söz de joq. Ayta beriñiz, qulağımız sizde.
Kömekşi jigit meymandardıñ aldına podnosqa salıp aq şäynek, kişkene qızıl-jasıl şınıayaqtar äkelip qoydı, şaydı quyıp bolıp, özi şığıp ketti.
– O-o! – dep Beyli qoldarın jaya, qasın kere tañ qalıp: Oll rayt! Kaa-ro-şo! – dedi. – Kommunistik Türkistanda şığıstıñ ejelgi qonaqjaylığı saqtalğanı tamaşa... Iqılaspen qabıldağanıñızğa raqmet, mister Voy-ten-tsov, kommunister Türkistanın tağı da quttıqtaymız.
– Al ağılşın generalı Malleson siz aytqanday, «kommunister Türkistanın» basqaşa quttıqtap jatır, – dep qaldı oqıstan Rısqulov. Ädep boyınşa Votintsevtiñ aldın oramau kerek edi. Biraq mına kesirli polkovniktiñ kölgirligine şıday almay ketti.
Polkovnik tük tüsinbegen bolıp ejireye qaldı.
– Siz, ärine, bilesiz, Beyli mırza, ağılşın generalı Malleson qarulı küşpen Türkistan respublikasınıñ Kaspiy aymağına basıp kirdi. Rısqulov joldas sonı aytıp otır, – dedi Notintsev.
– A-a, – dep añğaldana qaldı Beyli. – Malleson ba? Ol avantyurist. Ulıbritaniyä ükimetine onıñ eşqanday qatısı joq. Onıñ armiyäsında birde-bir ağılşın soldatı joq. Bolsa ündiler, auğandıqtar bolar. Malleson... Onıñ arandatu äreketi Ulıbritaniyä ükimetiniñ pärmeninen tuındap jatqan joq.
Osını aytıp bolıp Beyli Rısqulov jaqqa qauiptene burılıp qoydı. «Osı bir qara büldirgi bolmasın» degendey közqarası.
Onıñ bul qarası Rısqulovtıñ nazarınan tıs qalmadı. Tağı bir suraq kömeyine tığılıp turdı, biraq Votintsevtiñ aldın oray bermeyin dep ädep saqtadı, äri dese ol suraqpen Beylidi mülde ürkitip almayın dedi. Äytpese, aytpaqşı edi: «Mister Beyli, Zakaspiyde – Malleson, Siz – Taşkentte. Siz Mallesondı Taşkentten kütip almaqşısız ğoy?» – dep.
Al Votintsevke kelip sälemdesuden burın Beyli Taşkenttegi AQŞ konsulı Treduell mırzağa jolığıp şıqqan. Treduell Türkistanta konsul bolıp Mäskeu arqılı kelgen. Al Beyli mülde basqa taraptan, Qıtay tarapınan, Qaşqar arqılı kelip otır. Sondıqtan Beylige qarağanda Terduelldiñ ökilettigi mığımıraq. Beyli sezikti. AQŞ konsulı Beylige biraz sır ayttı. Türkistanda qazir bolşevikterge qarsı astırtın jumıs jürgizip jatqan eleuli küştiñ biri – TVO. Onıñ basında burınğı patşa generalı Kondratoviç tur. Onıñ qazir qaşqan aqtardan quralğan üş mıñ äskeri bar. Äri dese on bes mıñ äskeri bar Ergeşpen baylanıstı. Ergeş bolatın bolsa, Ferğanadağı ülken küş. Küni keşe «Qoqan avtonomiyäsı» degen ükimetti basqarğan. «Qoqan avtonomiyäsı» Türkistanda bolşevikterge qarsı qurılğan ildäbay ükimet edi. Birinşi premer-ministr qazaq Muhamedjan Tınışbaev boldı. Köp uzamay ol ornınan tüsti de premer-ministr Mustafa Şoqaev boldı. Mustafa Şoqaevtı iterip tastap, ornına osı Ergeş otırdı. Özi ömir sürgen tört-bes aydıñ işinde ükimet basına üş premer-ministr kelip, aqırında Qızıl Armiyänıñ tegeurinine tötep bere almay «Qoqan avtonomiyäsı» quladı. Biraq Ergeş basmaşılıq jolğa tüsti de, qol jinay bastadı.
Treduelldiñ Beylige aytqan Ergeşi sol.
– Sizdiñ eñ alğı mindetiñiz – TVO men Ergeşti qoldau. Solarğa kömek körsetu. TVO men Ergeş köterilse, Mallesonga Taşkentke qaray jol aşıladı, – dedi Treduell Beylige. – Äne sonda Türkistan aqırında Ulıbritaniyänıñ Ündistan, Auğanıstan siyäqtı koloniyäsı bolıp şığa keledi, – dep Treduell keremet keñpeyildilik tanıttı. AQŞ-qa koloniyä keregi joqtay, tutas Türkistandı Angliyäğa op-oñay tartıp otırğan siyäqtı.
– Bolşevik basşılarğa barıp sälemdesip şığıñız, – dedi Treduell Beylige qamqorlıq aytıp. – Kim bilgen, bir kezde olar otırğan kabinette eñ kemi ministr bolıp siz otırarsız. Bolaşaq kabinetiñizben osı bastan tanısıp qoyğanıñız nışanğa jaqsı, – dep, Treduell jup-juan qara sigardı burq-burq tartıp qoyıp, qarq-qarq küldi.
Mine, endi Beyli Qızıl Türkistan prezidentiniñ kabinetinde otır. Qabırğada iluli turğan Karl Marks pen Leninniñ portretteri Beylidiñ ne oylap otırğanın bilip qoyğanday buğan miz baqpay qaraydı. Beyli ol portretterden közin tez taydırıp äketti.
Onıñ esesine tiri közderge uşırastı. Äsirese qaratorı komissardıñ altın jiek közildiriginiñ ar jağınan öñmeninen öter, qanjarday ötkir, qara közder qaraydı. Öte jaysız közqaras. Beyli neğurlım pañsız, şoljañ söyleuge tırısıp:
– Keşiriñiz, mister komissar,–dep Rısqulovqa til qattı. – Siz orısşa taza söylegeniñizge qarağanda, sirä, orısşa oqığan bolarsız.
– İä, durıs aytasız, – dedi Rısqulov.
– Balaların orısşa oqıtu, tek baylardıñ ğana qolınan kelgen ğoy. Siz, sirä, üstem tap otbasınan bolarsız. Oqudı Peterburgte tämämdadıñız ba?
Votintsev mırs-mırs küldi. Beyli şamdanıp qalğanday boldı.
– Köñiliñizge almañız, Beyli mırza, – dedi Votintsev, – äşeyin, surağıñız qızıqtau. Rısqulov joldas siñiri şıqqan kedeydiñ balası. Patşağa qarsı şıqqanı üşin äkesi Sibirge katorgağa aydalğan. Al Rısqulov joldas bolsa...
– Türmede oqıp sauatın aşqan, – dep Votintsev üşin Rısqulov jauap berdi.
– O-o! – dep Beyli qasın kerip, basın jay ğana salmaqpen izedi. – Professional revolyutsioner. Oll rayt! Men jazuşı bolsam, sizdiñ ömiriñizden roman jazar edim.
– Onday ıqılasıñızğa raqmet, mister Beyli, – dedi Rısqulov reti kelgen sözdi öltirip almayın dep. – Jazuşısı tabılsa, sizdiñ osı saparıñız da romanğa bergisiz bolar: Ündistan – İran – Auğan – Sintszyan – Türkistan.
Beyli borday appaq bolıp, bir tamşı qanı qalmay, quarıp bara jattı.
– Meniñ munday marşrutpen jürgenim sizge qaydan belgili? – dedi ol esin jiıp alıp.
– Logika aytadı. Siz Qaşqarğa, ärine, Auğan arqılı, Auğanğa – İran arqılı, al İranğa Ündistannan kele alasız. General Malleson da Ündistannan şıqqan joq pa?
– Joq, men eşqanday Mallesondı bilmeymin. Meniñ maqsatım – beybitşilik maqsat. Jaña Türkistan men Angliyä arasında meylinşe dostıq qatınas ornatu. Türkistan buğan Mäskeu ruqsatınsız da ıqtiyärlı dep oylaymın. – Beyli araşa tilegendey Votintsevke mölie qaradı. Äu bastağı şoljañdığı lezde tıyılğan.
– Jä, kelgen şaruañızdı ayta otırıñız, – dedi Votintsev äñgime bağıtın özgertip.
– Alğaşqı tilek. Ulıbritaniyä jas Türkistannan mınanı qalaydı: Türkistan Germaniyäğa maqta satpasa eken. Maqta degen strategiyälıq ülken küş qoy. Maqta berip Germaniyänı küşeytip alsañızdar, erteñ Reseyge qayta şabuıldamasın qaydan bilesizder? Al äzirge Türkistan Reseyden mülde bölektene qoyğan joq qoy. Äri dese Türkistan ökimeti mister Votintsev qolında.
– Ökimet basında Votintsev otırğanına meñzeuiñiz beker, – dedi söz kezegin Votintsev ilip äketip. – Votintsev bügin ğana prezident. Erteñ bul orınğa Türkistan halıqtarınıñ eñ talanttı ökili otıradı. Äri dese Votintsev – bükil Türkistannıñ jeke-dara qojası emes, munda TürkTsİK bar. Sonıñ bir müşesi mına aldıñızda otırğan Rısqulov. Al Germaniyäğa maqta satu-satpaudı da Votintsev emes, TürkTsİK şeşedi. Tağı ne tilegiñiz bar?
– Endigi tilek: meniñ mundağı diplomattıq jumısıma tiisti jağday jasalsa bolğanı, – dep juasıdı Beyli.
– Bizge kelgen adal nietti diplomattıñ qay-qaysısına da jağday jasaladı, – dedi Votintsev osımen äñgime tämäm degendey nığarlay söylep.
Pojovnik Beyli umıtıp qalmayın degendey Votintsevke, onan soñ Rısqulovqa tağı bir nazar tastadı. «Ekeuiñniñ de basıñdı kesip alar ma edi» degen oydıñ jazuı közderinen jarq-jurq ete qaldı. Keşikpey ol bul oyına jarım-jartılay jetti de.
* * *
Qannıñ iisi şıqqan jerge jer tübinen aldımen quzğın qarğa jetedi. Türkistanda qan az tögilgen joq, äli de tögilip jatır. Onıñ köbirek tögiluine polkovnik Beyli de sebepker boldı. Ä degennen-aq ÇK-nıñ izine tüsken. Beylidiñ adımı qısqardı. Biraq jırındı jansız keñestik Türkistannıñ jaularımen auız jalasıp ta ülgirdi. TVO-nıñ kösemi general Kondratoviçti tauıp alıp, jasırın jalğasqan. Käri general arqılı bolşevikterdiñ soğıs komissarı Osipovpen sıbırlasıp ülgirgen.
Osipovke qattı tapsırğan: eñ aldımen komissarlardıñ közin qurt. Äsirese Votintsev pen Rısqulovtıñ basın al dep.
Osipov ısıldağan: mağan kömek kerek. Qaru kerek, aqşa kerek, äsker özimizde bar degen.
Beyli onıñ aytqanın orındap, general Kondratoviçke köp aqşa berdi. Biraq bäleniñ bäri sol aqşadan şıqtı. Kondratoviç älgi mol qarjığa jergilikti halıqtan attar satıp ala bastağan. On emes, jüz emes, jüzdep, üyir-üyirimen aydağan. ÇK-nıñ da közi bar. «Bul käri general munşama jılqını qaytedi demey me? Älde, Keñestik Türkistanda mıñ jılqı aydağan bay bolğısı keldi me eken? Ärine, kontrrevolyutsiyä äskeri üşin jinalğan jılqı.
TVO-nıñ söytip talqanı şığıp, tämam bolğan. Beyli bet perdesi aşılıp qalar bolğan soñ, qaşıp-pısıp, jasırın jayğa köşken.
TVO qirağanmen, äupirimmen Osipov aman qaldı. TVO-nıñ kösemderiniñ biri bola tura, ol kommunistik biletin tös qaltasında saqtap, Türkistan Keñestik Respublikasınıñ soğıs ministri qızmetinde qılşıldap turğan däuren edi.
* * *
Oyran salardıñ aldında komissar Osipov erekşe bir halge tüsip, eski aruaqtarğa sıyınarday bolıp, dindarlıq ädetten ada jürse de, özinen-özi teñselip, Gubernator bağına keldi. Qañtardıñ ayazı şım-şım tistelegen qızğılt säuleli keş edi.
1881 jıldıñ 1-naurızında alıstağı Peterburgte patşanı atıp öltirdi. Sol-sol eken general-gubernator fon Kaufman tösek tartıp jatıp qaldı. 1867 jıldan beri Türkistan tağınan tüspey kele jatqan, Türkistannıñ patşası atanğan gubernator sol jatqannan tura almadı. Patşa öliminen keyin, sirä, bul düniede bayandıq joq, endi ömir sürude ne mağına bar dep birjolata tüñilgen bolu kerek. Öleriniñ aldında ösiet qaldıradı: «Meni osında, yağni Taşkentte jerleñder. Bul jer – nağız orıstıñ jeri ekenin, ärbir orıs bul jerdi jastanuğa arlanbaytının bilsin jurttıñ bäri...» – dep ketti. Öle jatsa da otarşıldıq minezden arıla almay, Türkistan jerin şeñgeldey quladı.
Fon Kaufmandı sonda osı baqtıñ işine äkelip jerledi. Körge tüsirerdiñ aldında episkop psaltır oqıdı. Tipti bir imam musılmanşa quran oqıp zarladı. Qurandı orıstıñ qudayı qabıl ala ma, joq pa, kim bilsin, biraq musılman dininiñ qoşqarları müyizderi sırqırağanday, säldelerin ustap, közderin jumıp, qattı teñseldi.
Keyinnen Taşkentte Spassko-Preobrajenskiy soborı salınıp bitken soñ, fon Kaufmannıñ denesin qazıp alıp, sobordıñ irgesine qoydı. Al burınğı molanıñ ornına eskertkiş turğızılğan.
Komissar Osipov Taşkentke sirek keletin şırt-şırt ayazğa qaramastan, sol eskertkiştiñ janındağı orındıqqa şalqalay tüsip, köp otırdı.
Ne boldı? Älde eki general-gubernatordıñ aruağına siındı ma? Älde özin bolaşaq general-gubernatordıñ rölinde körip, köz aldına neler bir ğajayıp elester keldi me?
Osipov Türkistandı bilegen general-gubernatorlardı tizbektep köz aldınan ötkizedi, fon Kaufmannan keyin äygili Mihail Grigoreviç Çernyäev boldı. Bul Türkistandı jaulap aluşı ataqtı general bolatın. Biraq Çernyäev – burınğı Çernyäev emes edi, bir-eki jıl turdı da sırqattanıp, general-gubernatorlıqtı fon Rozenbah degenge qoldan berdi. Asılı Çernyäev märt jigit bolğan. Jartı patşalıqtıñ tağın qoldan beru üşin de dät kerek.
Fon Rozenbahtan keyin baron Vtebskiy, general Duhovskiy, general İvanov, general Tevyaşev, general Subotin, general Grodekov, general Mişenko, general Samsonov, eñ soñğı general Kuropatkin keldi. General Koroviçenko bolayın dep bola almay qaldı. Bolşevikter kesir jasadı.
Osipov Türkistan tarihında on üşinşi general-gubernator bola ala ma, bola almay ma, onı bügingi tün şeşedi. Qañtardıñ on toğızınan jiırmasına auısıp bara jatqan tün.
Bultsız bozğılt aspannıñ jambasınan şaqşiyä şanşılıp bir juldız köterildi.
Komissar Osipov dür silkinip ornınan turdı.
Odan arğı qayğılı jağday belgili. Osipov Türkistan respublikasınıñ on tört basşısın atıp tastadı da, Taşkentte soyqan bastadı. Osipovqa dem beruşilerdiñ aytuı boyınşa, Taşkentti ayaz qısqan sol bir qañtar tünine qaray Orınbordan Dutov, Jetisudan Annenkov, Ferğanadan Ergeş, Aşğabadtan ağılşındar jappay şabuılğa şığıp, pärmendi birtutas qimılmen Türkistandağı Keñes ükimeti qulauı kerek edi. Bul qimıldıñ şeşuşi kindik tusı osı Osipov bolatın. Osipov bülikti bastauın bastağanmen, uädeli kömek Orınbordan da, Jetisudan da, Ferğanadan da, Aşğabadtan da jedel kele qoymadı. Barlıq maydanda da revolyutsiyä jauları qan qusıp, Qızıl Armiyä tegeurinine tötep bere almay, toz-toz bolıp jattı. Al Osipov mas-qarapaz qaşqın boldı da, onıñ tirekteriniñ biri Arkadiy Prihodko qolğa tüsti.
* * *
– Soñğı kezde qabağıñ kirbiñ, – dedi Nataşa jumıstan keş kaytqan küyeuin kütip alıp, esik aşıp turıp. – Älde qızmette jağdaysız närseler bolıp jür me?
– Joq, – dedi Rısqulov Nataşanı betinen süyip. Nataşa da osı ıqılasqa oray küyeuimen jumıstan soñ kezdesip, esik aşqan sayın, jarınıñ ernine appaq betin tosatın. Rısqulov osı ülbiregen, nurlanıp turatın betti tuñğış ret süyerdey ıntığa, quşırlana öbetin.
– Joq, Nataşa, qızmette bäri jaqsı. Tek oyımnan Artur şıqpay qoydı. Beyşara bala şınnan ölip qaldı ma? Äytpese bir habarı şığatın uaqıt boldı ğoy.
Nataşa közin muñ şalıp barıp, kürsinip saldı.
– Bauır degen sol, Turar. Al meniñ halimdi tüsinbeysiñ, tüsingiñ kelmeydi. Kişkentay Artur sağan qanday qımbat bolsa, Arkaşa da mağan sonday ğoy. Janıñ aşıp qolıñnıñ uşın bermediñ ğoy.
– Artur men Arkaşanı salıstırğanıñ beker-aq. Eger Arkaşanıñ ornında Artur bolsa, onı tribunal sottauın men özim talap eter edim, – dep Rısqulov Nataşanı şaşınan sipamaqşı edi, Nataşa basın jay ğana burıp äketti.
Äyeldiñ keudesi ünsiz şırıldağanday boldı. Keudedegi bir qusa-nalanıñ şarasız jası jaquttay jasıl közden mölt-mölt tamıp ta ketti. Nataşa betin sürtip, terezege tayanıp, dalağa qaradı. Köktemniñ özi şildege bergisiz Taşkenttiñ küni qızdırğan terezeniñ äyneginen äli de jılılıq tabı bilinedi. Ötken jıldardıñ qurğaqşılığında qurap qalğan tal-daraq, mäue ağaştar ötkenniñ esesin qayırıp alğısı kelgendey, biıl äsire japıraqtap, äsire şeşek jarıp, toqtıqtan sıñsıp tur.
Jüregi tüskir şım-şım şanşidı.
Rısqulov kelinşektiñ susıldap tömen tögilip, aş beline tüsip turğan aqsarı şaşınan alaqanı küyip qalatınday aqırın abaylap qana sipaladı, Natalya süp-süyir sausağımen äynektiñ betin sızğıladı. Ündegen joq. Jaquttay jasıl közden jas tamşılap, aşañ qızıl şiedey oymaq erinniñ iirimine barıp ayaldaydı. Natalya älgi jastı közden sürtpey, erniniñ iiriminen ilip alıp tastap tur.
Ätteñ dünie, qanatı qayırılğan qayran dünie. Erkin kösilip şarıqtauğa bir qanatıñdı kötere berseñ, bir qanatıñ salbırap qaladı. Bir armanğa qol jete berse, bir kesapat köldeneñ turadı. Kökten izdegeni jerden tabılıp, köp jıl boyı kökeyinen ketpey qoyğan süygeni özi izdep kelgende, arada aylar ötpey jatıp, köñilge qayau, kökirekke sızat tüskeni qalay? Jürektiñ qayta sızdağanı nesi? Şınnan Arkaşa kesiri kerdeñdep ketpek pe? Sonda Nataşa munı şın süymegeni me? Şın süymese, onı kim qıstaydı? Öz erkimen, öz ayağımen keldi ğoy. Älde Rısqulovtıñ özin emes, mansabın qalap keldi me? Olay deyin dese, Rısqulovtan basqa da lauazımdar bar ğoy. Natalya sındı sulu kimdi de bolsa ıntıqtırar. Kökireginde judırıqtay et jüregi bar erkek oğan bir burılıp, suqtanbay qarap öte almas.
Sabauday qayqı kirpikke ilingen jas naurız ayınıñ jaña tebindegen jasıl köginiñ uşına ilinip turğan tañğı şıq siyäqtı.
Natalyanı da tüsinuge boladı. Qanşa jau bolsa da, bauırdıñ atı bauır ğoy.
Sonı bile tura Rısqulov ayttı:
– Men bul iske aralasa almaymın, – dedi.
– Bilmeymin, – dedi Nataşa burılmastan alageuim dalağa qarap turıp, – aralasqıñ da kelmeydi. Meyli, sen kirispey-aq qoy, Turar. Biraq men basqa amalın qarastıramın.
– Qanday amal ol, Nataşa?
– Onı endi özim bilemin, süyiktim. Bolşevikterdiñ bäriniñ birdey jürekteri qansıp qalmağan şığar. Meniñ halimdi tüsinip, aramızda qulaq asatın bireu tabılatın şığar, – dedi äyeli endi jasın tıyıp, közin sürtip, eñsesin jiıp alıp.
Bul auır söz edi. Rısqulovtıñ «qañsığan» jüregi şım-şım sızdap barıp basıldı. «Qatelesesiñ, meniñ jüregim, sen oylağanday tas emes», – dep aytuğa oqtaldı da, aytpadı. Qarsı dau üdep ketetinin tüsindi. Tek:
– Revolyutsiyänıñ eñ qaterli jauı Arkadiy Prihodkonı eşqanday bolşevik bosata almaydı, – dedi.
– Körermiz, – dedi kelinşegi.
Ökinişti-aq. Qaptağan qalıñ toptı jalındı sözderimen talay ret uyıta, ilandıra bilgen Rısqulov bul jolı süygen jarın sendire de, köndire de almadı. Ekeui o basta-aq, jazmıştan bir-birine arnap jaratılğanday bolsa dağı, ekeuiniñ jüregi de bir-birine ıntığa soqsa dağı, million jılda bir ret birine-biri janay ötetin juldızdar siyäqtı ekeuiniñ jolı eki jaqqa qiıstap bara jattı.
Juldızdar bir-birimen million jılda bir ret janasıp ötkende ekeui biriguge zarığa umtılıp, tartılıs küşiniñ zañına januşıra qarsı şığıp, tänderin jaralauğa deyin baradı. Biraq arqansız, belgisiz ulı küş eki juldızdı eki jaqqa süyrep alıp ketedi. Juldızdar jüreginde jara qaladı. Jara äueli ot bolıp janadı. Birte-birte suınıp, qatpar-qatpar taular payda boladı. Bizdiñ jarıqtıq Jer-Anamız da milliard jıl köleminde äldeneşe ret sonday ıntızarlıq azabın bastan keşken. Alataular, Qarataular mahabbat qasiretiniñ perzentteri.
Rısqulov pen Kolosovskaya ekeuin eki jaqqa bir düley küş ajıratıp äketip bara jattı. Ajıramasqa Rısqulovtıñ bir ğana sözi jetip jatır edi, ol onı aytpadı. «Prihodko degendi bosatıp jiberiñder!» – dep aytuğa qudireti jetip tursa da aytpadı. Aytılmağan bir auız söz onı, tek mahabbat sarsañına ğana emes, maşaqat sarsañına da saldı da qoydı.
Adaldığına qaray aramdıq aldınan tağı şıqtı.
Tağdır oğan tañdau usındı.
Qaysısın qalaysıñ? – dedi.
Qaysısın qalasa da qurbandıqqa uşıraydı.
Revolyutsiyä müddesi qımbat pa?
Süygen sulu jarıñ qımbat pa?
Bayağıda Rısqul äkesi ayta beruşi edi: «Taspen japalaqtı ursañ da japalaq öledi, japalaqpen tastı ursañ da japalaq öledi», – dep.
Rısqulov – japalaq emes, ärine.
Biraq ornı tolmas oysırağan qurbandıqtıñ bolatını aydan da anıq edi.
VII
Taşkentke jaymaşuaq köktem köp qonaqtamas. Köktemniñ özi mamırğa ilige şildege bergisiz aptap bastaladı. Örik pen alma güldeui burq etip lezde qozıp, az kün qızıqtı armansız şalqıp ötkizgisi kelgendey, sol gülder aqtarıla ağıl-tegil däurendeydi de tez qursaq köterip, analıq jayğa auısıp, tügin tastaydı.
Rısqulov pen Kobozev qumalaqtay tüyin baylağan alma baudıñ işin köp araladı.
– Bul baudıñ är alma ağaşı mağan tanıs, Petr Alekseeviç, buğan nanasız ba? – dedi Rısqulov.
Kobozov burıl şalğan saqalın sipalap, kökşil közderi külimdep turıp:
– Rısqulov aytsa senemiz de, – dep jımidı. – Onda bul baqqa jii keletin bolğanıñız ğoy.
– Bul bauda soñğı ret bolğanımnan beri tört jıl ötip ketipti. Tört jıl. Tört ğasırlıqqa tatırlıqtay.
Rısqulovtıñ altın jiek döñgelek äynektiñ ar jağındağı közderi äldeqayda alısqa qadalıp, aulaqtı şolıp ketti.
– Qızıq eken, – dedi Kobozev.
– İä, Petr Alekseeviç, osıdan tört jıl burın men osı baudıñ bağbanı edim.
– Oho, Siz eñ beybit jumıstıñ mamanı boldıñız ğoy onda!
– Onıñız ras, Petr Alekseeviç, meniñ mamandığım – öte bir imandı mamandıq edi. Jerge bir şıbıq şanşıp, sonı mäpelep ösirip, mäuesin alğan adamdı men säuletti ğimarat turğızğan arhitektordan, ğumırlı simfoniyä jazğan kompozitordan kem körmeymin. Bağban adam aqınmen ağayındas. Amal ne, arpalıs jolına tüsip kettim de, bau-baqşa tirşiliginen qol üzip qaldım.
– Turar Rısquloviç, ökinişiñiz qattı. Sonda qalay, öziñiz aytqanday, «arpalıs jolın» imansız dep oylaysız ba? – dep küldi Kobozev.
– Joq, ärine, Petr Alekseeviç, 1915 jılı men mına Taşkenttegi pedagogika institutına oquğa tüstim. İnstituttan göri, marksistik üyirmedegi oquım köbirek boldı. Aqşa tabu üşin özimniñ Pişpekte tehnikum bitirip alğan mamandığım boyınşa osı Qıbıraydağı ataqtı bay Taşpulat degen kisige jalğa turıp, bağban boldım. Al 1916 jılı ult-azattıq qozğalısı bastalısımen maydanğa aralastım. Arpalıs jolın qalap aldım.
– Söytip... bağbandıqtı qoydıñız.
– Körip tursız, Petr Alekseeviç.
– Siz jiırma bes desyatina jerdi ğana emes, bükil Türkistandı bau-baqşağa aynaldırıp jatqanıñızdı sezesiz be, Turar Rısquloviç? Siz endi bas bağbansız.
– Raqmet, Petr Alekseeviç, biraq men marapat süymeytin adammın.
– Keşiriñiz, Turar Rısquloviç. Men sizden jas jağınan äldeqayda ülken adammın. Kölgirsu meniñ de ädetimde joq. Jäne sizge jağınayın degen de nietim emes. Ne üşin? İä, bul äñgimeni qoyayıq. Al sonda mına baudıñ iesi, älgi siz aytqan...
– Taşpulat.
– İä, sol kisi qayda?
– Jer memleket menşigine ötkizilgen, Taşpulat qaşqan. Basmaşılarğa qosıldı degen söz bar. Al munda qazir jetim balalar pansionatın uyımdastırğanbız.
– Bäse, balalardıñ şuıldağan dausı şığadı. Bular kim deymin?
– Äzirşe tört jıldıq mektebi bar.
Bul ekeuiniñ oñaşa äñgimesine aralaspay, ädep saqtağan kömekşi jigit aulaqta, alma ağaştıñ birine süyenip, jan-jağına qarap qoyıp, naganın tazalap otır. Kömekşi Läziz mına eki komissardıñ qauipsizdigine jauapker.
Qos komissar baudı aralap jürip, endi jan-jağı tuyıq, biik şarbaqpen qorşalğan ülken üyge bet alğanın körip, Läziz de ornınan qozğalıp, naganın jambas qabına sala-mala komissarlardıñ sırtın oray jürdi.
Taşpulat baydıñ udayı jabıq turatın eñseli kök darbazası bul jolı ayqara aşulı eken. Kök darbaza Rısqulovqa äbden tanıs. Osı biik qaqpanıñ ar jağında burın basqaşa tirşilik bar bolatın. Taşpulat baydıñ şañırağı şayqalmastay, tuğırtası mızğımastay edi. Emennen soqqan kök darbazanıñ ar jağına näubet ataulı öte almastay bekem edi-au.
Bul da bir orta ğasırdağı Europa baylarınıñ bekinisindey jan-jağı qımtaulı, jau ala almas qamal siyäqtı edi. Ülken üy men äulijaydıñ turğan jeri döñes te, jan-jağı eñis keledi. Tüstik jaq irgesinen Şırşıqtıñ suı Sırdariyäğa barıp qosıluğa aptığıp, alqınıp ağıp jatadı. Şırşıqbası asqar-asqartaulardan şığadı. Talas Alatau, Ögemge aynalıp, Alayğa qaray burılğan, qısı-jazı jasıl jännat bolıp jatatın jadıra dünieden bastau aladı. Taşpulat üyi turğan döñesten, äsirese tañ mezgilinde Alatau, Alay şıñdarı almas tajdıñ tasınday jarqırap körinip turadı.
Sol zañğar taular qanşa tursa, Taşpulat äuleti de dauıl şayqamay sonşa turatınday köriner edi-au.
Endi qazir Taşpulat bay sol taulardıñ qiyä-qiyä tastarın tasalap, bandılarğa qosılıp, qanjarın qayrap jür.
Qanjardı ol qolınan kelse, aldımen Rısqulovqa qadar edi. Dünie hali san qilı. Kim oylağan? Taşpulat bayğa uaqıtşa jalğa turıp, bau-baqşasın kütip jürgen keşegi jarlı student künderdiñ küninde Türkistan basşılarınıñ biri bolıp, baylardıñ jerin ekspropriatsiyälau dekretine qol qoyatının Taşpulat qajı qaydan bilgen.
1915 jılı köktemde Taşpulat bayğa kelip jaldanğan eki student edi. Biri – qazaq Turar Rısqulov, biri – özbek Läziz Osmanov.
Endi ekeui de qojasız üydiñ äulisinde alşañ-alşañ basadı. Qastarında Mäskeuden kelgen tötenşe komissar jäne bar.
Rısqulov Kobozevti umıtıp ketkendey özgerip sala berdi. Komissardı qarsı aluğa aulada tizilip sapqa turğan eki jüz balanıñ işinen äldekimdi izdegendey ärqaysısınıñ betine üñile qarap keledi. Balalarğa kileñ kökala jağalı matroska kigizip qoyıptı. Bäriniñ şaşı tıqır, şetinen küzep tastaptı. Sondıqtan bolar, bäri bir qalıptan şıqqanday bir-birine uqsas.
Pansionattıñ bastığı men tärbieşiler asıp-sasıp, keybireuleriniñ jıltırağan murındarın öz oramaldarımen sürtip, jağaların tüzep, köylekteriniñ salbırağan etekterin şalbarlandırıp-aq bezildep jür. Şalbar degen döreki qara suknodan tigilgen eken. Tüyeniñ kön terisindey qap-qalıñ. Keybireuiniñ mıqınına şaq emes, sıpırılıp tüseyin dep tur. Onı bala bayğus ışqırınan ustap alıp, köterip tur.
Rısqulov birinşi şäkirttiñ basınan sipay bergende, bala kirpiniñ tikenegindey tikireygen tıqır şaş alaqanın tız etkizdi. Aşı tızıl emes, auırtpaytın, jüregiñdi şım etkizetin meyirli tızıl. Joğalıp ketken Arturdıñ basın sipap turğanday körinedi.
– Qaydan keldiñ? – dep suraydı Rısqulov balağa eñkeyip.
– Arıstan, – deydi bala.
– Sen qaydan keldiñ, aynalayın?
– Aqmeşitten.
– Sen şe?
– Namangannan.
– Sen?
– Jızaqtan.
– Sen?
– Şımbaydan.
– Sen?
– Şarjaudan.
– Sen?
– Äulieatadan.
Rısqulov onıñ betine qaraydı da, kelesi balağa burıladı. Qayırıla berip:
– Artur degen balanı bilmeysiñ be? – deydi.
– Joq, – dep bala basın şayqaydı.
– Sen?
– Pişpekten.
«Türkistannıñ tört burışınan tügel jinalğan eken-au. Tutas Türkistan. Türkistannıñ bolaşağı – osılar».
Rısqulov pansionat bastığına şuğıl burılıp:
– Pansionatqa at qoydıñızdar ma? – dedi.
– Joq, joldas Rısqulov... – Kümiljiñkirep turıp. – Eger TsİK qarsı bolmasa, Siz qarsı bolmasañız, Rısqulov atındağı pansionat dep atasaq... Öytkeni bul özi tikeley Sizdiñ kömegiñizben uyımdastı ğoy, – dep edi.
– Durıs, – dedi Kobozev.
– Raqmet, Petr Alekseeviç, – dedi Rısqulov. – Endi meni tıñdasañızdar. Qarañızdarşı, – dep sapta turğandardı meñzedi. Ülken kisiler saptı bastan-ayaq tağı süzip şıqtı. Kileñ tunjır tüster, kileñ ızğarlı közder, mına dünie bular tua salısımen äldenelerin tartıp alğanday, äldekimde öşteri ketkendey kijinisi bar keypi-kelbetterinde. – Kördiñizder me, – dedi Rısqulov ülkenderge burılıp,–Türkistan osı. Jaña men qaydan keldiñder dep beker surağan joqpın. Osında Türkistannıñ tört közi tügel: qazağı da bar, özbegi de bar, qaraqalpağı da bar, qırğızı men türikmeni de bar, orısı da tur, täjik te tur. Tağı kim bar?
– Tatar da bar, – dedi pansionat direktorı.
– İä, internatsionaldı birtutas Türkistan degen osı. Sondıqtan meniñ usınısım: pansionat atın «Jas Türkistan» dep qoyu kerek.
«Bul qalay?» – degendey Rısqulov jan-jağına qaradı.
– Durıs!
– Durıs! – desti özgeleri.
– Balalar, bauırlarım! – dedi Rısqulov endi nazarın jetkinşekterge burıp, – Sender qabırğalarıñ qatpay jatıp qarındarıñ aştı, ata-analarıñ aşarşılıqqa uşıradı. Olardı sender umıtpañdar. Ärqaysıñnıñ äkeñ bolğan, şeşeñ bolğan. Umıtpañdar olardı! Atı-jönin umıtpañdar. Tek öz äkeñniñ atımen jazıl. Tuğan jeriñdi, tuğan auılıñdı, qıstağıñdı umıtpa! Al endigi äke-şeşeñ osı pansionat. Otanıñ da osı. Onıñ atı – «Jas Türkistan». Uqtıñdar ma?
– İä, iä!
– Da, da! – dep şırılday şıqqan dauıstar Şırşıq boyınan şırqau biikke köterilip, lek-lek tasqındap barıp basıldı.
Kobozev pen Rısqulov «Jas Türkistandıqtarmen» birge tüski tamaqqa otırdı. Taşpulat bay üy-jaydı molınan pişken. Eki jüz bala äulisine tügel sıyıp ketedi. Bastırma astında uzınnan-uzaq soqqan jabayı üsteli, baydıñ quıs-quıs, «işkäri, «tışqarı» dep atalatın bulım-bulım bölmeleri de jetedi.
Bastırma astındağı uzın üstel äri tamaqtanatın, äri sabaqtanatın sınıp esepti.
Aspaz äyel men onıñ kömekşi balaları qalayı tostağandarğa şelekten sorpa qUya bastadı. Äyel qurmetti qonaqtarğa sorpa berer-bermesin bilmey irkilip edi, Rısqulov:
– Bizge de, – dep tostağan tostı.
Sorpa degeni qara suğa qaynatqan kilka balıq eken. Kesir bolmasın, itke berse işkisiz.
Balalardıñ qalayı qasıqtarı saqır-suqır, jarq-jurq etip, qalayı ıdıstağı qalayı tüstes sudan şınaşaqtay-şınaşaqtay balıqtardı qayqañ-qayqañ suırıp alıp şığıp jattı. Keybir zımiyändarı, ülkender qayter eken dep, meymandar jaqqa qaraydı. Sonı añğarğan Rısqulov pen Kobozev bir-birine qarap alıp, tañdayların taqıldata tamsanıp qoyıp, älgi «bal tatığan balıq sorpasın» soraptay soqtı. Tuzdalğan aşı balıqtıñ auızdı ayazday qarığanına qaramastan, jalap-juqtap, tipti tärelkede qalğan juğındını basına kötere jutıp qoydı.
Rısqulov oramalmen auzı-basın sürtip bolıp:
– Qalay, balaqaylar, toydıñdar ma? – dep qaldı.
Özderimen birge märtebeli meymandardıñ dastarqandas bolğanına riza bolğan keybir estileri:
– Toydıq, toydıq, – dedi. Köbi tomsırayıp qaldı.
– Şıdañdar, balaqaylar. Az künde astıq pisedi. Aşınğan qarın toyınar, aşılğan etek jabılar, aynalayındar, şıdañdar. Oqularıñdı jaqsı oqıñdar, – dep ornınan turdı.
Bılay şığa bere pansionat direktorına Rısqulov:
– Mäz emes eken, – dedi.
Anau şarasızdıq keyip añdatıp, eki qolın jaydı.
– Barı osı, joldas Rısqulov. Kaspiydiñ kilkasına da şükirşilik dep otırmız. Ağartu komissariatınıñ bergeni sol.
– Balalarğa tım bolmasa kökönis berseñizşi. Äzirşe nan joq, al atqulaq pen raugaş, şalqan pisti ğoy... Mına bökterlerde ne köp, qozıquyrıq köp. Jaraydı, azıq-tülik komissariatımen özim söyleseyin. Kömektesemiz. «Jas Türkistan» pansionatı respublika qamqorlığında boluğa tiis,–dedi Rısqulov qoştasarda.
Artur bulardıñ arasında joq. Onı burınnan biledi. Surau saldırğan. Joq bolıp şıqqan. Bile tura, äyteuir bir üzilmegen ümit ünsiz izdep, ünsiz ayqaylaydı. Artur jauap qatpaydı. Rısqulov üşin mınalardıñ bäri Artur. «Aman bolıñdar, adam bolıñdar!» – dep tiledi. Biraq bauırdıñ atı bauır ğoy. Jüregi bar bolğır sızdap turıp aldı.
Jolğa şığar aldında, döñeste turıp, Rısqulov aqbas taular jaqqa tağı da köz qadadı. Alıstan munartıp köringen taular jasıl muhitta jüzip bara jatqan aq jelkendi kemelerdey teñseledi. Muhit qiırınan ağarañdap köringen aq jelkendey sağınıştı, muñdı äuen qayda bar? Ümit düniesi sol. Artur sol taularda jürgen siyäqtı elesteydi Rısqulovqa. Biraq qay tasınan izdersiñ? Bükil respublikağa surau salıp tappağan bala közi tiri bolmauı da bir kädik.
Rısqulov pen Kobozev qara maşinanıñ art jağına, şopır men Läziz kömekşi aldıñğı jağına ornalasıp, pansionatpen qoştasıp, aşıq avtomobil kürk-kürk etip ornınan qozğalıp, Şırşıqtı jağalap, qara jolğa şığa bergen...
Qosarlana atılğan mıltıq dausı tau töñkerilgendey gürs-gürs ete qaldı. Qos tütin burq-burq etip, Şırşıqtıñ arğı betindegi qabajal ülken şınardıñ tasasınan kölbedi.
Komissarlardıñ alda körer jarıq säulesi bar eken, ısqırıq qulaqtarınıñ tübinen zu-zu ete şıqtı.
Endi olar buğıp ülgirgen. Nagandarın, mauzerlerin şığarıp, atıs bastalğan. Turqı bir-aq tutam qısqa qarudıñ otı arğı jağağa jetpey, suğa tüsip, şıj-bıj etip jatır. Sonı körgen ağılşın vinçesterli basmaşılar qara avtomobildi atıstıñ astına aldı. Aldıñğı qalqan äynek külparşası şığıp, onıñ jañqaları şopır men Läzizdiñ betin jaralap ketti.
– Balonğa timese eken, – dep qauip ayttı şopır.
– Oy, oñbağan, adamğa timese eken de! – dep Läziz ısıldadı buğıp jatıp. – Qoy, büytip tura bersek, bular maşinanı jañqağa aynaldıradı, – dep şopır gazğa bastı. Maşina äli «tiri» eken, qara joldıñ şañın burqıratıp, toñqañdap ala jöneldi.
Özenniñ artı betinen üş attı şınar tasasınan şığıp, maşinamen jarısa şauıp, at üstinen atısa bastadı.
Maşina joldan şığıp, özen boyınan burıla tartqanda üş salt attı da äri burılıp, Alay tauların betke alıp, josıp bara jattı.
– Pansionattan ne jeydi bul bandılar? – dep qaldı qabağı tüyüli Kobozev. – Kilkağa qızığıp jür dep oylaysız ba?
– Taşpulat bayğa kilka kerek emes, ärine, – dedi Rısqulov közin alısqa, Alay jaqqa qaday otırıp. – Onıñ endigi äreketi – ziyänkestik. Balalarğa ziyänı tiip jürmese. Ol qazir Uyasın aldırğan qasqır siyäqtı. Ayanbaydı da, ayamaydı da.
– Taşpulat bay ekenin qaydan bildiñiz?
– Astındağı atınan tanıdım. Ataqtı jirenqasqa ğoy. Auızdığın julqıp, jer tarpi beretin ädeti, äli laqsa bolmağan eken.
Kobozev Rısqulovqa bağdarlay qarap qaldı.
– Qalay oylaysız, bizdiñ munda ekenimizdi bilip keldi me, älde kezdeysoq uşırasu ma?
– Sonı men de oylap otırmın. Bilip kelui de mümkin. Öytkeni şınar tasalap, joldıñ urımtal jerinen kütip turdı ğoy. Biraq anıq bilse, köp küşpen kelip şabuıldar edi. Maşinanı körgen soñ ğana qamdandı-au deymin.
Betin şını sınığı jırğan Läziz artına burıldı:
– Ol bizdi küni burın bilgen joq. Ol keluge mäjbür bolğan. Burınğı mekeninde äldenendey qoyması bar. Sonı alıp ketuge kelgen.
– Qanday qoyması bar?
– Qaşanda alıp ülgere almağan qazınası boluı mümkin.
Kobozev pen Rısqulov bir-birine qaradı.
– O da mümkin, – dedi Rısqulov oylanıp otırıp.
– Bılay bolsın, – dedi Kobozev tujırımday söylep. – Birinşiden, äulijayğa muqiyät tekseru jürgizip, qarauıl qoyu kerek. Ekinşiden, Turar Rısquloviç, siz ben bizge Taşkentte otıra beru jaramas. Bularğa qarsı jorıq bolsın. Otryad jasaqtañız. Jaqsı komandir tabıñız. Keşikpey jolğa şığayıq. TürkTsİK basşısımen men özim kelisemin.
VIII
– Teñbil torğay, men şarşadım, – dedi bala jılarman bolıp, auzı kemseñdep. Tüyejapıraqtıñ tübirtegine sürinip ketip, etpetinen quladı. Qulağan qalpı qayta köteriluge äreket qılmay, eki qolı jayılğan küyi, japıraqtardı qarmap jattı da qaldı. Murnına tüyejapıraqtıñ aşqıltım iisi keldi. Alaulağan alaqandarı jerdiñ sızınan raqat tapqanday bıldırap qaldı.
Şarşaudan göri, aştıq jaman. Bala tüyejapıraqtıñ tuırlıqtay şetinen julıp alıp auzına saldı. Artınşa tükirip tastadı: kermek däm auzın aşutastay quırıp jiberdi.
Teñbil toray şır-şır etip, şolpankebis güldiñ basına barıp qondı. Qanatın qobıratıp, mamığın dürditip, silkinip-silkinip qoydı. Jan-jağına qarap, jan-jaqqa jar salğısı kelgendey, ayanıştı, jalınıştı jiñişke ünmen uzaq şırıldadı. Qur şırıl emes, bir sätte mıñ qubılğan hor qızınıñ üni siyäqtı edi.
Qauırsını säl qulpırğan: sarı, qızıl, jasıl, kök tüsti mamığı kempirqosaqtan jaralğan teñbil torğay:
– Ey, tıñdañdar, munda aş bala jatır! Bir üzim nan beriñder, bir jutım ayran beriñder! Keliñder! Keliñder! – dep zar qaqtı.
Onıñ tilin tüsingen eşkim joq. Äri dese, bala da adamdarmen uşırasqısı kelmeydi. Aulaq jüredi. Ustap alıp, qaytadan detdomğa alıp ketedi dep qorqadı.
Al munıñ jumısı qattı. Ol şeşesin tabuı kerek. Jer betinde ne köp – adam köp eken. Al oğan ardaqtısı jalğız-aq adam. Ol – anası edi. Mına Teñbil torğaydı oğan Quday jolıqtırdı. Osıdan ayırılıp qalmay, şeşesin tabu kerek. Detdom şeşesin tauıp bere almas.
Tömende şu-şu etken dıbıs estiledi. Bala basın köterip, sol jaqqa qaradı. Özenniñ ar jağında jan-jağı biik dualmen qorşalğan kök şatırlı däu üy tur. Aynalası buyra jasıl bau-baqşa. Aula işinde balalar şulaydı. Birin-biri qualap oynaydı. Qağaz aşılğan kezde topıraq burq ete qaladı. Bir-birine topıraq şaşıp oynağandarına qarağanda, qarını toq bolmasa da, aş bolmau kerek.
Bala tüyejapıraqtan boyı säl-säl ğana körinip turıp, däu üyge tesile qaradı. Barğısı keldi. Barsa qumasın biledi. Biraq qaqpanğa tüsetinin de biledi. Onıñ üstine, Teñbil torğay şolpankebis güliniñ üstinde şoqiıp otırıp alğanın qoyıp, gülden säl köterilip, qanatın dirildetip, şır-şır etip turdı da qoydı. Bul «jür» degeni. Teñbil torğaydıñ bul tiline bala tüsingen. Däu üyge aqtıq ret bir qaradı da, bir basıp, eki basıp Teñbil torğaydıñ soñınan ere berdi.
Şolpankebistiñ quısqulaq gülderi altınday sap-sarı edi. Bala üzip alıp auzına salğısı keldi. Mümkin, jeuge jarar dedi. Teñbil torğay şar-şar ete qaldı. Bala seskenip, gülden qolın tartıp aldı.
Bala bul güldiñ şolpankebis dep atalatının, onıñ qızıq ta qayğılı hikayası barın bilmeuşi edi. Şeşesin tapsa, aytıp berer edi, şeşesi bilmese, äkesi biler edi. Şeşesi aytqan äkeñ jaqsı kisi dep. Onıñ bilmeytini joq dep. Şeşesiniñ aytuınşa, äkesi İtjekkendi de körgen.
Şeşesi balanıñ äkesin köp izdedi. Aqırı tauıptı. Endi ol ekeuin bala izdep tabuı kerek. Balanıñ bağı bar eken. Teñbil torğay jolıqtı. Teñbil torğaydı äkesi men şeşesi jumsap jibergen boluı kerek: bar, Armandı tauıp ertip kel dep. Äueli onı Rısqulovtıñ üyinen ertip şıqqan da osı Teñbil torğay. Teñbil torğay äkesi men şeşesiniñ asırandı qusı bolu kerek. Basqa eş jerde, eşkimde munday qus joq.
Bala aştıqtan bası aynalıp, közi qarauıtıp, qusqısı keldi. Biraq jumırında qusatın eşteñe joq edi. Qurğaq loqsıp, zorıqtı da küşengennen közinen jas şıqtı. Közi jasaurap otırıp, jerde ösip turğan jelkekti kördi. Üzip alıp auzına saldı. Tağı üzip alıp, buralaqtap tağı saldı. Qoyjelkek düniedegi eñ tätti tamaq siyäqtı körindi. Munday tätti dämdi ol komissar Rısqulovtıñ üyinen de tatqan joq. Eki urtınan köpirip kök nil aqtı. Bul jalğanda joq tätti şırın edi. Jetimdi Jer-Ananıñ özi ayap, meyirimi tüsip, emeşegi ezilip, emşegi iip kök nil sütin bergen edi.
Balanıñ uildegen işi tınşığanday, uanğanday boldı. Qoyjelkek jolğa kerek bolar dep üzip-üzip, qoltığına qıstırdı. Söytse, özektiñ boyı tunıp turğan qoyjelkek eken. Balanıñ aş közi toğayğanday boldı.
Endi birde bala urşıq basınday appaq qozıquyrıq tauıp aldı. Qozıquyrıq ekenin birden tanıdı. Öytkeni ötken jılı şeşesi ekeui Tülkibastan Äulieatağa jayau tartqan uzaq jolda, Qarataudıñ jonınan osı qozıquyrıq terip jep, jandarı qalğan. Qoyjelkekten de qozıquyrıq şırın körindi. Şikidey jese de dämdi edi. Aq may asağanday boldı.
Bul kezde Teñbil torğay da tamağın asırap, şiq-şiq ete jürip, balıq közdiñ dümbil dänin şoqıp, ebi kelse keuli jay masayrağan köbelekti qaqşıp jep, öziniñ tamağın özi asırap otır eken.
Balanıñ äli aqıl toqtatpağanı, miınıñ äli olqı-tolqı balqıp turğanı jaqsı boldı. Mi pisken sayın adamdı uayım sarğayta bastaydı. Aqıl toqtatqan adam – kinämşil, nasıbay şaqşası tabılmay qalsa da äldekimge, tipti Qudaydıñ özine nalıp, qala berse, qatının boqtap, şekesi tırısıp otıradı.
Bala äli auır tağdırdıñ kinäsin kimge artarın bilmeydi. Eşkimge salar nalası joq, tek ölmeu kerek ekenin oylaydı. Oylamasa da, ölmeuge tırısadı.
Aqılı tolmağan bala ömirdiñ tozağın oñay köteredi. Onı köbinese aqıl emes, sezim jetekteydi. Eger bala aqılğa salsa, Rısqulovtıñ qolında tura bermes pe edi, kiimi kök, tamağı toq, tösegine deyin aq seysep, Rısqulov onı oqıtpaqşı edi. Bir-eki ret tipti qos arğımaq jekken bılqıldaq päueskege de minip jürdi. Sonda oğan jurttıñ bäri qızığa, qurmetpen qaradı. Aqılğa salsa, ärine, Taşkentte qalar edi.
Biraq äli dümbil midı sezim jeñgen eken. Taşkentten birte-birte alıstay berdi. Alıstay bergen sayın aldınan bir jaqsılıq jarq ete qalatınday asığa berdi. Aş qarınğa qaramay, keudesin tauğa süyep, tabanın qiyäq tas tilimdedi.
Bala qaladan uzağan sayın jer bederi, tal-daraq, ösimdik, qıbırlağan qurt-qumırsqa, ızıñdağan ara, kök şıbın, şırıldağan boztorğay, sıldırağan şını bulaq burınnan bir körgen, oqıs oyanıp ketip, umıtıp qalğan tüsi siyäqtı bola beredi. Qaşan, qayda körgenin döp basıp esine tüsire almadı. Balanıñ miı äli kök dümbil edi.
Mına jasıl buyra taulardıñ teriskey betinde özi tuğan auıl barın bala bilmeydi. Bar şamalağanı: Rısqulov aytqan aq bas şıñdar. Aq bas şıñdar alıstan, jasıl teñizdiñ arğı qiırınan qıltiıp köringen aq jelkenderdey kölbep qana bayqaladı.
Birde bala bir aynalğan jerin şır aynalıp, bidayıqtıñ şalğının edäuir şiırlap tastadı. Söytse, onıñ Teñbil torğay degeni qızıl şubar tüye köbelek eken. Mausımda köbelek ekeş köbelekke deyin qutıradı. En dalada erigip jürgen sänqoy neme, qañğırğan balanı körip, biraz mazaqtağısı kelgendey aldına tüsip, bult-bult etip, burıla qaşıp, teñge japıraqtıñ qızemşek güline jalp etip qonıp, qayta uşıp, köp äure etti.
Munı bayqağan Teñbil torğay balanıñ köz aldına kelip, qanatın qaltıratıp şik-şik etkende ğana, bala köbelek quğanın qoydı.
Keñ bidayıqqa maltıqqan bala tez şarşadı. Sonda da keudesin alğa süyrep, eki qolımen şalğındı eskekşe esip, bir attap, eki attap ilgeri umtıldı. Keñ bidayıq balanı qanşa älsiretkenimen, jupar iisi uız auasın ayamay, küş-quat berip turğanday. Keñ bidayıqtıñ jınıs toğayın topandata atırılıp balalı elik aldınan tura qaştı. Bala qorqıp qaldı. Biraq añnıñ özinen seskenip zıtqanın körip, qaytadan qayrattandı. Eliktiñ lağı, närestemisiñ degen, qulağın seltitip turıp, balağa jäudirey qaradı. Enesi tUyağın tarpıp aşulanğanda ğana selk etip, ırşıp tüsip, artına qaray-qaray zımıradı.
Lağın ertken elikti körip, bala şeşesin sabırsız sağınğanda:
– Apa! – dep ayqaylap jiberdi. Bala tağı da ayqaylayın dep edi, bidayıqtıñ arasınan aulaqta tasırlata şauıp bara jatqan attılardı körip, ünin öşire qoydı. Attılar da aq bas şıñdarğa qaray şoqıtıp ötti. İıqtarına asınğan mıltıqtarı köpke deyin şoşañ-şoşañ etti.
* * *
Balanıñ kişkentay jüregi dirildep ketti. Mına mıltıq asınğandar onıñ äke-şeşesin ustamaqqa bara jatqanday körinedi. Päleniñ betin qaytarıp, äke-şeşesine tezirek habar bermek üşin bala barın salıp, jasıl dariyäğa maltıp kele jattı.
Balanıñ kenet jan sala jürgenine Teñbil torğay tañğalğanday bolıp, äri şoşınıp, balanı saqtandırmaqqa ärekettenip, aldınan arı-beri uşıp şır-şır etti.
– Toqta, jayıraq jür, jayıraq jür.
Biraq bala tüsinbedi.
Adam balası añ-qustıñ tilin tüsinse, dünie didarı äldeqayda ajarlana tüser edi. Adamnıñ tilin adam tüsinip bolmağan bul ğalamnıñ qasiretine qaray, adamdı añ men qustıñ tilin biluge jazbağan.
Ayağınıñ astınan «pırr» etip bödene uşa jönelgende ğana bala qalşiıp, ökpesi köriktey köterilip-basılıp, alqınıp turıp qaldı. Bödene zar jılap barıp, tayaq tastam jerdegi betegege jasırındı. uya basıp jatqan bödene eken, bala barmaq basınday sepkil jumırtqalardı jıp-jılı küyinde alaqanına salıp turıp, şekesinen şertip-şertip, şetinen simirip şıqtı.
Bödeneniñ kelte qanatı endi balağa bitkendey, tağı da uşa jöneldi. Aqırı, ökpesi öşip, murnınan qan ketip, közi qarauıtıp barıp, kögiljim koñıraugüldi şeñgeldey etpetinen qulap tüsti.
Teñbil torğay arı şırıldadı, beri şırıldadı. Şolpankebis güline qonıp alıp, kökpeñbek aspanğa qarap şırıldadı.
Kögildir aspan jüzimen ulpa bulttar sırğanap bara jattı. Teñbil torğaydıñ zarına olar qaraylağan joq. Kögildir aspan qarauıtıp, alqarakök tarttı. Jasqanşaqtap, jılt-jılt etip juldızdar şıqtı. Juldızdar birte-birte batıldanıp, jamıray jarqıradı.
Biraq olardıñ arasında Teñbil torğay izdep şaqırğan juldız äli joq edi. Şolpan juldız tañ aldında ğana oyanadı.
Teñbil torğay Şolpan oyanğanşa şırıldadı. Teñbildiñ tilin Şolpan tüsinse kerek, kebisin aluğa ruqsat etse kerek. Kenet Teñbil torğay qonıp otırğan şolpankebis güli iilip barıp, qulap jatqan balanı köterip alıp, uşa jöneldi.
Balanı säske tüstiñ kün säulesi qıtıqtap oyattı. Qalıñ japıraqtardıñ sañılaularınan sığalağan altın säule balanıñ közine şağılısıp, äueli qayda jatqanın bağdarlay almay, añırıp, alaqanımen közin bastı. Köz qarıqtırğan altın säule Izbayşa apasınıñ külkisinen şaşırap turğanday körinedi. Izbayşa apası köp küle bermeuşi edi, köp kületin jağday da joq edi. Al äldeqalay bir baqıttı sät şalıqtap ötip, küle qalğan şaqta, onıñ külkisinen marjan şaşırağanday bolatın.
Bala: «apam kelip turğan joq pa» dep jüregi tulap tüsti. Alaqanı arasınan abaylap qarap edi: künniñ altın jiptey jiñişke säuleleri japıraqtar arasınan şanşıla şaşırağan eken. Kün säulesi bul şatqalğa säske tüste ğana tüser eken. Jan-jağı aspanğa şanşılıp turğan nayza şıñdar bolatın. Balanıñ jatqan jerinen qarağanda aspannıñ ayası şap-şağın, tuırlıqtay ğana eken. Nayza şıñdar uıq siyäqtı da, aspan maqpal kök tuırlıqtay eken.
Balanıñ äueli bayqağanı jañğaq ağaşı edi. Jalpaq-jalpaq japıraqtardıñ arasınan köp tüynekter tönip tur. Qol sozıp, bireuin julıp alıp, auzına salıp, azuğa basıp edi: ap-aşı bolıp şıqtı. Tükirip tastap, jan-jağına qaradı. Aynala jayılıp-jayılıp ketken jañğaq ağaştarı. Rısqulovtıñ aytqanınday bar eken: jan-jağı asqar tau, aynala tırbıq arşalar men tarbiğan jañğaq ağaştarı. Bayağı şolpankebis güli, bayağı Teñbil torğay balanıñ tirilgenin körip, kişkentay kümis kömeyinde hrustal şarik qubıljıp oynağanday quyqıljıta şırqap-şırqap jiberdi.
Bala bir-bir basıp, qıldırıqtay moynın sozıp, Rısqulov aytqan kürkeni izdedi.
Şatqaldı örlep säl jürgen soñ, däu şınardıñ tübinen auzı üñireygen kürke körindi. Bala quanıp ketti. Rısqulov aldamağan eken. Bir mezgil bala ökindi de: kökemdi ertip kelmegenim-ay dedi. Biraq kökesi munda keluge asıqpadı ğoy: äli qartayamız, saqal-şaşımız ağaradı, sodan soñ baramız dedi ğoy. Demek onıñ Rısqul men Izbayşanı sağınbağanı da.
Al bala şıdamadı. Balanıñ ağara qoyatın äli saqalı da şıqqan joq qoy. Sonşa uzaq kütuge tağatı jetpedi. Kürkege jaqındağan sayın tula boyı bir qızıp, bir suıdı. Apası qazir munı körip, bas salıp quşaqtap: «aynalayın, Armanım!» – dep ayqaylap jılap jiberer me eken? Keşegi bir adıra qalğan aştıqta senen men sorlı adasıp, qaldım-au, – dep añırap jiberer me eken? Äkesi munı körgende qayter eken? Tanır ma eken? «O, meniñ Armanım, jigit bolıp qalğan ekensiñ ğoy!»–dep qorbañdap qalar ma eken? Şeşesiniñ aytuı boyınşa, Rısqul äkesi ayuday küşti, qabılanday qaharlı, jolbarıstay köz ilespes jıldam. Munı jerden şüyke jündey köterip alıp, bauırına basar ma eken? Qaulap ösken saqal-murtı tamağın qıtıqtasa qayter eken?
Bala da bolsa, dümbil miı qara qumandağı qara suday saqır-suqır qaynap, san türli oy-joramal jetektegen bala qara kürkeniñ üñireygen qarañğı esiginen baspalap işke ünildi.
Kürkeniñ işi tuñğiıq aspan quısınday tüpsiz bolıp körindi. Äueli balanıñ közi üyrenbedi. Birte-birte qarañ-qurañ äldeneler belgi berdi. Kökireginiñ kirin arşığan arşa iisinen keyin, kürkeniñ işinen qolqanı atıp, qusıq şaqırğan sasıq iis müñkip qoya berdi. Bala seskenip qaldı. Äke-şeşesin äldekimder öltirip ketip, solar jidip jatqanday körindi. Bala aştan ölip, jidip jatqandardı Äulieatadan, Şımkentten, Taşkentten de körgen. Adamdardıñ aştan qalay öletinin bala biledi. Biledi.
Qolımen töñirekti sipalap körip edi, bılq etken äldenege tidi. Kerme ağaşqa ilip qoyğan et siyäqtı. Mayı tamşılap tur. İis sonıki boldı. Bala üreyden qayttı.
Älsin-älsin aynala alaköbeñdenip, kürkeniñ işi kömeski de bolsa körine bastadı. Tar quıstıñ eki irgesinde eki böstek jatır eken. Bireui äkemdiki, bireui şeşemdiki dep şamaladı bala. Bireui arqardıñ, bireui älde ayudıñ, älde qabannıñ terisi siyäqtı. Bala ol añdardı jığa tanımağandıqtan, anıqtap ajırata almadı. Biraq bul qujırada eki adam turatınına közi jetti.
Bosağa jaqta sırtı küye-küye ıdıs tur eken. Işine qol salıp edi, qoltoqpaqtay jilik ilindi. Bala qarnı uildep turğanın sonda sezip, jilikti auzına qalay aparğanın bilmey de qaldı.
Bala öziniñ şıqşıtınıñ dıbısınan şoşıp, et şaynağanın qoya qoyıp, älgi dıbısqa qulaq türdi. Eşteñe estilmedi. Tek şatqaldan alqınıp aqqan tau suınıñ gürili ğana jañğırıp jattı.
Sırtına küyeden qalıñ qaspaq turğan ıdıstağı etti edeuir eñsergen soñ, barıp balanıñ esine äke-şeşesi qaytadan oraldı. «Bular qayda jür eken?» – dep uayımdadı. Köpten beri şöpten basqa tamağı bolmağan balanıñ buın-buını bılbıray bastadı. Etke toyıp, eñsesin kötere almay, arqar böstekke qisaya ketti. Közi qonaqtap otırğan bala qorazdıñ közindey kilegeylenip uyıqtap bara jatıp, töbede iluli turğan bir deste şayşöpti kördi. Äke-şeşesi şayşöp qaynatıp işedi eken ğoy. Közi ilinip bara jatıp bayqadı: kürkeniñ bir qanatı ağaş bağanadan eken de, bir jağı tutas jartas eken. Sırtın arşanıñ butağımen qımtaptı. Mayı tamşılağan jayulı ettiñ müñkis iisi bolmasa bul şayla – nağız jumaqta turatındardıñ mekeni siyäqtı.
Kürkeniñ aldına abaylap basıp ekeu keldi. Jan-jağına qarap, eşkim joq ekenine äbden közderi jetkende barıp, jasırağı arqasındağı taueşkini bılq etkizip tabaldırıqqa tastadı. Qartañdauı äli de bolsa, jañğaq toğay jaqqa qarap, sırtta qarauıldap qaldı da, jası alasa esikten eñkeyip işke kirdi. Qarnı aşqan eken, birden ıdısqa üñildi. Işinde müjilgen jalañaş jiliktiñ jatqanın körip, «bul qalay?» degendey añqiıp qaldı da, jan-jağına qaradı. Arqar böstektiñ üstinde qannen-qapersiz pısıldap uyıqtap jatqan balanı körip, jan dausı şığıp ayğaylap jiberdi.
– Äke!
– O, ne?! – dep qartañ kisi mıltığın kezene bosağada turıp qaldı.
Dauıstan şoşıp oyanğan bala, böstekten uşıp turıp, til-auzı baylanıp, sileyip, üni şıqpadı. Bası ülken, biraq ilmigen arıq bala jauğa uqsamaydı.
Qartañ kisi sonda da mıltığın kezengenin qoymay, saqtana basıp işke endi.
– Äy, kimsiñ öziñ? – dep barq etti.
– Armanmın, – dedi bala äkem osı ma degen ümitpen.
– Armanı kim? Kimniñ balasısıñ?
– Men Armanmın ğoy, bilmeysiz be?
– Mınau ne dep tur? Esi durıs pa? Adam ba, jın-peri me? Bala qartañ adamdı sendirgisi kelip, jan-tänin sala däleldep baqtı.
– Tanımay qaldıñız ba? Men sizdiñ balañızbın ğoy. Arman. Men sizdi köp izdedim.
Qartañ adam şıdamı ketip, küyip-pisip:
– Äy, Jorabay, mınau ne sandıraqtap tur? Tük tüsinsem buyırmasın, – dep basınan qalpağın julıp alıp, mañdayın, bet-auzın sürtti.
Jorabay iığın qiqañ etkizdi. Biraq äldekimdi esine tüsire almay qinalğanday, balağa bılay bir, olay bir oqırana qarap şığıp:
– Äkeñniñ atı kim? – dep qaldı.
– Rısqul, – dedi bala ayılın jimay. – Mine tur ğoy mınau. Siz Rısqulsız, ä?
Qartañ adamnıñ onsız da alaq-julaq alası köp badıraq közi tas töbesinen şığa jazdadı. «Mınau adam emes, aruaq, – dep jorıdı. – Rısqul deydi. Bişaranıñ aruağı meni qualap jür me? Ne jazıp edim? Ua, Quday! Ne jazığım bar edi?!» – dep kübirledi.
– Äy, jügirmek, qay Rısquldı aytıp tursıñ? Şeşeñniñ atı kim?
– Izbayşa.
Qartañ adam mülde şatastı. Sandıraq deyin dese, atağan adamdarı tura keledi.
Biraq Rısquldıñ Izbayşadan balası bar ma edi?
– E, – dedi Jorabay älden soñ. – Ottap tur. Bül Moldabektiñ balası ğoy. Bäse-e-e!
Endi bala tüñile bastadı. Mınalar şınnan böten be degen oydan oysırap, işi-bauırı älem-jälem bolıp, jännatı dünie bir sätte sänsiz, surıqsız jalmauızday suñqiıp şığa keldi. Bala köñil endi suıy bastadı: bäse, äkesi Rısqul mına öñkigen üñirek murın, badıraq köz, şalğı murttı şalduar şal bolmasa kerek. Sonda munı Rısqulov aldağan boldı ğoy.
– Joq, men Moldabektiñ balası emespin, Rısquldıñ balasımın. Jäkem qayda? Apam qayda? Olar osında dep edi ğoy? Qayda jasırıp qoydıñdar? – dep bala şar-şar etip jılap jiberedi.
– Öşir ünin! – dedi şal Jorabayğa bağjiyä bir qarap. – Osınıñ bir pälesi bolıp jürmesin. Jasırın jansızdarı bar osınıñ, – dep mıltığın kezenip, jañğaq toğayğa qadala qaradı.
Jorabay balanıñ auzın basa qoydı. Jasırınıp jatqan jau belgi bere qoymadı.
Sonda barıp, Omar men Jorabay balanı ortağa alıp, suraq jaudırdı.
– Seni munda kim jumsadı?
– Eşkim de.
– Onda neğıp sandalıp jürsiñ?
– Jäkem men apamdı izdedim.
– Olar osında dep kim ayttı?
– Kökem ayttı.
– Kökeñ kim?
– Turar Rısqulov.
– Oh, Qudaydıñ urğanı-ay! – dep Omar küñirene küyzelip, tas qabırğağa arqasın süyep otıra ketti. – Qayda barsañ – Qorqıttıñ köri! Orazbaq puşıq itti bolıs saylatqızıp, bir talattı. Endi Qudaydıñ qu medien qurağan tauınıñ işinen de tınıştıq bermeyin dedi-au bul Turar! Äkesi Rısquldı öltirgen men emes edim ğoy. Nege tüsti sonşa soñıma? Mına es bilmeytin küşigin jumsağanı ne sumdıq? Ne zımiyändıq oyladı tağı da? Äy, juärmek, şınıñdı aytşı, qalay keldiñ bul adam ayağı baspağan şaytan şatqalğa?
Bala oyınıñ, tiliniñ jetkeninşe bäri-bärin bastan-ayaq aytıp berdi. Rısqulov ädeyi jumsamağanına köz jetkendey, biraq kökiregi qurğır senbeydi.
– Qoy, Jorabay, bul jerden keteyik. Ergeş itke qosılğım joq-aq edi. Aqırı Allanıñ buyrığı eken, soğan barıp panalayıq. Men onıñ qolı jatqan jerdi künde körip jürmin. Jolamay, aulaqtan añduşı edim, endi bolmadı. Elge de bara almaymız, munda da qala almaymız, – dep Omar törttağandap jer tayanıp barıp, kökiregin köterip, ornınan turdı.
– Mınanı qaytemiz? – dedi Jorabay balağa iegin köterip.
– Bul jınnıñ balasın ala ketemiz. Jalğız jiberip bolmaydı. Jau ertip kelip, üstimizden tüsirui kädik. Nede bolsa Ergeştiñ qolına tapsırayıq, ar jağın özderi bilsin...
Äkeli-balalı ekeui qorjındarına sırıqta jayulı turğan etti sıqita salıp, qanjığağa qara küye mosını baylap, atıp äkelgen taueşkini aldarına öñgertip, balanı Jorabaydıñ artına mingestirip, küngey jaqtı betke alıp, şatqal qualap, eki atpen jolğa da şığıp ketti.
Bala barmaymın dep baqırıp-aq edi, Däu Omar şapalaqpen bir-eki tartıp jibergen soñ, üni öşti. Endi ol ünsiz jılap kele jattı.
Oñ qaptaldan da, sol qaptaldan da qiyäq-qiyäq tarğıl tastar tüksidi. Balanıñ bir tañ qalğanı: Teñbil torğay da, şolpankebis te uştı-küyli joq boldı. Osınday qısılğanda kelmey qoydı. Bala olarğa qattı ökpeledi. Kelip qalar ma eken dep äli de ümittenip, artına burılıp jaltaq-jaltaq qaradı, artında mıltığın erdiñ qasında köldeneñ salıp, töbedey töñkerilip Däu Omar kele jatır. Dalanıñ jarığına şıqqan soñ şıramıttı. Osı öñkigen şaldı bala burın bir jerden körgen, biraq qayda ekeni esinde joq. Mına Jorabay degen balası da emis-emis esinde, Jorabaydıñ artınan aqırın jıljıp tüsip, qaşıp keteyin dese, artında Däu Omar kele jatır. Äkesi men şeşesi mına bulım-bulım, quıs-quıs şatqaldıñ bir jerinde jasırınıp qalıp bara jatqanday:
– Apa! – dep ayqaylap jiberdi.
– Öşir üniñdi! – dep ışqındı Däu Omar. – Qaydağı apa, sorlı! Sen Rısquldıñ balasımın dep tantıma! Moldabektiñ balasısıñ, eger adamnıñ balası ekeniñ ras bolsa. Äli köñilim senbeydi, perimisiñ dep qorqamın. Rısqul qayda, bireu qayda? O, qu zaman!
Zañğar köktiñ astında tau qıranı qalıqtap, bulardıñ töbesinen tönip jürdi de qoydı. Jorabaydıñ aldında öñgeruli jatqan tau tağısın közi şalğan, sirä. Taudıñ tasır özeni bularmen jarısıp buralañdadı da otırdı.
Jalğızayaq tar taban jolda at ekeş at ta abaylap, ayağı taymas üşin sanap basıp, saq keledi. Ilği eñis bolğan soñ, er moynına ketedi. Jorabay şıntağımen balanı büyirinen tüyip kep qaladı:
– Eñkeyme. Şeşeñ mağan asılıp tuıp pa edi?
– Şalqayıp otır!
Däu şaldan göri, Jorabay eptep imanjüzdi körinedi. Osı bir şındıqtı aytar-au degen ümitpen bala bayğus:
– Ağatay, meniñ şeşem qayda? – deydi. – Ol osı tauda, kürkede dep edi ğoy.
– Ottaptı! – dep ars etti arttan Däu Omar.
Bala köñili qaltırap, qañtarda qalğanday jüregi muzdap, attıñ üstinen anau sarqırama quzğa qulap tüskisi keledi. Töbeden qıran şañq etkende aspanğa qarap barıp Uyalağanday, köktiñ jüzi meyirli eken, bala işi eljirep ketti.
* * *
Taşpulat bay Ergeştiñ «noyandarınıñ» biri edi. Alataudıñ küngey jağın jaylağan Soltüstik Ferğana qauımın Taşpulat bay bolşevikterge qarsı köteruge tiis. «Qoqan avtonomiyäsınıñ burınğı rayısı Ergeş Qoqannan ayırılğanmen, ümitinen ayırılmağan. Keñesti qulatıp, rayıs tağına qayta oralu onıñ armanı.
Ergeşti izdep kele jatqan Däu Omar Ergeşke emes, Taşpulatqa tap boldı.
– Öziñ qartayıp qalıpsıñ. Biraq mıltıq ustauğa jarasañ boldı. Balañdı alıp kelgeniñ aqıl bolğan. Bul nağız jauınger, al mına boqmurın kimge kerek? – dep Armandı qulağınan bir buradı. Bala tıjırınıp qaldı da, jılamadı. Tek kömek tilep Däu Omarğa qaradı. Däu Omar onı qorğamaq oyında joq, qayta balanı orğa iterdi.
– O, Taşpulat mırza, bunıñ hikayası qızıq. Bul Taşkenttegi bolşevik Turar Rısqulovtıñ inisi. Biraq bolşevik ağasınıñ üyinen qaşıp ketipti. Elin izdep, tauda adasıp jürgen jerinen tauıp aldıq, – dep jalpañdadı. – Elimiz bir ğoy.
– Eliñ qalay, tınış pa? – dedi Taşpulat bay Rısqulovtıñ inisi degenge sener-senbesin bilmey.
– Arqa tınış bolsa, arqar auıp nesi bar, mırza. El bülinip tur ğoy. Bolşevik Rısqulov öziniñ jaqın tuısın bolıs saylattırıp, sonıñ tepkisine şıday almay, endi sizdi panalap kelip turmın, mırza. Ädilettik izdep keldim, – dep Däu Omar opırıla qulap, Taşpulattıñ ayağına jığıldı.
Rısqulovtıñ atı qayta-qayta atalğannan sekem alıp, Taşpulat tasıraya qaldı.
– E, tur! – dedi ilikpegen küyi kebisiniñ tumsığımen Omardı türtip qoyıp. Jağınamın dep jirendirip alğanın Omar sezbey, Taşpulattıñ sıqırlaq ämirken mäsisiniñ qonışın sipaladı. Omarğa munday mäsi ömiri bitpegen. Taşpulatqa jağınıp turğanı da, älde mäsige qızığıp turğanı da beymälim. – Qaşıp ketpesin, bayqañdar, – dep tapsırdı Taşpulat nökerlerine.
Omar anıqtap turıp endi bayqadı: Taşpulattikindey ämirken mäsi nökerlerden körinbedi, kiim kiisteri alabajaqtau eken. Biri basına kir-kir sälde salğan bolsa, bireuleri bayağı Rısqul qusap kiiz qalpaq kiip alıptı. Buyrası közine tüsken señseñ böriktiler, döñgelek telpektiler de bar. İinine ilgenderi de är türli: bireudiki biqasap şapan, bireulerdiki sırma şapan, bireulerde tüye jün şekpen; şapanı, şekpeni joqtar jünin sırtına qaratıp jeñsiz teri kökirekşe kiip alıptı. Äsirese ayaq kiimderi keyipsiz. Qiyäq tastı tau tasalağan adamdardıñ etikteri aq julıq, qoñıltaq jırtıq kebis ile salğandarı da tur. Biraq bir närse bärinde birdey su jaña: ol mıltıq, mıltıqtarı burın körmegen erekşe «ağılşın vinçesteri» ekenin Omar bilmeydi, tek jarq-jurq etken sur bolat, suıq temirden seskenedi.
Adamdardıñ ajarı tüsken, qar jaumay, qazan urmay, suıq sorğan japıraqtay öñderi qarauıtıp, mıj-mıj bolıp, saqal-şaşı ösip, murtı basılmağan. Taşpulat bularğa qarağanda zäytün mayına quırğan bidayday bırtiıp, eki beti alau küreñ tartıp, jılt-jılt etedi. Burılı bar murtı da maylı siyäqtı.
Omar kelgeli Taşpulat oyğa kömildi. Biraq sırın sırtqa şığarmaydı.
– Bala Rısqulovtıñ inisi ekeni ras pa? – dep qaytalap qadaldı.
– Mine, imanım, mine, janım. Qalp aytsam, osı turğan jerimde aram qatır, – dep qarğandı öñkigen Omar.
– Öziñde sonda Rısqulovtıñ tuısqanı boldıñ ğoy. Solay ma?
– Qaydağı tuısqan?! Alıs ağayın. Biraq qazir jauımnan jaman. Körsetpegen qorlığı joq. Ol tuısqan bolsa, men tau kezip, tas jastanıp nem bar? Jatpaymın ba öz üyim – öleñ tösegimde. Törimnen körim jaqın şaqta men erigip asar ma edim mına asqar taudı!
Omar küyinip ayttı. Sözi äser etti.
Asqar dese asqarlanıp, teristikte Alatau jattı. Torğın kök aspanğa şanşıla qadalğan şıñdar adamdardıñ şınjau şaruasımen isi joq, tek Täñirimen til qatısarday kegjiip tur.
Qadim grekter ädemi ertegiler oylap şığarğan. Ol jöninde talas joq. Olardıñ aytuı boyınşa, qudaylardıñ kökesi Zevs bolğan. Zevs Olimp degen tauda turadı eken. Söytse, ol Olimpke jay pendeler eşki jayatın körinedi. Jay töbeşik eken. Alataudıñ zañğar şıñdarı Olimpke qarağanda Quday mekenine äldeqayda köbirek uqsaydı. Biraq qadim grekter qusap körkem, qiyäl oydıñ qisının keltire almağan şığarmız. Alataudıñ eñ biigi – Han-Täñirini türkilerdiñ tüp atası Kök Türik jaylaptı degen söz bar. Osı taudıñ tağı bir şıñına külikpen Manas şığıptı degen söz bar. Al Quday turıptı degendi eşkim bilmeydi.
Täkappar taularğa Taşpulat uzaq qaradı. Mına sandalğan qazaq osı taudan tekten-tekke asıp kelgen joq, – dep oyladı, şınında qorlıq körgen bolu kerek. Mına nökerlerimniñ köbi sonday ğoy. Olar da Keñeske ökpelep, oydan-qırdan qaşqandar.
– Ä, aqımaqtar, – dep tabalaydı endi Taşpulat. – Kedey ökimeti kedeylerdi jarılqaydı degenge senip, kerdeñdediñder-ay kelip. Sauap boldı. Estidiñder me, bizdiñ qasietti Ferğana ğana emes, qazaqtardı da qan qaqsatqan bolşevikter. Mına qazaqtıñ aytqanın estidiñder me? Qatın-balasın asırap otırğan jalğız qap bidayın, Qudayğa qulşılıq etip bes ret namaz oqitın jaynamazın tartıp alğan keñester. Al tartıp al dep tärtip bergen älgi Rısqulov. A-a sender bilmeysiñder ğoy Rısqulovtı. Al men ğoy onı bayağıdan bilemin. Meniñ mäue ağaştarımdı kütip-bağıp, tiın-teben tauıp, tentirep jüruşi edi. Är isti Quday qıladı da, endi sol bau-baqşamdı, äuli-jayımdı tartıp alıp, tasırañdadı-ay kelip. Qap!
Taşpulat közine dürbi tosıp, künbatıs jaqqa zarığa qaradı. Qanşa qarağanmen öziniñ äuli-jayın köre almadı. Tım alıs edi. Osı dürbimen äneküni Rısqulovtı jığa tanıdı. Amal ne, atqan oğı darımadı. Maşinasınıñ äynegin qirattı. Oğan da şükir. Janı şoşınıp jürsin. Bälkim, endi Taşpulattıñ äuli-jayına kelip, sayran qurmaytın bolar. Qasındagı qaba saqal komissarı da seskengen şığar. Endigi jerde kezdesse, Taşpulat mült jibermeuge tırısadı. Rısqulov siyäqtılar jer jastanbay, Taşpulat tınış uyıqtay almaydı. Al mına jügermek inisi...
Taşpulat balağa tesile qaradı.
Rısqulov pen balanıñ arasınan uqsastıq izdedi. Rısqulovtı äneuküni Şırşıqtıñ bergi jağasında turıp dürbimen kördi. Murt qoyğan siyäqtı ma? Közildirigi bar ekeni anıq. Közildirigi munıñ bağbanı bolıp jürgende de bar bolatın. Ol on besinşi jıl edi. Sodan beri tört jıl ötti. Köñilinde buldır eles qana qalıptı. Jumısqa berekeli, tındırımdı edi. Torğay toq etip, tañ sız bergennen turıp, tirşilikti tındırıp tastap, taldıñ köleñkesinde otırıp, şuqiıp aray-aray kitap oqitın. Ne kitap dep bul suramaptı, ne kitap ekenin ol aytpaptı. Söytse, kileñ din buzar, bolşevik kitap eken ğoy. Onı bilse, Taşpulat Rısqulovtı sol kezde-aq politsiyäğa ustap berer edi-au. Ättegen-ay köp. Eger bilse...
Endi aldağını oylau kerek. Mına bala bir qajetine jarap qaluı. Eptep uqsaytın siyäqtı. Qalıñ qabaq, közinde qanjardıñ jüzindey suıq jarqıl bar. Tunjır, Rısqulov ta sazarıp, köp söylemeytin. Inisi deydi, zor komissardıñ inisi bolsa, qañğırıp nesi bar? Elin sağınıptı deydi. Elin sağınsa Tülkibasqa Taşkentten sayrap jatqan tura jol bar emes pe? Tauda adasıp ne jını bar?
Taşkentte otırğan jaqın adamdardan astırtın habar bilmek kerek. Rısqulovtıñ inisi joğalıp ketkeni ras pa, ötirik pe, onı anıqtau asa qiınğa da tüspeydi.
* * *
Taşpulat bay bolşeviktermen tikeley ayqasqa şığuğa da beyil emes. Äzireyildey jek körse de, qorqadı. Ol meken-jayın qaytarıp aludı köksegenmen, oğan däl qazir qolım jetedi dep oylamaydı. Tüptiñ tübinde bir qaytar dep ümittenedi.
Biraq Şırşıqtıñ jağasında jatqan jayına qayta-qayta urlanıp barğıştauında basqa qasiret jatır. Şırşıqtıñ boyındağı şınardıñ tasasında turıp, ol dürbimen udayı bir noqattı izdeydi. Tarbiğan üydiñ jelkesinde käri jañğaq ağaşı bar. Käri jañğaqtıñ tübinde döñkigen qoytas jatır. Sol tas ornında ma, joq jıljıp ketti me? Onıñ janın jep jatqan qılqurt sol qoytas. Bayağı zamandar tasqınımen taudan köşken tüyetas, qoytas az emes. Otan bireu tiktep nazar salıp, astın tinte qoymas ta. Al sol tastı bireu jıljıtpay, özi burın audarğanı oñdı bolar edi. Sonda ol bul bülik şalğan Türkistandı talaq etip, Ergeştiñ de enesin urıp, Auğan, tipti İran, tipti Ündi asıp keter edi.
Äldeneşe oqtaldı, jete almadı. Senimdi adam da az. Altındı körse perişte de joldan şığadı. Janındağı jalañayaqtarta senbeydi. Endi mına añqau da kiriptar Däu Omarğa oqtalıp otıruı sodan.
Däu Omar aldına öñgerip kelgen kiikti Taşpulatqa ä degende-aq tartu etken. Taşpulat semiz kiikke qızıqsa da sır bermegen. Kiikti körip, közderi qızıp, qulqındarın qaqqan nökerlerine:
– Toqta! – dep tıyım salğan.
Endi jön surastırıp, biraz närseniñ perdesi türilip, biraz närse äli jumbaq qalğan kezde barıp, Taşpulat jigitterine:
– Al, käne Omar akanıñ kiigin qaqtañdar! – dep parman berdi.
Sol – sol eken, jalanıp turğan jigitter lezde qurağan kiik-otınan tamızıq tutatıp, qu arşanıñ tübirtegin laulatıp, kiiktiñ özeginen zombı-tayaq ötkizip, aşamayğa tirep, ätir tütindi alauğa äueli jünin üytip, qanjarmen küygen jünniñ qağın bir qırıp tastap, bütindey qaqtay bastadı.
Jan-jağı jasıl mük, qızıl qına jamılğan jarlauıt tas zümiret kilem töselgen alañqay, tastan-tasqa keudesin soqqan asau özen, alasa arşa men biik şınar ayqasa esken urı şatqal. Urınnan jau tüse almas, ulı qamal.
Taşpulat sonda da saqtıqta qorlıq joq dep, adırañ nökerlerin nıqırıp tastadı:
– Ottı lapıldatıp, jalpıldaq quray jaqpa, arşanıñ butağın jaq, aqımaq!
Arşanıñ tütini aua tüstes möldir boladı. Anşa-munşadan közge körinbeydi, jau sezbeydi. Taşpulat sonı aytıp tur.
Obalı ne kerek, kiiktiñ eti patşalardıñ dastarqanına Uyalmay qoyarlıqtay, öte dämdi pisirildi. Basqası – basqa, tamaq dayındauğa kelgende bul ağayındar aldına jan salmas edi.
– Maldı qazaq baqsın, jeuin özbek jesin, – degen mätelde şındıq ta, zil de jatır.
– A, Omar aka, bizge östip ılği elik atıp berip tursañ, biz osılay pisiremiz, – dep aqsidı auzı-bası küye-küye bolğan nökerler.
– Qarauıldarğa da qaldırıñdar-ey, – dep keyidi Taşpulat qunan kiiktiñ mına jalmauızdardıñ juğınına juq bolmay bara jatqanın jaqtırmay.
Taşpulat bul aranı aşılğan alba-julba tobırdı jek köredi, öytkeni senbeydi. Jalpı, Ergeştiñ tirlik-äreketine de senbeydi. Öytkeni bügin be, erteñ be, äyteuir bul tobır toz-toz bolıp, eskirgen boz köylektey ıdırap jöneledi. Munı Taşpulat biledi. Ağılşın qanşa qarulandırğanmen, osı tobır Keñes ökimetin qulatadı degen uağız Taşpulattıñ kärtämiş kökiregine qonbaydı.
Bulardı asıraudıñ özi bir qasiret. Bular özi aştıqtan qaşıp keldi, al bul jerde tağı aşıqsa, «atasına nälet Ergeş pen Taşpulattıñ», – dep tayıp otıradı. Jönimen ketse – quldıq, öltirip ketpese de, sondıqtan bulardıñ tamağın tığındau üşin töñirektegi qışlaqtarğa tüsip, jazıqsız, beybit eldi tonau kerek. Bir tonarsıñ, eki tonarsıñ, sonan soñ öziñ tonalarsıñ.
Munı Taşpulattıñ zımiyän oyı biledi...
Sondıqtan erteletip, bul tülen türtken Türkistannan tayğan lazım, ol üşin käri jañğaqtıñ tübinde jatqan qoytasqa bir jetu arman. Jäne jedel, öytkeni äne-mine Ergeşten jauşı jetip, tağı da bir qandı jorıqqa attandırar.
Taşpulat bay işiniñ jılanı säl de bolsa tınşığan jasağınıñ ärqaysısına är türli parman berip, jan-jaqqa jumsadı da, Däu Omarmen oñaşa qaldı.
– Al, Omar aka, – dedi ol bultalaqtatpay, tötesine köşip, – seniñ adaldığıña bir sın. Bügin tünde ekeumiz saparğa attanamız. Mına eki bala meniñ jigitterimniñ qolında qaladı. Eger aytqanımdı orındasañ: kimsiñ – Omar bolasıñ, al böten niet tanıtsañ, öz balañdı anau şınardıñ anau qisıq butağına asıp öltiredi. Tüsindiñ be?
– Tüsindim, Taşeke, – dep jalpañdadı Omar tük tüsinbese de japalaq köziniñ sabauday kirpigi jalp-jalp etip.
* * *
Qızıl küreñ qına basqan tarğıl tastan marjan şaşıp, sarqırap aqqan kümis su bala köñilin audarıp äketti de, alba-julba tobırdıñ tirşiligine qızıqpay, biik-biik, sandıq-sandıq tastarğa zarığa qarap otırıp qalğan. Kiiktiñ quyqasınan oğan bir japıraq tigen. Aştıqqa köndikken köñil, azdı qanağat tutıp, qaytıp közin telmirtpegen. Onıñ zadalığın Taşpulat bayqamay qalğan joq. «Bul küşiktiñ atası da osınday, usaq-tüyekten biik turatın sırbaz, közin satpaytın. Mınası bizdiñ bärimizdi adam dep otırğan joq. Oylağanı mülde basqa närse».
Suñğıla Taşpulat balanıñ kökeyin dürbimen körgendey tanıp qoyğan. Balanıñ jan düniesi jılap otırğanı ras edi. Ol Teñbil torğaydı sağındı. Biraq Teñbil torğay körgen tüs siyäqtı zım-ziyä. Älde Däu Omardan şoşıdı, älde mına qanjar qayrap, mıltıq tazalağan alabajaq tobırdan ürikti, äyteuir joq.
Bala kürkeni oyladı. Soğan qaytar joldı oyladı. Äke-şeşesinen äli ümit üzbey, olar joqta kürkeni Däu Omar äldeqalay iemdenip aldı dep oyladı. Bala säti tüsse, kürkege oralmaq. Mümkin, äke-şeşesi endi sonda şığar. Öytkeni Omar munda ğoy. Däu Omardan qorıqqanı nesi dep bir kez äkesine renjidi. Şeşesi ötirik aytpasa, äkesi mıltığı bar on soldattı jayratıp, ayağındağı zildey kisendi qolımen qañıltır qusatıp bir burap, sındırıp kete barğan körinedi. «Meniñ munda ekenimdi äkem de, şeşem de bilmeydi, – dep muñayadı bala. – Äytpese mına sumıraylardı sonau sayğa sıpıra laqtırıp, laqtay bauızdap, meni qutqarıp alar edi. Bälem, Däu Omar sonda Taşpulattıñ ayağın emes, äkemniñ ayağın quşaqtap jılar edi».
Äldeqalay äkesi mına jaqpar tastardıñ arasınan bayağıda Saymasayğa aqırğanday aqırıp şığa keletindey, bala tauğa zarığa qaradı. Taudıñ sarqırama su qulağan qarlı basına taman jalğız noqat qıran qalıqtap jürdi de qoydı. «Qıran nege ılği jalğız qalıqtaydı eken?» «Jalğızdıq Qudayğa ğana jarasqan. Sen ağañdı tap», – deuşi edi şeşesi. Mümkin, ağasınıñ tilin alğanda durıs bolatın ba edi? Biraq äbden qartayamız, saqal-şaşımız ağaradı, sodan keyin baramız dedi ğoy. Oğan deyin bul qalay şıdaydı? Endi ne boladı? Ağasımen kelgende ğoy, mına silimtikter munıñ qulağınan tartpaq turmaq, şekesinen de şerte almas edi.
Ärkimniñ öz dittegeni, öz uayımı, öz opığı bar. Balanıki bärinikinen de alıs, bärinikinen de ötkir, bärinikinen de aşı.
Şatqaldıñ küni kelte. Imırt munda erte üyiriledi. Köz baylanıp, quj-quj tastar birtutas qarauıtıp, ara-jigi bilinbey tüksie tüskende ğana bala bayqadı: Taşpulat körinbeydi. Däu Omar da joq. Däu Omardıñ balası Jorabaydıñ qol-ayağı baylaulı. Mıltığına tayanğan bireu özine töne qarap, köz almay otır. Bala selk etti.
– Qozğalma, – dedi mıltıqtı adam. – Qaşıp ketem dep oylama. Atıp tastaymın.
Jorabaydan bul qalay dep suramaqşı edi:
– Söyleme! – dedi mıltıqtı adam.
Tastan qulağan qasqa sudan basqasınıñ bäri qap-qarañğı. Qıran da körinbey ketken. Tün keldi de qızıl, jasıl, sarı, kök, külgin, qoñır boyaudıñ bärin jutıp jiberdi. Biraq aspannan jımıñdap juldızdar körindi. Birte-birte şatqaldıñ üsti badanaday jap-jarıq juldızdarğa tolıp ketti. Bala juldızdardıñ munşama jaqın jerden jarqırağanın burın körgen joq edi. Juldızdıñ bireuine qolı ilikse, ekinşisinen tağı ustap, birte-birte mına şatqaldıñ ar jağına aspalı köpir arqılı ötip ketuge bolatın siyäqtı. Bala aspanğa qaray qolın sozıp körip edi, eşteñe ilikpedi.
– Tınış otır! – dep jekidi mıltıqtı adam.
– Juldız köpir, – dep sıbırladı bala. – Meni arğı jaqqa alıp öt. Basqa şatqaldağı jalğız kürkege jetkiz.
Juldızdar onıñ janın uqqanday jaqınday tüsip, jäudirep turdı. Tipti qol sozım jerge tüser edi-au, mına mıltıqtı adamnan olar da qorqatın bolar.
Bala közi ilinip, kirpikteri ayqasıp bara jatıp, än estigendey boldı.
– Qaytar edim, jolım joq.
Sular buğan jolımdı.
Juldızdarğa köpir salar em.
Buğauladı jazmış qolımdı, –
dedi äkesi.
– Juldızdarğa köpir salar em, Buğauladı jazmış qolımdı, – dep äkesiniñ änine juldızdar sıñsıp qosıldı.
Juldızdar sıñsıp, sıñğır-sıñğır qoñıraular birine-biri tiip ketip, bükil älem astı «Juldız köpir» änin jırladı.
Söytse, ar jaqtağı armandağan kürkesine jete almay jürgen jalğız bala emes, ärkim-aq Juldız köpir arqılı añsarlıq jerge jetkisi keledi eken. Añsarlıq jeri bolmağan adam än ayta almaydı eken, juldızdardıñ sululığın bayqamaydı eken. Olardıñ közine eş zaman Teñbil torğay da körinbeydi eken. Olar şolpankebis gülimen uşa almaydı eken. Olardıñ atın Beyuayım pendeler deydi eken. Beyuayım pendelerge Juldız köpir juıqtamas. Juldız köpir juıqtamas.
Oñtüstiktegi has sulu Ferğananıñ ıstıq lebi esip tursa da, şatqal işi boy şimiriktirer salqın edi. Tipti jaqındap-jaqındap kelgenmen, juldızdar da jılıta almaydı. Zorlıqtan qaraqşı bolğan qañğıbastardıñ attarı pısqırındı. Jartas jaqtan ular jılap, uyıqtamaydı. Kündiz qalıqtap jürgen qıran onıñ qosağın ilip äketken şığar. Alısta elik mañıraydı, mümkin kündiz Taşpulattıñ nökerleri qaqtap jegen tau tağısınıñ serigi şığar.
Älemniñ bütindigi sırttay ğana. Al işine üñilseñ, kileñ ketikten turadı. Köñili bütin bireu joq. Bala äke-şeşesin izdeydi. Taşpulat ayırılıp qalğan altının añsaydı; Jorabay jorıqqa ketken käri äkesin uayımdaydı. Juldız ekeş juldızdıñ da köñili ketik. Äytpese kebisin jerge tüsirip alğan Tañ-Şolpan tañ aldında nege qaltıraydı?
Bala salqın tünde jaurap jatır. Jaurap jatıp körgen tüs öñindegiden de muñlı keledi. Apası özenniñ arğı betinde, bul bergi betinde. Apası qoyannıñ terisinen tikken kökirekşe usınadı. Bala qolın sozsa – jetpeydi. Äkesi siyäqtı onıñ da jolın sular buğan.
Sonda bala juldızdarğa jalınadı: köpir bolıñdarşı! – deydi.
Juldızdardı adam tilin tüsinuge jazbağan.
Şatqalda juldızdar jarqırap, turğanmen, jazıqqa şığa, aspandı ala şarbı bult bastı. Ketik ay men juldızdar sol bulttardıñ arasına süñgip ketip, qayqañ etip qayta şığıp, jasırınbaq oynap tur.
Taşpulat ay qarañğı bolsa eken dep tiledi. Dünieniñ tükpir-tükpirin jarıq qıluğa jaraytın qazınanı alıp qaytuğa attanıp bara jatqan Taşpulat Qudaydan osı tünge qarañğılıq qalap edi. Iştey jılap aytqan minäjatı Qudaydıñ qulağına şalınğanday, şarbı bult birte-birte tünerip, tüydektele bastadı. Ketik ay düley tüydekten körinbey qaldı. Ketik ay sonda jer astında, qarañğıda jatqan altındı tağı da eske saldı. Bulttıñ qoyulanğanın Taşpulat jaqsılıqqa jorığan.
Soñına ergen bes-altı nökerlerden oqşaulanıp, alğa jeldirte tüsken Taşpulat Däu Omarğa jol-jönekey käri jañğaq ağaştıñ soqpağın qayta-qayta täptiştep aytıp kele jattı. Sansız ejikten mezi bolğan Omar öziniñ täueldi pende ekenin bir zamat umıtıp ketip, Taşpulatqa ojıraya qarap:
– E, uqtım ğoy endi! – dep atınıñ basın kegjeñ etkizip, tizgindi tartıp qalğanda, taqımındağı qayraulı kürek küñgirt säule tartıp jarq etti.
– Sağan mıltıq jaramaydı. Iñğaysız. Bir qolıñda kürek, bir qolıñda mıltıq, bul bolmaydı. Mına nagandı alasıñ. Burın ustap körip pe eñ?
Nagandı Däu Omar bayağıda, Talğarda pristavtıñ qolınan talay körgen.
– Altıatar, – dedi Taşpulat. – Öte bir qaterli jayt bolmasa, dıbısın şığarma.
– Maqul, iä! – dedi Däu Omar añşı mıltıqtıñ balapanınday ğana tuqıl tapanşanı qoynına mup-muzday qılıp tığıp jatıp. Qoynına jılan kirip ketkendey tula boyı titirkendi. Özinen özi atılıp, qarnın aqtarıp tastaytınday körindi. Jele jortqan attıñ basın tartqıştay berdi. Attıñ tekireginen nagan atılıp keter me eken degen qaupi bar.
Taşpulat kerisinşe «tezirek»,–dep astındağı torı qasqağa qamşı bastı.
Tün ortadan aua bular Şırşıq boyındağı däu şınarğa da jetken edi.
Ar jaqtan qarauıtıp «Jas Türkistan» üyi körinedi. «Jas Türkistannıñ» turğındarı balbırap uyıqtap jatqan kez eken, qıbır etken tirşilik bilinbeydi.
«Ataña näletter, – dedi Taşpulat işinen. – «Jas Türkistan» dep qoyıptı. Äli «Ulı Türkistandı» körersiñ. Zamana kezek. Men qayta oralarmın äli».
Biraq qalay oralatını buldır.
Bul saparğa Taşpulat Däu Omardı ädeyi tañdap aldı. Omar oğan zalım emes siyäqtı körindi. Şın japa şekken, özin qorğauğa därmensiz, qulıq-sumdığı joq, jaqsılap as berseñ, dastarqanıñdı attap ketpey, adal qızmet etetini auzın aşqannan añqıldap körinip tur. Omar – arqasınan qağıp tamaq bergenniñ qulı. Ol käri jañğaq ağaştıñ tübindegi baylıqtı alıp qaşıp keter emes.
Alıp qaşa almaydı, öytkeni tutqında balası otır. Öz balasın özi oqqa baylamas. Tabiği qazaq onday ozbırlıqqa barmaydı.
Al eger jazatayım qolğa tüsse, basqa emes, anau jerde otırğan Rısqulovtıñ tuısqanı. Tuısqanı basmaşılardıñ qatarında jür eken degen Rısqulovqa jaqsı ataq emes. Taşpulat üşin bul «duşpannan tük tartsañ da paydamen» birdey. Kömir küydiredi, küydirmese qaralaydı. Al duşpannıñ bedeline daq tüsiru – az şarua emes. Basmaşılardıñ qosında Rısqulovtıñ eki birdey inisi jatır, o da näpaha. Jauğa qarsı ärekettiñ aramı joq.
Älbette, eñ abzalı – käri jañğaq tübindegi qazınanı aman-esen alıp qaytu ğoy. Onday attı kün tusa, Taşpulat Rısqulovıña da, Ergeşiñe de pısqırmaydı. Odan soñ ne Buhar ämiriniñ qanatınıñ astında boladı, ne Auğan asadı. Asılı, Auğan asqan. Öytkeni Buhardıñ özi özgerip ketpesine bu zamanda kepil joq. Ämir Seydälimhannıñ özi osı künde eki şoqıp, bir qarap otır.
«Taşpulat bay, jay solay, – dedi özine-özi. – Qudayım osıdan jol bergey. Endigi bir ümit osı Tülkibas qazağında».
Käri jañğaq ağaşqa özi barar edi, qaqpannan qorqadı. Bolşevikterdiñ qanday tor qurıp qoyğanın qaydan bilesiñ?
Taşpulat soñğı sätte Däu Omardı öz tuğan bauırınday arqasınan qağıp:
– Al, Omar aka, Alla jolıñdı bersin. Osıdan oljalı qaytsañ, öle-ölgenşe qolıñdı altınğa malıp ötesiñ, – dedi.
Omardıñ käri jüregi attay tuladı. Ne qorqınış, ne quanış ekenin tüsinip jatpadı. Qopalaqtap barıp, Şırşıqtıñ salqın suına qolq etip tüsti de ketti. «Ya su perisi Süleymen, qolday gör»,–dedi, su beluarına kelip, däu denesin iterip-iterip tältirektetip jibergende eki qolı erbeñdep barıp, etpetinen qulay da jazdadı. Kürekpen su tübin tirep, äreñ qaldı.
Älgide tüydektele bastağan tunjır bult qaytadan ıdırap ketti. Biraq jartıkeş ay batıptı. Adamdardıñ tünde de qırqısqan, qu dünie üşin alısıp-julısqan tınımsız tirşiligin körmey-aq qoyayın degen şığar, ay batıptı.
Juldızdar bulttan arşılıp, aysız tünde jandana tüsken eken. Qılköpirdiñ üstinde turıp, Taşpulat bozbala kezi bir şalıqtap ötkenin özi de bilmey qaldı. Mına nau şınar sol bozbala kezinde bar edi, jarıqtıq. Taşpulat ol kezde adalıraq edi, qızdı oylaytın, jas bozımnıñ qızıq däurenin oylaytın. Osı nu şınar tübinde kezdesuge uäde baylasıp, tün uyqını qiıp, qız kütetin.
Ay bolmasa juldızdar bar,
Kelgin, erkem, kelmey qalma,
dep ıñıldap turatın.
Qazir ay batıp, juldızdar jamıray tüsken sätte jigit kezi onıñ äli buzılmağan şağın eske tüsirgisi kelgendey, bir jarq etip ötkende, Taşpulat ötkendi añsap, özegi örtenbedi. Al endi zarığa kütkeni qız emes, Däu Omardıñ oraluı edi. Däu Omar temir qobdişanı äreñ köterip, mıqşıñdap kele jatqanın bir körse, düniede odan artıq qızıq bolmas edi. Qılıqtı qız ornına omırayğan däu şaldı kütken tün. Däu Omar oljalı oralsa, Taşpulat nebir sululardıñ quşağına äli de jatpaq. Biraq sol aldan aldamşı köringen bar jumağı bayağı-bayağı tünde qız kütken şaqtıñ bir sätine tatır ma?
* * *
– Şınıñdı ayt, kim jiberdi?
– Özim, özim, sadağañ bolayın.
– Öziñ bolsañ, munda ne izdep jürsiñ?
– Adasıp kettim, sadağañ bolayın.
– Adassañ şarbaqtan asıp tüsip neñ bar? Qolındağı küregiñ ne? Mına altıatar kimdiki?
– Jalğız-jarım adam osı zamanda qarusız jürip bola ma? Öz qaruım, sadağañ bolayın.
– Qaydan keldiñ, şınıñdı ayt?!
– Elden kelemin, aynalayın, elden. Arızdanıp, ökimetke kelemin.
– Eliñ qayda? Qay ökimetke barasıñ?
– Elim – Tülkibas.
Ökimetten Rısqulovtan basqa eşkimdi bilmeytin paqır qattı sastı. Auzına söz tüspey tutığıp qaldı. Jötele berdi, kök jötel qısqanday öñeşi üzilgenşe jöteldi. Ötirik jötel jöndi şıqpadı. Jeñimen közin sürtken boldı.
Şoşaq börikti, murttı soldat şeginip barıp, mıltıq kezendi.
– Ayt şınıñdı! Sanaymın. Üşke deyin. Bir!
Däu Omar gürs etip jerge qulap ketti. Mañdayın taqtayğa tars etkizip soğıp aldı. Ol edendi taqtaylap tastağandı körgeni osı.
– Eki!
Däu Omar qalş-qalş etip, eñbektep soldatqa qaray jürdi. Soldat keyin şegindi. Besatardıñ oqpanın saqır-suqır qayırdı.
Däu Omar jan alqımğa kelgende:
– Rısqulov, – dedi üni qırıldap.
– Ne Rısqulov? Ne dep tursıñ öziñ?
– Rısqulovqa baramın. Ol meniñ tuısqanım.
Soldat mıltığın tartıp aldı. Dümin jerge qoydı.
Däu Omar bir qaterden qalğanına täuba dedi. Qudayğa jalınıp edi, bolmadı. Rısqulovtı atap şatasqanın sezedi, biraq atılmasına közi jetti. Endi osı betinen qaytpauğa bekindi. Erteñ bul äñgime Rısqulovqa jeter, bälkim betpe-bet jüzdeser. Jüzi küyer. Biraq tübi birge tuğan ğoy. Jamandıqqa qimas. Ätteñ, bala qaldı jau qolında, äsirese Rısqulovtıñ inisi qaldı. Sonı bilse, Rısqulov munı ayar ma eken? Onda bir sebep tabar, äzir aman qalğanı olja.
Şoşaq börikti äsker qarauında qalğan basqa äskerdi dauıstap şaqırdı. Anau keldi.
– Rısqulovtıñ tuısqanımın deydi. Ne isteymiz?
– Mınau alamanşı ma? Ottaptı! Rısqulovtıñ tuısqanı osınday tünde kezgen qaraqşı bolar ma edi? Äy basmaşı, sen öytip bizdiñ ökimettiñ sıylı basşısın bılğama! Bildiñ be? Äytpese jañağı jañğaq ağaşına ayağıñnan ilinip qalasıñ! – dep ejireydi ekinşi şoşaq bas.
Däu Omar endi qayrattana bastadı.
– Äy aynalayın, men ötirik aytsam, alıp bar Rısqulovqa. Al sonda ötirigim şıqsa, atıp tastau qiın emes qoy.
– Osınıñ aytıp turğanınıñ janı bar. Şınında da Taşkentke jöneltu kerek. Biz ustauın ustadıq, ar jağın özderi bilsin.
Qızıläskerler osılay kelisti de, Omardı Taşkentke jöneltti.
* * *
Däu Omar ertede Almatını körgen. Merke men Äulieata şaharların biraz aralağan. Al Taşkentti körui tuñğış edi. Burınğı bilgen qalaları munıñ qasında qıstaq siyäqtı eken. Taşkent turalı el adamdarınan, jolauşılardan, saudagerlerden talay esitetin. Ätteñ, bir körer me edi dep te qoyatın. Taşkentke barsañ aldıña salıp, ıñırantıp mal aydap bar. Äne, sonda qadirlisiñ. Biraq ömir-baqi Omardıñ esiginiñ aldına eñ köbi bes eşkiden artıq mal bitpey qoydı. Sonıñ özin tölinen ösirip köbeyteyin-aq deydi. Biraq qısqa jip kürmeuge kelmeydi. Qızılsırap qulqının qaqqan qatın-balanıñ tilenişti közderin körgende, Däu Omar däti şıdamay, eşkiniñ şırmayı barın baqırtıp bauızdaydı da tastaydı. Sirek keletin sonday bir «aq tüyeniñ qarnı jarılğan» zamanda qatın-balasınıñ közderiniñ jaynap şığa keletini-ay. Däu Omardıñ qol toqpaqtay judırığınan talay esi tanıp qulap, köziniñ aldı kögerip, udayı kirtiip jüretin qatını bayğus, eşki soyılğanda bayınıñ bar qorlığın umıtıp ketip, qara tabaqtı bauızdalğan eşkiniñ tamağına tosıp, bir tamşısın tökpey, qanın sarqıp alıp, dereu şıj-mıj pisirip, köbelektey uşıp-qonar edi. Balaları dereu jalpıldaq otın jağıp, qara eşkiniñ siraqtarına köseu suğıp, köseu jetpegeni tayaq suğıp, jalınğa üyite bastaytın.
Sonıñ ülkeni, ümit artarı Jorabay edi. Taşkenttiñ üylerine tañdana qarap kele jatqan Omar sürinip kep ketti. Özegi üzile jazdağanday boldı. Soñında kele jatqan qızıläsker:
– Köziñe qara! – dedi.
Taşkent şaharınıñ qilı-qilı kepietine tañdanıp kele jatqannıñ özinde, oyınan Jorabay ketpey, jolın kes-kestey berdi.
Endi ol Rısqulovpen kezdeser sättiñ jağdayın jantalasa qattadı. «Ol bılay deydi, men bılay deymin...» Aqır soñında bir baylamğa keldi: «Barlıq bolğan jaydı jasırmay aytamın. Jañıldım, jazdım deymin. Özimdi öltirseñ – öltir, Jorabayımdı qutqar deymin. Jorabayğa janı auırmasa da öziniñ inisi üşin äsker şığartadı».
Tolıp jatqan topanday oydıñ işinen tapqan bir tüyir däni osı boldı. Osını umıtıp qalmayın dep qurannıñ süresindey jattadı. Jas kezinde molda «Muqtasardı» qanşa jattatsa da esinde qalmağan, tili sınbağan, sonısınan qorqadı.
«Aldına barğanda asıp-sasıp abdırap, auzıma söz tüspey qara baspasın», – dep özin-özi qayradı.
«Turarğa täueldi qılğan Quday!» – dedi.
Rısquldıñ osı ulınıñ bala bolğanı Omardıñ esinde qalmaptı, Qudanıñ qudireti. Besağaşta, bayağıda üyimen üyi irgeles otırıp, Turardıñ bala bolıp oynağanın bayqamaptı. Anadan jastayınan jetim qalıp, tunjırañqı jüretin säbidiñ bolar-bolmas elesi ğana bar esinde. Ras, bir körinis anıq äli künge deyin köz aldında. Ol sol Talğardıñ Basağaşına pristav kelip, Tau-Şilmembettiñ üş arısın dar ataşqa ayağınan asıp qoyğan säti. Rısqul Saymasaydı atqan künniñ ertesi. Pristav sonda Rısquldıñ balasın qardıñ üstine jalañayaq turğızıp qoyıp tergeuge alğan. Omar sonda qujıra esiginen baspalap qarap turğan. Sondağı qasarısqan, jaq aşpağan, qar qarığan ayağın kezek-kezek köterip qoyıp, bezireygen kökbet bala köz aldında.
Sol balanı endi el bileydi dep kim oylağan? Bilse, Omar sol kezde onı moynına mingizip oynatar edi ğoy. Bilse, onıñ äkesimen üzeñgi ajıratpas edi-au. Türmede jatqanda artınan künde barar edi-au. Endi oylasa, bir ret te at izin salmağan eken. Ol – ol ma, Tau-Şilmembetti Rısqulğa qarsı qoyıp, özeurep baqqan eken. Tau-Şilmembettiñ bar pälesi Rısqulmen ketsin dep, sadaqağa şığarğan, şirigen jumırtqağa balağan eken.
«Ötken iske ökinbe» degen eken burınğılar. Soydiıp sorıñdı qaynatıp, aldıñnan şığıp tursa, qalay ökinbessiñ?
Köz aldanğış. Oyranı şıqqan oydı köz aldaydı. Ömiri öñi turmaq, tüsinde körmegen ayşıqtı, oyu-örnekti ğimarattı körip:
– Mınau ne, şırağım? – dep suradı qızıläskerden, tutqın ekenin umıtıp ketip.
– Hurriet üyi, – dedi qızıläsker.
Tüsinbedi. «Hurriet» – «qudiret» bolıp estilgendey. «Onda ökimet osı boldı ğoy», – dedi. Tutqınnıñ tüsinbegenin bayqağan äsker:
– Azattıq üyi, – dep qazaqşaladı.
– Rısqulov osında ma, şırağım?
– Joq, kelesi köşe, – dedi äsker.
– Tileuiñ bergir, meni soğan apar, – dedi basqa bireudiñ qolına tüsermin dep qorıqqan Omar.
Köp keşikpey TürkTsİK-tiñ asqarday aybındı üyi de körindi.
– Mine, – dedi äsker, – kelip te qaldıq.
Omardıñ jüregi dürsildedi. Zäulim üy eñsesin basıp jibergendey boldı. Mınanday ökimetke qarsı şıqpaq bolıp, basmaşığa qosılğanı ittik bolğanın sezdi. Mınanday ökimetti kim qulata aladı dep täubağa keldi.
– Rısqulov osında ma, şırağım?
– Osında.
Bizdiñ äulettiñ de qolı jetken eken-au alıstağı Ayğa, – dedi işinen. Rısqulovtı balağattağanı esine tüsip, tula boyı bir suıp, bir ısıdı.
Märmär baspaldaqtıñ är tepkişegine köterilgen sayın şala duğasın ışqına işten qayırdı: «Bismillä rahman-rahım, bismillä rahman-rahım!» – Odan arısın adasıp esine tüsire almadı. «Älhamdüllä» ma, «hulhu-alla» ma – şatastı.
Bulardı muzday kiingen äsker toqtattı. Özin aydap kelgen äsker onıñ qasında jabayı körindi. Öziniñ aydauılı jağdaydı ayttı.
– Rısqulov qazir munda joq. Ferğanağa jürip ketken. Bir aptaday bolıp qaldı, – dedi muzday äsker.
– Mına... – dep öz aydauılı toqtap qaldı. «Tutqın» dep aytarın, yağni «kisi» dep aytarın oyladı. – Rısqulov joldaspen jolıqpaqşı. Erekşe jağday.
Osı kezde muzday soldat qolın şekesine şalt köterip, tili baylanıp qalşidı da qaldı. Aydauıl soldat ta qolın şekesine japsıra salğanday boldı.
Esikten közi tüymedey, qozı qarın, eñkiş adam, jap-jaltır, qızğıltım basın sol izep, örge qaray öte şıqtı.
– Joldas Kuşekin, – dep sıbırladı muzday soldat Omardıñ aydauılına.
Sol sıbırdı estip qoyğanday, kilem töselgen basqışpen örge köterilip bara jatqan Kuşekin, kenet artına burılıp qarap:
– Bul neğılğan kisiler? – dep suradı.
– Joldas Rısqulovtı suraydı.
– A-a, – dep Kuşekin köterile berip, qayta burıldı, – Rısqulov? «Rısqulovqa kelgişter köp-ak osı, – dedi lezde özine-özi. – Äsirese musılmandar. Bular Kraykomdı emes, TürkTsİK-ti emes, Rısqulov basqaratın Musbyuronı biledi. TürkTsİK-ke kelgenderi de köbinese Rısqulovqa baradı».
– Qaydan?
Kuşekin bir-bir basıp, tepkişekpen tömen tüsti.
– Bilmeymin. Mına qızıläsker alıp keldi, – dedi muzday soldat.
– Bayandauğa ruqsat etiñiz, joldas Kuşekin! – dep aydauıl äsker qolın şekesine köterdi.
– Al ayt.
Kuşekinniñ salbırağan qabaq etiniñ astınan tüyme közderi burınğıdan beter kişireyip, sığırayıp, burşaqtay qalı küreñite tüsip, külimsiregen keyippen, mısıqtabandap jaqınday tüsti.
TürkTsİK basşısınıñ özi nazar audarğanına tanauı deldigen aydauıl oylanıp jatpay, mektepte taqpaq aytqan baladay taqıldap, bärin bayandap şıqtı. Kuşekin alaqandarın
uqalap, raqattanğannan közi mülde jumılıp qaldı.
* * *
Taşpulat Şatqalğa qaytıp tañ aldında jetti. Borbaylatqan jiren qasqa januar toqtağan jerde tilersegi dir-dir etip, artqı eki butın äreñ alşaytıp, ışqınıp-ışqınıp, qan şaptırıp jiberdi. Tañğı taza saf auada zapırandı iisi älemdi alıp ketti.
Attıñ hali ananday bolğanda, iesiniñ qaljırauı orasan edi. Eñseli, iri süyekti bay alaman şabıspen bükil süyek-süyegi uatılıp, tula boyı mılja-mılja qantalağan etke aynalıp ketken siyäqtı.
Onı eki nöker attan audarıp äreñ tüsirdi. Arqasın şınar ağaştıñ diñine süyep, tili auzına simay ketken Taşpulat birer urttam su jutıp, sözge äreñ keldi. Tamağı qırıldap äuelgi aytqanı:
– Älgi ittiñ balaları qaşıp ketken joq pa? – dedi.
– Joq, taqsır, qarauılı qattı, – dep jubattı onı nökerleri.
– İt qazaq qolğa tüsip qaldı.
– Kelisiniñ özi jüdä kümändi edi, jansız bolıp jürmesin. Mına küşikteriniñ közin qurtayıq,–dedi nökerlerdiñ biri Taşpulattı jubatpaq bolıp.
– O-o-o, toba! – Taşpulat qırıldap barıp közin jumdı. Köziniñ aynalası kögistenip ketipti. Nöker seskenip qaldı: küni bitken pendeniñ közi estip ajalköktenip ketedi deuşi edi.
– Äpendi, siz sırqatsız, şaylağa kirip jatıñız, men qazir şay dayındatayın, – dedi nöker qalbalaqtap.
– Ol ittiñ küşikterine saq bolıñdar! Timeñder! Öz qolımmen bauızdaymın... Qasqır apannan suırğan böltiriktey bauızdaymın... A mümkin, bauızdamaspın. Äliptiñ ayağın bağamız. Qıran şıbın-şirkey aulamaydı, aqımaq!
Osını aytıp Taşpulat bay iirimge batqan zilqara tastay tuñğiıq uyqığa ketti.
Biraq tınıs köpke sozılmadı. Äueli qarauıl kerneyletip belgi bergende, basmaşılar jau kelip qaldı dep apıl-ğupıl qaru-jaraqqa jarmasqan. Artınşa sırnay tartıldı. Sırnay üni – beybitşilik belgisi. Demek, kele jatqan qonaq adal nietti bolğanı. Seskenseñ, kerney üninen sesken. Kerney üni şatqal işin saqtandırğanımen artınan sırnay üni basmaşılar şoğırın sabasına tüsirdi.
Säl köz şırımın alıp, sonıñ özinen edäuir tıñayıp qalğan Taşpulat şayladan tısqa şığıp, biik märtebeli Ergeş hannıñ aldında qol qusırıp, bük tüsip turıp sälem berdi.
Ergeş han jeke-dara emes, janında nökerleri jäne beytanıs, öñ-tüsi basqa bireuleri bar: älde ağılşın, älde orıs.
Ergeş tanıstırğanda barıp bildi: dänin ügitip alğan jügeriniñ sobığınday qatpası – ağılşın Beyli mırza boldı. Beyli turalı Taşpulattıñ habarı bar. Türkistan millätine janaşır adam, mına özi asınıp jürgen vinçester mıltıq sol Beyli arqılı kelgen.
Ekinşisin Ergeş: – Arkadiy Prihodko, TVO-nıñ belsendi qayratkerleriniñ jäne keşegi Osipov oyranın uyımdastıruşılardıñ biri. Soğıs kezinde bolşevikterdiñ qolına tüsip qalıp, Taşkenttegi «dostardıñ» arqasında tutqınnan qaşıp şıqqan beti, – dep tanıstırdı.
Ergeş, Beyli, Prihodko, Taşpulat törteui oñaşa qaldı. Taşpulat şağım ayttı:
– Jigitterdi äreñ ustap otırmın. Olarğa jumaqtı uäde ettik. Biraq äli tamuqtan şığa almay, tığırıqta, mına lağınet şatqalğa qamalıp otırmız. Aynala alıs-jaqın auıl men qışlaqtardı jortuıldap, joq-jutañına qaramay, barın tartıp alıp boldıq. Jamiğatqa jaqsılıq jasaymız dep jürip, tonay-tonay jekkörinişti boldıq. Endi el qaharlansa, qayda baramız? Qaşanğı alamanşı bolamız? Alatın Taşkentti alıp tınbaymız ba? Kün ötken sayın keñes küşeyip baradı. Äli de küşeye tüspey turğan kezde, nege urmaymız urımtal utqır jerden?
Ergeş hannıñ murtı jıbırlay bastadı. Nadan bay mına gyaurlerdiñ közinşe ottap otır. Taşkentti basıp aludıñ op-oñayın. Bayağı Şırnay-paşanıñ zamanı emes, Taşkentti lezde alatın.
Ergeş han bir kürsinip aldı. Sonda onıñ qiyälında qanday arman qanatsız uşa almay maqrum jatqanın janındağılar bilgen joq. Ol general Çernyäevtiñ rölinde boludı armandar edi. Qolastında eki mıñ äskeri, on eki zeñbiregi ğana bar general Çernyäev, (yağni Şırnay-paşa) otız mıñ äskeri, elu zeñbiregi bar Taşkentti 1865 jılı mausım ayınıñ on törtinen on besine qarağanda, tüngi sağat on birge auğanda, qaqpaların qan qılıp, qaqırata buzıp kirgeni-ay. Sondağı Çernyäevtiñ bar şığını jiırma bes soldat ölgen, seksen toğızı jaralanğan, jiırma segizi eseñgirep qalğan. Şırnay-paşağa qarsı tUyaq serpip, biraz mazalap, qarsılıq körsetken qırğız Älimqul men qazaq Sadıq sultan ğana boldı. Älimqul maydan dalasında oq tiip, sol jaradan qaza taptı. Sadıq sultan Taşkent qulağannan keyin de küşigin aldırğan arlan böridey aynalaqtap, Çernyäev, odan keyin Kaufman qolın jii-jii şabuıldap, keyde lapılday tönip, keyde qaşa soğısıp, köpke deyin mazaladı. Aqırı Şığıs Türkistanğa asıp ketti. Janında nağız berilgen şap-şağın ğana qol qalsa kerek. Şığıs Türkistan şekarasına jete bere, Sadıq sultan aqboz atınan tüsip, özi tastap kele jatqan Batıs Türkistan jaqqa qarap otırıp, namaz oqıdı deydi. Batıp bara jatqan künniñ qızılı jiren saqalın juıp aqqan köz jasın qızıl säulege boyağanda, Sadıq sultannıñ janarınan parlap-parlap qan aqqanday köringen.
Ergeş kimniñ kebin kiedi? Çernyäevtiñ jolın bere me oğan tağdır? Älde Sadıq sultan siyäqtı mına qara küyek saqalın qandı jas jua ma? Bul oydıñ bäri Ergeştiñ köñilinde qas qağım sätte jügirip ötti de, sol sırdıñ auzın sığımdap buıp, mına barıldaq bayğa zil qadadı:
– Taşpulat aka, tausılmañız. Ulı payğambarımız Muhammed Mustafanıñ (sallallahu aleykü-uässäläm!) jasıl tuın jarqıratıp, duşpanğa şabar kün jaqın. Mına bizdiñ dosımız Beyli mırza jağımdı habar jetkizip otır. Orınbordan Dutov şığadı. Aşğabad jaqtan ağılşın, Horezmnen Jünäyd han, Ferğanada – biz. Madamin-bek aqımaq, mağan qosıla salmay, Kolçaktan polkovnik şenin alğanğa maqtanıp, özinşe qol jinap jür. Meyli, bolşevikterden göri, o da durıs.
Esinegisi kelgendey auzın mayıstırıp Beyli mırza sözge aralastı.
– Mister Taşpulat, sizdiñ talabıñız durıs. Men sizderge jaña qaru-jaraq ala keldim. Meniñ ulı märtebeli korolim men Ulıbritaniyä ükimeti sizderdiñ jeñisiñizge öte quştar. Ulıbritaniyä Türkistannıñ bolşevikterden azat boluı üşin öz kömegin ayamaydı. Siz aşulısız, aqılğa jeñdiriñiz.
Beyli esine bir erekşe jay tüskendey, alaqandarın sart etkizip:
– Oll rayt! Aytpaqşı, Ergeşbaydı quttıqtap qoyıñız, Taşpulat mırza, – dedi. – Ol ataqtı, alğır ataman Dutovtıñ özinen hat alıp otır. Ergeş mırza, bere turıñızşı, tağı bir oqıp, qanattanıp qalayıq.
Ergeş kök mäuiti frençtiñ tös qaltasınan aq jibekke oralğan hattı quntsızdau alıp Beylige usındı. Beyli orısşa baldır-batpaqtau bolğan soñ, hattı dauıstap oqudı Prihodkoğa jüktedi. Dutovtıñ hatın oqudıñ özin däreje körgen Prihodko qoqilanıp, dauısın maqamdap ala jöneldi.
Pohodnıy ataman vseh kazaçih voysk,, komanduyuşiy Orenburgskoy Armiey i voyskovoy ataman Orenburgskogo kazaçego voyska № 11g. Omsk.
NAÇALNİKU
Musulmanskogo partizanskogo otryada v Ferganskoy oblasti İrgaş-bayu.
Mne, atamanu kazaçih voysk Rossiyskoy armii, izvestno, çto Vı, doblestnıy vojd Ferganskih djigitov, buduçi vernım hranitelem interesov Rossii vedete neustannuyu i upornuyu borbu s bolşevikami, prestupno zahvativşimi vlast v Turkestane i popravşimi pravo, çest i religiyü predkov vseh narodov, naselyayuşih Velikuyu Rossiyü.
Vremya ih torjestva tak je korotko, kak vremya tmı ot zakata do voshoda solntsa, ibo ni odin izmennik Otçizne i gonitel verı eyä ne mojet vıderjat oslepitelnogo bleska luçey solntsa-pravdı i svobodı, kakovya nesut vsey Rossii i Fergane vernıe sını Rodinı i eyä moguşestva. Ças osvobojdeniyä Rossii – blizok. Russkaya Armiyä pobedonosno priblijaetsya k serdtsu Rossii – Moskve.
Ne segodnya – zavtra pridet podderjka i k Vam so storonı Orenburgskih kazahov i vsego kazaçestva.
V zasedenii Vaşih zaslug pered Rodinoy i Vaşim Kraem iz-za osobıe otliçiyä v borbe s vragami ee – bolşevikami, proizvoju Vas v Sotniki s zaçisleniem po Orenburgskomu kazaçemu voysku i vruçayu Vam svoy portret i boevıe podarki, kak naihrabreyşemu voinu v Fergane.
Da pomojet Vam Allah i velikiy prorok Ego Magomet v dalneyşey borbe s nasilnikami i hulitelyami Boga – bolşevikami, kotorıe derznuli posyagnut na religiyü predkov, prinesli miru golod, nişetu i razorenie.
General-leytenant Dutov.
– Qalay, tüsindiñiz be, Taşpulat mırza?
Taşpulat basın şulği-şulği tizerlep turıp, atlastay jıltır qağazdıñ betinen süydi. Taşpulat saudager orısşa täp-täuir biletin. Sauda-sattıq babımen keruen tartıp, erterekte Orınborğa da barıp qaytqan. Orınbordan magazin, dünie-mülik dükenin de aştırğan. Qayran zaman. Ataman Dutov kömekke kelmekşi, demek säti tüsip, aruaq-Quday qoldasa, Orınbordağı sol düken qayta aşılar.
Taşpulat eñsesin köterip, ornınan turıp barıp, Ergeştiñ qolın aldı. Ergeş solıqtau edi.
– Quanbaysız ba, Ergeş-bay? – dedi Taşpulat.
– Ataman – aqımaq! – dedi Ergeş quanudıñ ornına. Taşpulat qorqıp qaldı.
– Kolçak anau sümelek Madamin-bekke polkovnik şenin bergende, mına Dutov meni jüzbası qılmaqşı. Äy, şın aqımaq. Meniñ on bes mıñ sarbazım bar. Qaydağı jüzbası?! Atamannıñ bası – bas emes, esektiñ källäsi. Ol general bolsa, men de general. Közin aşıp qarasın, azğın ataman.
Endi Beyli sasayın dedi. Ergeştiñ parıqsızdığına ıza boldı. «Bularda eki qoşqardıñ bası bir qazanğa sıymaydı» degen mätel bar edi, sol ras boldı-au. Dutovpen tize qosıp, ortaq jauğa küş biriktirip şabuıldaudıñ ornına şen-şekpenge ökpelep, imanı ketip tur.
– Siz onsız da generalsız, Ergeş mırza, – dedi Beyli. – Ol ataqtı sizge orıs atamanı qimasa, buyırsa, ağılşın ükimeti qiyädı. Ötiniş hattı özim jazamın. Al, Taşpulat mırza, siz de qapalanbañız. Uayımğa berilmeñiz. Täuekel tulparınan tüspeñiz. Siz uayımğa jeñilseñiz, ana sarbazdarıñızğa ne daua? Olardıñ aldında müjilmeñiz. Qayta, qayrattandırıñız. Ataman Dutovtıñ sälem-hatın aytıp tüsindiriñiz. Bilsin olar qorğansız emes ekenin. Köp uzamay, jeñiske jetemiz. Ağılşın imperiyäsı sizderdiñ bul ğazauatkerligiñizdi umıtpaydı. Sizderdiñ esimderiñiz tarihqa altın ärippen jazıladı...
Beyli Taşpulatqa köñil aytıp, jubatıp otırğanda Ergeştiñ suñğıla köñilinen tağı bir jılan jılmañdap ötti. «Bul suayt ingiliş elinen, jerinen bezip, jer tübindegi Türkistannan ne izdeydi? Qatın-balası qayda? Sağınbay ma? Osı mına men Ingliyäğa barıp, mına Ferğananı, qatın-balamdı tastap, dariyänıñ ortasında, ğalamnıñ bir qiırında jatqan aralğa tüsip: «Men senderdi koroldiñ quldığınan qutqarğalı keldim», – desem ne der edi? Ündistannıñ inju-marjanın jalmap jatqan it ingiliş Türkistandı da tügimen juta salmaqşı ğoy. Tura tur, äueli kömektes, tizgin bizdiñ qolğa bir tisin. Sodan arğısı bola jatadı!»
Beylidiñ auzı qisañday berer me edi, Ergeştiñ jüreginiñ basında şubar jılan jorğalay berer me edi, kenet Taşpulat mülde ädepsizdik tanıtıp, ornınan alaq-julaq atıp turdı. Biik märtebeli meymandar da munı körip sasıp qaldı.
– Ne boldı, Taşpulat äpendi?
– Bul jerden ketu kerek! – dedi Taşpulat apıl-ğupıl. – Tünde bir it meniñ qolımnan qaşıp ketipti. Ol duşpanğa habar berip, jaudı üstimizden tüsirui mümkin.
– Kele sala nege aytpaysıñ? – dep Ergeş lezde qaharına mindi. Älgi mäymöñke jayına qaldı. Közi qutırıp, murtı tikireyip, düleydey tünerip şığa keldi.
– Kele sala jaman habarmen qarsı aludı jön körmedim. Äli de keş emes. Ol suayt Taşkentke jetip, ol jaqtan qol jetkenşe äli bir palau pisirip jeuge boladı, saspañız, joğarı märtebeli Ergeş mırza, – dep, Taşpulat öziniñ ağattıq jasap alğanın juıp-şaymaq boldı.
Degenmen degbir ketti. Qırıq qurau qurandı qol jolğa jinala bastadı.
– Mınalarıñ kim? – dep sostidı Ergeş qol-ayağı baylaulı Jorabay men kişkene jüdeu balanı bayqap qalıp.
Taşpulat bultara almay şının ayttı:
– Mına ülkeni sol älgi qaşıp ketken qazaqtıñ balası. Al mına küşik, ras bolsa, Rısqulovtıñ inisi deydi.
– Qay Rısqulovtıñ???
Kelgen biik märtebeli meymandardıñ üşeui birdey bir mezgilde jamırap ketti. Ergeş te, Beyli de, Prihodko da.
– Qay Rısqulov boluşı edi? Kädimgi TürkTsİK-tiñ bastığı, Musbyuronıñ raisı.
– Käne, käne, – dep Beyli balağa aldımen jaqındap bardı. Älemde sirek kezdesetin maqulıq körgendey, tañırqap, o jağına bir, bu jağına bir şıqtı. «Ras pa?» – degendey janındağılarğa qaradı.
– Degenmen, uqsaydı, ittiñ balası! – dedi Prihodko sızdanıp.
– Siz Rısqulovtı jaqsı tanisız ba? – Beyli Prihodkoğa ümittene, özeurey telmirip qaldı.
– Suraysız-au siz de, Beyli mırza, Rısqulovtı men tura osınday küninen bilemin, – dep Prihodko balanıñ ösiñkiregen qap-qattı şaşınan ustap, basın özine kegjite qarap, betine üñildi. – Däl osı küşik qusap o da bedireyip turatın. Mınau sonıñ tuısı.
– Ğajap! – dedi Beyli eki alaqanın sart soğıp. – Bul Türkistanda jüre berseñ, neşe türli sumdıqtarğa kezdesesiñ. Rısqulovtı men de bilemin, birneşe ret kezdestim de. Onımen betpe-bet kelu unamsız-aq. Turpayı tip. Mınau şınında da uqsaydı-ey. Sonda munıñ ne sırı bar? Inisin razvedkağa jibergeni me? Bul boqmurın ne bitiredi? Osı Rısqulovtardıñ sizge bir jaqındığı bar-au deymin, Prihodko mırza? Sizge bul bala şınnan tanıs boluı. Osında ne sır bar, aytıñızşı?
Prihodko buınıp ölgisi keletin tus osı edi. Qudaydan osınday suraqtıñ bolmauın tileytin. Al endi sol sumdıq suraqtı duşpannan emes, dos sanağan ağılşınnan, öziniñ araşaşısınan estigeni qanday azap?!
Prihodkonıñ tüsi buzılıp ketkenin sezgen Beyli sum, patşa ofitseriniñ namısına tigenin juıp-şaymaq boldı:
– Tunjıramañız, Prihodko mırza. Jaman aytpay, jaqsı joq degen. Eger sizdiñ süyikti qarındasıñız Rısqulovtıñ äyeli bolmağanda, sizdiñ bolşevikter şeñgelinen qutılıp şığuıñız ekitalay edi. Uspenskiy mırzağa arız aytqan qarındasıñızğa mıñ da bir raqmet deñiz. Al qarındasıñız Rısqulovtıñ jarı bolmasa, Uspenskiy sizdiñ qaşıp şığuıñızğa jağday jasamas edi. Munı da oylañız.
Prihodkonıñ doğaldau basına bul jaqauratpa söz birden qona qoymay dal boldı. Mına ağılşın munı keketip tur ma, älde şınnan Nataşanıñ Rısqulovqa şıqqanın quptap tur ma? Rısqulov sonda ara tüskeni me? Joq, ol mümkin emes. Äyteuir Rısqulovqa jürağattığı bolğandıqtan qutılğanı ma? Älde... älde Rısqulovqa tañba tüsiru üşin şığar? Ärine, solay, şaytan alğır. Munı nege birden añğarmağan?
Prihodko kezdesse, öz qarındasın buındırıp öltirmekşi bolğan. Endi işi jıli bastadı. Qas jauına küyeuge şıqqanın keşiretindey de bir sezim şalıqtap ötti. Demek, Nataşa Rısqulovqa janımen qalap barmay, jansız bolıp, janap barğan boldı ğoy. Bäse, Kolosovskaya sonday bolsa kerek edi. Polkovnik Kolosovskiy. Uezd bastığı. Şirkin, sol zaman-ay...
Ögizdey möñirep, kerney üni janaza şığarğan imamnıñ dauısınday küñirene estildi. Bäri satır-sutır atqa qona bastadı.
Tobır sarbaz topırlap, şatqal auzına qaray lap qoydı. Taşpulat atqa qonıp bolıp, ayqay saldı:
– Balanı mağan ber!
Apas-qapasta äldekim balanı jerden şüyke jündey julıp alıp, Taşpulattıñ aldına qondıra saldı.
– Ananı qaytemiz? – dedi bireu Jorabaydı nusqap.
Taşpulat jalt qaradı. Omardan älde bolsa, ümit üzbegen.
Balasın atıp tastasam, kesiri tier dep, mıltıqqa umtılğan qolın qaytadan tartıp aldı.
– Aldıña öñger! – dep buyırdı da, jönsiz toptıñ soñınan şauıp ala jöneldi.
Taşpulat tutqındarğa alañ bolıp turğanda Ergeş, Beyli, Prihodko qarasın üzip ketipti. Bay qattı ızalandı: «İt Ergeş, basıñdı dop qılıp teber me edi!» – dep tistendi.
Aldıñğı jaqtan lek-lek mıltıq dausı jamıray şıqtı da, şatqalğa töngen quj-quj quzdar qulap bara jatqanday, jihan jüzi küñirenip, jañğırıq jarıp jüre berdi.
Artı – tuyıq, aldı – jau, ne de bolsa jarıp ötu kerek. Taşpulat tobır sarbazdarına ayqay saldı:
– Toqtamay, jarıp ot!
Biraq onıñ sözi jan balasına zäredey äser etpey, tobır top bir sot qaqalıp, qañtarılıp turdı da, tuyıqqa qaray keri lıqsıdı.
– Alğa! – dep ayqayladı Taşpulat.
Onıñ özin taptap kete jazdap keyin şegingen attılar esi şığıp, artta tığırıq qamau ekeni esterine endi tüskendey ne arı, ne beri emes, oşarıldı da qaldı.
Alğaşqı qalıñ atıstıñ tütini seyilgen kezde, kezeñniñ üstinde samsap turğan qol körindi. Qızıl jalau jelbireydi. Qızıl jalaudıñ tübinen moyılday qara ayğır mingen komissar alğa şanşıla şığıp ayqay saldı:
– Ey, aldanğan musılmandar! Tıñdañdar! Bul kelip turğan ataqtı qızıl komandir Abdolla Jarmuhamedovtıñ jeñimpaz qolı. Onıñ esimin barlıq basmaşı jaqsı biledi. Odan qutılğan jau joq. Endeşe, qarsılasu bolmasın! Ağayındar, sender basmaşı emessiñder! Sender jaulardıñ aldauına tüsken kembağalsıñdar. Qarsılıq körsetpey, qarularıñdı tastap, beri qaray şıqqandarıña Keñes ökimeti keşirim jasaydı. Öz üyiñe qaytasıñ. Keñes sağan jer beredi. Köktem ötip, jaz şığıp keledi. Basmaşı bolıp, sandalıp jürgenşe, öz qışlağıña, öz auılıña qaytıp, şaruaña kiris. Jer öñdep, egin sal, şöp orıp, malıña azıq jina. Keşirim senderge. Munı aytıp turğan Türk-TsİK törağasınıñ orınbasarı, Musbyuro törağası, Kraykom prezidiumınıñ müşesi Turar Rısqulov! Meniñ bul sözime Tötenşe komissar Kobozev joldas kuä. Mine, ol kisi!
Astındağı jiren ayğırdı tebinip alğa Kobozev şıqtı:
– Rısqulov joldas ras aytadı. Qarularıñızdı tastañızdar, bäriñizge keşirim boladı. Men munı Ortalıq Keñes Ükimetiniñ atınan aytıp turmın!
– Aldasañdar, ant uradı! – dedi aldıñğı saptan bireu.
– Keñes ökimeti antına adal.
– Endeşe, keñestik belsendiler nege bizdi jäbirledi? Aqırğı bir qadaq jügerimizge deyin tartıp aldı!
– Ol Keñes emes, keñes tonın jamılğan jaular. Arandatu üşin ädeyi jasağan äreketi. Keñes ökimeti baylardı konfiskatsiyälap, dünie-mülkin kedeylerge, kembağaldarğa ülestirip beru turalı pärmen etken. Onı burmalap, kedeylerdi bizge öşiktirip jürgen alayaq jau tuqımı. Seniñder bul sözge, munı aytıp turğan men, Rısqulov.
– Köke! – dep şar etken bala dausı şañq etti, demde öşti. Taşpulat onıñ auzın basa qoyğan.
– Lağınet atsın! Senbeñder ol dinsizdiñ sözine! – dep barqıradı Taşpulat. Tittey balanıñ auzın basıp, tunşıqtırıp turğanı özderin tunşıqtırğanmen birdey köringen sarbazdar qaruların laqtırıp, oyqastap arğı jaqqa öte bastadı. Aldıñğı bir-ekeui bastaluı muñ eken, lezde Taşpulattıñ jan-jağı jalañaştanıp qaldı.
Qaqpanğa tüsken qasqırday qıñsılağan Taşpulat suğa ketken tal qarmaydınıñ kerine tüsip, balanı keudesine qısıp aldı. Bir qolına altıatarın alıp, näresteniñ şekesine tiredi:
– Rısqulov!
Rısqulov jalt qarağan.
– Mınau seniñ iniñ, Rısqulov! Meni bosat. Toqtausız ötkizip jiber! Eger ustauğa äreket etseñ, bauırıñdı atıp tastaymın. Özim ana qiyäğa tüsip qaşıp qutılamın. Äne, sol qiyämen Ergeş qaşıp ketti. Sen onı körmey qaldıñ. Qasında ingiliş Beyli men seniñ qaynağañ Prihodko da bar. Tüsindiñ be meniñ şartımdı?
Rısqulov sener-senbesin bilmey, dağdarıp qaldı.
– Köke! – dep şırıldağan şekesine altıatar tirelgen bala.
Endi eşqanday kümän qalmadı. Biraq tañğalıp, dal bolğanı: Arman qaydan jau qolında jür?
Balanıñ şekesine tirelgen tajal öz şekelerine kirgen şöñgedey qanşa halıq, sonıñ bäri qılköpirdiñ üstinde turğanday qiın hal keşti. Jüykesi şıdamağan bir qızıläsker Taşpulattıñ baladan ozğan basın közdep turıp, şürippeni basıp kep qalğanda, «Apa!» – degen jiñişke dauıs perişteniñ ünindey şıñ-quzdı şayqaltıp barıp, kilt üzildi.
Öziniñ atpağanına közi jetken Taşpulat bılq-sılq etken näreste deneni quşaqtap turıp:
– Jauızdar! Özderiñ attıñdar! Özderiñ öltirdiñder! Senderde ne pätua bar! – dep baqırıp jiberdi.
Ol öli deneni bılq etkizip jerge tastay salıp, astındağı dir-dir etken arğımaqtıñ basın jalma-jan keri burıp, quyğıta jöneldi. Eşki qiyäğa o basta tüspegenine ökindi. Ergeş it sol qiyämen ötip ketti. Eskertpedi de. Buyırsa, qutılıp ketermin degen sorlı ümittiñ qanatında uşıp bara jattı. Endi bir bulım ozsa, endi säl şıdasa, endi bir qas qağım ozsa... Tüngi jorıqtan zorıqqan arğımaqtıñ adımı tım qısqa siyäqtı körindi. Şıda, januar, barıñdı sal! – dep jalındı.
Arttan gürsildep atılğan dauıs, satırlağan şabıs oğan endi äser etpegendey. Tek bulım aynalsa, tek qiyä jolğa ilinse...
Kenet eki jauırınnıñ arası tız etkendey boldı. Tek bulım aynalsa, tek Şırşıqtıñ boyındağı biik şınar nege körindi? Boyjetken qız şaşbauı sıldıray ma? Şıñnan öz mekenine uşıp jetip qalğan ba? Omar qayda? Altın qayda?
Köziniñ aldınan sarı jalqın jarqıldadı. Bükil aspan astınan sap-sarı tillä jauıp turğanday, qolın sozıp, alaqanın tospaq boldı. Alaqandarı jayılğan küyi arğımaqtan qulap bara jattı. Alaqanı jayulı. Äldene tileydi? Tilenşilikpen ötkenin sezgen joq. Äli de ümitker, alaqanı jayulı.
Adamdar kelip jetip, attarınan tüsip, közi aşıq jatqan Taşpulattıñ janarın jappaq bolıp, qabağın tüsirmekşi edi, jabılmadı. Zeñgir kökke qadalıp, alaqanı jayulı jattı. Jau da bolsa, jüzin jasıru parız. Jauıngerler jer qaza bastadı. Rısqulov qazılğan topıraqtan bir şımşım alıp, Taşpulattıñ jayulı alaqanına abaylap qana aparıp saldı. Taşpulattıñ közderi bayau jumılıp barıp, kirpikteri ayqastı.
Rısqulov onıñ bağbanı bolıp jürgende jalaqıñ dep jas jigittiñ alaqanına qolı qaltırıp, jalğız jarım jetim tiın salatın. Endi onıñ parızı ötelgendey. Taşpulat degenine jetip, jebir dünieden toyınıp attanğanday ajarı nurlanıp jattı. Eşqanday keyis, ökiniş belgisi joq. «Osınıñ bäri ne üşin?» – degen jalğız suraq qana auzınan şığa jazdağanday äntek aşıq.
* * *
Bala bişara işin basıp, eki tizesi bauırına jiırılıp, bükşiip qana jaurap jatqan siyäqtı edi. Rısqulov kökirekten qaynap şıtıp jatqan ıstıq jasın toqtata almadı. «Köke!» degen perişte dauıs qulağında emes, jüreginde şıñıldadı da turdı. Taşpulattıñ altıatarınan emes, qızıläskerdiñ jauğa dep atqan oğınan jazatayım ketkeni Rısqulovtıñ janın qattı küyzeltti. Özi bauır basıp ta ülgirmegen tuısınıñ bul opatı tım seskendirip, talay ölimdi körgen Rısqulovqa şın ajaldıñ qanday ekenin endi añğartqanday, añırıp qaldı.
Osınıñ bäri bir tımırsıq tüs siyäqtı. Balanı alğaş körgeni on jetinşi jıldıñ alasapıran aşarşılıq küzi. Äulieatanıñ şandaq köşesi, odan Atşabardıñ ün bazarı; Mirza-auftıñ qorası, sodan biılğı köktem; Eski Taşkent, nan urlağan bala; Qabılbek Sarmoldaevtıñ telefonımen aytqan jauabı; balanıñ uştı-küyli joğalıp ketui.
Qalıñ jurt özine nazar audarğanın bayqap, Rısqulov qataymaq boldı.
– Jeroşaqtay ğana şuqır qazıñdar, – dep qatu ayttı. Bäribir beki almadı. Sälden keyin jer qoynında, Alataudıñ jalğız jaq betindegi şatqal auzında mäñgi qalatın jalğız bauırın betinen, mañdayınan sipap, tizerlep otırıp aldı.
Kobozev şoqşa saqalın uıstap, arı-beri jürdi de qoydı. Parasattı adam: «Bul qalay?» – dep Rısqulovtan däl qazir surap jatpadı. Oqıs atılğan mıltıqtıñ ürey üninen, tasırlata şapqan attardıñ şaqıldağan taqalarınan, şañqıldağan dauıstardan şoşınıp, jon arqası dürdiip qalğan şoqılar sol jatırqau jauğa qarau qalpın saqtap, suıq bettenip tur. Tek aspan maujırap, kögiljim tarta, kölgirsip qalğan.
Atıstan soñ ajal bolatının, ajal barda jemtik bolatının biletin qartamıs qaraqustar sonau biikten jerdi torıp jür.
Biikten alasarmaydı, tömendese adamdar ata salatının sezedi. Adamdar özin-özi atıp jatqanda, tipti säbi balanı da sulatıp salğanda, qalbiğan qaraqus degen nemene! Olar oq jetpeytin jerde jüredi. Tasır-tusırdan arqarlar da aulaq ketedi, ular ünin öşiredi. Balalı elik eñ aldımen şıñğa şığıp, bezip ketedi. Tau täñirisi – teñbil barıstıñ özi qulağın jımıraytıp, quyrığımen jer sabalap, şubartasqa jabısıp jatıp aladı. Adam qudiretiniñ aldında tipti quzdan qulağan asau özen de şuın bäseñdetken siyäqtı. Dünie surqaylanıp, jap-jasıl japıraqtar zäytün tüstenip, topıraq şalğanday, kişkentay mürdeniñ şañı zümiret älemin qapqanday, külli şatqal külbettenip bara jattı.
Rısqulov kökiregi qars ayırılıp, tizesi qaltırap, ornınan turdı.
Düniege nege kelip, nege ketip bara jatqanı belgisiz osı balanıñ bolmısınıñ özi neğaybıl. Jumbaq jan. Bul ölmeui kerek edi. Tiri jüre bergende jumbağı şeşiler edi. Rısqulovtıñ bir bayqağanı: bala öte zerdeli bolatın. Tiri jürip, jigit bolıp öskende, kim biledi, halqına qadirli azamat boluı. Qolında az kün turdı – balalıq, şalalıq minez tanıtpadı. Balalıq minez degende, tek äsker beldikke asa qumar edi. Rısqulovtıñ jalpaq äsker beldigin kökesi üyde joqta küni boyı, beline keñ bolğan soñ, bir iığınan asıra buınıp jürip, keşke ağası üyge qaytarda qaytadan ornına ilip qoyatın. Bäribir bir küni Rısqulov onıñ beldik asınıp jürgeniniñ üstinen tüsti. Bala qattı qısıldı.
– Unasa, ala ğoy, – dedi Rısqulov.
Sonda onıñ quanğanı-ay! Ağıl-tegil quanğannıñ özinde tüsi säl jılıp, jımiıp qana qoyğan.
Qazir sol beldik belinde. Beline şaqtap tesik jasap alıptı. Qanşa jer sandalıp jürse de tastamaptı. Beldiktiñ burınğı tesikteri men keyingi bala jasağan tesiktiñ arası kereqarıs jäne süyem eken. Besjuldızdı beldik balanıñ aş belin eki orap alıptı.
Jeroşaqtay kişkene mürdege balanı salarda, älgi basmaşılar jağınan ötken alaşapandı bireu:
– Au, musılman balası ğoy, juıp qoyayıq ta, su jaqın ğoy, – dedi.
Onıñ janındağı kök şalmalı qaba saqal:
– Äy, ol şeyt qoy. Äri dese, näreste ğoy. Ol perişte emes pe? Quday ärkimge-aq osınday aq ölim bergey. Mına biz ğoy bir kündik ömirde mıñ kündik künäğa batıp jürgen. Bizdiñ künämizdi juıp tazalauğa dariyänıñ suı da jetpeydi. Al balaniki ne? Onıñ jayı – jannat qoy! – dedi. – Al eger mına hakimder ruqsat etse, men bir auız ıqılas eter edim. Ruqsat pa, ortaq Rısqulov?
Kobozev: «Ne dep tur?» – dep suradı.
– Musılmanşa fatiha jasamaq, – dedi Rısqulov.
– Nesi bar, onda turğan oğaştıq joq, – dedi Kobozev. Kök säldeli balanıñ tusına kelip, tizerlep qayırım suradı. Sodan soñ, fatiha süresin añıratıp äketti. Onıñ sözin köp adam tüsingen joq. Biraq ünindegi zar men muñ tek balanıñ ğana qayğısı, Allağa da, adamdarğa da muzıkamen jetkizgen arızı siyäqtı edi:
– Bismillyahir-Rahmanir-Rahim Äl-hamdu lillyahi Rabbilälemin İr-rahmanir-Rahim Maliki yaumid-din yuyaki nabudu uä yuyake nästeyn İhdines-Siraatal – myustahyume Siraatal – läzine änämte äleyhum ğayrlmağduu-bi äleyküm uä l-äzzaalin! Aumin!
Kök sälde basın köterip alıp, qos alaqanın aspanğa qarata jayıp jibergende, közinen şañ tutqan jüzin ayğızdap, eki jolaq jas atıp ketti.
Osı jerde tötenşe komissar Kobozev jurt kütpegen bir qılıq jasap, o da qolın jayıp, batağa qosıldı! Musılman qauım arasında kübir-kübir söz jügirip, komissarğa bäri de süysine qarap qaldı.
Lezde kişkentay tömpeşik payda boldı. Küngeydiñ qoñırküreñ topırağı señseñ qozınıñ terisindey buyralanıp, qulpıra qaldı.
Musılmandar jağaların ustadı. Jaña Taşpulattı kömgen jer şaqıldağan tastaq edi: balanıñ jatqan jeri – jup-jumsaq, buyra topıraq.
Rısqulov bir taqtay taptırıp, oğan:
«Rısqulov
Arman-Artur
1911 –1919 j.j.
revolyutsiyä qurbanı» –
dep jazdı da, basına besjuldızdı beldikti ilip, topıraqqa qadap qoydı.
Qım-quıt küres jolında jürgen Rısqulov öziniñ az kün balalığın joğaltıp alıp, äldeqalay ğajayıptan sol uız däurenmen qayta tabısqanday bolıp edi. Endi sol kermek uız kezeñmen mäñgi qoştasqanın, onı suıq jerdiñ qoynına berip, köñili mülde suığanın sezdi.
Tastüyin bolıp tüyildi de, qauımietke qarap:
– Jamiğat! – dep sañq etti. – Jaña düniyä jolında küres äli jürip jatır. Bul küres qurbandıqsız bolmaydı. Jaqsılıq zaman özinen-özi beynetsiz kele salmaydı. Bul küreste adasqandar, aldanğandar köp. Jau kim? Dos kim? Ajırata tanımay, türtinektep jürgender köp. Älgi Ergeş pen Taşpulattıñ şeñgeline tüskender sonday. Sol şeñgelden bosanğan bauırlar! Adaspa endi! Beykünä adasıp qalğan qurbannıñ biri, mine, aldarıñda jatır. Ol äli közi aşılmağan arıstannıñ balasınday edi, abaysızda orğa jığıldı. Ol meniñ bauırım, tap jauınıñ kesirinen şetinedi. Onıñ äkesi, yağni meniñ äkem zulımdıqpen, zorlıqpen arpalısıp ötken adam. Näreste beyittiñ aldında ant eteyik: eşqaşan aq joldan, adaldıq pen şındıq jolınan taymayıq!
– Ant!
– Ant!
– Ant! – dep jañğırıqqan ünge, üş dürkin qalıñ mıltıq dauısı qabattastı.
– Adamnıñ qanı tögilgenşe, beti qızarsın. Sender, adasqandar, qızarıñdar. Ayıptarıñdı moyındañdar. Senderdi jau dep jala jauıp, atıp tastap, qandarıñdı töguge de bolar edi. Biraq Keñes onday ozbır emes. Jau aytqanday, qubıjıq-quqay emes. Keñes senderdiñ qandarıñdı tökpeydi. Öytkeni betteriñde iman bar. İman degen adamgerşilik degen söz. Sonı eş zaman joğaltpañdar. Al endi qoştasamız. Abdolla Jarmuhamedovtıñ jaña jeñimpaz otryadı älgide qaşıp ketken Ergeştiñ esin jiğızbay, tas-talqanın şığaradı. Sodan keyin senderdi endi qaytıp Ergeş te, Taşpulat ta mazalamaydı. Joldarıñ bolsın, jamiğat!
Osını aytıp, Rısqulov Kobozevti ertip, Abdolla Jarmuhamedovtiñ otryadına qaray bettedi.
– Ortaq Rısqulov! – dep ayqaladı kök säldeli dalbaqtay jügirip.
Rısqulov sılañ qaranıñ tizginin tarttı.
– Bu qızıl qaharmandar qatarına qosıluğa parman ber! Ergeşte ketken kegimiz bar. Onı öz qolımızben soqpayınşa, ökiniş taramas. Äri künämizdi şayqas dalasında şayğımız keledi.
Rısqulov män-jaydı Kobozevqa tüsindirdi.
– Durıs, – dedi Kobozev. – Senu kerek. Eger ruqsat etpesek, senbegenimiz boladı.
– Qalay, Abdolla, qabıldaysıñ ba? – dep Rısqulov Jarmuhamedovke qaradı.
Ay qasqa torı ayğır mingen Abdolla jarqıldap:
– Tureke, siz aytsañız, qabıldaymız da. Kiimi jamandı it qabadı, nieti jamandı mına men tabamın. Äldeqalay bolad dep qam jemeñiz. Biraq änebir qaudırağan qarttarı qatın-balasına qayta bersin. Nağız jigitteri ilessin. Özim üyretip alam, – dep ayılın jimay añqıldadı.
Rısqulov burınğı «basmaşılarğa» qarap:
– Endi komandir Abdolla Jarmuhamedovtıñ qaramağında bolasızdar. Bul jau degende jasıl nayzağay bop tüsetin nağız qolbasşı. Äne, anau omırauındağı jauıngerlik Qızıl Tu ordenine qarañızdar. Onı bükil keñes eli boyınşa birinşi alğan alğır komandir Blyuher men mına arıstan Abdolla.
Qarası molayğan otryad alıstay berdi.
Rısqulov artına burılıp qarap edi: jas qabirdiñ üstine şanşığan taqtay ağaş emes, şolpankebis gülin kördi. Oğan qonıp otırğan Teñbil torğaydı kördi. «Meniñ balağa aytqanım ertek edi ğoy!» – dep tañ qaldı.
Ol sonda barıp tüsindi. Bala şıdamsızdıq jasap, ata-anasın tım erte izdep şıqqan eken. «Men kinäli boldım-au, nege aldadım bişaranı» dep özegi jandı.
Rısqulov sonda pendeşilikpen: «Osıdan qalt etip qolım bosasa, balanı sonau Tömengi Talastağı äke-şeşesiniñ janına aparıp qoyarmın» dep oyladı. Bala aldaqaşan äkesi men şeşesin tapqanın, qulınday quldırap, jasıl jaylau jannatta asır salıp jürgenin komissar qaydan bilsin?!
IX
– Rısqulovtı şaqırıñdar. Basqa eşqaysıña eş närse de aytpaymın. Aqırı öltiredi ekensiñder, tilimdi tistep ölemin. Mağan Rısqulovtı uşırastırıñdar!
Taşkentke kelgeli üş kün boldı. Üş künnen beri Omar suraq astında. Biraq qanşa saual bolmasın, aytatın jauabı älgi.
– Rısqulovtı şaqırıñdar!
Tipti suraq tıyılıp, jeke kamerağa aparıp, sırtınan qulıp salınğan kezde de japadan-jalğız otırıp:
– Rısqulovtı şaqırıñdar! – dep älsin-älsin ayqay salatındı şığardı.
Biraq Rısqulovtı eşkim şaqırmaydı. Ferğanağa ketken, juıqta kelmeydi deydi. Japadan-jalğız otırıp, Omar oyğa qaldı: «Osı Turar ökimet degen jay laqap şığar. Ökimet bolsa, ornında, tağında otırmay ma? Ökimetti de qol bala qusatıp aylaqqa jumsap jibere me eken?»
Jüresinen tüsip, sidiğan tizesin quşaqtap, sur qabırğağa qadalıp, otırıp-otırıp, tağı da batpağına maltığadı:
«Turar ökimet bolsa, Rısqulov degen atın estigennen-aq seskenip turmay ma basqalar? Qayta men Rısqulov degen sayın bular örşi tüsedi. Al Turar ökimet ekeni jalğan bolsa, Orazbaq puşıqtiki ne? Onı qalay qoqañdatıp qoyıp jür?».
Qabırğağa qadala-qadala közi buldıray bastaydı; qabırğa qimıldap, teñselip turğanday boladı; itere salsa, qulap ketetindey körinedi. Omar eki-üş umtılıp, öñkeñdep barıp, qabırğanı iığımen iterip kep qaladı. İığı qaqsap auıradı, qabırğa bılq etpeydi.
– Apıray, abaqtı degen albastı osınday boladı eken ğoy, – dep auırğan iığın sipalap, añırayıp otırıp qaladı.
– Tabalama, Rısqul! – dep qolın sermep kep qaladı. Rısquldıñ joq ekeni esine tüsip, odan beter şoşidı, «osı men aqılımnan adasa bastağan joqpın ba?» – dep özin-özi sınay bastaydı. Joq, aqılı sayrap tur. Esin bilgen kezden bastap, jürgen jolınıñ, kezdesken adamdarınıñ bäri köñilinde jattaulı. Eşbir jañılıspaptı. Uzınnan uzaq jol eken, biraq köñilge minip şapqanda şolğañ etip, lezde osı türmege kelip tireldi. Sonşama uzaq ömirde este qalarlıq eleuli eşteñe joq. Jüretin şım etkizetin bir tätti qiyäl, sağınış muñğa batıratın eles bolsayşı... Bul özi nesine itşilep jüre bergenmin?»–dep tuñğış ret oyğa qaldı. Bireuge bir qılauday jaqsılıq jasamağan qu- qursaq ömir şığıp, endi aqırğı jeter jerine jaqındağan eken. Omar bul jarıq dünie endi basınan bastalıp qayta kelmeytinin oyladı, ömiri zaya ketkenine ökindi. Türmedegi jalğızdıq – oy maydanı. Ğumır boylarına Omar bir oñaşa qalıp, öz tirşiligine özi bir oqşaudan oqşiyä qarap, köz salğanı osı edi. Jañağı Rısquldıñ eles bergenin de endi tüsindi. «Tabalama, Rısqul!» – dep abaysızda auzınan qalay şığıp ketkenin de endi uqtı. Rısqul, söytse, türme men sürginde jıldar boyı tutqın halin keşkende, bul Omar büyiri bir bülk etpegen eken de. «Sonıñ jazığı osı-ay» dep endi täubağa keldi. Qıstıküni üñgirinde jım-jırt uyqıda jatıp, abaysızda aqırıp qalğan ayu qusap:
– Rısqulovtı şaqırıñdar! – degen öz dauısınan özi selk etti. Nege ayttı, nege şaqırdı? Özi tañırqadı.
Biraq däl osı şaqırudı kütip turğanday qapastıñ esigi aşılıp, munı tağı da tergeuge aydap äketti.
Bul jolğı tergeudiñ täsili basqaşa keldi. Kamerağa qaytip, qalay kirgenin bilmeydi.
Biraq «Jas Türkistanğa» kisiler şaptı. Qızıläskerler ertken işki ister komissarı Nısanbaevtıñ özi bastap bardı. Omardıñ aytqanı keldi: käri jañğaq ağaştıñ tübindegi tüye tastıñ astınan qurım kiizge orağan qumıra tabıldı. Işi tolğan altın tillä. Taşpulattıñ jantäsilim sätinde de köz aldında jaltırap turıp alğan sarı altın.
Komissar Nısanbaev bir tilläsine deyin şaşau şığarmay, kuälerdiñ közinşe bärin hattap, aktilep, qazınağa ötkizdi de, TürkTsİK törağasına mälimet-aqpar jazdı: osılay da osılay, Omar tutqın Taşpulat baydıñ basmaşılar otryadında bolğan. Taşpulat baydıñ altının almaqqa kelgen, biraq alıp ülgirmey qolğa tüsken, solay da solay. Bul mälimetpen tanısqan Kuşekin komissar Nısanbaevqa riza bola tura, tağı bir suraq qoydı:
– Tutqın udayı Rısqulovpen kezdestirudi talap etedi. Rısqulovtıñ tuısqanımın deydi. Sonda qanday sır bar?
Nısanbaev oylandı-oylandı, oy tübine jete almadı, aqırı:
– Bul suraqtıñ jauabı Rısqulov joldastıñ özi oralğan soñ tabılar, – dedi.
Kuşekin qanağattanbay qaldı.
– Rısqulovtıñ tuısqanı basmaşı bolıp şığadı, Rısqulovtıñ äyeli patşa oyazınıñ qızı bolıp şığadı, ol äyeldiñ ağası Osipov büligine qatısadı, qolğa tüsip, keñes türmesinen op-oñay qaşıp ketedi; Rısqulovtıñ tağı bir tuısqanı Maylıkent-Tülkibasta bolıs bolıp saylanıp, Keñes ökimetiniñ bedelin tüsiredi – osınıñ bäri az ba?
– Sonda ne buyırasız? – dedi komissar Nısanbaev Kuşekinniñ nietin tanıp tursa da.
– Ferğanağa attanıp, Rısqulovtı sol jaqtan Taşkentke tutqın retinde jetkizu kerek.
– Ol mümkin emes, joldas Kuşekin.
– Nege mümkin emes?
– Ol üşin TürkTsİK-tiñ prezidiumınıñ qaulısı kerek. Rısqulov köptiñ biri emes, op-oñay tutqınday salatın, ol biregey.
Kuşekinniñ qabağı salbıraydı.
* * *
Şatqaldan Aqsu-Jabağılığa asudıñ jolın Jorabay bolmasa, basqa adam bilmes edi. Jorabay jol bastadı. Äkesine erip, bir körgen izinen jas jigit jañılmağan eken.
Jorabay ajalı joq eken, äupirimmen aman qaldı. Burınğı basmaşılardıñ bir tobı Abdolla Jarmuhamedovtiñ otryadına qosılıp, Ergeşke attanıp, käri-qurtañdı auılına qaytardı, baylaulı jatqan Jorabay esterine tüsti. Onıñ tağdırın özderi şeşe almaytın bolğan soñ, Rısqulovqa şındarın ayttı.
Jas jigitti Rısqulov tanımadı, biraq jüregi tüskir äldeneni sezdi me, joldan qalmayıq dep, at üstine tursa da säl ayaldap, tutqınmen til qatıstı.
Söylese kele, bir elden, bir atadan, atalı-inili bolıp şıqtı. Oylap tursa, Jorabay da qasietti Talğar taudıñ bauırında, Besağaş, Tau-Şilmembet auılında tuğan eken. Jorabay tuğanda, Rısqulov bes-altı jasar bala eken, Omardı jaqsı biledi, al Jorabay esinde qalmaptı.
Surasa kele, Omar hikayasın tügel tıñdaydı. Elden nege qaşqanı, basmaşılarğa nege qosılğanı, Taşpulattıñ qolına balanıñ qaydan duşar bolğanı, birte-birte qılañ bere bastaydı.
«Omar tau asıp, tas basıp, basmaşılarğa qosılıp jürse, mına taudıñ teriskey beti de tınış bolmağanı», – dep oyladı. Bärinen de tosını: Orazbaqtıñ bolıs bolıp, eldi aş bitşe buıp bara jatqanı edi.
Rısqulov qalıñ jumbaqtıñ, şatısqan şielenistiñ tüyinin şeşe almay dal bolıp, äri qattı küdikke tireldi. Sodan janındağı Kobozev pen Nazım Hodjaevtı Teriskeyge ötuge köndiredi.
Ferğana jağdayı belgili boldı, kesirinen saqtasa, Abdolla otryadı Ergeştiñ silesin qatıradı. Al teriskey jatqan Äulieata uezi men Şımkent ueziniñ jağdayatın bilip qaytu, Ferğana tüyininen kem soqpas edi.
Äri dese, ata-baba mekenin bir köru köpten kökeyde jürgen tilek edi. Onıñ üstine mına Jorabaydıñ äñgimesinen seskenip turğan da jayı bar. Äldeqalay bir qasköy tirliktiñ barın aqılımen emes, köñil dürbisimen körip qalğanday boldı da, tau asuğa bel bayladı. Tötenşe komissardıñ kelisimi bolğan soñ, Taşkentke jağdaydı aytıp, şabarman attandırdı.
Jorabaydı aldığa salıp, bes-altı attı arağa bir tünep, Aqsu-Jabağılınıñ arşalı älemine de iligip edi. Aqsu-Jabağılı jetken soñ, Tülkibas tayaqtastam jer siyäqtı.
Taşkentten Ferğana asıp, Maylıkent bolısına kelgen tötenşe komissar Kobozev pen Türkistan basşısı Rısqulov qayda toqtau kerek? Ärine, bolıstıñ üyine. Bul eldiñ bolısı – Orazbaq.
Biraq Rısqulov Jorabayğa:
– Burınğı bolıstıñ üyine basta, – dedi.
Burınğı bolıs Dauılbay äuleti. Kümisbastaudı jaylağan alpauıt tuqım, bul künde bilikten ayırılsa da bayırğı däuletten ayırılmay, özge qazaq qusap aşarşılıqtıñ aranına urınbay, aşıqpay, arımay otır edi.
Munday därejeli ulıq kelerde aldın ala habarlar edi, tötennen sau ete tüsken saqır-suqır qaru-jaraqtı jasaqtı körip, Dauılbay auılı şoşıp qaldı.
Rısqulov Dauılbay jatqan quba kiiz üydiñ mañdayına at basın tiredi.
– Oybay, Rısqulov kele jatır, Rısqulov Turar! – degendi estigende Dauılbay:
– O, zaual! Aqırı tübime jetken osı bolar, – dep işinen öz imanın özi üyirgendey kübirley berip, degbiri ketken.
Biraq Rısqulov onı atıp tastaytın sıñay tanıtpadı. Qayta amandıq-esendik jönine kelip, hal-jay surastı. Birte-birte boyı üyrengen käri qaqsal:
– Şırağım, Turar! Burınğınıñ ulıqtarı kerneyletip, şabarman şaptırıp, külli älemdi azınata keler edi jäne Şımkent jaqtan şığatın. Seniñ mına kelisiñe tüsinbey otırmın. Urınnan, tım tısqarıdan, tau arasınan cay etip, tosın tüskenderiñ ne sır? – dep sıpayıladı.
– Däke, jol buralañ bolğanmen köñil tüzu. Sırnay-kerney – daraqılıq. El aşığıp, jan şetinen qinalıp turğanda saltanat jüris – saudayı jumıs. Biz is bastı adamdarmız, – dedi Rısqulov jayımen.
«Ä, bul äkesinen asıp tuğan boldı. Söz saptası – saqpannıñ oğınday eken, qandı basın arı tart,–dep Dauılbay iştey qaltırap qaldı. – Äkesi adır edi, mınau sabırlı sabaz boldı, demek bul asa qauipti».
– Jön-jön, Turar balam. Tau asıp tüskende, qattı bolğan qanday is?
– Bolıstıqtı Orazbaqqa kim berdi?
– Jaña ökimet berdi, şırağım Turar. Dünie kezek. Bul elge äkimdik, öziñ bilesiñ, atadan balağa auısıp Dauılbay tuqımında kelgen. Endi basıña baq qonğan şaqta, alıstan äuletiñe säuleñ şaşırap, Sälik atamnıñ Alsay balasına da bilik tidi. Orazbaqtı bolıs saylatqan öziñniñ şapağatıñ. Onı menen göri, öziñ jaqsıraq bilseñ edi...
«Käri tülki şaldırmaydı,– dedi işinen Rısqulov. – Uezdik sovdeptiñ bastığın şaqırtu kerek». Bul oyın orısşalap Kobozevke jetkizdi. Bul otırğan üydiñ iesin tanıstırıp ötti.
– Bul orısıñ kim, şırağım Turar? Janıña ertip alğan nökeriñ be? – dedi Dauılbay appaq ulpa murtın sipap otırıp. Bul tülki murt bir kezde moyılday qara bolatın. Endi sipay-sipay ağarıp ketken siyäqtı. Dauılbaydıñ bul surağı kölgirsu emes edi. Sondıqtan Kobozevtiñ lauazımın esitkende senerin de, senbesin de bilmedi.
– Leninniñ jibergen tötenşe ökili dediñ be, Turarjan?
Rısqulov burınğı aytqanın rastadı. Dauılbay qalıñ körpeşeniñ üstinde jüresinen tüsip, tizesine qonaqtap, eñkeyip otırğan küyi közin jılt etkizip, Kobozevke bir qarap qoydı.
– Qudanıñ qudireti eken, endi patşanıñ atın atasañ pälege qalasıñ, al sol patşanıñ äkimderi, sonau Peterbordan kelgen şonjarların bılay qoyğanda, osı oyazdıñ nökerleriniñ özi jarq etkende jarq etip turar edi. Bul kündeginiñ ökimeti kenepten basqa kiim tappay qalğan ba? Lenin de östip jür me, Turarjan? – Tağı da tuzaq tastap otır. Zımiyändığına nayza boylamaydı.
– Däke, orıstıñ ulıqtarımen köp dämdes-tuzdas boldıñız, sol orıstıñ mına bir mätelin estigen de bolarsız: «Kelgen meymandı kiimine qarap kütip alıp, aqılına qarap şığarıp saladı» deydi. Äñgime kiimde emes qoy. Jol kiimi osınday boladı. Lenin jarqıldaqqa äues emes, biraq taza kiinedi.
Sırlı tabaqtıñ sırı ketse de sını ketpeydi, Dauılbay taqtan tüsse de, el işi qiınşılıq bolsa da, bereke belgisin tanıtıp, däu aq samaurın kirgizildi. Jol qağıp, qatalağan jolauşılar terlep-tepşip şay işuge kiristi.
Birer şını tausılıp, şöliniñ beti qaytqan soñ, Kobozev kiiz üydiñ şañırağına şalqaya qarap, dödegesin tamaşalap, jelbau, basqur siyäqtılardı qızıqtap otırdı. «Köşpendiler mädenieti joq, olar tirşilikke beyimsiz keledi, sondıqtan jer betinen joyılıp ketuge tiis», – dedi-au Kuşekin. Al mınau nağız öner tuındısı emes pe? Özi salqın, özi sarayday saltanattı. Biraq munday üy bul köşpendilerdiñ bas-basında bola bermeui mümkin. Bäribir munı tapqan halıq qoy».
– Kuşayte, kuşayte, – dedi taza orısşamen Dauılbay Kobozevtiñ köñili aydalağa auıp ketkenin bayqap.
– Rahmat, rahmat, – dep Kobozev özbekterden üyrengenin aytıp küldi. – Munda da solay dey me? – dep Rısqulovtan suradı.
– Ayırması bir-aq ärip: raqmet dep aytadı, – dep Rısqulov tüsinik berdi.
– Alıp otırıñızdar, dastarqan mäzirin juqasınbañızdar. Näubätşilik kez. Aytsaq – tağı bälege qalasıñ, äytpese, qalay patşa quladı, solay näubet keldi ğoy. Üş jıl qatarınan quañ qubıjıq eldi sansıratıp boldı. Qalğanın keñes sıpırdı, sonımen, şıqpa, janım, şıqpa dep otırğan. Tağı da bolsa, biıl köktem şırayı jaman emes. Arpa bası sarı ala bolğan bilem, aş adamdar malşa jalmap jatır ğoy, aqırı ne boların?
Ayılın jimay otırğan atasına Qorabek ala közimen ünsiz qarap qoydı. Bul ornınan tüsip, bilikti Orazbaqqa bergen bolıs. Bağanadan sazarıp, ünsiz otır.
– Arpa basın uqalap jep jatqan joq-jutañğa sizdiñ qanday qayırıñız tidi, Däke? – dedi Rısqulov.
– E, Turarjan, Quday oñdap, baq qalap, şığanğa şıqqan qıransıñ, jäy suraysıñ ğoy, äytpese öziñ de bilip otırsıñ: joq-jutañdı Quday ayasın, men ayağannan qanşasın qutqarıp qalmaqpın. Men barımdı ayamadım – qaumiet kuä. Al biraq näubetke köbirek uşırağan da men. Mende de qazir köp qatarlı tirşilik, burınğı däulet te, däuren de köşken.
Dauılbay bolşevik basşılardı mülde baurap alu äreketine tikeley köşti.
– Senbeseñ, halıqtan sura, Turarjan. Senbeseñ, Ahat atañnan sura. Äueli Quday, odan soñ men saqtap qaldım Sälik ata balasın aşarşılıq ajdahasınan. Äsirese Orazbaq bolıs halqıña qırğiday tiip, qırıp bara jatqanda, tapqan-tayanğanımdı aştardıñ tamağına tostım. Tuısqanıñ Omar qusap basmaşılarğa qaşpay, äuletimizden bilikti zorlıqpen tartıp alsañdar da elmen birge bolıp, qiındıqtı birge köteristim. Sonda da jaqpaymın keñesterge. Ne jazdım sonşa, Nikolay zamanında bolıs boldıñ deydi. E, men qaydan bileyin, Nikolay qulap, keñes keletinin. Bol dedi – boldım. Äkeñ Rısqulğa qiyänat jasağanım ras. A biraq elden bezdirgen men emes. Bärin öz minezinen taptı. Oyaz ayttı: Qaraqoyın qunarlı eken, sol jerdi pereselenderge ber dep. Men aytqanın istedim. Äkeñ elin tau jaqqa köşire salsa da bolatın edi. Biraq täkapparlığı taudan da biik edi, menimen, tipti oyazben boy talastırğısı keldi; onımen qoymay ağayın eldi mağan qarsı kötermekşi boldı. Ol jağınan mağan zil saqtasañ öziñ bilesiñ, biraq Quday aldında men aq. Aqqa Quday jaq. Bügin sen qudalağanmen, äyteuir tübinde jurt meni jaqtap şığadı.
Tündiktiñ tüstik jaq qiığınan qiyälap, sol jaq keregege säule tüsip tur. Qulan jaqqa qarağan üydiñ esiginen etektegi el alaqandağıday tügel körinedi.
Osılay qaray kele jatqan biren-saran adamdar qarayadı. Tayağımen aldın jasqağan appaq quday bükir qarttı bir bala jetektep keledi. Rısqulovtıñ jüregi zırq etti de, uyıp qalğan ayağınan aqsañday basıp, esikke bet aldı. Bükir qart anadaydan ayqaylaydı:
– Ua, Rısquldıñ balası Turar keldi osı auılğa degeni ras pa? Ras bolsa, Ahat degen adamdı tani ma eken, surañdarşı?!
Rısqulov şıday almay:
– Aha, men keldim, mine men aldıñda turğan, – dep qarttıñ bala jetektegen qolın bosatıp aldı. Jalbırağan aq şuda qastıñ astınan janar körinbeydi, tek dımdanıp, qızıl etten şıpşıp aşı su şıqtı. Bitelip qalğan qaynar bulaq siyäqtı. Rısqulov quşaqtağanda qu süyek iıq dir-dir etti. Bulığıp üni şıqtı:
– Almatını umıtqan ekensiñ, balam, Merkeni de umıtqan siyäqtısıñ. Äytpese osı uaqıtqa deyin «elim bar edi-au» dep bir moyın burar ediñ. Hal-jayıñ qalay? – dep surar ediñ. Onı istemediñ, qayta moynımızğa Orazbaq täytikti qıditıp mingizip qoydıñ. Bayağınıñ Ultanqulı däl özi boldı. Basqañ – basqa, däl osıñdı keşpeymin, Turar!
Qart entigip, kökiregi sırıldap, demigip qaldı. Demi tüzelgende barıp:
– Taşkentke öziñdi izdep barmaq edim, därmen joq. Osı zulmattıñ bäri seniñ ämiriñmen bolıp jatır degenge bir jağınan sengim kelmeydi. Senbeyin desem, talay päleni köre-köre soqır bolğan közimniñ aldında neşe sumdıq oynaq saladı.
– Keşir, Aha, – dedi bir surqiyälıqtı sezgen jüregi muzdap bara jatqan Rısqulov. – Men halıqqa jamandıq jasaytın adamğa uqsaymın ba?
– Qaydam. Özime senuden qalıp baramın. Keşegi qoy auzınan şöp almaytın müsäpir Orazbaq qanıpezer bolıp şığad dep kim oylağan? Onı bolıs saylatqanda, onday zalım boların sen de oylamağan şığarsıñ.
– Mağan sener me ekensiz, Aha, qaydan bileyin?
– Sener edim, seni periştedey päk şağında bilgenimnen beri, arada talay jel esip, talay bulttar köşti. Zamannıñ rayı seni büldirmese de bılğañqırap ketti me dep qorqamın. Desede, surap tursıñ ğoy, seneyin.
– Senseñ, Orazbaqtı bolıs saylatqan men emes. Bul qastandıqpen istelgen boldı. Rısqulovtı elge jeksurın etip körsetu bireulerge öte tiimdi. Solay. Şımkentten sovdep bastığı keluge tiis. Kelip qalatın uaqıtı boldı. Äne, sonda bäri anıqtaladı.
Ahattıñ aq seleu qası jelp-jelp etip, qabağın köterip, közin aşıp, Rısqulovtı durıstap körmek boldı, biraq tuman-tuman, buldır arasınan körinbeydi.
Tülkibasqa Turar kelipti degen habar jer-jerge lezde tarağan. Eski bolıstıñ aulına tüsipti degendi estigen el oylanıp qaldı. «Joq, Dauılbay äuletin qaytadan taqqa otırğızadı», – dedi. Neşe türli boljam pişilip jattı. Rısqulov keldi degende puşıq Orazbaq Kökirektiñ bazarınan qaytıp, es-tüsin bilmey, üyine kelip, uyıqtap jatır edi. Şeşesi arı julqıladı, beri julqıladı:
– Bayğus-au, tuısqanıñ kelipti, tursañşı, barıp sälem berseñşi, sonıñ arqası emes pe, östip qarayıp adam bolıp jürgeniñ, – dedi.
– Qay tuısqan? – dep Orazbaq kelesi jambasına aunap tüsti.
– Turar tuısqanıñ, oybay. Seni qoldaytın basqa qay tuısqanıñ bar edi?
– Turar? Ol qayda? – dep Orazbaq lezde esin jidı.
– Kedey dep seniñ üyiñe tüspey, eski bolıstıñ üyine tüsipti.
Orazbaq şoşıp qaldı. «Onısı nesi? Barsam ba, barmasam ba? Meni nege şaqırtpaydı? Özim jetip barğanım qalay, şaqırtusız?».
Barar-barmasın boljamasa da, ayna aldında turıp, kirleu däkemen murnın taña bastadı.
Bireu körmek üşin, bireu arız aytpaq üşin, bireu auqat suramaq üşin Rısqulovqa jolığamız dep eski bolıs aulına ağıla bastadı. Iñırşağı aynalğan laqsa mingen Medeu aqın da jetken eken, bosağadan attay bere aşı dauıspen ayqaylap öleñdete sälemdesti.
Köpten beri munday jiın bolmağan, köpten beri köptiñ köñili qatalap qalğan. Medeu aqınnıñ marapattau öleñine keu-keulep, jöndep kötermeley de almadı. Rısqulov Kobozevke aqın tileginiñ mazmunın jetkizdi.
Kobozev tañdayın taqıldatıp qoydı.
– Jazıp almay, tabanda qiıstırıp ayta beredi, ä.
– Bul bizdiñ qazaq aqındarınıñ erekşeligi. Mına Medeu aqın burın ötken nağız jaysañ aqındardıñ soñı ğoy. Bulardıñ baqıtı – tabiği talantı, sorı – sauatsızdığı. Jaña mağan arnağan jırı aytqan jerde qaldı. Zeyindiler jattap alıp, birine-biri jetkize jüredi, halıqqa taraydı. Halıq qalasa, onı qasterlep öñdep, ärlep, äri qaray alıp kete beredi. Äytpese umıtıladı. Bälkim, bular öleñdi jaza bilse, soğan süyenip, tabanda qiıstırıp şığarudı umıta bastauı da.
Qadirli meymandar otırğan bozañ üydiñ aynalasına qauımiet jinalğan. Irgege qulaq türip, aqınnıñ ünin estigileri keledi. Äueli oylağanı qarın qamı bolğanmen, öleñ sözdiñ qudiretine tabına bilgen jamiğat jım-jırt uyıp, äuenge qulaq salıp qalıptı. Bular aqınnıñ sözin bölmey ädep saqtap, aş ta bolsa, ajarın joğaltpay, tözim sauıtın kiip alğandar. Aqın da şarşaydı, sonda bular söylemek. Dayındalıp otır.
Olar:
– İä, joldas Rısqulov! – demekşi. – El basqaruıñ qayırlı bolsın. Biraq elge qayırım qaşan boladı?
Äzirşe ädep saqtap, saltanattı buzbayın deydi. Bulardıñ işinde Rısqulovtı biletinder de bar, bilmeytinder de bar. Biletinder: bayağı Talğar taudıñ Besağaşınan Tülkibasqa arıp-aşıp äreñ jetkender edi: Şını, Jüsip, Qorğan bolatın. Ahat qoy bulardan burın jetip, Turar tuısqanınıñ oñ jağına otırıp alıptı.
«Meyli, – dedi Şını irgeden sığalap. – Men basqaşa sälemdesemin».
Aqırı Medeu aqın dombırasın keregege süyep, özi aldındağı suyıq şayğa qol soza bergende, tabaldırıqtan işke qaray Şını attadı:
– Meni tanisıñ ba, Rısquldıñ balası? Men Şını atañ bolamın. Apañ aştan öldi, senimen jastı Qadirim aştan öldi, küni keşe eñ kenjem – Janısbekti de jer qoynına berdim. Keñes-keñes degenge, keñes ökimeti kedeyge jaq degenge, entelep bir sonıñ tileuin tiledik-ay kelip. A olay bolmay şıqtı, sen basqarğan ökimet, Rısquldıñ balası. Munday ökimetke lağınet. İt te bolsa, budan göri keşegi Nekalaydıñ özi täuir edi ğoy. Ol köpe-körneu ölip bara jatqanda, auzındağı bir uıs talqanıñdı tartıp almauşı edi ğoy. Sender söyttiñder ğoy. Ne boldıq endi?! Otırasıñ Taşkentte, oylamaysıñ eliñdi! Qurısın büytken ökimet!
Şınını jurt äreñ bastı. Tildi tügel tüsinbese de Kobozev ne mäsele ekenin uqtı. Uqpağanın Rısqulov jetkizdi.
– Keñes ökimetine lağınet aytadı, o? Kedey me? Taqır kedey me? Onda qalay? Qay jerden qate jiberdik?
– Siz alğaş kelgende meniñ Kuşekinmen aytısımnıñ üstinen tüskensiz, Petr Alekseeviç, esiñizde me? Mine, sodan köp burın bastalğan. Aştarğa qolımızdı keşteu sozdıq. Odan qalsa – arandatu, qastandıq. Kedeyler narazılığın qozdırıp, keñesti quqay-qubıjıq körsetu. Mine, mınau sonıñ tiptik elementi. Osında meniñ bir tuısımdı bolıs saylaptı. Jäne meniñ atımnan saylatıptı. Al ol özi kedey – kedeylerge şabuıl jasaptı. Nusqau oğan solay berilgen. «Asıra silteu bolmasın – aşa tUyaq qalmasın» – mine, jau printsipi. O, budan sumdıq printsip bolmas.
– Qalay-qalay dediñiz: «asıra silteu bolmasın?..»
– Asıra silteu bolmasın, aşa tUyaq qalmasın! Yağni, ökimettiñ zañın buzbau kerek, biraq kedey halqı kün körerlik tışqaq laq ta qalmauı kerek. Demek, asıra silteuden de asırıp tüsiru kerek. Äne, sonda halıq narazılığı qozadı, halıq narazılığı qozğan jerde, duşpandardıñ ayı oñınan tuadı. Mine, mınau Şını, mınau Ahat ömiri büyiri tompaymağan kedey. Patşa zamanında jer auıp, Jetisu asıp, jiırma jıldan keyin tuğan eline jetkender. Olar patşanı añsaytın jandar emes. A biraq keñesten göri, patşa jaqsı edi-au, dep zarlap otır, äne. Olardıñ bir tuısı balasımen basmaşığa qosılğan. Onı, Petr Alekseeviç, öziñiz de bilesiz, baylığın qorğayın dep jürgen joq, keñes bolısı kün körsetpegen. Al ol bolıs meniñ bauırım. Mine, mäsele qayda jatır. Atıma kir juqtıru äldekimderge öte-möte tiimdi.
– Bolıstı nege şaqırtpaysız? – dedi Kobozev. – Köreyik keñes bolısınıñ keremetin.
– Bolıstı şaqırtpaymız, Petr Alekseeviç. Özi kelip sälemdespedi. Qazaq joralğısı boyınşa, men baruım kerek! Öytkeni onıñ äkesi Moldabek qaytıs bolğan. Men köñil aytqan joqpın.
– A sizdiñ äkeñiz Rısqul qaytqanda, ol köñil aytıp pa edi?
– Joq. Onday reti kelgen joq.
– Endeşe, siz elpektey beretin däneñe de joq. Bul jerde siz qalıssız, Turar Rısquloviç. Jumıs tizginin men öz qolıma alamın. Käne, tez arada bolıs osında jetsin! – dedi Kobozev esik jaqtağı qızıläskerge qarap.
Qızıläsker qalt turıp, qolın şekesine apardı. Jalt burılıp, tısqa şıqtı. Bolıstıñ üyin suradı. Iñırşağı aynalğan, azğan, tozğan, közderi iriñdegen, bet-auzı üsigen almaday dombıqqan, irkildep isken adamdar qızıläskerge äreñ-äreñ qaq jarılıp jol berdi.
– Bolıs keler, Petr Alekseeviç, bolıs kelgende onı mına antalağan aştarğa soyıp, etin bölip bermeymiz ğoy. Bularğa tabanda qanday kömek boladı, sonı oylastırayıq ta. Bul şaması kelip jetkenderi. Jete almay jatqandarı qanşa? Mal bolıp jayılıp, şöp terip jep jürgenderi qanşa? Olar bügin bar, erteñ joq boluı mümkin ğoy. Sondıqtan bügin qol uşın beru kerek.
– Ne usınasız?
– Usınıs, mına burınğı bolıs äuletin konfeskalap, azıq-tüligin, malın aştarğa taratıp beru.
Kobozev Rısqulovqa ünsiz qaraydı: «dämin tatıp otırğan joqpız ba?» – degendey.
Äñgimege Dauılbay özi aralastı.
– Usınısıñ durıs, Turarjan. Biraq konfeskağa jatqızbay-aq qoy. Öz erkimmen beremin. Jaña astıqta bergenim qaytatın bolsın.
– Ne dep sandalıp ketti mına qaqbas? – dep osı uaqıtqa deyin sazarıp otırğan Qorabek ornınan atıp turdı.
– Äy, aqımaq! Otır, – dedi ağası renjigen qabaqpen. – Murnıñnıñ uşınan arğını köziñ körmeydi. Erteñgi küniñdi oyla! Bügin öz ıqtiyärımızben kedeyine kömektessek, erteñ atu jazasınan aman qalasıñ. Bul ökimettiñ ığına qaray jığıla ber, sorlı. Endi qarsılassañ, aram qatasıñ.
– Aqıldı qart, – dedi Kobozev.
– Köregen, – dedi Rısqulov.
– Mine, sizdiñ taban astında tabu kerek degen tilegiñiz orındaldı, Turar Rısquloviç.
* * *
Dauılbay bir qamba tarınıñ auzın aşıp, bir şelektep aştarğa ülestire bastadı.
– Şikidey jeme, sorlı, keuip ölesiñ, – dedi ol auzına şiki tarı quyğan bireuge.
Osı kezde qızıläsker aldına salıp, bolıstı alıp keldi. Bolıs sändi kiingen, ayağında jaltırağan qırım etik, galifeli sur şalbar, qalıñ beldik buınğan sur jeyde. Qılış asınğan, nagan asınğan. Basında döñgelek qundız börik. Tek murnın däkemen tañıp tastağan. Auzı qosa tañılğan. Maskalı adamday. Közderi ızalı. Rısqulov özi kelmey, soldat jiberip, şaqırtıp alğanın jaqsılıqqa jorımağan.
– Amansıñ ba, Orazbaq, – dedi Rısqulov qol usınıp. – Bir-birimizge köñil aytpağanımızğa sen de kinäli emessiñ, men de kinäli emespin.
– Sizdi bolıs saylağan kim? – dedi Kobozev.
– Sovdep.
– Nege kedeylerdiñ auqatın, malın tartıp aldıñız?
– Nusqau solay boldı. Men – orındauşı.
– Al sizge anau Ahat qarttı at dese atasız ba?
– Joq.
– Nege?
– Künä.
– Al aştan öltiru künä emes pe?
Orazbaq tömen qaradı. Belindegi qılıştı, nagandı şeşip Kobozevtiñ aldına tastadı. Galife şalbarınıñ qaltasınan aq qaltaşa alıp şıqtı. Auızındağı bürme jibin şeşti. Mördi de Kobozevke usındı. Burılıp jüre berdi.
– Toqtañız, – dedi Kobozev. – Siz bizben birge bolasız. Osıdan Şımkent baramız. Mümkin, Taşkentke de qajet bolarsız.
Dauılbay aştarğa tarı ülestirip berip jattı. Keşe ğana soñğı qadaq dänin Orazbaq tartıp alğan auıldas ağayındar jürek jalğar talğajauğa da mäz.
– Raqmet, Turar, – dedi dorbasına tarı salğan Ahat qart. – Seni jamandıqqa qimauşı edim, käri jürek aldamağan eken. Rizamın, bauırım. Adal ekensiñ. Quday seni ämanda aq joldan ayırmasın. Äumin!
Kobozev pen Rısqulovtı Taşkentte quşaq jaya qarsı alğan adam bolmadı. Ekeui de astanağa eleusiz, tündeletip kelip, tañerteñ TürkTsİK-te kezdespek bolıp kelisip, Kobozev öziniñ rezidentsiyäsına, Rısqulov üyine qaray ketti.
Muhsina kempir esik aştı:
– İ-i-i, Turarjan, kelip qaldıñ ba, at-köligiñ aman ba? Köp jürdiñ ğoy, tegi? – dep jasqanşaqtay amandasıp, közi tayqi berdi.
Rısqulov Nataşa dıbıs bermegenge tañ qaldı. Äldebir jaqqa şığıp ketken bolar dep jorıdı. Salğan jerden surauğa: «İ-i-i, bişara, qatının sağınıp qalğan eken», – dep oylaydı-au dep tejeldi. Al Nataşanı añsağanı ras edi. Älginde Kobozevti rezidentsiyäğa deyin şığarıp salmay, üydiñ tusınan tüsip qalğanda da Nataşağa asığıp edi. Esikten kire bas salıp, quşaqtap, bauırına qısıp-qısıp süymekşi bolatın. Ras, soñğı kezde aralarında azdağan kirbiñ bar-dı. Biraq bir ayğa jaqın birin-biri körmey, ıntıqqan soñ, ol kirbiñdi Rısqulov umıtqan. Nataşa da kütken şığar dep oylağan.
Muhsina kempirdiñ äldenege kinäli adamday közin jasırıp, kümilji bergeni unamadı. uyattı qoyıp:
– Keliniñiz qayda, Muhsina apa? – dedi.
Kempir bir sät kemseñdep, tömen tuqşiıp turdı, basındağı kögildir şälisin mañdayına taman tüsirip, bir betin bürkemeley berip, kädimgidey dauıs şığarıp:
– İ-i-i, Turarjan, käytip qana aytamın, onı aytqanşa kesilgir tilim kesilseyşi!
– Ne boldı. Ayt tez! – dep Rısqulov qorqıp ketti. Nataşa ölgen eken degen oy sap etti.
– Orıs kelin ketip qaldı. Şabadanın köterip ketti de qaldı. – Muhsina eki büyirin tayanıp, közin tars jumıp, teñselip turıp, kädimgidey bulığıp-bulığıp jıladı.
– Tiri ketti me, äyteuir?
– Tiri, tiri, Turarjan.
– E, onda nesine joqtap jılaysız? Keler, Mankenttegi şeşesine ketken şığar köp bolsa, onıñ nesine sonşa qinaldıñız, – dep Rısqulov külip jiberdi.
Rısqulovtıñ külgenine tañdanğanday, Muhsina kempir üp-ülken közderin şarasınan şığara aşıp, til-auzı baylandı da qaldı. Qastarınıñ arasına qoyğan sürmesi köz jası juğıp, ezilip, battasıp qalıptı. Kempirdiñ bul halin Rısqulov tüsine qoydı. Şığıs äyelderiniñ, äsirese Orta Aziyä äyelderiniñ uğımında, erkektiñ ruqsatınsız äyeli üyden ketip qalu – qojayındı qorlau, masqaralaumen barabar.
Rısqulov Muhsinanıñ arqasınan qağıp:
– Eş oqası joq, qinalmañız, qaytıp keledi, – dedi. Aytuın aytsa da işi alaulap, köñili mülde päs tarttı. Bul tegin ketis emes ekenin sezdi, biraq sır bildirmegensidi.
– İ-i-i, Turarjan, sol äyel seniñ sadağañ bolıp nege ketpeydi?! uyat qoy, Uyat, endi qayttim? Endi ne betimdi ayttım, – dep qinala-qinala, sarı samaurındı köterip, dälizge bettey berdi.
Üydiñ ortasındağı diñgek tireudiñ köleñkesi qabırğağa ebedeysizdeu tüsip, soraya qalğan eken.
– Arkadiy Prihodko! – dedi Rısqulov köleñkege qarap. – Zalım it, seniñ kesiriñ boldı-au osı. Nataşanıñ sözi esine tüsti: «Jaraydı, komissar, Arkaşanı bosatatın basqa adam izdeymin. Bolşevikterdiñ bäriniñ jüregi birdey qañsıp qalmağan şığar», – dep edi. Prihodkonı türmeden qaşırıp jibergen Nataşa boldı ma? Onda sumdıq şığar? Sonda sen, Rısqulov, kimmen birge bir tösekte jatqansıñ? Bul ne tozaq?
Tar üydiñ işin aynala közben şolıp şıqtı. Tar tösektiñ astında sarı safiyän şabadan körinbeydi. Burıştağı üsteldiñ üstinde kitaptar qaz-qalpında. Hat jazıp qaldırmadı ma eken dep qarap edi, eşteñe bayqalmadı. Student kezinde kitaptan qırqıp alıp, ramağa salıp qoyğan Robesper sureti qaharlana qarap tur. Robesperdi jauları qatıgez, qatal, tasjürek dep kinäladı-au, al ol süygen qızın körgende düniedegi näzik adam bolğan.
Robesper... Rısqulov ol turalı student kezinde nege qunığa oqıp, ömiri istemegen ersi ädetti istep, kitaphananıñ kitabın büldirip, qayşımen Robesperdiñ suretin qırqıp alğanınıñ sebebin endi oyladı. Ol turalı oqığandarın eske tüsirdi. Frantsiyänıñ bir tükpirinen şıqqan, eşkimge belgisiz jas jigittiñ japadan-jalğız, aş-jalañaş jürip, özine-özi soqpaq jol salğanı... Halıq üşin, revolyutsiyä üşin, özin-özi örtep, özgege jılu bergen... Jauların ayausız qırğanı... Aqırı öz jaqındarı qolınan qaza tapqanı...
Rısqulov Robesperdiñ basın gilotinge salıp kesken sätin köz aldına elestetti. Tulaboyı dür-r etti. Robesperdiñ denesinen bölingen bas domalap kelip, osı üydiñ burışında jatqanday körindi. Bir-bir basıp qarasa, Arturğa özi satıp äpergen ülken rezinka dobı eken.
Üyge samauır alıp kirgen Muhsina kempir burışta qolına dop ustap, oramalmen köziniñ jasın sürtip, ünsiz öksip turğan Rısqulovtı kördi.
Muhsinanıñ qolınan qaynap turğan samauır tüsip kete jazdadı. Kempir şar-şar etip:
– Qoya ğoy, Turarjan, basıña bäle şaqırma! Köz jasıñdı körsetpe! Qatın ketse, erkektiñ sendey sultanına qalağan qızıñ qazir-aq tabıladı, – dep jalbarına söyledi. – Qatınğa bola köz jasıñdı qor etpe! İ-i-i, onısı nesi?!
– Men äyelge bola jılap turğan joqpın, Muhsina apa, – dep kürsindi Rısqulov. – Bizdiñ joğalıp ketken Arturdı bilesiñ ğoy. E, bilseñ, sol Arturdı jaular öltirdi, öltirdi...
Kempirdiñ şaraday közderi şaqşiıp mañdayına deyin şığıp ketti. Jas kezinde közderi tostağanday körkem bolğan äyeldiñ sol janarı äli de ayalı edi.
– İ-i-i, hodaem-em, – Muhsina betin basıp, teñselip turdı-turdı da, tireudiñ tübine şökelep otıra qalıp, qubılağa qarap qol jayıp, kübirlep duğa oqıdı.
– Näresteniñ periştedey aq janın peyişte ete gör! – dep äjim-äjim betin sipadı.
Şay quyıp otırıp, kempir özine-özi kübir-kübir söyley berdi. Rısqulovqa qarağan joq, sözin aydalağa, yaki Jasağannıñ jasırın mekeni jaqqa bağıştağanday betaldı ayta berdi:
– Ülkender jaulassa bir säri. Periştedey balada jaulardıñ nesi bar? Bayağıda meniñ jalğız balam üş jasında qara şeşekten şetinedi. Sodan men urpaqsız, qubas qaldım. O, hodaem, näresteniñ janın aluğa qumar bolmay-aq qoysañ netedi?
Kempir kenet Rısqulovqa burılıp, betin qiğaştay otırıp:
– Quday sağan endi tuğan bauır bermes, biraq bala berer, balañnıñ bireuin iniñdey kör. Bosay berme, bosau Rısqulovqa jaraspaydı, – dedi. – Yarami! – dep tatarşasın qosıp qoydı.
Rısqulov bul jağdaydı jurtqa qalay jariyälaudıñ jayın bilmey, oylanıp qaldı. Organdar arqılı izdeu saldırayın dese, şabadanın alıp, ädeyi ketken adam. Al eger Prihodkonıñ türmeden qaşuı osı Natalyamen baylanıstı bolsa, qaytpek? Prihodko Ergeştiñ bandasına qosılğanın Rısqulov TürkTsİK-ke Ferğanadan şabarman arqılı aytıp jibergen. Endigi mäsele erteñ şeşiledi. Tün işinde qatınım qaşıp ketti dep jurttı dürliktirmeudi durıs kördi. Joldan qaljırağan komissar ıqılassız şeşinip, jetimsiregen tösekke qisaya ketti. Nataşanıñ bos ornı suıq tarttı. Äldeqalay jazatayım ölip ayırılsa bir jön, tiridey üñireygen orın üreylileu körindi. Bir sät burınğı ädeti boyınşa, janında jatqan sulu äyelin quşaqtay beremin dep qolı seysepti sipalap qaldı. Seyseptiñ astınan birdeñe qıtırlağanday boldı. Arı-beri sipalap edi, qağaz siyäqtı sezildi. Seysepti türip jiberip, astınan tört büktelgen aq paraq alıp şıqtı. Ornınan atıp turıp, qaytadan şam jağıp, jalma-jan közildirigin izdedi. Asıqqanda, közildirik birden qolına iline qoymadı. Pidjaktiñ qaltaların qağıp şıqtı, üsteldiñ üstin, terezeniñ aldın barıp qaradı, tabılmadı. Munday umıtşaqtığı joq edi, bul qalay dep tañ qaldı. Qolımen şekesin sipay bergende, sausağı közildiriginiñ bauına barıp tidi. «Men şarşağan ekenmin. Mınau sumdıq şığar» dep köñili jabırqap qaldı.
«Süyiktim Turar!
Osı üydiñ tabaldırığınan attap keterde aqılım ayran, oyım oyran boldı. Bul qırsığı köp qısqa ğumırda senen artıq jar tappasımdı bilemin. Men sağan endi öz paydası üşin, seniñ biik mansabıñ üşin, özi kelip urınğan aldamşı, jädigöy äyel bolıp körinermin. Bir esepten, solay dep oylağanıñ da jön. Birjolata köñiliñ suığanı jaqsı. Biraq men seni şın jaqsı körgenim ras edi. Mümkin, seniñ bala keziñdi, sol jalğansız, ayla-şarğısız, kiriptar tutqın, därmeniz säbi şağıñdı bilmesem, men sağan bulay qumartpas ta edim. Äyteuir, Taşkentke seni alğaş izdep kelgende, köñilim taza, nietim aq ekenine, bar bolsa, Quday kuä. Degenine jete berse, adamdardıñ bäri baqıttı bolıp ketpey me? Onda baqıtta qun qala ma? Quday solay oylağan boluı kerek, men degenime jettim-au dey bergende Arkaşanıñ qırsığı şıqtı. Al oğan araşa tüspeuge meniñ tuısqandıq dätim şıdamadı. Sen könbediñ. Men bul üşin seni ayıptamaymın. Sen ardıñ ala jibin attay almadıñ. Öytpeseñ, Rısqulov bolasıñ ba?! Öytpeseñ, osı därejege jete alasıñ ba? Al men osaldıq jasadım. Sen Arkaşağa qayırımsız ekeniñe közim jetken soñ, basqa bir bastıqqa barıp arızdandım. Äyteuir, Quday jarılqap, Arkaşa ajal tuzağınan qutıldı bilem, aqırı ne boların boljay almaymın. Ketpenniñ basın bassañ, sabı mañdayıña sart ete qaladı. Men sonday hal keştim. Sen endi meni jek köretiniñdi, kirşiksiz bolşevik retinde, tipti menen jiirkenetiniñdi sezdim. Öytip birge turıp qaytemiz? Meniñ sağan bälem juğatın siyäqtı. Arkaşanıñ qırsığın paydalanıp, äldekimder seni arandatatın siyäqtı. Sondıqtan ketuge bel bayladım. Qırsığım timesin. Jolıñdı bumayın. Ümitiñdi üz. Izdeme. Äurelenbe. Eger basıña is tüsse, meni qaralay ber. Er-azamattıñ sendey sultanına äli äyel zatınıñ asılı kez bolar. Sodan baqıtıñ aşılsın. Quday aldında aytar sözim: seni süygenim ras. Buyırmağanıñ da ras. Qoş, Turar!
Natalya».
Erteñinde TürTsİK Kobozev pen Rısqulovtıñ Ferğana, Şımkent saparı jaylı esebin tıñdadı. Kuşekin törağalıq etti. Ol bayandama jasap turğan Rısqulovqa qarap: «Bul TürTsİK-te soñğı söziñ bolar, sabazım», – dedi işinen. Al solşıl eserler tobınıñ kösemi, Erekşe bölimniñ bastığı Uspenskiy TürTsİK mäjilisi bitisimen Rısqulovtı tutqınğa alıp tribunalğa beru jönindegi orderge qol qoyıp, qaltasında saqtap otırdı. Onday qaqpannan qapersiz Rısqulov kösile söylep, ekpin alıp turğan kez edi:
– Ferğana, jer jannatınday qut meken bolğan Ferğana, bul künde basmaşılar oyran salğan, halqı qırılıp, qañğırğan jut mekenge aynaldı. Hege? Basmaşılardıñ negizgi böligi öziniñ tuın nege osı Ferğanağa tikti? Osınıñ sebebin aşıp almay, biz eşuaqıtta şındıqqa köz jetkize almaq emespiz. Al ol şındıq, joldastar, mınanday: Ferğanada äzirge Keñes ökimeti joq. Bar bolsa, tek orıs selolarında ğana bar, al musılman halqına Keñes ökimeti äli ornamağan. Olar äli Nikolay zamanındağı tärtip boyınşa tirşilik etip jatır. Bayağı pristavtardıñ, bayağı bolıstardıñ zamanınan eş ayırmaşılığı joq. Pristavtardıñ atın komissarlar dep özgertkeni bolmasa, zatı bäz-bayağıday. Al bizdiñ kommunist joldastar musılman qauımına, onıñ işinde kedeylerge de senbey kelgen. Kerisinşe, jergilikti halıq ta kommunisterge senbeydi. Bizdiñ kommunist dep jürgen kisilerimiz el arasında patşanıñ generaldarınşa minez körsetedi. Eşqanday partiyälıq jumıs, ıqpal joq. Äsirese Namangan, Ändijan audandarında jağday osınday. Musılman qauımın partiyäğa tartpaydı, ol – ol ma, qayta keybir kommunist musılmandardı partiyä jinalıstarına da qatıstırmaydı. Musılman qauımınıñ, äsirese kedeylerdiñ mal-mülkin tartıp alıp, tipti öltirip, qıruğa deyin barğan. Bizdiñ soldattarımız olardı qorğaudıñ ornına, özderi tonauşı haline tüsken. Qışlaqtan jurt bezip ketken. Sonda qayda baradı? Ärine, basmaşılarğa baradı. Keñes ökimetiniñ ökilderimiz dep jürgenderdiñ älgindey jügensiz qılıqtarın jau jağı qalay paydalanğan deseñizşi! Keñes ökimetinen pana tappağan bayğustar basmaşılarğa barıp tığılıp, qolına qaru alıp, endi bizge qarsı oq atıp jür. Musılmannıñ kedey qauımı eki ottıñ ortasında qalğan. Bir jağınan Keñes ökilderi, orıs kommunisteri senbey, şetqaqpayladı, ekinşi jağınan qaraqşılar, basmaşılar tonaydı. Musılman qauımı ultşıl bolıp alğan. Nege deseñiz, Europalıq joldastardıñ qorlauına uşırağan. Olardı ultşıl etip otırğan özimiz, joldastar. Kommunisterdiñ programması, mına bizdiñ, Keñes ökimetiniñ şığarıp otırğan zañımız bäri durıs. Bul programma boyınşa ökimet kedeydi jaqtauı kerek. Jarlılardı jarılqauı kerek. Al şındığında qalay? Qanişer Nikolaydıñ kezinde kedeydiñ körgen küni qanday bolsa, äli solay, tipti key jerlerde odan da ötip ketken. Aştıqtan, qorlıqtan ölgender qanşama. Aytuğa auız barmaydı. Proletariattıñ ükimeti nege sol proletariatı osınşama qorlıqqa, basmaşılarğa, Ergeşke, Madaminbekke eruge mäjbür ettik? Küni keşe: «Jasasın, Keñes!» – dep qolına qızıl tu alıp, quanıştan jüregi jarılğan jurt nege bügin keñeske qarsı şığıp jür? Kim kinäli? Türkistan ökimetiniñ basşıları kinäli.
Rısqulov osını aytıp, säl tınıstadı. Jan-jağına köz tastadı. Otırğan jurt qozğalaqtap qaldı. Äldekim:
– Bärimizge topıraq şaşpay, dälirek ayt! – dep qaldı.
Rısqulov qap-qara şeviot kostyuminiñ qaltasınan appaq bätes oramal alıp, altın jiek közildiriktiñ äynekterin asıqpay sürtip, ündemesten turıp aldı. Bul turıs jurttıñ degbirin alğanday, barlığı da bir-birimen kübir-kübir, sıbır-sıbır söylesip, äldebir tosın söz kütkendey Rısqulovqa sabırsız qaraylay berdi.
Kuşekinniñ oñ köziniñ aldı jıbır-jıbır ete qaldı. Jıltırağan közderin janında otırğan Uspenskiyge qadadı. Qoqilanıñqırap otırğan Uspenskiy Kuşekinniñ nazarın bayqap, iığın qiqañ etkizdi.
Jurttıñ nazarı özine äbden ıntığa auğan kezde, abır-sabır basılıp, kabinette şıbınnıñ ızıñı estilgen şaqta, Rısqulov közildirikti kiip, işki tos qaltasınan bükteuli qatqıl qağaz şığarıp, dauıstap oqi bastadı:
Türkistan ükimetiniñ atına RKP Ortalıq Komitetiniñ radiogramması...
Rısqulov osı jerge bir toqtap, basın qağazdan şalt köterip alıp, otırğandardı aynala közben tizip ötti. Kuşekin örtenip bara jatqanday qıp-qızıl bolıp, qopalaqtap qalğan eken. Uspenskiy ejireyip, oñ qolımen jambasın sipalay beredi. Jambasında mauzer salğan qayıs qalğa bar. Sol älde jambasına batıp baradı, älde alaqanı qışıp, mazasın alıp otır.
– Oqı, Turar! – dedi Nizametdin Hodjaev şıdamı ketip.
Radiogramma mätini:
RKP Ortalıq Komitetiniñ Türkistan ükimetiniñ atına radiogramması.
12-şilde 1919 jıl
Kommunisterdiñ Ortalıq Komiteti Türkistan Respublikası Sovetterdiñ Ortalıq Atqaru Komitetine, Kommunisterdiñ Ölkelik Komitetine habarlaydı:
VIII sezd qabıldağan Kommunistik partiyänıñ programması negizinde, jumısşı-şarua ökimetiniñ Şığıstağı sayasatınıñ müddesi üşin Türkistannıñ tüpkilikti halqın, partiyäda bar-joğına qaramay, musılman jumısşı uyımdarınıñ usınısın qanağat tutıp, memleket qayratkerlik isine keñ türde tepe-teñdikpen qatıstıru kerek.
Ölkelik Musılman uyımdarınıñ ıqtiyärınsız musılman halqınıñ mal-mülkin rekvizitsiyälau tıyılsın, antagonizm tudıratın qaqtığıstardıñ qandayı bolsın qozdırılmasın.
Türkistannıñ aldıñgı qatarlı revolyutsiyälıq kadrları, orıs proletariatı öziniñ revolyutsiyälıq borışın aqtaydı, Ortalıq ökimet belgilegen maqsattarğa jetu üşin, osı joldagı qiındıqtardı jeñu üşin bar mumkindikterdiñ bärin iske asıradı dep senemiz.
Osı pärmenniñ orındalu barısı Kommunistik partiyänıñ Ortalıq Komitetine habarlansın.
Lenin, Stalin.
– Lenin, Sta-li-i-in, – dedi Rısqulov süreniñ soñğı sözin sozıp aytqan moldaday sozalañdatıp turıp, Lenin esimin ap-anıq sañq etkizip ayttı. Stalindi sonşalıqtı sozıp turıp alğanın köp adam tüsinbedi. Bälkim, Rısqulovtıñ özi de tüsinbedi.
Radiogramma qağazın qolı jetken jerge deyin joğarı köterdi.
– Mine! – dedi qolın silkilep turıp. – Bizdiñ köpten beri zarığa kütken şındığımız! Şındıq bar! Bar şındıq!
Komissarlar du qol şapalaqtap, orındarınan türegelip ketti. Sasqanınan Kuşekin de umtılıp-umtılıp barıp türegeldi.
– Joldastar, tınıştalıñızdar, – dedi Rısqulov radiogrammanı äli jalauday joğarı köterip turıp. – Al osı radiogramma qaşan kelgen dep oylaysızdar? Bilmeysizder. On ekinşi şilde küni kelgen. Al bügin qanşası? Umıtpasam, aydıñ ayağı. Sol uaqıttan beri habarsız jatqanımız qalay? Mınau radiogrammanıñ Kobozev joldastıñ atına kelgen kopiyäsı. Al birinşi danası kimde dep oylaysızdar? Kuşekin joldastıñ qaltasında. Kobozev joldas ekeumiz Ferğana saparınan ötken tünde oraldıq. Kobozevke arnalğan kopiyä bolmasa, biz bul radiogrammanıñ düniede barın bilmey äli qanşa jürerimiz bir Kuşekinniñ özine ğana ayan.
– Durıs emes, jala bul, Rısqulov, – dep ışqına türegeldi Kuşekin. – Men senderdiñ Sobolevten, to est Ferğanadan oralularıñdı küttim. TürkTsİK pen Sovnarkom, Kraykom, Musbyuro birikken mäjilisinde bir-aq jariyälaudı oyladım.
–TürkTsİK, Sovnarkom, Kraykom, Musbyuro bäri de ornında. Olardı Kobozev pen Rısqulov Ferğanağa arqalap ketken joq qoy, – dep Rısqulov Kuşekindi lezde toytarıp tastap, halıqqa qaradı: – Aspandağı jap-jarıq kündi qaltağa, yaki üsteldiñ tartpasına salıp, jasırıp qoyuğa bolmaytını siyäqtı, mına Qujattı da, Leninniñ qolı qoyılğan Qujattı jasırıp qoyuğa bolmaydı. Bul Qujattıñ nurı Türkistannıñ tükpir-tükpirine lezde tarauı kerek. Men älgide ğana bayandap ötken Ferğanadağı adam tözgisiz jağday, jalpı Türkistandağı ädilet tuınıñ Türkistan törinde äli de köterilmegendiginen tuıp otır. Ferğanadağı auır jağdayğa basqa faktorlarmen birge Türkistan basşıları kinäli degen sebebim sol.
– Türkistan basşıları emes, basşısı de! – Nizametdin Hodjaevtıñ dausı qattıraq şığıp ketti.
Rısqulov qızbağa qızba jauap bermey, sabırmen ğana:
– Solay-solay, Hodjaev joldas. Biraq sol basşınıñ jeteginde murnın tesken taylaqtay jüre bergen bärimiz de kinälimiz, – dedi de, negizgi mäselege köşti:
– Men jaña ğana oqığan radiogramma Kobozev joldastıñ qolına bügin tañerteñ tigen. Al onıñ män-mağınasın bäriñiz de jaqsı tüsinip otırsızdar. Bul radiogramma boyınşa bizdiñ partiyämızdıñ Ortalıq Komiteti Türkistan Kommunistik partiyäsına, Türkistan ükimetine düniejüzilik mäni bar ülken mindet jüktep otır. Bul mindetterdi durıs tüsinip, is jüzinde durıs orındau Türkistannıñ işki tirşiliginiñ müddesi üşin ğana emes, jalpı Keñes ökimetiniñ Şığıstağı sayasatı üşin de orasan zor mäni bar. Äleumettik revolyutsiyä bir halıqtıñ, yaki bir ulttıñ ğana müddesin közdep qoymaydı, ol bükil dünie jüzi ezilgen tabınıñ müddesin ditteydi. Ezilgen proletariattıñ jauınger organı – III İnternatsionaldıñ negizgi kindik maqsatı tek Batıstıñ ğana emes, Şıtıstıñ da revolyutsiyälıq küşterin biriktiru. Sonda ğana bir ulttıñ bir ulttı, yaki üstem taptıñ kedey taptı janşuı tübegeyli joyılmaq. Reseydiñ Federativti Respublikası, mäselege, mine, osı turğıdan kelip otır. Sondıqtan RSFSR-diñ ärbir böligi de mäselege, tek öz turğısınan ğana emes, jalpı federativtik, düniejüzilik problemalar turğısınan qarauı kerek. Bul tüpki mäseleniñ Türkistanğa da qatısı bar, öytkeni Türkistan RSFSR-diñ bir böligi. Al Türkistan bolatın bolsa, bükil Şığıstıñ qaqpası ispettes. Türkistan Şığıs pen Rossiyänı jalğastırıp tur. Türkistan – patşalıq Reseydiñ otarı boldı. Ezildi, qanaldı, qorlıqtı da, zorlıqtı da kördi. Al sotsialistik revolyutsiyä Türkistanğa Keñes ökimetin ornattı. Osınıñ bärine bükil Şığıs köz tigip otır. Qaytalap aytamın, köz tigip otır. Türkistanğa Keñes ökimetin ornatıp, kommunister keldi. Endi olar ne ister eken? Türkistannıñ patşadan qorlıq körgen, japa şekken halqına ne berer eken? – dep ärbir qimılın qalt jibermey qarap otır. Al biz, Kommunistik partiyänıñ sayasatın iske asıruğa mindetti basşılar ne istep otırmız? Aytıñızdarşı, ne istep otırmız?
Soñğı sözdi Rısqulov ışqınıñqırap ayttı. Türkistan basşıları siltidey tınğan.
– Partiyä aytadı, onıñ Ortalıq Komiteti aytadı: «Kommunistik partiyänıñ VIII sezde qabıldağan programmasınıñ negizinde jumısşı-şarua ökimetiniñ Şığıstağı sayasatınıñ müddesi üşin, Türkistannıñ jergilikti halqın memleket isine keñinen jäne halıq sanına qaray proportsionaldı türde qatıstıru kerek, – deydi. Jäne bul rette, olardıñ partiyä müşesi boluı mindetti emes, tek olardıñ kandidaturası musılman jumısşı uyımdarı arqılı usınılsa, jetkilikti» dep otır. «Musılman qauımınıñ mal-mülkin ölkelik musılman uyımdarınıñ kelisiminsiz tartıp alu üzildi-kesildi tıyılsın dep otır. Arada arazdıq tudıratın alauızdıq tıyılsın» dep otır.
Mine, radiogramma osılay deydi.
Al biz şe? Biz ne istedik? Ne istegenimizdi jaña ğana men Ferğana aynası arqılı körsettim. Ol az bolsa, Kobozev joldas körsetti. Bizdiñ osınımız partiyä sayasatın orındağandıq pa? Joq, joldastar, partiyä sayasatı Türkistanda öreskel burmalandı. Özderin «maksimalister», «qart kommunister» dep ataytın Türkistan basşıları jergilikti musılman halqına (Musılman halqı degen uğım dini turğıdan aytılıp turmağanın özderiñiz bilesizder. Musılman degen uğım – özbek, qazaq, qırğız, türikmen, täjik, tatar, uyğır, düngen t.b. degen söz), iä, musılman halqına älgi «maksimalister», «qart kommunister» senimsizdik bildirdi. Oğan jauap retinde musılman halqı da Türkistan basşılarına, yağni Türkistandağı Keñes ökimetine senbeytin halge jetti.
Älgi «maksimalister» basşısı Kuşekin joldas bolıp, armyandardıñ «daşnaktarımen» «dostasıp», olarmen qoyan-qoltıq aralasıp, qoldarına qaru berdi. «Basmaşılarmen» soğısıñdar dedi. Al «daşnaktar» qarulanıp alğan soñ, özderiniñ Kavkazdağı istegen sumdığı az bolğanday, Ferğanadağı «basmaşılarmen soğısıp jatırmız» degendi jeleu etip, beybit halıqtı qırıp berdi. Bul jöninde Kobozev joldas ekeumizdiñ bultartpas faktilerimiz bar.
Al endi basmaşılarmen soğısıp jürgen bizdiñ keybir jauınger otryadtardıñ äreketine nazar salıñız. Bir dokument keltireyin.
«Samarqan jauınger otryadınıñ buyrığı. Namangan qalasınıñ halqına, 4-säuir 1919 j. Namangan qalası.
...Ferğana oblısında jäne Namangan qalasında Ergeş, Madamin-bek jäne basqalardıñ basşılığımen oyran salıp jürgen qaraqşılar proletariattıñ ökimeti emes, demek olar senderdiñ, kedeylerdiñ müddesin közdemeydi, öytkeni bul qaraqşılardıñ quramı baylardan, orıs kapitalisterinen, ofitserlerden jäne basqa oñbağandardan quralğan.
Namangannıñ musılman halqına buyıramın: Aralarıñda jasırınıp jürgen qaraqşılardı dereu ustap beriñder. Eskertemin: eger osı buyrıq jariyälanğannan keyin 24 sağattıñ işinde atıs toqtalmasa, qaraqşılardı ustap bermeseñder, onda barlıqtarıñnıñ üyleriñ qaraqşılarmen birge jer betinen joyıladı.
Musılman joldastar, esteriñde bolsın, eger qarsılasa berseñder, tüp-tügel joyılasıñdar. Sondıqtan da 24 sağattan qalmay, Namangan stantsiyäsındağı Samarqan jauınger otryadınıñ ştabına kelissöz jürgizu üşin delegat jiberiñder. Eger aytqan merzim işinde delegat kelmese, buyrıq orındaladı, bäriñ de joyılasıñdar.
Samarqan jauınger otryadınıñ komandiri Guşa, otryad adyutantı Busverov».
Mine, Ferğanadağı tragediyänıñ bir türi. Basmaşılardı ustap ber, ustap bermeseñ, aqsıñ ba, qarasıñ ba, kinälisiñ be, kinäli emessiñ be, – bäribir, jer betinen joyılasıñ. Budan ötken soraqılıq bola ma, joldastar!
Rısqulov säl kidirip barıp, öz surağına özi jauap berdi: – Boladı eken. Jäne bolğanda qanday? Jalalabad audanında bizdiñ jergilikti ökimet musılman halqına senbesten, kulaktardı qarulandırğan. Al qarulanıp alğan kulaktar Keñes ökimetine qarsı köterilgen, nätijesinde tağı da jergilikti musılman kedeyleri qırılğan.
Mine, joldastar, ayta berse, bul tragediyälı äñgime äli uzaqqa sozıladı. Uaqıttarıñızdı da köp aldım, endi tujırımdayın.
Sonımen, älgi aytılğan kartinalardan keyin Türkistanğa köz tigip otırğan bükil Şığıs ne körip otır dep oylaysızdar? Osınday sumdıqtardı körip otırğan Şığıs halıqtarı: auğandar, irandar, ündiler, qıtaylar Keñes ökimetine işi bura ma, joq pa? Kommunisterdiñ isi adal ekenine sene me, joq pa?
Mine, bizdiñ «maksimalisterdiñ» partiyänıñ Ortalıq Komitetiniñ sayasatın Türkistan tirşiliginde burmalap, öz ökimetimizge asa ziyän keltirgen jeri osı. «Maksimalister» osı uaqıtqa deyin partiyänıñ ult sayasatın öreskel burmalap, tabanğa salıp, taptap keldi. Al endi mına radiogramma jağdaydı kürt özgertse kerek.
Jaña siz «Skoblev, Skoblev» dep qaldıñız, joldas Kuşekin. Aldımen türikmenderdiñ Gek-Tepesin, soñıra Ferğananıñ töl halqın qanğa böktirgeni üşin, patşa «Ferğana» degen attı joyıp, qalanın atın «Skoblev» qoyğanı ras. Türkistanda Keñes ökimeti ornağannan keyin, TürkTsİK-tiñ jarlığı boyınşa, otarşıldıqtıñ ozbır qanişeri Skoblev atı öşirilip, qalağa qaytadan «Ferğana» atı berilgenin siz qalayşa umıttıñız? Ol az bolğanday «Skoblev» atın qayta jañğırtu turalı astırtın parman bergensiz. Munı halıqtan nesine jasırasız? Patşa zamanınıñ eñ zalım otarşılın tu etip köteru de «maksimalister» programmasına kiretin bolğanı ma? Osınıñ bärinen keyin sizde jäne sizdiñ tobıñızda kommunistikten ne qaldı?
– Boldıñız ba, joldas Rısqulov?
Kuşekin şın ayqasqa aqırğı küşin jinap alğanday, şiırşıq atıp, şiraq söyledi.
– Äzirşe boldım, – dedi Rısqulov ornına otıra berip.
– Siz kinälap otırğan mına biz, maksimalister, sizge senbeymiz, Rısqulov. Älgi aytqan ertegiñizge de senbeymiz. Nege senbeytinimizdi qazir TürkTsİK, Kraykom, Musbyuro, Sovnarkom müşelerine TürkTsİK törağasınıñ orınbasarı, Erekşe bölim bastığı Uspenskiy aytıp beredi. Söyleñiz, joldas Uspenskiy.
Eñgezerdey eñseli Uspenskiy orındıqtı satır-sutır serpip tastap, ornınan atırıla turıp, qos qolımen jalpaq beldikti qınap, mauzerdiñ qabın bir sipap qoydı.
– Joldastar! – dedi Uspenskiy qoyu dausımen gür etip. – Bayqaymın, bäriñiz de Rısqulovtıñ sıldırağan sulu sözderin uyıp tıñdap qaldıñızdar. Söytip qalularıñız da mümkin. Rısqulov özgelerdi qaralap, özi sütten aq, sudan taza bolğısı keledi. Älgi aytqan ayıp sözderiniñ bäriniñ negizi bolmağanı bılay tursın, öziniñ astırtın jürgizgen äreketteriniñ qanşalıqtı qauipti ekenin sizder, tipti sezip te otırğan joqsızdar. Rısqulov – Keñes ökimetine jurttı qarsı qoyu üşin öz tuısqanın bolıs saylatıp, kedeylerdiñ mal-mülkin talan-tarajğa saldırıp, köpşiliktiñ narazılığın tudırdı. Rısqulovtıñ tuısqandarı basmaşılar qatarında jür. Rısqulov olar arqılı basmaşılarmen baylanıs jasap otıradı. Rısqulov patşa şeneunigi, Çernyäev ueziniñ burınğı bastığı general Kolosovskiydiñ qızına üylenedi, ol qızdıñ böle atası patşa polkovnigi Prihodko Osipovtıñ oñ qolı bolıp, Taşkenttegi buntqa qatısıp, bizdiñ komissarlardı atadı, tutqınğa alınadı. Tutqınnan onı Rısqulov bosatıp, qaşırıp jiberedi. Prihodko barıp, basmaşılarğa qosıladı. Ağılşın şpionı Beyli ekeui Ferğanada Rısqulovtıñ tumsığınıñ astınan tağı qaşıp ketedi. Rısqulov ökimet basına öz tamır-tanıstarın jinauğa tırısadı. Ult mäselesi degendi öz bas paydasına şeşkisi keledi. Ökimetti öz qolına tartıp alğısı keledi. Munıñ atı bir sözben aytqanda: kontrrevolyutsiyä!
Uspenskiy däu judırığımen üsteldi qoyıp qalğanda, otırğandar selk etti. Üstel üstindegi şını sauıt şorşıp tüsip, işindegi kök siyä tuqşiıñqırap otırğan Kuşekinniñ bet-auzına, qolına, kiimine şaşırap ketti.
Uspenskiy jeli şığıp ketken doptay jiırılıp, bük tüsip, dereu oramalımen Kuşekinniñ üstin sürtip:
– Keşiriñiz, keşiriñiz... – dey berdi.
Kuşekin bet-auzın ayğızdap, aq oramalmen sürtip turıp:
– Üzilis, – dedi.
Dälizge şıqqanda Kobozev Rısqulovtı qoltığınan alıp:
– Saspa, bäri jala, – dedi.
– Jala da küye siyäqtı, küydirmeydi, biraq qaralaydı, – dedi Rısqulov ezu tartıp.
Bulardıñ janınan säl ğana bas izep Näzir Törequlov öte berdi. Anadaydan ayqaylap Tursınhodjaev tayandı:
– Munday ospadarsızdıq qayda bar? Bas köterer bireu şıqsa, dereu tobıqtan urıp qulatpaq. Bola qoymas, könbespiz, Turar! Äy, Nizamedin, bul ne qızıq? Ündemey qalmayıq.
– Ärine, ärine, – dep Nizamedin şıqşıtın bultıldattı.
– Äy, Turar-ay, patşanıñ quyırşığınıñ qızın alıp neñ bar edi, sağan basqa qız tabılmadı ma? – dep tilin şaynay söylep Sultanbek Hodjanov jetti.
Sanjar Aspandiyärov sabırlı, aqıldı kisi ğoy:
– Sultanbek mundayda da qırşañqı söyleydi, – dep qaldı.
– Sultekeñ meni su tübine ketti dep oylaydı ğoy, meni su tübine patşa da batıra almağan. Al özimniñ Keñes ökimetim meni qorlatpas, – dedi Rısqulov eñsesin tüsirmey, qasqaya qarap.
Adamdardıñ tabiğatı qızıq. Jaña ğana Rısqulov söylegende onıñ bultartpas faktilermen aytqan logikası küşti, sayasi tuğırı mıqtı bayandamasına bäri tänti bolğan. Bäri de işinen, Kuşekin revolyutsiyäğa qanşa eñbegi siñgenmen, eski minez-qulıqtan, otarşıldıq ädettiñ sarqınşağınan arıla almağan, jergilikti halıqtıñ arman-tilegin, muñ-muqtajın bile bermeytin dañğalaqtau, dañğazalau adam. Sondıqtan onıñ ökimet basında otıruı retsiz, – dep otırğan. Eger sol kezde dauısqa salıp jiberse, olar oylanbay-aq, Kuşekindi ornınan aluğa dayın edi.
Al endi, älgi Uspenskiydiñ Rısqulovqa üyip-tökken ayıbınan keyin, onıñ bärine tügel sene bermese de, ärkimniñ köñilinde bir daq qaldı. Revolyutsiyäğa päruana berilgen adam emes eken ğoy dep bireuler iştey oylanıp qalsa, endi bireuler «kontrrevolyutsioner» degennen şoşıp ketip, Rısqulovtan boyların aulağıraq sala bastap edi.
Endi bir parası, mısalı, Sultanbek Hodjanov siyäqtıları aşıqtan-aşıq tabalap ta qaldı. «Patşanıñ quyırşığınıñ qızına üylenip» deydi-au, ol qız turalı ol ne biledi? Rısqulovtıñ onı bala kezden, köktemdegi aspanday jäudir, tap-taza säbi şaqtan beri süyetinin Sultanbek ne qılsın?
Qayran äkesi Rısquldıñ:
Alıstan jılqı aydadım jirenmenen,
Dünie bir qisıq jol ireñdegen.
Basqa qızıq degenniñ bäri jalğan,
Şın qızığı dünieniñ süygenmenen, –
degen änin Sultanbek estimegen ğoy, äldeqalay elden estigenmen onıñ tübirine üñilip, mänin uqpağan ğoy.
«Sultekeñ jarıqtıq jalındı adam, – dedi Rısqulov onıñ säl daraqılau külkisin alıstan qulağı şalıp. – Orator deseñ – orator, şeşendikti oğan Quday tabiğatınan bergen, aqköñil añqıldaqtığı da bar. Biraq bir qıñırayıp, sıñar ezulep ketetin qu minezi jaman. Eski auıldıñ qazaqbayşılığı, top qurıp, jik jasaqtap jüretini jaman. Er minezdi tiktigi, şirkin, auıl jaqtıqtan arılsa ğoy».
Rısqulov töñirekke köz saladı.
İä, adamdardıñ äşeyinde bäri sıpayı-sılañ, sırın bile bermeysiñ. Kimniñ kim ekeni amalsız seziletin bir sätter boladı ömirde. Türkistan qauımınıñ qaymağı ispettes qayratkerleri qazir keñ vestyublde ekeu-ekeu, üşeu-üşeu – bireuleri top-top söylesip, şotırlanıp tur da, bireuleri arlı-berli qıdırıstap jür. Köbisi temeki tartadı. Ara-tura Hıdır-Aliev siyäqtı nasıbay atatındarı da bar. Özbek ağayındardıñ işinde bul da suırılıp şığıp kele jatqan talanttı qayratker. Ras, Rısqulovpen qıñır kele beretini de bar.
Taşkentke Marıdan tayauda jaña qızmetke auısqan türikmen tuısqan Qayğısız Atabaev osındağılardıñ köbinen eresekteu körinedi. Bul äueli solşıl-eserler partiyäsında jürdi de, Osipov soyqanınan keyin, eserlerdi tastap, bolşevikter partiyäsına kirgen. «Adasqannıñ ayıbı joq, qaytıp üyirin tapqan soñ» demekşi, anadan tuğannan marksist bolmadıñ dep ayıptau, ärine, josıqsız. Äytpese, Kuşekinniñ özi äueli 1905 jılğa deyin «Bund» partiyäsında bolar ma edi? Bolşevikter qatarına sol atışulı 1905 jılı kirgen. Özin «eski kommunist, maksimalist» sanaytını sondıqtan.
Osı toptıñ işinde öziniñ sımbatımen, erekşe inabattılığımen, jüris-turıs mäneriniñ jumsaqtığımen birden köz tartar jigit – buharalıq Fayzolla Hodjaev. Buhara äli Türkistan respublikasına qosıla qoymasa da, Fayzolla Taşkentpen jii baylanısıp, Buhara ämiri Seyd-Älim hannıñ tamırın bosatıp, onıñ qulau sätin jaqındatıp jürgen erdiñ biri. Şıqqan tegi solay, bay-millionerdiñ balası. Mäskeude, şetelde oqığan. Söyte tura, bolşevikter ideyäsın ustanıp, revolyutsiyä jolına birjola berilgen azamat. Ulı revolyutsiyä müddesi jolında şıqqan tegimen at quyrığın kesisken adamdar az bolğan joq. Mısalı, Kollantay patşa generalınıñ, dvoryannıñ qızı. Sondıqtan Fayzolla Hodjaevtıñ Seyd-Älim handı emes, bolşevikterdi jaqtap şığuı – uaqıttıñ sarının tani bilgen darınnıñ nışanı edi.
Bulardıñ işinde Rısqulovtıñ közine asa jılı uşıraytın eki adam bar. Biri – Qabılbek Sarmoldaev, ekinşisi – Törequl Aytmatov. Qabılbekpen sonou bala jastan, Merkeden bir mektepte, bir partada otırıp oqıp, birge tuğanday bolıp ketken. Ol qazir Sırdariyä gubispolkomınıñ törağası. Oğan Äulieata, Şımkent, Aqmeşit uezderi qaraydı. Bul qızmetke auısqanına eki üş ayday bolğan. Qabılbek jaña üziliske şığa salısımen:
– Ou, Turar, mına solşıl-eser neğıldep ottap tur? Jalanıñ da bir ölşemi bolmay ma? Men söylesem qaytedi? – dep abırjığan sıñay tanıttı.
– Qoya tur, aptıqpa, – degen oğan Rısqulov.
Törequl Aytmatov – osı köptiñ işindegi bärinen jası. Onı Rısqulov Äulieatadan biluşi edi. Qırğızdıñ Talasında atışulı Dmitrievka köterilisi deytin kulaktar köterilisin Rısqulov özi bastap tunşıqtırğanda, qızıl jasaqşı jastardıñ jetekşisi osı Törequl Aytmatov bolatın. Äulieatadan otız şaqırım joğarı tau betinde, Manas batır şoqısınıñ tübinde, Şeker deytin ayıl bar. Sol Şekerdegi Aytmat Äulieatağa tartılğan temir joldıñ jumısşısı bolğan közi aşıq adam. Törequldı Äulieatağa aparıp oqıtqan.
Törequl Aytmatov bir ğana Rısqulovtı, Äulieatada Keñes ökimetin işki jaudan, kulaktar men baylardan qorğap qalu üşin keudesin oqqa tosqan, revolyutsiyä üşin janın ayamağan Rısqulovtı biledi. Rısqulovtıñ revolyutsiyäğa adal ekenin öz közimen körgen. Endi kelip, mına Türkistan basşıları Kuşekin men Uspenskiy Rısqulovtı kontrrevolyutsioner dep jariyälamaq. Bul qalay?
Balañ jigittiñ közinen osı tilsiz suraqtı uqqan Rısqulov Törequl Aytmatovtıñ arqasınan qağıp:
– Bärine äli köziñ jetedi, jien. Tañdanbay-aq qoy. Bul da revolyutsiyä. Al revolyutsiyä maydansız bolmaydı, – dedi.
Jez qoñırau sıñğırladı. Qoñırau dausı estilse, selk etetin ädet Rısqulovtan äli qalmadı. Bayağı äkesiniñ ayağındağı temir kisen sıñğırı sap etip qulağına, köz aldına kele qaladı. Biraq lezde boyın jinap, basın kötere ustap, zalğa bettedi. Qay kezde de, qay zamanda da şındıqtı tu etip ustağan adamnıñ jüzi jarqın, basın tik köterip jüredi. Rısqulovqa älgide tağılğan ayıptar qanşa auır bolğanmen eñsesin eze almadı. Munı körip Rısqulovtıñ dostarı ğana emes, iştey jek köretinder de süysindi. Kuşekin kiim auıstırıp kiipti. Galstuksiz, kesteli jağa aq köylek, sur pidjak, betin ısqılap juğannan bolar, qızara börtiñkirep tur.
Birinşi bolıp sözdi Kobozev aldı.
– Men bilemin, joldastar qazir sözdi, durısıraq aytsaq jauap sözdi Rısqulovtan kütip otır. Rısqulovtıñ jauapqa dayın ekenine meniñ kümänim joq. Biraq özara salğılasıp, kinä tağısudan qanday payda? Biz bul jerde bir-birimizge ahirettiñ auır jazaların arqalatpay, eñ aldımen el qamın, respublika jağdayın, onıñ tağdırın oylauımız kerek qoy. Ärine, Rısqulov joldas bayandağan jağdaydıñ tolıq şındıq ekenine men özim kuä. Sondıqtan Kuşekin, Uspenskiy joldastar jeke bastıñ kegi üşin, esep ayırısu üşin aramter bolmay, ketken kemşilikti qalay tezirek joyu jağın oylastırğanı aqıl bolar edi dep oylaymın. Eñ aldımen, radiogrammanı jedel türde jariyälap, jarıqqa şığarıp, jer-jerde osığan baylanıstı jinalıstar ötkizip, partiyänıñ ult sayasatınıñ män-mağınasın halıqqa meylinşe tüsindiru kerek.
Men budan biraz uaqıt burın Musbyuro konferentsiyäsında söylep bılay degen edim: «Türkistan respublikasındağı halıqtıñ 95 payızı musılmandar, tek 5 payızı ğana orıstar. Al osı 5 payızı bükil ökimetti öz qolında ustap otır. Azdıq köptikke üstemdik etip otır. Biraq bul uaqıtşa jağday. Musılman qauım tolısıp, jetilgen kezde respublikalı basqarudı solardıñ qolına beremiz de, olarğa biz kömektesip otıramız», – degen edim. Odan beri birşama uaqıt ötti, musılman halıqtardıñ arasınan nebir talanttı qayratkerler şıqtı. Demek, radiogrammada aytılğanday, respublikanıñ halıqtar sanına qaray, proportsionaldı türde basqaratın kez keldi. Partiyä erkin is jüzine asıra bastauımız kerek. TürkTsİK-tiñ quramın, Sovnarkom, Kraykom quramdarın qayta qarauğa tura keledi. Jäne bul qubılıs guberniyälıq, uezdik, bolıstıq zvenolarda tügel jürgiziluge tiis. Sondıqtan bul jerde usaq-tüyek, ırıñ-jırıñ äñgimeni qoyıp, tübegeyli mäseleler şeşuge kiriseyik. Mäseleni TürkTsİK-ten bastağan jön ğoy dep oylaymın. RSFSR-diñ Ortalıq ökimetiniñ Tötenşe ökili retinde barlığıñızğa usınıs jasaymın: Türkistan ökimetiniñ basında osı uaqıtqa deyin Türkistannıñ negizgi halıqtarınıñ birde-bir ökili otırmaptı. Bul ädilettilik emes. Burın dayar kadr joq degen jeleu aytıp keldik. Endigimiz tım öreskel. Sondıqtan Kuşekin joldastı TürkTsİK törağası mindetinen bosatıp, ornına prezidum müşesi Rısqulov joldastı saylau turalı usınıs qoyamın.
– Provokatsiyä! – dep Kuşekin ornınan atıp turdı. Denesi auır, ornınan üş umtılıp äreñ turatın kisiniñ bul jolı sonşama atırılğanı tañğaldırarlıq. Jez qoñıraudı üsteldiñ şetinen şeñgeldep alıp qağıp edi, qoñıraudıñ üni tutığıp, şıqpay qaldı. Sonda barıp Kuşekin şeñgelin jazıp, qoñıraudı töbesindegi tutqasınan ustağanda, sıñğırlap ala jöneldi. – Tınıştalıñızdar! Bul kontrrevolyutsiyä! Ökimetti basıp alu degen osı. Bul üşin tribunalda jauap beresizder äli. Kobozev – kontra. Rısqulov qılmıstı adam. Ekeuiniñ de isin tribunalğa ötkizu kerek. Işki ister komissarı Nısanbaev! Tutqındañız ekeuin de!
– Tutqınday almaymın, joldas Kuşekin! – dedi komissar Nısanbaev ornınan uşıp turıp. – Quqım joq. TürkTsİK-tiñ şeşimin şığarıp beriñiz. Sonda tutqındaymın.
– Ne degen masqara! Biz qayda otırmız? TurkTsİK qaşannan beri jazalau organı edi! Toqtatıñız bul jügensizdikti! – dep Nizameddin Hodjaev qalş-qalş etip, uşıp turdı. Onı körip Sağdulla Tursınhodjaev köterildi.
– TürkTsİK – mına bizbiz. Äueli dauısqa salıñız. Sizdi kim jaqtar eken, joldas Kuşekin? – dedi ol zildene söylep.
– Bul ne, zagovor ma, bunt pa?! –dep Kuşekin bulığıp bara jattı. – Meni jaqtaytın adam tabılmaydı dep oylaysız ba? TürkTsİK müşesi Kleventsov, qaydasız? Söz Çernyäev ueziniñ ökili, TürkTsİK müşesi Kleventsovqa beriledi. Tınıştalıñızdar! Tıñdañızdar! Sizder qızğıştay qorğaytın Rısqulov turalı ne aytar eken?
Kleventsov – jağı sopaq, şekesi quşıq, judırıqtay basında sirek şaşı bar, qulaqtarı edireygen, eşkibastau kisi edi, orınan ıldım-jıldım tez turıp, auzı süyreñdep ala jöneldi.
– Qurmetti joldastar! Men, Kuşekin joldas aytqanday Çernyäev uezinenmin. Bılayşa aytqanda, Rısqulov joldastıñ jerlesimin desem de boladı, – dep mekirene bir külip aldı. Kekesinmen aytqanı bilinip qaldı. – Al Çernyäev ueziniñ patşa kezindegi bastığı general Kolosovskiy ekenin barlığıñız jaqsı bilesizder. Sol generaldıñ tuğan qızın Rısqulov alıp otır. Generaldıñ özi qazir joq, bir derekterge qarağanda, Kaspiy mañayında, ağılşındarğa qosılıp, Keñes ökimetine qarsı äreket jasap jür degen laqap bar. Meyli, oğan Quday jar bolsın. Al endi Rısqulov generaldıñ qızın tegin aldı dep oylaysız ba? Jo-joq, qalıñmal berip aldı. İä, iä, senbeysizder me?
– Turardıñ äkesinen qalğan üyir-üyir jılqı, qora-qora qoy, kele-kele tüye joq edi ğoy, nesin beredi?! – dep Sultanbek Hodjanov äzil-şını aralas qarq-qarq külip aldı. Söytti de janında otırğan Sanjar Aspandiyärovqa auzın qolımen qalqalap sıbırladı.
– Äy, Turar-ay, äyteuir, oyazdıñ qızın alıp ne jını bar, qız tabılmay qalğanday...
Aspandiyärov qabağın bir köterip, jaqtırmağan ıñğay tanıtıp, nazarın Kleventsovqa burdı.
– Sulteke, sabır etiñiz, sabır tübi sarı altın degen, – dep Kleventsov qazaqşa suday söylep, maqaldap ala jönelgende, Kobozev jağasın ustay tañğaldı. – Sulteke sabırlı jeter muratqa, sabırsız qalar Uyatqa degen. Ras aytasız, Rısqulovtıñ äkesi balasına bay mura qaldırmağan. Biraq Rısqulov amalın tapqan. Generaldıñ bäybişesine, yağni generalşağa, yağni qalıñdıqtıñ şeşesine Rısqulov ne bergen dep oylaysızdar?
Kleventsov közin jıltıñ-jıltıñ etkizip, jan-jaqqa qarap alıp, saltanattı ünmen:
– Mankent mañınan jer bergen! Vot! Al qanşa jer dep oylaysız? Tup-tura jiırma desyatina! Al jer degenimiz memleket menşigi dep jürgen joqpız ba? Leninniñ özi «Jer – şarualarğa!» dep Deklaratsiyä jariyälağan joq pa? Al Rısqulov ne isteydi? Jerdi şaruağa emes, bılayşa aytqanda, generaldıñ qatınına beredi. Öziniñ enesi, bılayşa aytqanda. Al bul, bılayşa aytqanda, jaña zamanğa say qalıñmaldıñ jaña türi emey, nemene, o?
Kürjigen Uspenskiy qol soqtı. Biraq onı eşkim qostay qoymadı.
– Solay, joldastar, – dedi Kleventsov öziniñ şabıttana aytqan sözine jurt enjarlau qarağanına qanağattanbay. Äli de bir qaynauı işinde şığar dep sözin qayta jalğadı. – Ol Mankent mañı burın da general Kolosovkiydiñ menşigi bolatın: Keñes ökimeti onı generaldan tartıp aldı, al Rısqulov qaytadan qaytarıp berdi. Kördiñiz be, qalay?..
– Äy, Turar-ay, ustalmaytın jerden ustalasıñ-au, – dep kübirlep Sultanbek Hodjanov däu basın qozğap-qozğap qoyıp, qos judırığımen alşısınan tüsken saqaday mañdayın tirep, tömen qarap otır.
– Bos söz, – dedi Sağdulla Tursınhodjaev tük bolmağanday jaybaraqat söylep. – Jerdi qazir şarualar igere almay jatır. Küş-köligi joq. Jerdi uaqıtşa jalğa bere turu turalı TsİK-tiñ dekreti bar. Onı Kleventsov şınnan bilmey tur ma? Sol dekretke qol qoyğandardıñ biri Uspenskiy kimge qol soğıp otır qazir? Bos söz! – dep qolın bir-aq siltedi.
Bas közir etip ustap otırğan Kleventsovtı Tursınhodjaev bir-aq sözben toytarıp tastağanın körgen Kuşekinniñ qabağı salbırap tüsip ketti.
Rısqulov söz suradı.
Kuşekin «meyli» degendey, basın samarqau izedi.
– Joldastar, meniñ söylemey qoyuıma bolar edi, men üşin Tursınhodjaev jauap berip te qoydı. Degenmen, köñilderiñizde tüytkil bar. General Kolosovskiydiñ qızına üylengenim ras. Onıñ tarihı uzaq. Bärin aytıp jatuğa uaqıt joq. Jäne bärin aytıp jatu mindet emes. Ärkimniñ basqağa ayta bermeytin sırı boladı. Bärin basınan bastap aytsam, ol tarih sonou meniñ türmede otırğan balalıq şağıma, 1905 jılğa ketedi. Onı tügel qoparıp qaytemin. Biraq men general qızına üylengennen kommunistigim özgergen joq. Dünieniñ bar sumdığın meniñ basıma üyip-tögip jatqan jandar mahabbat turalı ne biledi? Älde kommunisterde mahabbat sezimi bolmaydı dep oylay ma? Onday oylaytın kisiler Leninniñ Armandqa mahabbat, otbası turalı jazğan hattarın oqığanı, oqıp qana qoymay, tüp-tügel tüsingeni durıs bolar edi dep oylaymın. İä, meniñ enem Kolosovskayanıñ TsİK dekreti negizinde jazğan arızına jer berilsin dep qol qoyğanım ras. Kolosovskaya kisi jaldamaydı, öziniñ eki qolımen tastaq jerdi öñdep, azın-aulaq ogorod saladı, qalğan uçastogi jemisi az eski alma ağaştarı. Meniñ enem qazir Kleventsov aytqanday «generalşa» emes, orıstıñ nağız şarua äyeli. Onıñ alaqanında küstiñ tabı bar. Al endi jerdi, şın mäninde, kim bauırına basıp otırğanın bilgileriñiz kelse, ol mına – Kleventsov. Aqsu-Sayram boyınıñ nebir jänneti, şuraylı jerlerin Kleventsov äuleti Stolıpin reaktsiyäsı kezinde, jergilikti qazaqtardı qırıp-joyıp, tamtığın tauğa, su şıqpaytın örge qaray ısırıp, ornın basıp alğan.
Sizder, añğardıñızdar ma, joq pa, bilmeymin? Kleventsov qayta-qayta «Çernyäev uezi, Çernyäev uezi» dey beredi. Çernyäevtiñ soñınan birazdan keyin «Turkestanskie vedomosti» degen gazet bılay dep jazdı: «Kirgizdardıñ jerin tartıp aluğa Uyalıp-qızarudıñ keregi joq. Öytkeni bul jer üşin orıs soldatınıñ qanı tögilgen. Al köşpeli kirgizdarğa keletin bolsaq, olar erte me, keş pe, Lena özeniniñ sağasında bir kezde ömir sürgen voguldardıñ kebinin kiedi. Otarşıldıq bolmasa, kirgizdiñ jerin almasa, bul jabayı ölkege mädeniet qalay enbek? Buğan dau aytqan adam kirgizdardıñ mädeniettiligin moyındağanı. Al kirgizdarda mädeniet bar ma? Ol mädeniet bul jabayılarğa slavyan tuqımınıñ lekildep ağıluı arqılı keledi. Munda tağı bir jağday – tarihtıñ ayausız qatal zañı bar: ömirge beyim, mädenietti, darındı näsilmen janasqanda, meşeu jabayı halıq ne sol ömirşeñ mädenietti näsilge siñisip ketedi, ne jer betinen joyılıp ketedi...». Mine, joldastar, Kleventsov osınday ideologiyänıñ sütin emip ösken otarşıldar tuqımınan. Çernyäev uezine Şımkent degen tarihi atı qayta berilgenine qaramay, qasarısıp «Çernyäev, Çernyäev» dep turğanınan-aq qaqsal kolonizatordıñ iisi müñkip baradı. Al kolonizatorlar qaşannan ult kadrların ösiruge öşige qarsı bolıp kelgen, sonıñ bir ayğağın bügin qulaqpen estip, közben körip otırsızdar. Meniñ ötinerim: bul jiındı ayqay-süreñge aynaldırmay, mäseleniñ aq-qarasına äbden köz jetkiziñizder. Rısqulov ayıptı bolsa, onıñ qanday bir qızmetine qaramay, jazalañızdar. Bolmasa, Kleventsov siyäqtılardı auızdıqtañızdar. Partiyälıq, keñestik ädil şeşim kütemin. Mağan tağılğan ayıptar öte auır, onıñ anığına jetetin komissiyä qurudı talap etemin. Bul şielenis şeşilgenşe, meniñ kandidaturamdı törağalıqqa usınu retsizdeu dep sanaymın.
– Men bir närseni tüsinbeymin, – dep şıdamay ketken Nizameddin Hodjaev söz surap jatpay-aq ornınan atıp turdı: – Biz radiogramma talqılau üşin jinaldıq pa, joq, Kobozev pen Rısqulov joldastardan jau izdeu üşin jinaldıq pa? Radiogrammanı nege osı uaqıtqa deyin jasırıp kelgen? Nege jauap bermeydi Kuşekin men Uspenskiy?..
Kobozev tağı da ayqay-şu şığatının bayqap, äñgimeni basqa arnağa burdı:
– Oğan älgide Kuşekin joldas jauap bergen. Endi şeşim qabıldayıq: radiogramma baspasözge jariyälansın, jer-jerde talqılansın, iske asırılsın. Ekinşi Ferğana jağdayı boyınşa qaulı qabıldansın: aldanıp, zorlıq körip basmaşılarğa qosılğandarğa keşirim jasalsın. Olarğa kömek körsetilsin. Azıq-tülik, jer berilsin. Al Rısqulov pen Kobozevke qoyılğan kinälarğa baylanıstı komissiyä qurılsın. Tayau künderi TürkTsİK-tiñ sessiyäsı şaqırılsın.
X
Äkesiniñ tüsine sirek kiretin bolıp ketkenine nazalanıp jüretin. Äldeqaşan ölgen äkeñniñ anda-sanda tüsiñe kirgeniniñ özi kädimgidey quanış. Qım-quıt arpalıstıñ alıs saparında jaqınıñmen bir kezdesip, sağınışıñdı jubatqanday bolasıñ. Ärine, öñiñ emes, tüsiñ ekeni ökinişti, biraq tüstiñ özi de medeu. Tüstiñ atı – tüs. Ol ölgeniñdi tiriltip, säl sätke bolsa da birge jürgendey bolasıñ.
Bügingi tün ortasına deyin sozılğan qiyän-keski aytıstan keyin Rısqulovtıñ tüsine äkesi emes, Kuşekin yaki Uspenskiy nemese Kleventsov kirse kerek edi. Joq, olay emes, äkesi keldi.
Äkesi Rısqul Qızıl Jebege mingen eken deydi. Talğar taudıñ Soldat sayında, alma ağaştıñ aşasında otırğan Turardı bir qolımen köterip, artına otırğızdı da Qızıl Jebeniñ basın Talğardıñ kök muz şıñına burdı. Qiyälap keledi, qiyälap keledi. Biikte jaltır şıñ, tömende – şıñırau şatqal. Äkesi ündemeydi, sirä, tili joq. «Bul nege söylemeydi? Biz körispegeli tutas bir dünie ötken joq pa? – Köke? Aytsañşı, Sahalinnen qaşan qayttıñ? – deydi. Äkesi ündemeydi. Qızıl Jebe jap-jaltır muzben tike tarttı. Talğardıñ kök süñgi şıñı – jalğız ayaq jolğa aynalıp, aspanğa şanşılıp ketip baradı, ketip baradı. Aldında qarayğan bir buldır joq. – Köke-ay, aytsañşı, qayda baramız? – Rısqul ündemeydi. Jaltır muzdı jalğız ayaq satı jolmen ketip baradı. Kenet muz süñgi uşınan pristav şığa kelip, tars-tars degizip atadı. Äkesine oq darımaydı, biraq Turar attıñ quyımşağınan sırğıp tüsip bara jatadı. Äkesi şap berip, Turardıñ şınaşağına ğana qolı ilinip, ustap qaladı. Äkesiniñ temirdey qattı qolınan şınaşağı sırğıp şığıp ketedi-au... Tars-tars mıltıq atıladı.
Rısqulov oyanıp ketedi. Ne bolğanın tüsine almay meñ-zeñ küyde biraz jatadı.
Esik şınında da tarsıldap tur eken.
– Ağatay, bireu esikti urıp tur, – dedi erbigen jarğaq qulaq quda balası munıñ tösegine tayap kelip.
– Estidim, Bekey. Bul kim boldı eken, tün işinde?
Bala şamdı jaqtı. Rısqulov şalbarın kiip, üstine jeydesin salıp, esikke baradı:
– Kim?
– Rısqulov joldas, esikti aşıñız! – dedi öktem dauıs. Revolveri jastıqtıñ astında qalıp edi. «Alsam ba eken, şınımen atısamız ba?»
Esiktiñ kürşegin ağıtıp jiberdi.
Olar üşeu eken, üşeui de nagandarın oqtana kirdi.
Çekister qujattarın körsetti. Rısulovtı tutqınğa alu turalı orderdi körsetti. Bäri durıs.
– Qaruıñızdı tapsırıñız.
Revolverdi alıp berdi.
– Kiiniñiz.
Kiine bastadı.
– Joq, beldik taqpañız.
Qara şeviot şalbarınan qayıs beldikti suırıp aldı.
– Joq, galstuk taqpañız.
Aq sızıq, qara şäyi galstuk ağıtılıp alındı.
– Joq, saqal qıratın aspap almañız. Ustara aluğa bolmaydı.
– Saqaldı nemen qıramız?
– Tabıladı.
Rısqulov ürpiip turğan jarğaq qulaq quda balasın kördi.
– Qorıqpa, Bekey, – dedi. – Bular äli köredi kimmen oynaytının, Rısqulovpen oynau oñay bolmas. Biraq işinen: «Osipov oyranında Votintsev pen Figelskiy osılay ketken joq pa?» – dedi. Bekeyge qarap qazaqşalap:
– Keşe üyge kelgen saqaldı orıstıñ qayda turatının bilesiñ ğoy? – dedi. – Osı köşede, üş üyden keyin. Qazir biz ketken soñ, sol kisige jet. Mına jağdaydı ayt.
– Söylespeñiz.
Rısqulovtıñ balağa ne degenin üşeui de tüsinbedi.
– Muhsina apañ tamaq berip turar. Erteñ keledi ğoy. Üreylenbesin. Qorıqpa, men kelemin.
– Söylespeñiz! Söylespeñiz, orısşa aytıñız.
– Bala orısşa tüsinbeydi.
– Jüriñiz!
– Kettik.
Olar Sadovaya kelte köşesin aynalıp ketkende, bala eki ökpesin qolına alıp, Kobozevtiñ päterine jetken. Şala-pula orısşasımen oqiğanı aytıp bola bergende, tağı da üş-tört qarulı kisi Sadovaya kelte köşesiniñ arğı basınan sereyip-sereyip beri qaray kele jatır edi.
Rısqulovtı «qamqorlıqqa aluğa» törtinşi adam qosılğan. Ol terezeden qaşıp ketpesin dep sırtta tur edi. Aldıda – bireu, artta – bireu, eki büyirinde – ekeu. Ortada – Rısqulov. Jan-jağı qımtaulı, jan-jağı tuyıq. Taban astı qara jer. Ol qaq jarılmas. Tek töbedegi aspan aşıq. Qus emes, qanatı joq. Aspannıñ aşıqtığınan ne payda? Şeti kemirilgen ay körinedi. Dünie şeksiz degen beker şığar, – dedi Rısqulov tutqındağı uaqıtın da bos ötkizbey oyğa ketip. – Ay qıltiıp jaña tuadı, tolıqsi toladı. Sodan soñ qayta bastaydı, kemi bastaydı. Meniñ de tolısıp jetken jerim osı bolğanı ma? Şınımen qaytu jolı bastaldı ma? Uspenskiy Osipovtıñ ädisine salsa, ay-şay joq, atıp tastaydı. Sot joq, tergeu joq, şındıq joq. Bişara Rısqulov bauızdağan qoy siyäqtı tırp ete almay kete bergeniñ be? Degenmen Uspenskiy Osipov emes. Tribunalsız atıp tastay almas. Tribunal, ärine, Uspenskiydiñ, Kuşekinniñ ıqpalında keter. Biraq äyteuir sot atı bar ğoy. Rısqulovtıñ soñı suraqsız qalmas. «Rısqulov qayda?» – dep suraytın partiyä bar. Rısqulovtı Lenin biledi, Sta-al-i-i-n biledi. Rısqulov pen Kobozevtiñ dabılı boyınşa olar radiogramma jibergen. Demek, Rısqulov izdeusiz qalmas.
Rısqulov izdeusiz-surausız qalmas-au. Biraq ol ölgennen keyin özin-özi qorğay almaydı ğoy. Tribunal öziniñ ükiminde onıñ basına neşe türli sumdıqtı üyip-töger: kontrrevolyutsioner der, pantyurkist der, keñes ökimetin qulatpaqşı boldı der. Jabatın jalası, jağatın küyesi köp qoy duşpannıñ.
Partiyä: bul qalay boldı? Rısqulovtı nege atıp jiberdiñder? – dep surağanda şındıqtı aytar azamat bar ma?
Rısqulovtı endi osı oy qinadı. Üzeñgi qağısıp, keyde kerildesip jürgen joldastarın közben tizdi. Estisi Näzir Törequlov, öte sauattı, şetel tilderin de biledi, arabşa, parsışa, tipti nemisşe de üyrengen. Söz joq, talant. Biraq atılğan Rısqulovqa ol araşa tüse qoyar ma eken? Küni keşe Orınborda «Alaşordanıñ» bosağasınan sığalap, «Qazaq» gazetin şığarısıp jürgen Näzir endi sol kezeñniñ «künälarınan qutılmaq» bolıp, qaytsem jağınamın dep, «maksimalister» aulın jağalap jüretin, aşıq ayqasqa şıqpay, buğınıñqırap otıratın minezi bar.
Munda aşıq ayqasqa jalañtös şığatın Sultanbek Hodjanov qoy. Nağız dodanıñ apaytös Alpamısı siyäqtı. Des bermey ketedi. Biraq aldında op bar ma, jar bar ma – bas bura almay qaladı, ekpinin toqtata almay qaladı. Öziniñ aldına tüsip ketken qara körinse, kündegiştigi bar, bayağı auıl ädetinen arıla almağan: tek özim bolsam deydi. Al alda qarayıp jüretin Rısqulov edi. Sultanbek onıñ ayağınan şala beruge beyim turadı.
Rısqulovtıñ partiyä aldında adal ekenin, halıq üşin öz basınıñ qamın jemey, kün-tün demey beynet keşetinin jastayınan biletin Qabılbek Sarmoldaev. Biraq «maksimalister» men eserler onı Rısqulovtıñ kadrı dep qudalaydı. Rısqulovtıñ bası qisayğan küni Sarmoldaevqa da zobalañ tuadı. Rısqulovtı Äulieatadan biletin Törequl Aytmatov äli jas, onı köbisi äli balasınadı.
Nizameddin Hodjaev pen Sağdulla Tursınhodjaev... Şındıqtı bir aytsa, osılar aytadı. Bular Rısqulovtı ärdayım quattap, sözin söyledi. Qalıs qalıñqırap jürse de, bir adal adam Sanjar Aspandiyärov.
Eger tutqınnan aman qalsa, eñ senimdisi – Kobozev. Qolında Leninniñ mandatı bar adam sol.
Al Kuşekin men Uspenskiy Kobozevti de osı jolı tutqındap, atıp jiberse, şındıqtıñ şımıldığı köpke deyin jabılıp qaluı mümkin. Bekey bala onı taptı ma, eskerte aldı ma, joq pa? Endigi suraq osı. Tağdırdıñ tälkegi-ay deseñşi, Leninniñ serigi, Ortalıq ökimettiñ ökili Kobozevtiñ ömiri qıl üstinde qıltıldap, öli boları, tiri boları murınboq Bekey balağa qarap qalğannan keyin ne şara? Rısqulovtıñ öziniñ de öli boları, tiri boları osı jaman Bekeyge baylanıstı şığar. Eger ol Kobozevke der kezinde eskerte alsa, Kobozev qutılıp ketse, söz joq, Rısqulovtı da qutqaruğa tırısadı, al qolğa tüsse, bäri bitti.
Kuşekin men Uspenskiy Kobozevti ä degennen unatpadı. Äyteuir, arandatuğa äues bolıp aldı.
Kobozev Taşkentke alğaş kelgen soñ, biraz künnen keyin oğan habarşı jetedi:
– Sizdi äskeri garnizon kezdesuge şaqıradı.
– Bara almaymın, – dedi Kobozev ne ekenin tüsinbey.
– Garnizon äskeri sapqa tizilip tur, – deydi habarşı.
Kobozev oylanıp qaldı: «Barmasam, mensinbedi dep jürer» deydi de garnizonğa tartadı. Kobozev garnizonğa jaqınday bergende orkestr oynaydı. Äskerlerge Kobozev sälem beredi. Garnizon tügel sañq-sañq etip, Kobozevqa densaulıq, amandıq tileydi. Kobozev olardıñ aldında qısqaşa ğana söz söylep, revolyutsiyä qorğanı jolında qırağı bolularına tilek bildiredi.
Durıs-aq. Onda turğan ne bar?
Nebarı sol. Kuşekin aladı da Mäskeuge telegramma soğadı. Sizderdiñ tötenşe ökiliñiz Kobozev kommunist siyäqtı emes, patşa generalı siyäqtı. Özin-özi marapattap, garnizondı tik turğızıp qoyıp, parad ötkizdi deydi. Türkistanğa munday «general» kerek emes deydi. Ärine, Mäskeu Kobozevti biledi, biraq şala kömir küydirmese de küyeleydi. Al endi Mäskeumen Kobozev baylanısayın dese, bizdi jamandaydı dep, Kuşekin baylanısqa ruqsat etpey qoyadı.
Taşkenttiñ tas tösegen köşesi aydauıldardıñ taqasımen taqıldaydı. Aydauıldar tün jamılıp, Rısqulovtı köptiñ közinen jasırıp äkele jatqanmen, taqaları tarsıldap Taşkentti uyqısınan oyatqısı keledi.
– Dürs, dürs, dürs... Rıs... Rıs... Rıs-qul-ovtı ustadı. Rıs... Rıs... Rıs-qul-ovtı at-a-dı. Tars... tars... Dürs... dürs... dürs...
Kündizgi mi qaynatqan ıstıqtan keyin, buındırğan keşki qapırıqtan keyin, Taşkenttiñ samal şalqıp, salqın tüsip, tınıs alar, qalıñ uyqığa keter şağı – osı tañsäriniñ aldındağı jeti qarañğı.
Tipti tün balası tınım körmeytin «Grand Otel» meymanhanası da melşiip qalıp baradı.
«Kolizey» teatrınıñ aldında ülken jarnama tur. «Muz köşkin» spektakli. Arğı küni Ostrovskiy «Kedeylik kemistik emes». Jaqında – «Demon». Sözi Lermontovtiki. Muzıkası Rubinşteyndiki. Rısqulov ötkende Nataşamen kelisip, «Demonğa» kelmekşi edi. Kenetten Ferğanağa ketip qaladı. Ferğanadan oralsa Nataşa joq.
Köşede birde-bir jan uşıraspaydı. Oğan Rısqulov tañdanbaydı. Sağat tüngi on birden keyin köşede jüruge bolmaytını turalı Sovnarkom qaulı şığarğanın Rısqulov jaqsı biledi.
«Kolizey» artta qaldı. Aldıdan alıp atqa mingen general-gubernator qılışın köterip qarsı aldı.
Rısqulovtı tribunal emes, general-gubernator fon Kaufman qılışpen şauıp öltiretin siyäqtı. Zäulim qola müsin jan bitip, arı-beri qozğalğanday boladı.
Rısqulovqa Kaufmannıñ aruağı da kekti. Generaldıñ eskertkişin qulatu kerek dep TurkTsİK-ke Rısqulov usınıs jasağan.
– Qılışın endi kimge siltep tur? – degen.
Kuşekin ursıp, könbey qoyğan.
– Mädeni eskertkişterdi qulatu – varvarlıq, jabayılıq. Jabayı köşpendiniñ tuqımı, tegiñe tartıp turasıñ. Kontra! – dep Rısqulovtı jerden alıp, jerge salğan.
Tars-turs etken taqalı ayaqtar jaqınday bergende, generaldıñ iığında uyıqtap otırğan qarğalar par-par etip, uşa jöneldi. Tün işinde mazanı alğan bular kimder? degendey bir-ekeui qarq-qarq etip, qarañğıda türtinektep, qonıs orın izdep, qalbañ-qalbañ arı-beri uşıp jürdi.
Qarğalar par-par etip uşqanda, aydauıldar säl-päl bolsa da sasıñqırap qalğan. Sonda Rısqulovqa: «qaşsam qaytedi» degen oy keldi. Qaşuğa beyimsiz de, beyilsiz de edi. Jay oyladı da qoydı. Äkesin eske aldı. Jarıqtıq Aqköz batır aytar edi:
– Seniñ äken Rısqul patşanıñ on soldatın jalğız özi jayratıp, qatırğıdan qaşqan, – dep.
Kim körip turğan deysiñ? Rısqul qanşa ataman bolsa da, on soldattı oysıratu oñay şarua emes qoy. Halıq sonday batırdı armandaydı, sonday bolsa ğoy deydi. Sodan Rısqul on soldattı japırğan bolıp elge tarap, añız burınğıdan da göri qompiıñqırap kete baradı. Rısqulovtıñ ayaq-qolında äzir kisen joq. Al Rısquldıñ ayaq-qolında zilmendey kisen bolğan.
«Jırtitıp köz aşqannan patşanıñ türmesiniñ de dämin tattım. Endi eser Uspenskiydiñ türmesine tüskeli kele jatırmın. Rısqul äuletiniñ mañdayına tağdır «türme» degen jazu jazıp qoyğan ba?» – dep qorındı Rısqulov bir mezgil.
Diirmende tuğan tışqannıñ balası dürsilinen qorıqpaydı, – dep sıbırlağanday boldı qulağına äkesi.
General-gubernatorlardıñ bir «tektiligi» – jaña qalağa, yağni Europalıq Taşkentke türme salğızbağan. Türmeniñ bäri eski Taşkentte, yaki Aziyä Taşkentinde.
Sondıqtan da tört aydauıl Rısqulovtı uzaq alıp jürdi. Ärine, kölik durıs bolar edi, Uspenskiy Rısqulovtı jayau aydatıp, ädeyi qorlağısı keldi me, äyteuir kölik bergizbegen.
Rısqulovtıñ köpten beri jayau jürmegeni endi esine tüsti. Jaman üyrenip alğan eken, şarşayın dedi. «Ulılıqtan pendelikke deyin bir-aq qadam» degen Napoleon sözin eske aldı. Özin Napoleon sanamağan, ärine. Biraq jayau aydatıp, qorlap qoyğan Uspenskiydi işinen balağattap jatır.
Aldıdan Şayhan-Täuir körindi. Endi türme de alıs emes. Şayhan-Täuir tasasınan kümbezi istikteu, biiktigi on bes-on altı metrdey mazar asqaqtaydı. Sibirlep atıp kele jatqan tañnıñ ala-köbeñinde mazar sustı siyäqtı. Ol äygili Töle bidiñ kümbezi ekenin Rısqulov biledi. Öziniñ arğı babası ekenin de biledi. Bayağı Täuke hannıñ tusında qazaqtıñ üş jüziniñ basın qosıp, berekeli, bätualı el boluına ayanbay qızmet etken asa iri qayratker ekenin de biledi. Joñğar siyäqtı jauğa qarsı turarğa qazaq, qırğız, özbek, qaraqalpaqtı biriktirudi, bir el etudi Töle bi Rısqulovtan eki jüz jıl burın armandağan, äreket qılğan.
Biraq qazaq, qırğız, özbek, qaraqalpaq turmaq, qazaqtıñ öziniñ üş jüziniñ basın äreñ-äreñ qabıstırıp, Täuke han ölgennen keyin odan da ayırılıp qalıp, Ulı jüzdi ğana bilegen, Taşkentte on eki jıl bilik qurıp, aqırğı talqanı toqsan üş jasında tausılıp, osı Şayhan-Täuirge qoyılıp edi ğoy.
Rısqulov Töle bidiñ kümbezin sonou on besinşi jılı Taşkentke oqu izdep kelgende ädeyi barıp körip edi. Kümbezdiñ mañdayşasındağı arabşa «Qarlığaş bi» degendi oqıp tañğalğan. Söytse, Töle bidi mundağı el Qarlığaş bi dep ataydı eken. Demek, qarlığaş qustıñ qasieti bolğanı da. Ört şalğan halqına qarlığaş siyäqtı qanatımen su sebelep, şırıldap ötken bir sabaz.
Rısqulov ta aşarşılıq alğan, ört şalğan halqına qarlığaşşa qanatımen su sebelep jürgenin, endi mine, ädiletsizdik tasırañdap, qiyänat qılışı moynına tönip, tutqın bolıp kele jatqanın Töle bi babası sezgen joq. Şoşaq bas biik kümbez tüksiip qalıp bara jattı. Töle bi tirşiliginde öziniñ azamattıq parızın aqtap, halıq aldındağı qarızın ösimimen ötep ketken adam. Keyingige keyingi urpaq jauap bersin. Töle bi büginginiñ tirligine aralaspaydı. Solay, Rısqul balası Turar, Töle bidiñ tuajatı. Öziñniñ qamıñdı öziñ oyla? Ölgen Töle bi sağan qol sozbas.
«Rahat» parkindegi «Turan» jazğı kinoteatrınıñ tusına tayanğanda ağaş arasınan qarañ-qarañ adamdar jürgendey boldı da, aydauıldar mıltıqtarın kezenip, öte saq qimıl tanıttı.
«Turan» degen teatr barın Kuşekin bilmey jür-au, – dedi Rısqulov. – Bilse, teatrdıñ atın özgerttirer edi. Turan degen ertede ulı türik eli edi ğoy. İä, Turan. Ötken sonday bir el er-te-de, er-te-de... Qay-qaydağını oylama, Rısqulov. Köziñe qara, eski qalanıñ köşesi qisıq-qisıq oylı-şuñqırlı. Sürinip ketseñ, aydauıldar tabalar. Qay-qaydağı Turandı oylama, Turar. Ayağıñnıñ astına qara. Jürip kele jatqan köşeñ qisıq bolsa da, jürisiñdi tüze, jüruiñ tüzu bolsın. Qalğanı tağdırdıñ isi. Qalğanı tağdırdıñ i-s-i-i. Kobozev qutıldı ma, tutıldı ma? Qu-tıl-dı ma, tu-tıl-dı ma?
* * *
Öñi ekeni de belgisiz, tüsi ekeni de belgisiz. Anda-sanda bireu «Rısqulov Turar», – dep ayqaylağanday boladı. Dauıs talıp estiledi. Rısqulov tüs emes ekenin tüsindi. Koykada kiimşeñ jatqan jerinen türegelip otırdı. Älgi dauıstı tosıp, qulaq türdi.
«Almatınıñ türmesinen äldeqayda jaqsı, – dedi neğaybıl dauıstı tosıp otırıp. – Almatınıñ türmesi tas edi, mınau – temir. Jan-jağınıñ bäri temir tor. Zooparktegi arıstannıñ torı siyäqtı. Bilektey-bilektey juan temirden soğılğan tor. Äri dese, bir adamdıq temir tösegi, jupını bolsa da tösenişi bar.
Almatınıñ türmesinde janında Rısqul boluşı edi, Aleksandr degen orıs boluşı edi. Munda olar joq. Rısqul jalpı jer betinde joq. Aleksandr Bronnikovtıñ tağdırı belgisiz. Ökimet basında otırıp, osı uaqıtqa deyin surau saldırmağanına ökindi. uyattan lap etip örtenip kete jazdadı. Türmede otırıp Uyalğan adamda iman bar.
Oyın älgi neğaybıl dauıs bölip ketti. Şirığıp tıñday qaldı:
– Rısqulov Turardı şaqırıñdar!
Anıq estidi. Eles emes, şalıqtau emes. Anıq adamnıñ dauısı.
«Meni tergeuge aparatın şığar. Qazir äketetin şığar. Qazir äketetin şığar».
Edäuir uaqıt ötti, – eşkim kelgen joq...
Tağı da:
– Rısqulov Turardı şaqırıñdar!
«Türmeniñ äkimi qazaq bolğanı ma? Qazaqşa ğoy sözi».
Edäuir uaqıt ötti, eşkim kelgen joq. «Älde şalıqtau ma? Şınnan demde-aq esimnen adasa bastağanım ba?»
Ap-anıq:
– Rısqulov Turardı şaqırıñdar!
«Joq, bul türmeniñ äkimi emes. Äkim bulay jalınıştı ün şığarmaydı. Mına dauıstı men burın qaydan estidim?»
– Rısqulov Turardı şaqırıñda-a-ar!
Soñğı sözin äuenniñ qayırmasınday sozıñqırap, muñğa aynaldırıp, jılamsıratıp jiberdi. «Mine, jumbaq. Uspenskiydiñ psihologiyälıq şabuıl üşin ädeyi uyımdastırıp qoyğan kontserti me? Onda ne maqsat? Al dauıs tanıs siyäqtı».
Osınday bir düdämal ötken ömiriñniñ jıqpıl-jıqpılın, tükpir-tükpirin tintkileydi. Burın ötkendi oylap, ärneni eske ädeyilep tüsirip jatuğa uaqıt jete bermeydi. Rısqulovtıñ jumıssız, jaybaraqat küni bolğan emes. Endi mine, Kuşekin-Uspenskiy oğan jağday jasap, asıqpay oylanuğa mümkindik berip qoydı. Türme qol-ayaqqa türme, al oy oylanuğa munda nağız erkindik.
Sonda bul dauıs kimdiki? Nege bozday beredi? Botasın joğaltqan ingenniñ ünindey bozdap şığadı. Rısqulovtı zarığa şaqırtqanında ne sır bar? Kimniñ dausı? Rısqulov jiırma tört jasağan ğumırınıñ işinde talay-talay dauıs estigen şığar. Qaysıbirin este saqtaysıñ. Eñ alğaş estigeni, esinde qalğanı äkesiniñ dausı edi. Äkesiniñ dausı qatqıldau bolatın. Tisteniñkirep söyleytin. Ömiri solay şığar. Tistenbeske, qatu bolmasqa amalı qalmağanı ğoy. Ahat atasınıñ dausı jumsaq, mayda qoñır edi. Dauıs köterip söylegenin estigen emes. Tau-Şilmembet aulındağı basqa adamdardıñ üni esinde qalmağan siyäqtı. Jüyrik oy jağalap otırıp Merkege jetti. Qırğızbay atası, jarıqtıq, jasqanşaq-tı, udayı sıbırlañqırap, bireu estip qoymasın degendey, urlanıp söyleytin. Ol üydegi Saliha apası kerisinşe sampıldap turatın. Salihanıñ siñlisi Taytaqay-Talbübi marqum da añqıldap söyleuşi edi. Taytaqaydı Arkadiy atıp tastadı.
«Osı ayqaylap jatqan Arkadiy Prihodko emes pe, biraq ol osı jerde tusa da, qazaqşa «belmes» qoy? Dausı barqırañqırağan sonıki siyäqtı. Arkadiy Prihodko Rısqulovtı izdep ne qılsın? Aytpaqşı, Rısqulov oğan küyeu bala emes pe? Äy-äy, Rısqulov-ay! Seniñ de tep-tegis jerde sürinetiniñ bar-au. Oyazdıñ qızına üylenip... Sultanbek Hodjanovtıñ tabalağanınday bar-au özi de. Biraq Sultekeñder Turar men Nataşanıñ hikayasın qaydan bilsin? Qayda barmas, neler körmes er jigit pen at bası?! Başqurttağı Ğaysa duananıñ jırı ğoy.
Qayda lä ginä barmas,
Nilär kürmäs,
İr egät vä at başı...
Rısqulov on besinşi jılı Aq Samardıñ qalasına bilim quıp barğanda, özi siyäqtı oqu izdep kelgen başqurt balası Aqmar aytqan Ğaysa duana... O da sonou Ärusälimde Mariyä qızdan äkesiz tuıp, özin «Qudaydıñ ulı» jariyälap, din uağızdağan Ğaysanıñ jalğası siyäqtı. Ğaysa payğambar da osınday temir türmede otırğan. Türme degen jarıqtıq Ğaysa payğambardan burın jaralğan. Bibliyä boyınşa, Ğaysa ayqış ağaşqa şegelenip öltirilgen. Quran boyınşa türmeniñ tündik tesiginen şığıp, aspanğa uşıp ketken.
Rısqulov özi otırğan türmeniñ töbesine qaradı. Tündik tesik joq eken.
– Rısqulov Turardı şaqırıñda-a-a-r!
Tağı sol dauıs. Bozdauıq dauıs. Eles emes. Şalıqta-a-au eme-e-s. Bul tegin eme-e-s.
Ärusälimnen şıqqan Ğaysa payğambar:
– Biriñdi biriñ süy, – deydi. Başqurttan şıqqan Ğaysa duana:
– Qayda barmas, Neler körmes,
Er jigit pen at bası, – deydi.
«Biriñdi biriñ süy». Aqıldı uağız. Adam balası biriñdi biriñ qinama, azapqa salma, ösek aytpa, jalğan arız jazba. Jaulıq qılma. Qastandıq oylama. Durıs-aq. Biraq Arkadiy Prihodkonı qalay süyesiñ? Jauızdı qalay jaqsı köresiñ? Keñes zañınıñ, konstitutsiyänıñ omırtqasın opırıp, ozbırlıqqa barıp otırğan Uspenskiydi qalay süyesiñ? Aş «kirgizdarğa», yağni qazaqtarğa auqat, aqşa berme, qırılsa – qırıla bersin degen Kuşekindi qalay süyesiñ? O, Ğaysa payğambar! Adamdar birin-biri süyü üşin jer betinde jauızdıq, ädiletsizdik, köre almauşılıq, qızğanış, äldiniñ älsizge, ülkenniñ kişige zorlığı, qiyänatı joyıluı kerek qoy. Nege aydaladağı ağılşındar alıstağı Ündistanda jaulap alıp, tiline deyin umıttırıp, öziniñ öktemdigin jürgizedi? Nege? Sonda ündi halqınan göri, ağılşındar ardaqtı ma, nemene? Ündiler şäyi şapan kiip jürgen bağzı zamanda, ağılşındar öz aralında äli añnıñ terisin jamılıp, jabayı halde jürmep pe edi? «Süy», – deydi Ğaysa payğambar. Sonda ündiler ağılşındardı süyüi kerek pe? Bizdi qorlağandarıñ üşin, zorlağandarıñ üşin, tıp-tipıl tonağandarıñ üşin raqmet deui kerek pe?
Faysa payğambardan göri, Ğaysa duananıñ sözi Rısqulovtıñ köñiline qonıñqıraydı. Neler körmes, qayda barmas er jigit pen at bası. Keşe ğana Rısqulov TürkTsİK-tiñ prezidiumında otır edi, bügin pende bolıp, türmede otır. Jartı sağattan keyin ne kütip turğanı belgisiz? Tribunal ne şeşip jatır? Munı suraqqa qaşan şaqıradı?
– Rısqulov Turardı şaqırıñda-a-ar!
Ğajap türme! Aytarı joq. Rısqulov qaraptan-qarap otırıp, oydan şarşayın dedi. Munday azapqa salıp qoysa, Uspenskiyden aramdıq artılmas.
* * *
«İzvestiyä TürkTsİK-a» gazeti erteñinde TsİK-tiñ buyrığın jariyäladı:
«Ortalıqtan kelgen Kobozev şın mäninde tötenşe ökil bolmay şıqtı. Ol Ortalıq ökiliniñ atın jamılıp jürgen kontr-revolyutsioner. Öziniñ osı qılmısı aşılıp qalğanın bilgen soñ, Kobozev qazir zañ aldında jauap beruden qaşıp, jasırınıp jür. Osı buyrıq arqılı TsİK mınanı habarlaydı: Kobozevtiñ qolındağı mandatı men ökimettigi büginnen bastap durıs emes dep tanılsın. TsİK törağası Kuşekin».
– Mine, Rısqulov, sizdiñ sıbaylasıñız, aralarıñızdan qıl ötpeytin dosıñız kim bolıp şıqqanın köriñiz, quanıñız! – dep Uspenskiy gazetti Rısqulovtıñ aldına jayıp saldı.
Rısqulovtı suraqqa alu üşin Uspenskiy türmege özi kelgen. Tutqındı Taşkenttiñ işimen arı-beri alıp jüruden jasqanğan. Suraqtı tek türmede, Rısqulovtıñ öz kamerasında almaqqa kelgen beti. Gazettegi habar tutqınğa qalay äser eter eken dep añdıp otır. Rısqulov älgi buyrıqtı şuqşiyä oqımastan jügirtip ötti de, gazettiñ basqa betterin audarıp, o jer bu jerine köz sala bastadı. Soñğı bettiñ ayağına nonporelmen terilgen habarlandırudı dauıstap oqıp şıqtı: «Tofiliyä degen qız bala joğalıp ketti. Jası 12-de. Üstinde aq jağalı torköz sur bluzası, kök yubkası bar. Şaşı qısqa qırqılğan».
– İä, Rısqulov, qız balanıñ joğalıp ketkeni ayanıştı. Al dosıñız Kobozevtiñ joğalıp ketkenine ne aytasız? Qayda boluı mümkin?
– Demek, siz basqaratın erekşe bölimniñ jumısı osal, Uspenskiy. – Rısqulov gazettegi basqa bir materialdı oqi bastadı.
– «Akramhan Sultan Saidhanovtıñ atına berilgen nan kartoçkası joğalğan. Joğalğan kartoçka boyınşa nan berilmesin». Mine, bul da ülken qayğı, Uspenskiy. Bir otbası aş qaldı. Qalada urlıq köp.
– Rısqulov, spektakldi qoyıñız. Meniñ surağıma jauap beriñiz. Kobozev qayda boluı mümkin?
– «Poltoratskiy atındağı auruhanada 1-şi polktiñ soldatı Barbulov qaytıs boldı. Auruhana kassasında marqumnıñ 400 som aqşası, nikeldengen sağatı qaldı. Aqşa men sağattı tuısqandarı kelip aluın suraymız». Bul da qayğılı habar, Uspenskiy. Tüsinesiz be, Barbulov degen azamattıñ ornına tuısqandarı 400 som aqşa men bir sağat alıp qaytadı.
Uspenskiy gazetti Rısqulovtıñ qolınan julıp aldı. Rısqulovtıñ qolında jırtındı qalıp qoydı. Uspenskiy sıpayılıqtı jiıstırıp, şabuılğa şıqqanın sezdi.
– Uspenskiy, beker qızbalanasız. Kobozevtiñ qayda ekenin türmede otırğan men qaydan bilemin? Onıñ menimen aqıldasuğa uaqıtı bolğan joq qoy. Meniñ otırısım mınau. Ne üşin otırğanımdı da bilmeymin.
– A, siz äli bilmeysiz?
Burışta kişkentay üstelde otırğan közildirikti hatşı Rısqulov pen Uspenskiydiñ auzınan şıqqan sözderdi qaqşıp alıp, qağazğa tüsirip otır.
– Kobozev ekeuiñiz äskerbası Safonovtı öz torlarıñızğa tüsirip, äsker küşimen Taşkentte memlekettik töñkeris jasauğa äzirlendiñizder. Solay ğoy? Osipovtıñ büligin qaytalağılarıñız keldi. Solay ğoy?
– Uspenskiy, siz is tekseruşi bola almaysız. Osınday döreki suraq bola ma eken? Tribunal qayda? Üş adamnan quramı bar tribunal qayda? Jauaptı men sonda beremin. Suraq qoyıp äure bolmañız.
– Erekşe bölimniñ bastığı sizdiñ taqiyäñızğa tar kele me? Tribunal – mına men!
– Memleket – mına men! – degen bayağıda bir korol.
Rısqulovtıñ ayıl jimauında sebep bar. Onday küşti abaylamay Uspenskiydiñ özi äkep berdi. Gazettegi Kuşekinniñ buyrığı Rısqulovtı qattı quantqan. Kobozev qutılıp ketipti. Endi ol qarap jatpaydı. Eger Uspenskiy ozbırlıqpen atıp tastamasa, Rısqulov bul qapasta köp otırmaydı. Ayıptauşı men ayıptınıñ arasında äñgime önbeytin dauğa aynalğanda:
– Rısqulov Turardı şaqırıñda-a-a-a-r! – dep ıñırsığan ün şıqtı.
– Estidiñiz be? – dedi Rısqulov Uspenskiyge. – Ärbir jartı sağatta äldekim meni ılği şaqırttıradı. Munda ne sır bar dep oylaysız?
– Şınnan bilmeysiz be? – dep Uspenskiy tañğaldı.
– Şınnan, Uspenskiy.
– Öz tuısıñızdıñ, öz agentiñizdiñ dauısın qalayşa tanımay qaldıñız? Ol basmaşılar kösemi. Ergeşpen, ağılşın agenti Beylimen sizdi baylanıstırıp turatın öz tuısıñız... atı kim edi?.. – dep Uspenskiy hatşığa burıldı.
– Omar.
– İä, Omar. Onday kisi sizge tanıs pa?
Rısqulov mandayın sipalap otırdı da qaldı. «O, sorı aşılmağan Omar. Däu Omar!». Omardı ol körmegeli on bes jılday bolıptı. Talğardağı Tau-Şilmembet mekeni Besağaşta soñğı ret 1905 jıldıñ basında körgen.
– Men onımen kezdespegeli on bes jıl bolıptı. Ol kezde mülde bala edim, – dedi Rısqulov özimen-özi söyleskendey.
– Mine, bul jalğan, – dedi Uspenskiy.
– Onımen kezdesuge bola ma?
– O, oğan da uaqıt keledi. Onıñ siz turalı, basmaşılarmen baylanısıñız turalı öte qundı mağlumattarı bar. Bultartpaytın faktiler. Odan da göri uaqıttı ozdırmay, bastapqı suraqqa jauap beriñiz.
– Uspenskiy, biz bala-şağa emes, dap-darday kisilermiz ğoy. Ekeumizdiñ osı otırısımız şalağaylardıñ isi siyäqtı. Añğarasız ba? Tekseru-tekseru siyäqtı, sot-sot siyäqtı boluı kerek. Al siz bayağı eserligiñizge salıp, zañdı belinen basıp jüre bergiñiz keledi. Bolmaydı ğoy ol.
– Bolğannıñ äkesin körsetermin äli. Meni eser dep muqata berme. Bolşevikterdiñ satqındığınan eserlerdiñ ayıbı zor emes. Brestiñ masqara şartınan habarıñız bar ma özi? Mine, satqındıq dep osını aytadı. Al bäleni bastap otırğan bolşevikter. Eser, yağni sotsial-revolyutsionerler munday qorlıqtı şartqa qol qoymaydı.
– Brest şartı – Leninniñ danalığı. Eşqanday satqındıq joq.
– Keşirip qoyasız, Rısqulov. Sol Leninniñ özi satqındardıñ däu bastığı.
Rısqulovtıñ basına qan şapşıdı. Közi şoq janıp, örtenip bara jatqanday edi. Ädepten şıqqanın bayqamay da qaldı:
– Uspenskiy, sen – svoloç!
Közildirikti hatşı mına sözderdi qağazğa tüsirer-tüsirmesin bilmey, säl añtarılıp, basın köterdi. Sondağı körgeni: Uspenskiy eñgezerdey bolıp ornınan turdı. Koburadağı naganğa qol saldı. Esikke qaray bir adım keyin şegindi. Koykanıñ jieginde otırğan Rısqulov ta türegeldi. Bir adım alğa jıljıdı. Uspenskiy nagannıñ qulağın japırdı. Suq sausağın şürippege tiredi. Endigi mäsele suq sausaqta qaldı. Uspenskiy sustı edi. Obalı ne kerek, aybındı adam. Ayır bitken iegi auzına qaray imiip, alğan betinen qaytpaytın düley minez tanıtadı.
– Rısqulov Turardı şaqırıñda-a-a-a-r!
Däu Omardıñ dauısı küñirene şıqtı.
Uspenskiy selt etip qulaq türdi.
– Äne, seniñ janazañdı şığarıp jatır, – dep nagandı qolımen Däu Omardıñ dauısı şıqqan jaqtı nusqadı.
* * *
Jarğaq qulaq sarı bala Kobozevtiñ köz aldınan ketpey qoydı. «Sol taqırbas sarı bolmağanda men de Rısqulovtıñ kebin kietin edim, – dep özine-özi toba ayttı. – Mäskeudiñ mandatımen kelgen meni bular qaşqın halge tüsirdi. Basqalar ne bolmaq? «Tüyeni jel şayqasa, eşkini kökten izde» dep edi-au Rısqulov. Rısqulov, ärine, eşki tuqımdas emes... Bäse-e-e, Kuşekinniñ keşegi bir sözi jaman edi. «VTsİK-tiñ qanday quqısı bar bolsa, TürkTsİK-tiñ de sonday quqısı bar», – dedi-au. Sonda VTsİK-ke bağınbaymın degeni ğoy. Bular sumdıq şığar... Rısqulov jazım bolmasa edi. Bulardan bärin kütuge boladı. Atıp tastaydı da, anau edi, mınau edi dep aqtalıp şığa keledi. Nısanbaev üyinde bolsa igi edi-au...».
Işki ister komissarı Gruşevaya köşesinde turatın. Kobozev pen Rısqulovtıñ mekeni bolğan Sadovayadan üş keşe tömen. Ortalıq sanalsa da bul jaqtıñ köşelerinde jarıq joq. Kobozev revolverin qısıp ustap, tas köşeni tasırlatpauğa tırısıp, arıq jağalap, asıqsa da abaylap keledi. Tün işinde, ay jarıqta köleñkesinen seskenip qalğanına bir mezgil qorlandı da. Qaltasında qudiretti mandat bola tura, Taşkenttiñ köşesinde qaşqın halde kele jatqanı qorlıq edi.
Ätteñ, Mäskeu men Türkistan arasın ataña nälet ataman Dutov bölip tastap, joldı baylamağanda, Kuşekin-Uspenskiyler aldaqaşan ayaqtarı aspannan keler edi, ne şara? Mäskeumen radio arqılı şifrlı baylanıs jasauğa Kuşekin tıyım salıp tastadı. Kobozev endi Mäskeudiñ Kuşekin qolında qalğan tutqın ökili. Tötenşe ökil!
Kobozev ızalana jerge bir tükirdi. Dıbısı da şığıp ketti. Äldekim estip qaldı ma dep, jan-jağına qaradı.
Kobozev, abıroy bolğanda, burın bir-aq ret körgen üydi adaspay taptı. Bul da küygen qızıl kirpişten soqqan jaydaq üy bolatın. Sırtı sımtemirmen torlanğan terezeni äueli sausaqtarımen tıqıldattı. Ar jağınan aq perde tutılğan tereze tusı tırs etpedi. Kobozev, körşiler estip qala ma dep seskense de, tereze şınısın endi revolver dümimen tarsıldattı. Sälden soñ aq perde säl sırıldı, biraq ar jağınan adam sülbesi körinbedi. Tek:
– Kim? Kto? – degen aşulı ün estildi.
«Tegin komissar emes, tasada turıp söylesedi. Ärine, Quday saqtanğandı saqtaydı», – dep küldi Kobozev.
– Düysenbay, men Kobozevpin.
– Kobozev? Ne deydi? Qay Kobozev?
– Kobozev, Petr Alekseeviç. Tötenşe komissar.
– Apır-ay, şınnan Petr Alekseeviç! Ğajap!
Nısanbaev terezeniñ jaqtauın aştı.
Jartıkeş ay batıp bara jattı. Tañ aldında tün qarañğısı boy jasap qoyulana tüsti. Teriskey, Keles jaqtan lekildep samal soğıp, Taşkenttiñ tal-darağı sarğayğan japırağın jamıratıp, san qırlı qalanı äldi-äldi besik jırına bölegendey boladı. Ne körmegen Taşkent?! Jarıqtıq. Qulaniek bozalañda Qarlığaş-Töle bidiñ şoşayadı. Öziniñ tağdırlas, zamandas, aqıldas, jürektes bauırı Qaz dauıstı Qazıbek bidi Orta jüz Türkistan qalasındağı Qoja Ahmet äzireti kümbeziniñ astına aparıp qoyğanda, Ulı jüzdiñ igileri Töle bidi äzireti Sultannıñ janına nege aparıp qoymağan? Onı mına kele jatqan Kobozev te, komissar Nısanbaev ta bilmeydi. Onıñ sırın Rısqulov biledi. Kindik qala Taşkenttiñ tağdırın sol biledi.
* * *
– Rısqulov, oqqağarıñ bar seniñ, jaña men şın atıp jibere jazdadım. Ana körşi kamerada jatqan basmaşı tuısqanıñ ayqaylamağanda, atılıp-aq ketip ediñ. Bäribir, endi oq darımaydı eken dep oylama. Revolver oqtaulı. Oq oyau. Kontrağa degende bul düley otalmay qalmaydı. Käne, odan da Kobozevtiñ qayda ekenin ayt.
Kökşil diagonaldan tiktirgen frençtiñ alqım tüymesin ağıtıp, barlıqqan juan moynın oramalmen sürtip bolıp, revolverdi qaytadan qolına aldı. Şınjau hatşı Rısqulovtıñ auzına qarap, innen tışqan añdığan aş mısıqtay miz baqpay, ünsiz otır. Rısqulov ä dese, qaqşıp alıp, qağazğa tüsiredi.
– Rısqulov, tağı qaytalamaymın: Kobozev qayda?
– Kobozev menimen bir turmaydı ğoy, üyinde bolar.
– Üyinde joq. Bizdiñ jigitter barğanda qaşıp ülgeripti. Tipti küldeuişte qalğan temekisiniñ uştığı da sönbepti.
– Ou, sen qızıqsıñ, Uspenskiy. Kobozev temeki tartıp üyinde otırğanda, meni aydauıldar türmege alıp kele jatpadı ma? Sonda men onıñ qayda qaşıp ketkenin qaydan bilemin? Oylaşı öziñ.
Uspenskiy oylanıp qaldı.
– Al sen aydauda kele jatqanda, onıñ öz üyinde otırğanın qaydan bilesiñ? Mümkin jigitter onıñ üyine seniñ üyiñnen burın barğan şığar.
– Sonda qalay? Kobozevke aydauıldar burın baradı. Ol kezde men qannen-qapersiz uyıqtap jatamın. Kobozevke men qay uaqıtta jolığıp, söylesip ülgiremin? Logika qayda?
– Ustatpaysıñ. Bulandaysıñ. – Uspenskiy jöni tüzu söz tappay, äri tek turmay revolverdiñ aranın özine qaratıp, üñgirine üñildi.
– Seniñ şındığıñ mınanıñ işinde jatır, äne. Aytqızamın bäribir.
Rısqulov qusa boldı. Tağdır buğan tım bolmasa aqıldı jau da jolıqtırmadı.
Uspenskiydiñ topastığınan tüñildi. Äldeqalay tağdırdıñ tälkegimen şınnan-aq halıqtıñ küni osı Uspenskiylerge qarap qalsa, ne bolmaqşı dep şoşıdı. Almatınıñ türmesinde äkesi Rısqul tergeuden qaytıp kelgen sayın:
– Äy, özderi bäle-ay, atasına nälet! Aldap otırıp, bar sırıñdı aytqızadı, – dep jauınıñ özine tänti bolıp oraluşı edi. – Äsirese Ostaşkin deytin däui sırbaz-aq, – dep gubernatordıñ orınbasarın maqtap otıratın.
«Kökem marqum otırsa, patşanıñ türmesinde otırdı. Al Türkistanda, özim ornatısqan Keñes ökimetiniñ türmesinde özim otırğanım qay dalbasa?».
Osını oylağanda Rısqulovtıñ özegi örtenedi. «Şındıq üşin alısqannıñ bärin atıp tastay berse, ne bereke? TürkTsİK-tiñ mäjilisinde jeñilgender öşin oqpen ala berse, ne bolmaq? Osınıñ özi, ärine, topastıqtan. Lenindik printsipten äli de auıldıñ alıstığınan, Uspenskiy, Kuşekinderdiñ äreketi – marksizmnen maqurım adamdardıñ äreketi. Söyte tura, bular jergilikti musılman halıqtarınan şıqqan kommunister marksizmdi sezbeydi dep daurığadı-au. Osınday doğaldardıñ obaldı ozbırlığınan şındıqqa qol uşı ilinbey, ömirimdi patşa türmesinen bastap, keñes türmesimen ayaqtasam, tağdırıñ netken ayanıştı, bişara Rısqulov! Onda, sonou Merkedegi Qırğızbay atamnıñ buzauın, qozı-lağın bağıp, Qırğızbaev bolıp, qarın toysa, uayım joq, nege jüre bermegenmin, atasına nälet?! Keñes ökimeti! Keñes ökimeti! – dep keudemdi oqqa tosıp, osınşama üzdigetin ne bar edi?! Ärine, Kuşekin men Uspenskiy äli tüp-tügel Keñes ökimeti emes. Mäsele, sol şın Keñes ökimetiniñ äli Türkistanda ornığıp bolmay jatqanında. Solay, Rısqulov».
Uspenskiydi qaytadan tülen türte bastadı. Mına Rısqulovtı ne sözden jeñe almağanına, ne atıp tastay almağanına, tım bolmasa judırıq jumsay almağanına iştey ıza buıp, tutqınğa zähärlana tağı bir qaradı. Ayılın jiyär Rısqulov joq: sol bayağı salmaqtı, sabırlı qalpı. Köziñe közi taysalmay, tayqaqsımay tik qaraydı. Köziñdi amal joq, öziñ burıp äketesiñ. Rısqulovtıñ osı közqarası Uspenskiydi ılği da kijindiretin. Şarasız, tayqıp şığatın. Bul jolı ol küşti. Rısqulov pende. Endi köz tayqitın ne jöni bar?!
Uspenskiy közinen totiyäyın tozañın şaşıp, ädeyi şaqşiıp qaradı. Rısqulovtıñ ayalı qoñır közi Uspenskiydi öziniñ tuñğiığına tartıp bara jatqanday boldı. Uspenskiy şıday almay:
– Uh, közildirikti jılan! – dedi.
Rısqulov balaşa mäz bolıp külip jiberdi. Ol öte sirek küler edi. Şın külgende – külkisi säbidiñ külkisindey bolatın.
– Uspenskiy! Sen Dobrolyubov degen demokrat sınşını biluiñ bar ma? Öte ädil, turaşıl, batıl sınşı bolğan.
– E, bilsek-bilermiz. Onıñ bul jerge qanday qatısı bar?
– Uspenskiy! Sol Dobrolyubovtı jauları sırtınan közildirikti jılan dep mıñqıldasadı eken.
– Al men sırtıñnan emes, köziñşe aytamın. Köp sandıraqtı qoy, Kobozev qayda?
«Öresi tar-au, sorlınıñ. Totıday bir suraqtı qaytalay bergenşe, säl de bolsa, özgertiñkirese qaytedi?»
– Kobozev qayda? – Uspenskiy ayqayğa bastı.
Esik saqır-suqır ete qaldı.
– Mine Kobozev! – dep tötenşe komissardıñ özi birinşi bolıp kirip keldi.
Soñınan komissarlar: Nısanbaev, Tursınhodjaev, Hodjanov, Aspandiyärov, Husayınov, Safonov körindi. Äsirese Safonovtı körgende Uspenskiy sazarıp sala berdi. Safonov äsker komissarı bolatın. Al äsker bar jerde – küş te bar. Öziñnen zor şıqsa, eki köziñ sonda şığadı. Uspenskiydiñ şaqşiğan közderi bozara bastadı.
– Qaruıñızdı tapsırıñız! – dedi komissar Nısanbaev.
– Quqıñ joq! – dedi Uspenskiy tünerip. – Men TurkTsİK Prezidiumınıñ müşesimin.
– Al Rısqulov kim? Onı qanday negizde qamauğa aldıñız? TurkTsİK – mine! – Ol komissarlardı nusqadı. TurkTsİK şeşimi solay. Rısqulov joldas, kameradan şığıñız. Joq, Uspenskiy, endi bul kamerada siz otıra turasız. Qalğanın sot şeşedi. Solay!
Kameranıñ esigi saqır-suqır qayta jabıldı.
– Tura turıñızdar, – dedi Rısqulov. – Osında bir adam otır. Udayı dauıstap meni şaqıradı. Ne qupiyäsı bar, sonı bilgim keledi. Mümkin bolsa, soğan soğa keteyik.
Üş qaqpadan keyingi temir esik aşılğanda, ar jaqtan jağdaysız, qoymaljıñ qolañsa iis müñk ete qaldı. Komissarlar eriksiz oramaldarın alıp, murındarın bastı. Qaraköbeñ küñgirt turaq, kameradan göri, ayudıñ üñgirine köbirek uqsaydı. Şınında da tor jaqta ayu keyiptes bir däu neme, arı-beri teñselip otır eken. Şökelep alıp, eki qolımen büyirin tayanıp, jan-jağına alma-kezek teñsele beredi, teñsele beredi.
Älgi adamnıñ aspandata qarağanı ärkimge-aq qorqınıştı körindi. Burınğıday bireu emes, ekeu emes, bir top adam engenin közden göri, tıqırdan sezgen tutqın bir sät teñselgenin qoya qalıp, tük basqan auzın añqayta aşıp, aspandata qarap:
– Rısqulov Turardı şaqırıñdar! – dep barq-barq ete qaldı.
– Men keldim, Omar ağa, men Turarmın.
Qorbiğan tutqın dauıs şıqqan jaqqa oqıs burıldı. Biraq adasqaq közderi alayıp, Rısqulovtı däl taba almay, aspanday berdi.
– Aldama men şermendeni. Rısqulov Turar kerek mağan! Aldap qol qoydırmaqsıñdar ğoy tağı da.
– Men Turarmın, Omar ağa. Men Rısquldıñ balasımın. Men sizdi tanıdım. Sonou Talğardağı Besağaştan bilemin. Ras, Besağaştan keyin körgen emes edim. Özgerip ketipsiz.
Tutqın senerin-senbesin bilmey añqayıp, turaqsız közi alaq-julaq adasa berdi.
– Bul Rısquldıñ balasımın degender – periden jaratılğan siyäqtı. Şatqalda da bir jügermek Rısquldıñ balası men dep şatastırğan. Äbden anığına jetpey, senu qiın senderge.
– Onda qaytip sendireyin? Onda mına meniñ qasımdağı ülken kisiler aytsın. Men şınımen Turarmın.
– Ras, ras, aqsaqal, – dep Nısanbaev qostadı.
– O, Turar osı ğoy, – dep qaldı Hodjaev ta.
– Meni körmegeli köp boldı, tanımay otırsız ğoy,– dedi Turar şaldıñ közinen sekem alıp.
– Köz bolsa tanır ma edim, közdi qurttı ğoy.
– Qurtqanı nesi? Qalay qurttı?
– Qalay qurtuşı edi! Sen şınnan Turar bolsañ turayın ornımnan. Oybay! – Şökelep otırğan adam qolımen jer tayanıp, umtıla berip, qayta şögip qaldı. Rısqulov qoltığınan demedi. Qolañsa iis qolqasın atıp bara jatsa da şıdadı. Tutqın töbedey töñkerilip, äreñ türegeldi. Tältirektep, Turardı bauırına baspaq boldı. Buın-buınınan äl ketken bolar, qulap qala jazdap, salmağın Rısqulovtıñ iığına sala bergende, munday zilmauırdan Rısqulov ta şayqalaqtap, arqasın dımqıl dualğa tirep barıp, äreñ jığılmay qaldı.
– Mına üñgirde tınıs alar dem joq, sırtqa alıp şığayıq, – dedi Kobozev esiktiñ sırtınan. Eki-üş adam süyemeldep jatıp, Däu Omardı uzın dälizge alıp şıqtı.
* * *
Qaraköleñkede asa bilinbegen eken, Däu Omardıñ saqal-şaşı appaq quday bolıptı. Pil süyek neme, et tayğan soñ sılınıp, arsa-arsa qañqası qalıptı.
– Meni Quday alar deymisiñ? Nemenege şır-pır bolasıñ, Rısqul balası. Onan da meniñ Jorabay degen balam, seniñ älgi jügermek iniñ jau qolında qalıp edi. Olardan derek bar ma? Sonı aytşı.
– Jorabay aman-esen, auılda, Tülkibasta. Al meniñ inim şeyit boldı.
Däu Omar «qalay?» – dep suramadı. Ejiktep surauğa qaljırap otır. Tek bolar-bolmas ernin jıbırlatıp, alaqanımen betin sipadı.
– E, Jorabay auılda de. Jarade-e-e. Bolımsız tuğan mırıq neme, meni bir izdep kelmedi. Ölgenim ne, tirim ne – oğan bäribir bolğan ğoy. Ağayın, aynalayın, aytqanğa bar, degenge joq, Däu Omarğa ne boldı dep bireui izdemedi. Aruağıñnan sadağa keteyin, Rısquldıñ jağdayın men beybaq endi tüsindim. Almatınıñ türmesinde pende bolıp jatqanında, artınan bir barmappın ğoy. Bäleni basıña tüskende bilesiñ. Basıma tüsti, qayteyin? Tüsindim, tüsindim. Keş meni Rısqul! Ua, aruaq! Bar bolsañ, keş men beybaqtı!
– Köziñe ne boldı, ağa, sonı aytşı?
Däu Omar tañırqağanday keñ kabinetti alaq-julaq aynala qarap şığıp, basın şayqadı.
– Körmesem de, bayqaymın. Töreler otıratın üy eken. Tınısım aşılıp, arqa-basım keñigeninen sezip otırmın. Köz deysiñ be, Turar? Közdi qurttı. «Rısqulov seni basmaşılarğa qosqanı ras pa? Ergeş pen ağılşındarğa uştasıp, Rısqulovtan aqşa aparıp bergeniñ ras pa?..». Qoyşı, osı siyäqtı sandıraqtı töpey berdi, töpey berdi. Qanşa jaman bolayın, jalğan aytuğa jaratılmağan sorlı basım:
– Ne ottap tursıñdar? Rısqulovtı körgen emespin. Odan eşqanday tapsırma alğan emespin. Basmaşığa barsam, äzäzil aylandırıp, tülen türtip, özim bardım. Buğan Rısqulovtıñ ineniñ jasuınday da qatısı joq, – dep könbedim. Sodan eñgezerdey bireui, Uspenskiy degeni ğoy deymin, toqpaqtay qara mıltıqpen qaraqusımnan perip kep jibergenin bilemin, basqasın bilmeymin. Esim kirip, közimdi aşsam, eşteñe körinbeydi. Qap-qarañğı. E, burınğıdan da tastay körge qamağan eken ğoy dep özimdi özim jubatıp otırğanımda qarauıl keldi. Atalasın äkeldi. Körmeymin. – Mä! – dedi. Körmeymin. Qur dalbasalap qolımdı soza beremin. Idısın ustay almay, atalası tögilip qaldı. Sodan barıp, şın soqır ekenimdi sezip, aqırıp jibersem kerek, qarauıl qaşa jöneldi. Esikti tars japtı. Jağday solay, sodan beri körmeymin.
– Petr Alekseeviç, qalay oylaysız, bul jazılatın jara ma? – dep burıldı Rısqulov bağanadan beri äñgimeni ünsiz tıñdap otırğan Kobozevke.
– Därigerlerge qaratu kerek. Qiını – qiın. Qaraqustan ursa midağı köz tamırı ketken şığar. Ay, ayuan-ay, qazir ğoy osı ittiginiñ bärin öziniñ aldına keltirse qayter edi, eser it?
– Ne deydi? – dedi közin Rısqulovtıñ basınan asıra qarağan Däu Omar Kobozevtiñ orısşasına tüsinbey.
– Doktorğa qaratamız deydi, ağa. Sätin salsa, jazılıp ketesiz. Taşkentte jaqsı därigerler bar.
– Eki düniede jamandıq körme, bauırım. Bäse, Ahat bayğus seni adal deuşi edi, ras eken ğoy. Bizdiñ el azıp-tozdı. Tozğan eldiñ topırağın Orazbaq bolıs bolıp suırğanda, bul qalay, Rısqul ulı Turar Orazbaqtı bolıs saylatqanı nesi? – dep seni jek körgenim ras edi. Turardıñ töreliginen ne payda, tuısqanğa qayırı joq dep edim. Öytsem, sen tuısqannıñ ğana Turarı emes, telegey Türkistannıñ Turarı ekensiñ ğoy. Seni tuğan anañnan, aruağıñnan aynalayın, Qalipa jeñeşemnen, seni sızğan äkeñnen, aruağınan aynalayın, Rısqul bauırımnan aynaldım. Seni solardıñ aruağı qolday jürsin, Turar. Tuğan jeriñniñ topırağı, tuğan aspanıñnıñ ay-juldızı, qazaqtıñ qara besigi Qarataudıñ kiesi jebesin seni. Päleden, jaladan, qırsıqtan, qiyänattan aman bol! Päleqor, jalaqordıñ jazasın bersin, Quday. Märtebeñ biiktep, Türkistannıñ juldızı bol! Men siyäqtı adasqan şermendege jol tüzer temirqazıq juldız bol, bauırım. Seni bir jolıqtırsam dep armandap edim. Jettim armanıma...
XI
Tarbiğan alma ağaşınıñ tübindegi köne skameykada gazet oqıp otırğan ajarlı aq kelinşek kenet:
– Mama, mama! Mınanı qara, küyeu balañız prezident bolıptı! – dep dauıstap jiberdi. Anaday jerde pomidordıñ qızarğanın terip alıp, şelekke jinap jürgen etjeñdi qartañ äyel añıra qarap säl turdı da: «Nesi bar, qızım, Turar prezident bolsa, äbden orındı, quttı bolsın! – Basına kün ötpesin dep säldeşe orağan oramalın qolımen oñdap qoydı. – Sen arazdasıp jürgende qanday jañalıqtar bolıp jatır, kördiñ be?! Jurt ne dese, o desin, şaş al dese, bas almaytın, bärin bayıppen isteytin aqıldı adam. Bizdiñ kesirimiz tiip, onıñ jolına kese-köldeneñ turıp, kesapat boldıq pa dep qorquşı edim, Qudayğa şükir, oñdı bolğan eken. Prezident saylasa, sengeni ğoy. Bizdiñ ziyänımız timegeni ğoy. Meniñ nan-tuzım atqır Kleventsov bayağıda qolımnan talay-talay däm tatıp, şırağdannan şığa almağan jındı köbelektey, bizdiñ üyge qayta-qayta kelgiştep, äkeñniñ ayağına jığılıp, tabaldırığımızdı tozdıruşı edi. Äkeñ arqılı osı Sayramnıñ boyınan qanşa jer almadı ol! Odan äri onıñ ürim-butağı, tuısqandarı Tülkibastan da şuraylı jerlerdi qazaqtardan tartıp aldı. Quday biledi dep aytayın, Rısqul qudanıñ jerin de osılar iemdengen. Söytken sümelek Kleventsov basımızğa is tüskende dereu tonın aynaldırıp kiip, keñesşil bola qalıp, Turardı muqatu üşin arağa bizdi aralastırıp, masqarası şıqtı ğoy. Sonıñ jalasınıñ kesiri tiip, esil er jazıqsız jaza tartar ma eken dep qorqıp jüruşi edim, aqırı TürkTsİK-tiñ bastığı boldı de. – Qartañ äyel söylep jürip, şärkeyin süyretip, jüyektiñ basına şıqtı da, qızınıñ qasına jaqındadı.
– Endi Kleventsovtardıñ tamağına tas kepteletin şığar. Sol eşkibastıñ özin jazalasa edi. Bizdiñ de tınıştığımızdı endi eşkim ala qoymas, Nataşenka. Munday oqiğanı eleusiz qaldırmas bolar. Potrebte eskiden qalğan bir şarap bar edi, sonı alıp keleyin.
Kleventsov küni keşe TürkTsİK-te Rısqulovpen aytısta, onıñ enesin tilge tiek etip, «generalşa» dep atağan äyel qolı-basın juıp, pogrebke qaray bettedi. Elizaveta Petrovna – keşegi Çernyäev oyazınıñ äyeli, qazirgi Türkistan prezidenti Rısqulovtıñ qayın enesi osı kisi bolatın. Natalya qazir osı şeşesiniñ qolında turıp jatqan. Natalya burınğıday emes, denesi tolısqan, jüris-turısı auırlağan, qız künindegi denesine eki köylek şığatın keñ sarafan kigen. Biraq aqsarı jüzi erekşe nurlanıp, jasıl-kök közderinen säule şaşırap, bolaşaq ananıñ nobayın tanıtıp, didarı ayrıqşa araylana tüsken eken. «Turkestanskie izvestiyä» gazetinen ol tağı da tötenşe komissar Kobozevtiñ Mäskeuge oralğanın, al Mäskeuden Taşkentke Eliava bastağan Türkkomissiyä kele jatqanın oqıdı. TürkTsİK-tiñ burınğı törağası Kuşekinniñ Türkistannan ketkeni, eser Uspenskiydiñ tutqındalğanı turalı habarlardı oqıp otırıp, öziniñ Uspenskiydiñ qabıldauında bolğanın, Arkadiy Prihodkoğa keşirim surap, arız aytqanın eske aldı. Sonda Uspenskiy üstiñgi ernimen kök tirep, astıñğı ernimen jer tirep turğanday asa kesirli keyipte edi. Dünie onıñ basınan aynalmaytınday köringen. Söytse, bäri beker eken, Uspenskiydiñ özi de pende bolıp, türmege tüsipti. Nataşa arız aytuın aytsa da, is oñalar, Arkadiyge keşirim bolar dep kütpegen. Öytkeni Uspenskiy tım kesirli edi. Biraq Rısqulovtıñ äyeli ekenin bilgende birtürli qutıñdap, alaqandarın uqalap:
– Jaraydı, madam, öte auır qılmıs. Eşqanday uäde bere almaymın, – dep şığarıp salğan.
Sondağı «madam» degeni Nataşanıñ qulağında qalıp qoyıptı. «Joldas», «azamat» degen resmi attarğa berik bolşevikterdiñ arasınan «madam» degen sözdi qoldanatın adamnıñ tabılğanına tañğalğan. Älde kekesinmen ayttı ma dep te küdiktengen. Keyin gazetten Arkadiy Prihodkonıñ türmeden qaşqanı turalı habar oqıdı da, «madam» degen sözdiñ sırın tek tüysikpen ğana sezgendey boldı. Sol Uspenskiydiñ öziniñ bir şikiligi bar emes pe dep te küdiktendi. Onday jağdayda Rısqulovqa bir tayaq tierin de añdağanday edi. Sonımen, Taşkentten boy tasalay turğandı jön körip, Mankent tübindegi şeşesiniñ qolına kelip jatqan. Nede bolsa, Arkadiy ajal tuzağınan qutılğan eken, endi jer betinde tiri jürse bolğanı dep qoyğan.
Elizaveta Petrovna podnosqa şarap pen eki bokal salıp äkeldi. Jinalıp qalğan bir deste «Turkestanskie izvestiyä» gazetiniñ bireuin alıp, podnostıñ astına tösedi. Burınğı oyaz bolıp turğan kezdegi mol däuletten tirnektep saqtap qalğan jurnaq – hrustal bokaldarğa quyılğan şarap, küngeydiñ şuağına şağılısıp, lağıl tastay qulpırıp ketti.
– Öz qolımmen ösirgen jüzimniñ şırını edi, bir quanıştı sätte aşarmın dep jüruşi edim. Kel, Nataşenka, Turar üşin, seniñ aman-esen bosanuıñ üşin, Turar ekeuiñniñ urpağıñ üşin! Ekeuiñniñ qaytadan tez tatulasıp ketuiñ üşin! – dep Elizaveta Petrovna şaraptı közin jumıp işip saldı da, şafran sarı almanı qarş degizip tistedi. Nataşa da şarabın alıp qoyıp, şeşesi siyäqtı o da alma tistemek bolıp, dastarqan esebinde jayulı gazetke qol soza berip, közi:
«Atılu jazasına buyırıldı» degen jazuğa tüsip ketti. Bos bokaldı qolına ustağan küyi älgi mayda ärippen terilgen habardı oqi bastadı.
«Budan burın habarlağanımızday, Osipov oyranınıñ bastı belsendileriniñ biri polkovnik Arkadiy Prihodko belgisiz jağdayda türmeden qaşqan bolatın. Juırda Namangan tübinde Ergeş bandıların talqandağan jauınger Qızıl Tu ordendi komandir Abdolla Jarmuhambetov A. Prihodkonı tutqınğa alıp, äskeri tribunalğa tapsırdı. Tribunal A. Prihodkonı atu jazasına kesilsin dep ükim şığardı. Bul ükimdi TürkTsİK törağası T. Rısqulov bekitti. Ükim jazası orındaldı».
Qızınıñ nege şuqşiyä qalğanına asa män bermey otırğan şeşesi bir kezde Nataşağa közi tüsip ketip, şoşıp qaldı: qızınıñ közi şarasınan şığıp, talıqsıp baradı eken.
– Nataşa, ne boldı? – degenşe bolmay:
– Mama! – dep şıñğırıp jiberdi. Qolındağı hrustal kümis podnosqa tüsip ketip, kül-talqanı şıqtı.
«Tolğağı kelip qaldı ma? – degen oy sap etip, şeşesi qızın quşaqtay aldı. Äli ay-küni jete qoymap edi ğoy», – dep tağı şübälandı.
– Mama, Arkadiydi öltirdi! Öltirdi! Qara ana gazetke! – dedi qızı endi közinen jas parlap. – Küyeu balañ Rısqulov...
Elizaveta Petrovna tez-tez şoqına salıp, eski sarı ala halatınıñ janqaltaların qaqqılap, közildirik izdep, qaltırağan qolı qaltağa birden suğılmay, tayğanaqtay berdi. Aqırı qara habardı da oqıp şıqtı. Qızınıñ basın keudesine qısıp, sazarıp otırıp qaldı. Ol Arkadiydiñ öliminen göri, qızınıñ jağdayınan şoşınğan sıñayı bar. Eki bişara mayıp bolar ma eken? – dep seskenip, Nataşanı jubatıp, tınıştandıruğa tırıstı.
– Nataşenka, qoya ğoy, janım, jarığım meniñ! Tınıştal kişkene. Sağan qattı küyzeluge bolmaydı, janım. Tağdır şığar. Ne istersiñ, amal qanşa? Äkeñnen de tiridey ayırılıp, ölmey otırmız ğoy. Tağdır solay şığar. Tınıştal, periştem. Tula boyıñ qaltırap bara jatır ğoy, Qudayım-ay! Ey, Jasağan-ay, jar bola gör! Tınıştal, kögerşinim, periştem meniñ. Mä, mınadan bir jutşı, jeñil bolar ma eken? – dep anası bayğus sıñarınan ayrılğan hrustal bokalğa şarap quyıp, Nataşanıñ auzına tostı. Şınında da bop-boz tozğan şüberektey bolıp ketken betine qaytadan şıray kire bastadı:
– Arkadiy İvanoviç, marqum, tuğan böleñ, tuğan ağañ edi. Onı erekşe jaqsı köretiniñdi de bilemin, janım, tınıştal. Bäri Qudaydan. Ekeuiñ titteyiñnen birge östiñ. Ärine, qiın. E-e, zaman-ay deseñşi. Kimsiñ – Prihodko bolıp, Vernıydı dürildetip turdı. Aqırı İvan Egoroviç, marqum, bolşevikterdiñ qolınan qaza taptı. Meniñ äpkem küyikten öldi. Meniñ omırauımnan süt şıqpay auırğanımda, seni emşegin berip asırağan sol sorlı edi. Balası Arkadiydiñ aqırı mınau. Prihodkolar äuleti qurıp bitti. Bäriniñ de ruhı salauat bolsın. Aqırın bersin. Endi öz jağdayıñdı oyla, qızım. Sağan qattı küyzeluge jaramaydı. Qinalıp qalasıñ, balağa zaqım keledi.
– Balası qurısın, mama. Endi men Rısqulovtıñ özi turmaq, qursağımda jatqan balasın da jek köremin, – dep Nataşa bulqınıp-bulqınıp qalğanda, aqsarı altın şaşı jan-jaqqa şaşırap, qobırap ketti.
– Qoy deymin, jındanba, ğaybat söz söyleme.
Däti berik, bäle körgen, qazımır qartañ äyel qızınan göri aqıldıraq ekenin añğarttı.
– Rısqulovqa tiliñdi tigizbe. Onıñ ornında sen bolsañ, sen de söyter ediñ. Jaudıñ atı – jau. Arkadiy İvanoviç, marqum, anau-mınau käkir-şükir emes, iri jau boldı. Özi de qandı köp tökti ğoy.
– Olay söyleme! – dep qızı tağı julqınıp, közi aqilanıp, atızdanıp ketti. Ädemi jäudir jasıl köz tuz tüstenip şığa keldi.
– Bul lağınet zamanda kimniñ qanın kim tökpey jatır?! Tökse – ol soldat, ulıqtıñ buyrığın orındauşı ğana.
– Tınıştal, künim, küyzelme. Sen ekeumiz tüsine bermeytin talay-talay sumdıq bar düniede. Bäri aynalıp kelip peşenedegi jazuğa baylanıstı. Peşenesindegi jazu solay şığar. Marqumnıñ özi de basın tauğa, tasqa da soğıp jüretin julımır edi, sol qu minezinen taptı ma, kim bilsin?
– Mama! Qoyamız ba, joq pa, Arkadiydiñ aruağın qorlağandı?!
– Qoydım, qoydım, periştem, endi söylemeyin.
Şeşesi qızın quşaqtap, qobırağan boz qırau şalğan samay şaşın keri ısırıp tastap, dımdanğan köz janarın möldiregen kögildir aspanğa qadadı. Aspannan risalat nurı jauıp turğanday, aynala mamırajay. Elizaveta Petrovna osınday dünie mülgigen sätte Qudaytağala duğañdı esiter degen ümitpen «Psaltırden» Däuit (ğ.s.) payğambardıñ duğasın kübirlep ayta bastadı. Eñ soñında ünin qattıraq şığarıp; «Uslış, gospodi, molitvu moyu i vnemli glasu moleniyä moego. V den skorbi moey vzıvayu k tebe, potomu çto Tı uslışiş menya...» – dep barıp qayırdı.
Duğadan qızı tınşığanday bolıp edi, şeşe qolı qızınıñ büyiri bülk-bülk ete qalğanın sezdi. Sol-sol eken, Nataşa bezildep ala jöneldi:
– Ay-küni äli jete qoymap edi. Äli eki aydan astam kem edi. Biraq tolğaq şındap keldi, qattı keldi. Elizaveta Petrovna qızın üyge de jetkize almadı. Tolğaqtı bişara sol tarbiğan alma ağaştıñ tübinde qaldı.
– O, Quday, ne jazdım! – dep qinalğanda Nataşa sarafanınıñ omırauın ayırıp jiberdi. Kempir şärkeyine sürinip-qabınıp, üyge qaray umtılıp, körpe-tösek alıp kelip, qızın soğan jatqızıp edi – tınış tabar emes.
– E, Jasağan, öziñ saqta! – dep jalına-jalbarına jürip, daladağı peşke ot jağıp, saqtıqta qorlıq joqtıñ kebimen, qazanğa su jılıttı.
Jaqın jerde däriger joq. Şımkent alıs. Oğan dayın turğan kölik qayda? Qızı jantalasıp, töseniş üstinde domalap, kögerip bara jatqan soñ, oşaq basın tastay berip, Nataşağa jügirdi. Janına jetkeni sol edi:
– Mama, öldim! – dep şeşesiniñ bileginen ala tüskende, kempirdiñ qolın julıp äkete jazdadı.
Näp-näzik äyelde munşama düley küş boların kim bilgen? Kempir qızın eki qoltıqtıñ astınan qapsıra köterip:
– Mına butaqtan mıqtap usta, bişara! – dep buyırdı. Tarbiğan alma ağaştıñ astıñğı juan butağına asılğan kelinşek, endi sodan ayrılsa, jerge öli qulaytınday, sausaqtarı bez butaqtı bürip, qattı da qaldı. Kempir kelinşektiñ işin sipalap, saumalay berdi. Ağaşqa asılıp qalğan aqsarı äyeldiñ tüsi kökpeñbek bolıp, közin tars jumıp alğan.
– Ne üşin? Ne kinäm üşin, Quday! – dep şıñğırğan dauısınan kökserek töbet te şoşıp, şınjırın saldır-güldir tasırlatıp, äri-beri julqınıp, arsıldap qoya berdi. Su ağıp jatqan arıqtıñ bergi jağında baylaulı turğan aq eşki tosın dauıstan şoşıp tüsip, közderi ejireñ ete qalıp, jip baylanğan jalbızdı tübimen julıp ketip, arıqtıñ arğı betine sekirip şıqtı.
– Säl şıda, künim, säl şıda, periştem, – dep anası da qara sorpa bolıp jantalasqan. Ekiqabat äyel bir ölip, bir tirilip, äl ketken qolı bez butaqtan endi sığılıp şığıp bara jatqanda, bükil Sayram dalası men tauların jañğırıqtıra näresteniñ şar-şar etken dauısı saqpanşa atıldı.
Turardıñ tuñğışı pısqırınıp, tunşığıñqırap barıp, jarıq düniege şarılday kelip, şaranalı küyinde kempirdiñ qolınan şığıp ketip, jerge top ete tüsti. Kelinşek eki büktelip, körpeniñ üstine sılq ete qaldı. Elizaveta Petrovna sasqanda pışaq tappay, üydiñ işin astan-kesteñin şığarıp, qaytadan oşaq basına jügirdi. Qolına ağaş jarğan balta ilindi. Baltanıñ jüzin qazandağı qaynağan suğa batırıp-batırıp alıp, ana men balanı jalğastırıp jatqan qandı qızıl şektiñ astına kespek qoyıp, baltamen qiıp tüsti. Ana men bala sol sätten bastap ekige bölindi.
Sol sätten bastap, olar endi jeke-jeke tağdırğa bağınar. Endi ärqaysısı jeke-jeke dem jutar. Bala äli öziniñ şala tuğanın da bilmes. Düniege merziminen burın asığıs kelgenin sezbes. Asığıs kelip, asığıs ketpese, sol olja. Äyteuir, aşıq aspannıñ astında, tar qursaqtan şığıp, keñ dünieniñ quşağına engen. Dünie oğan keñ boların, kem boların boljap bolmas. Buğan deyin ana men bala bir dene bolsa, endi şığarğa jan basqa-basqa. Endi olardı mahabbat deytin közge körinbes kindik-işek jalğastırsa kerek edi. Älgi doğal baltanıñ jüzimen sol közge körinbes kindik-işek te qiılıp ketpese jarar.
Kempir:
– Ul bala, ul, ul! – dep jarqılday quandı.
Jılı suğa şomıldırıp, su jaña appaq jayalıqqa orap, maujırap tınıştalğan Natalyanıñ janına abaylap aparıp qoydı. Közin şart jumıp alğan judırıqtay balanıñ sirek qarın şaşı qap-qara, jüzi barlıqqan küreñqızıl eken. Natalya jay ğana basın burıp äketti. Ezu tartqan joq, emirenbedi. Tek salqın ünmen:
– Özinen aumaydı eken. Qayta-qayta ayta beretin Eskendiri osı, – dedi. Şeşesi tüsinbey:
– İskander degeni ne? – dedi.
– Turardıñ tilegi: Eskendir bolsın deytin. Demek, bizdiñşe, Aleksandr degeni. Bayağıda ol Prihodko türmesinde Aleksandr deytin Peterburg revolyutsionerimen birge äkesi ekeui otırğanın bilesiñ ğoy. Sonıñ qurmetine balanıñ atın Eskendir qoy dep Rısqul amanat aytıptı.
– Peterburgtiñ revolyutsionerimen dos bolıp jürgen bizdiñ Rısqul quda da oñay emes şığar. Meyli, sol qudanıñ aytqanı bolsa, bola qoysın. – Elizaveta Petrovna näresteniñ betine üñile qarap, basın şayqap-şayqap qoydı. – Nataşenka, öz bauırıñnan şıqqan perzent qoy, jöndep nazar salsañşı.
Nataşa qaljırağan qalpı, basın äreñ burıp, balağa köziniñ qiığın tana saldı.
– Artur siyäqtı, – dedi qinalıp.
– Arturıñ kim tağı?
– Aytıp edim ğoy, Turardıñ inisi. Meni jek köretin. Aqırı qaşıp ketti.
Ah urıp qattı kürsindi. Közinen jıljıp, samayına qaray ünsiz-tünsiz jas aqtı.
– Oh, sorlı Arkaşa, oh, sorlı-sorlı... Seniñ aqırıñ osınday bolar dep kim oylağan?
Mınaday oqiğa üstinde, tuñğış perzenti düniege kelgen şaqta da qızınıñ basqa jayğa qinalğanına şamırqanğan ana şart ketti.
– Jetti, qızım! Küyine bergennen ne payda? Soğan bola, ay-küniñnen erte bosanıp, ajalıñnan burın öle jazdadıñ. Aman-esen, tiri qalğanıñ olja. Jan olja! Sonı oylasayşı. Däriger joq, däneñe joq, jaña tipti üzilip ketuiñ mümkin edi ğoy. Şükirşilik kerek. Arkadiy marqumğa bir Quday özi o düniede jaqsılığın bersin.
Näreste äli qaymağı buzılmağan sarı ala japıraqtı dalanıñ auasın anasınıñ uızınan burın jutıp, sol auağa mas bolğanday, uyıqtap qalıp edi. Äzir tamaq tilegen joq. Qurtaqanday qarnı da aşar. Häp tilep, äli şıñğırar. Tuğan jerdiñ auasımen auızdanğan jaqsı. Biraq adam balası tek auamen ğana qorektenbeydi. Onı bala köp keşikpey seze bastaydı. Sonda tuğan anasınıñ tösi iimey qoyatının, söytip uızğa jarımay qalatının bala äli bilmeydi. Ol äli tük te bilmeydi. Ülkenderdiñ köp biletinin, sol köp bilgeni keyde qasiret bolıp jabısatınınan da tük habarı joq.
Onıñ tuñğış ret qulağına anası men äjesiniñ daulı äñgimesi, japıraqtardıñ sıbdırı, Aqsu özeniniñ sarılı, kökserek ittiñ ürgeni, atız şetinde arqandaulı turğan aq eşkiniñ mañırağanı şalınğan. Biraq bala olardıñ eşqaysısın elegen joq. Eseygende de bul sätten oyında eş eles qalmas. Düniege nege, ne üşin kelgenin de bilmeydi. Öytkeni ol bul düniege öz erkimen kelmegen. Al onı düniege keltirgender arasında äzir bereke bolmay turğan kez.
* * *
Arada qanşa kün ötti. Natalyanıñ omırauınan aq tambay, aşarşılıq jılğı meşel aspanday bezireydi de qaldı. Şeşesi bayğus bilgen em-domın istep, qızınıñ emşegine taba qızdırıp bastı. Taudan qazıp äkelgen «altın tamırdı» qaynatıp, sonıñ sölimen buladı, kökemaraldıñ, kiikotınıñ keptirip alğan gülin ezip jaqtı, – eşteñe bolmadı, süt şıqpay qoydı.
– Apır-ay, öziñ de ulım eken dep emirenbeysiñ ğoy, sodan şığar süt şıqpay jatqanı, – dep qızına şeşesi bir küñkildedi, eki küñkildedi, sodan aqırı şıday almay ketken Natalya kempir bayğustıñ betinen qauıp tastadı:
– Meni tuğanda seniñ de sütiñ tıyılıp qalğan. Men öletin bolğan soñ, tuğan äpkeñniñ omırauına salğansıñ. Sonda, sol marqum Sofya Petrovnanıñ bir emşegin men, bir emşegin Arkadiy emip öskenbiz. Demek meni tapqanda sen de emirenbegen boldıñ ğoy?!
Elizaveta Petrovna küyinip basın şayqaydı.
– Äy, äy qızım, ayamaysıñ anañdı. Meniñ sen degende şığarğa janım basqa ekenin bile turıp, küydiresiñ adamdı. Meniñ jayım basqa edi ğoy, omırauıma jaman bez tüyindep, aqırı äkeñ bayğus Taşkentten doktor aldırıp, men beyşara pışaqqa tüsken joqpın ba? Sonı seniñ umıtatın jöniñ joq edi ğoy. Seniki de sonday soyqan ba dep oylasam, Quday betin aulaq qılsın, jaman beziñ joq, mine, bäri jup-jumsaq, şala tuğan jeti aylıq bala turmaq, egiz balanı asıraytın äuleti bar omırauıñnıñ. Älde doktorğa qaralıp qaytasıñ ba?
– Özim de sonı oylap jür edim, – dedi qızı şeşesiniñ bul usınısına işinen quanıp ketip.
Köp keşikpey Natalya jolğa jinaldı. Nuqıl qaradan, basına qara şilterli qalpaq kidi.
– Turarğa oralsañ qaytedi? Jaqsı-jaqsı därigerlerge qaratar edi, – dep şeşesi imenşektep, tağı bir tilegin aytqan. Qızı ilikpedi:
– Meniñ emşektes bauırımdı attırğan adamğa ne dep baramın? Raqmet ayta baramın ba? Men baysız qaladı eken dep qorıqpa. Meniñ basıp ketken izime zar bolıp eñiregen erler az emes. O basında bir qatelik ketti, men sezimniñ qulı boldım, endi aqıldıñ qulı bolamın.
Şeşesi kürsinip-kürsinip, küyzele basın şayqadı.
– Aqıldıñ qulı bolsañ, janımızdı saqtap otırğan Turardıñ eteginen ustap ayırılma. Ol qaraylaspasa, bizdiñ künimiz ne boladı? Mına bir alaqanday jerden de aydap şığadı ğoy bizdi. Kleventsovtar az emes qoy, balam.
– Mama, sen bir närseni tüsinbeysiñ. Rısqulov prezident boldım eken dep endi sabasına tüse qalmaydı. Men biletin Rısqulov bolsa, ol endi burınğıdan beter arpalıs jolına tüsedi. Sol prezidenttikte köp otıratınına da kümänim bar. Öytkeni ol ımırasız adam, al ımırağa kelmeytin, tik jol, birbet adamdar köpke şıdamaydı. Ne özi örtenip öledi, ne bireuler öltiredi. Ekiniñ biri. Al künköris bolsa, qaytemiz, bir amalı bolar. Men de jumıs izdermin, yaki jibi tüzu bir adam tabılar. Qam jeme, jalğız emessiñ, endi ermegiñ bar. Balanı baq. Eskendirdiñ endigi anası sensiñ, menen oğan endi qayran joq. Osı zamanda soñınan bala ertken äyeldi kim aladı? Men äli aldağı künimdi oylauım kerek. Eskendir ölip qalmasa, seniñ jaqsılığıñdı qaytarar. Bul tuqım – moynına kisi aqısın artıp jüretin tuqım emes. Bergenge – beredi, alğannan – aladı. Aqısın almay tınbaydı. Äne, Rısqulov ta aqırı Arkadiydi öltirdi ğoy. Al Arkadiyge onıñ qanjarı sonou bala küninde-aq qayraulı bolatın. Solay, Elizaveta Petrovna...
Söytip, «generalşa» Eskendirdi bauırına saldı. Aq eşkiniñ sütimen asıradı. Tağdırda tälkek siyäqtı jaylar kezdese beredi. Osı Eskendiri – Aleksandr atalğandardıñ sonou-sonou atası Aleksandr Makedonskiy, yağni Eskendir Zulharnay da osınday näreste şağında eşkiniñ sütin işip ösken eken degen laqap bar.
Bala üş-tört aylığında Elizaveta Petrovnağa qarap, ırjiıp kületindi şığardı. Oğan kempir bayğustıñ işi eljireytin boldı.
– Uh tı, basurman, İskander Turaroviç, – dep balanı qundağımen qosa julmalap oynap, bauırına qısıp-qısıp quşırlanatındı şığardı.
Balada äzir qayğı-muñ joq. Aspanı aşıq, jan-jağı jannatıday dala, ärirekte asqaqtağan taular, Teñbil torğay şırıldağan, şolpankebis güldegen oydım-oydım jaziralar...
XII
Şalva Zuraboviç Eliava, Valerian Vladimiroviç Kuybışev, Yan Ernestoviç Rudzutak, Mihail Vasileviç Frunze... Filipp İsaeviç Goloşekin – VTsİK pen RSFSR Sovnarkomınıñ atınan, Lenin mandatımen kele jatqan Turkkomissiyäsınıñ quramı osı. Bulardıñ arasında Frunzeden özgesi Turkistan ölkesin burın körmegen. Frunzeniñ özi türkistandıq, dälirek aytqanda, jetisulıq, odan da dälirek aytqanda, tuğan jeri Pişpek. Türkkomissiyänıñ alğaşqı kelgen tobınıñ işinde qazir Frunze joq. Ol äli Kolçakpen şayqasıp jatır. Al Kuybışev te qazaq dalasında tuıp ösken. Biraq Qazaqstannıñ ol jaq beti Türkistan ölkesine qaramaydı. Sol sebepti Kuybışev te Türkistanğa tuñğış ret kele jatır deuge boladı.
1919 jıldıñ sarala küzi – qatarınan eki jıl qattı soqqan aşarşılıqtıñ betin qaytarğanday kez edi. Tura vokzal basında, qalağa şığaberis betinde tizilip esek arbalar tur. Üyme-üyme qauın-qarbız, töbe-töbe alma, almurt, şabdalı, anar...
Ala taqiyä, qara taqiyä kigender, kök sälde, aq sälde salğandar jan-jaqtan ayqaylaydı:
– Alıñdar! Alma alıñdar! Arzan alma.
– Keliñder, küläbi qauın jeñder! Arzan qauın.
– Mına şuıldaqtardı tıya tursaq qaytedi? Bärin taratıp, militsiyä qoyıp qoyalıq, – dedi Tursınhodjaev.
– Timeñder, – dedi Rısqulov. – Kelgen meymandar Türkistandı, onıñ astanası Taşkentti tabiği qalpında körsin. Boyama bolmasın. Qazir köz boyağanmen, erteñ-aq olar özderi köredi.
– Mına esekteri tezek tastap, joldı bılğap bolıptı. Tım qurısa, jüretin joldı tazalatayıq.
– Onıñ durıs. Qalanıñ rayısına tapsır. Stantsiyä bastığın şaqırıp ayt, – dep kelisti Rısqulov.
Türkistan basşıları Türkkomissiyäsın kütip alu üşin vokzaldıñ aldına, perronğa şıqtı. Perronda sırnayşılar, oquşılar tizilip tur eken.
Taşkentke poyız tañsıq emes. Biraq jasıl-sarı bau-baqşa bulımınan bulañ etip, «otarba» köringende, taşkenttikter poyızdı tuñğış ret körgendey:
– O-o-o-o! – desti.
Kerneyler men sırnaylar qarlığıp barıp, üni aşılıp, lekildep berdi. Biqasap kök şapan, ala taqiyä kigen, küyek saqaldı, jalpaq murın qara şal jorğalay basıp, bilep ala jöneldi. Onıñ soñınan jigitter de şıqtı.
Türkkomissiyä Eliava bastap vagonnan şıqqan kezde, perron üsti şat-şadıman küy men bi bolatın. Şalva Eliava vagonnıñ tutqasınan ustap, baspaldaqqa ayağın sala berip, mına tamaşağa tañırqağanday, bir ayağı salbırağan küyi turdı da qaldı. Janına jaqındap kelip, qolın sozğan Rısqulovtı Eliava quşaqtay tüsip:
– Jasasın, keñestik Türkistan! – dep dauıstap jiberdi.
Buyra şaştı, tıp-tığız qoyu qara saqal-murttı, şağın boylı Eliavadan soñ, eñgezerdey eresen deneli, uzın boylı, sarı şaştı Rudzutak, odan soñ mañdayı kereqarıs, jaysañ jüzdi, şaşı dudarday Valerian Kuybışev tüsti. Soñın ala kibirtiñkirep, basqıştıñ özine sidañ ayağın bir salıp, bir tartıp alıp, vagon tutqasınıñ özin qolımen sürtip körip, sodan soñ barıp ustap, qabağı kirtiiñkirep, jılmağay şaştı, tekesaqal Filipp İsaeviç Goloşekin sazarıñqırap barıp, tabanı tise Türkistannıñ jeri oyılıp ketetindey, abaylap qana perronğa ayaq tiredi.
Rısqulov işinen: «Mına kisi uzaq joldı kötere almay, sırqattanıp qalğannan sau ma?» – dep sekemdenip qaldı. Onımen amandasıp turıp, özin tanıstırıp bolıp, Rısqulov:
– Qalay, joldan arığan joqsız ba? – dep suradı.
– Aytpañız, joldas Rısqulov, azap... azap... – dep Goloşekin sidiğan salalı sausaqtarımen masa jasqağanday, auanı jelpip-jelpip qoydı. Sodan soñ u da şu perron üstine mölie qarap, atı belgisiz araldağı jabayı adamdarğa tap bolğanday, tapjılmay turıp aldı.
Al bul kezde Şalva Eliava äli jalpaq murın, küyek saqal, añqıldaq şalmen jarısa bilep jür eken. Ras, onıñ bii şaldikinen qimılı bölekşe; ayaq-qolı qanjarday qadalıp, dik-dik etedi eken. Zurnayşılar men kerneyşiler qurmetti meymannıñ özi bilep ketkenine keremet mäz bolıp, muzıkanı qutırta tartıp, lekildetip ala jöneldi.
Bul qızıqqa külip turğan Kuybışev pen Rudzutakqa älgi şal bilep kelip, bige şaqırıp jür edi, ana ekeui qoldarın keudesine basıp, izet körsetip, bi bilmeytinderin ayttı. Jalpaq murın şal da kempiri ul tapqanday elirip alğan eken, arı-beri oyqastap jür, Goloşekinniñ aldınan qoqilanğan qorazday şıqpay qoydı. Goloşekin azarda-bezer bolğan adamday qos qolmen jasqap:
– Net, net! – dep bezek qaqtı. Şal da qiqarlanıp, qayta-qayta «bikezek» tastap, aynaldırıp aldı.
– Joldas Rısqulov, Quday üşin aytıñızşı mınağan birdeñe, – dep jalınğanday boldı Goloşekin. Jalpaq murın şal Goloşekinge közin qısıp qalıp, töbesindeti taqiyäsın quyqasımen qimıl-qimıl etkizip qoyıp:
– Şom dilä, täueriş näşändik, ne nurautsa, dä? – dep tepsinip qalıp, keudesin aşıp kete bardı.
Rısqulov vagonnıñ tepkişegine köterilip, qolın köterdi. Kerney, zurnay pışaq keskendey sap boldı. Bişi şal omırauı aşılıp, pora-porası şığıp terlep, entigin basa almay, auzı añqayıp, Rısqulovqa qaradı.
– Joldastar! Taşkentke Leninniñ dostarı, serikteri keldi. Leninniñ tapsırmasımen keldi. Bul kelis keşegi patşa generaldarınıñ kelisinen basqa. Türkistan elin el etemiz, ezilgenderdiñ esesin alıp beremiz, teñdikke qolın jetkizemiz dep keldi. Keşegi patşadan zorlıq körgen, qorlıq körgen Türkistan üşin bul zor tarihi oqiğa. Türkkomissiyädan biz köp jaqsılıq kütemiz, kömek kütemiz. Ümitimiz aqtaladı dep senemiz. Hoş keldiñizder, qurmetti dostar! – dep Rısqulov tepkişekten tüsip, ornın Şalva Eliavağa berdi. Eliava jauap söz söyledi.
– Bauırlar! – dep Şalva Eliava buyra şaş basın şalqaytıñqırap şattana şañq etti. – Biz sizderge, Türkistan halqına Leninniñ sälemin ala keldik. Biz bir-birimizge senuimiz kerek. Jaña Rısqulov joldas durıs ayttı: biz patşanıñ generaldarı emespiz. Patşa generaldarı Türkistandı jartı ğasır boyına tonap, sizderdiñ eñbekteriñizdi qanap, bar baylıqtı sorıp keldi. Olarğa Türkistannıñ şeksiz baylığı, şuraylı jeri kerek boldı, al adamdarı arzan jumıs küşi retinde ğana qajet boldı. Patşa generaldarı Türkistan halqın kögerteyin dep oylağan joq. Mektepter ornına türmeler saldı. Halıqtı qarañğılıqqa ustauğa barınşa ıqılas qoydı. Al biz bolsaq, Türkistan basşılarımen birlese otırıp, halıqtıñ äl-quatın, mädenietin köteruge atsalısamız. Türkistan tizginin Türkistan halqınıñ özine beremiz. Jergilikti halıqtıñ ädet-ğurpın, saltın, dinin sıylaymız. Türkistandı işki-sırtqı jaulardan qorğauğa barınşa küş salamız. Men Türkkomissiyä atınan keñestik Türkistanğa zor äleumettik tabıs tileymin, Jasasın revolyutsiyä! Jasasın Türkistan!
Kerneyşiler men zurnaylar tağı da vokzal basın jañğırıqtırıp äketti. Bağanağı küyek saqal, jalpaq murın şal Şalva Eliavağa ayqaylap:
– Dat! – dedi.
– Ne deydi? – dep suradı Eliava Rısqulovtan.
– Surağım bar, ruqsat etiñiz, – deydi.
– Surasın.
– Datıñ bolsa, ayt, – dedi Rısqulov.
– Siz, ortaq näşändik, jaña bizdiñ ädet-ğurıptarımızdı, saltımızdı sıylaymız dediñiz. Jäne öziñiz quanışımızğa qosılıp bi bilediñiz. Buğan biz jüdä qursan boldıq. Al mına ortaq, atın bilmeymin...
– Goloşekin.
– İä, ortaq Koloşekin... Koloşekin dey me?.. – dep şal Goloşekinniñ betine bajıraya qaradı. – Osı juıqta ğana Kuşekin degen bireu ornınan alınbap pa edi?
– Joq, ol basqa, bul kisi Goloşekin.
– A-a, meyli-meyli, biraq osı kisi bizdiñ bi bilep, quanğanımızdı, Leninniñ dostarın şattana qarsı alğanımızdı nege jaqtırmay qaldı?
– Jaqtıradı, nege jaqtırmasın. Jäy, änşeyin joldan şarşap kelgen ğoy, – dep külip Rısqulov şaldıñ arqasınan qaqtı.
– Layım solay bolsın, ortaq Rısqulov. Layım solay bolsın, – dep, şal dese de Goloşekinge äli de seziktene qarap kete bardı.
Meymandar rezidentsiyäsına ornalasıp, demalıp alğan soñ, TürkTsİK-ke kelip, Rısqulovtıñ qabıldauında boldı. Eliava resmi türde Leninniñ Türkistan kommunisterine jazğan hatın tapsırdı.
– Joldastar! – depti Lenin hatında. – Mağan sizderge Sovnarkom men Qorğanıs Keñesiniñ törağası retinde emes, partiyänıñ müşesi retinde hat joldauğa ruqsat etiñizder.
Türkistan halıqtarımen durıs qatınas ornatudıñ qazir RSFSR üşin, äsirelemey aytqanda, orasan zor bükil düniejüzilik tarihi mañızı bar.
Keñes jumısşı-şarua respublikasınıñ osı uaqıtqa deyin qanalıp kelgen älsiz halıqtarğa qatınasınıñ bükil Aziyä üşin, dünie jüziniñ otarları üşin, mıñdağan million adamdar üşin praktikalıq mañızı bolmaq.
Rısqulov Eliavanıñ qolın qısıp turıp:
– Sizdiñ ruqsatıñızben bul hat Türkistan gazetterinde jariyälansın, – dedi de kömekşisin şaqırıp alıp, – Mına hat «Kommunist», «Turkestanskie izvestiyä», «İştrakyun», «Aqjol» gazetteriniñ erteñgi sanında, birinşi betterge körnekti etip jariyälansın, – dedi.
Eliava Türkkomissiyä müşeleriniñ mindetterimen tanıstırdı. Mısalı, Goloşekin joldas partiyä qurılısı mäselesimen şuğıldanadı eken, Kuybışev äskeri-soğıs salasımen aynalısadı.
Rısqulov Türkistandağı jağdaymen tanıstırıp ötti. Köptegen qiınşılıqtardı atadı. Türkkomissiyä müşelerinen naqtı jäne jedel kömek kütetinin bildirdi. Mısalı, bükil Türkistanda jalğız muğalimder institutı bar. Onıñ özi Taşkentte. Sonı universitetke aynaldıru mäselesi. Jer-jerde instituttar, mektepter aşu mäselesi.
– Türkistannıñ soñğı general-gubernatorı Kuropatkin mırza bul eldi sauattı etu üşin äli mıñ jıl kerek degen, – dedi Rısqulov. – Baqıtımızğa qaray, qazir Kuropatkin joq, ol kelmeske ketti. Biraq Türkistannıñ keybir kommunist basşıları mundağa deyin sol Kuropatkinnen asa uzay almay keldi. Endi sol qateni tüzetip, tez iske kirisuimiz kerek.
– Sizdiñ aytıp otırğan mäseleñiz durıs, – dep sözge Goloşekin aralastı. – Mädeniet joq jerdi jabayılıq jaylaydı. Mädenietti endiruimiz kerek. Men älgide tura bazar basında qolımen plov, sizderde qalay, iä, palau jep otırğandardı kördim. Sumdıq qoy bul! Naqtı kömek degende men öz mindetime – Reseyden tezdetip birer vagon qasıq, şanışqı jetkizdirudi moynıma alayın.
Eliava basın şayqadı. Kuybışev pen Rudzutak tömen qarap, qızarıp ketti.
– Bul – önerli el, Filipp İsaeviç. Qasıqtıñ neşe türin jasay aladı. Siz kömekteskiñiz kelse, Reseyden tez arada on mıñ temir soqa aldırıñız. Bizge soqa kerek. Jer jırtıp, egin egip, eldi asırau kerek. Siz bizden maqta surap otırsız, sol maqtanı ösiretin qural-sayman jetkiziñiz. Egistik maqtağa aynalğan soñ, astıq alınbaydı, maqtanıñ esesine Reseyden astıq jetkiziñiz. Halıqqa tamaq kerek, halıq onsız da eki jıl qatarınan aşarşılıqqa uşıradı. Eki millionğa juıq adam qırıldı. Onıñ köpşiligi sizder äli qazaq dep öziniñ şın atımen atauğa dağdılanbağan kirgizdar. Jetisu, Äulieata, Şımkent qazaqtarınıñ jeri äli kulaktardıñ qolında. Siz bolıp, biz bolıp, sonı qazaqtardıñ özderine qaytarıp bereyik. Olardı eginşilikpen aynalısuğa maşıqtandırayıq. Endeşe, olarğa da qural-sayman bereyik. Keşegi patşanıñ 16-jılğı jazalau otryadtarınıñ tepkisinen, kulaktardıñ qudalauınan köp qazaqtar Qıtay asıp ketti. Solardı keri qaytarayıq. Jer bereyik, üy-jay bolıp ornalasuına kömekteseyik...
– Siz mäseleni temir soqadan bastap, ayağın ülken-ülken sayasi-äleumettik talaptarğa äkelip tirediñiz, joldas Rısqulov, – dep Goloşekin şıdamsızdıq tanıtıp aldı. – Siz qazaqtar dep otırğan kirgizdar turalı oqığanım bar. Olar tabiğatınan jalqau, eñbekke beyimsizdeu, tek köşip-qonıp, oyın-toymen kün keşip, jut kelse maldan ayırılıp, qırılıp qala beretin halıq qoy. Halıq qırılmas üşin jantalasa bilui kerek. Eñbek etui kerek. Al qazaqtar, yaki kirgizdar eñbekke joq. Sondıqtan eñ aldımen eñbekke baulu kerek.
– Sizdiñ oqığanıñız, joldas Goloşekin, keşiriñiz, general-gubernatordıñ patşağa jılma-jıl jazıp turğan raport-esebi boldı ğoy. Onda siz äli qisıq aynalar zalında jür ekensiz.
Goloşekin qızaraqtap qaldı. Aşu qısqanda sönik közderine qan quyılıp ketkendey qızarıp şığa keledi eken. Özin-özi ustauğa ıqtiyärı jetiñkiremey, jeñiltektik tanıtıp aladı eken. Teke saqalı selkildeñkirep otırıp:
– Siz de keşiriñiz, joldas Rısqulov, – dedi, – men kirgizdar jaylı keybir derekti, siz aytqanday, general-gubernatorlardıñ patşağa jazğan aqparınan emes, osı Türkistannıñ öz gazetinen oqıp bildim. «Naşa gazeta» degen sizdiñ gazet bolar, sirä. Goloşekin ädemi sarı safyan portfelden betoramalday ğana gazet qiındısın eki sausağımen ğana abaylap alıp, aldına jayıp qoydı. Tipti Türkistannıñ gazetiniñ özinen bir zalaldı mikrob jabısa qalatınday meylinşe saq ustaydı. – Mine, kerek deseñiz oqıp bereyin. Sirä, siz öz qolastıñızda şığıp jatqan gazetterden beyhabar siyäqtısız... İä, sonımen, «Naşa gazeta» 265-sanı. Avtorı G.Agarevskiy degen. Kim ekenin bilmeymin. Taqırıbı: «Kirgiz intelligentterine».
– Filipp İsaeviç, onı Rısqulov joldas özi de biledi ğoy, uaqıt almayıq, – dep qınjıldı Eliava.
– Jo-joq, Şalva Zubaroviç, sabır etiñiz. Mäsele printsipte bolıp otır. Tıñdañızdar, sizderge de ziyän emes. Bılay dep jazadı: «Mal baqqan köşpendiler deytinderdiñ bäri ejelden kedey, beyqam keletini ekonomika ğılımınıñ tarihınan belgili. Olay bolmasqa laj joq qoy: ğumır boyı köşip jürseñ, qaydan bayisıñ? «Eki keşte – bir jut» degen eski mäteldi eske alsaq, köşi-qondı kezinde köp närse qiraydı, bülinedi, al kirgizdardıñ köşi-qonında san joq, olar qaydan däulettensin? Al ekonomikalıq äl-quatı naşar elde ruhani baylıqtıñ bolmaytını da belgili. Olardıñ ğılım men öner tudıruğa jağdayı da joq... Köşpendiler otırıqşılarmen eşuaqıtta teñese almaq emes. Köşpendiler ekonomika jağınan otırıqşılarğa täueldi boladı, tipti qulı boladı dese de keledi. Al ekonomikalıq täueldilik sayasi täueldilikke äkelip soğatını sizderge belgili...
– Jaraydı, Filipp İsaeviç, tüsinikti boldı ğoy, – dep bul jolı Eliava qatañdau ayttı.
Goloşekin qıñbadı. Eregisken sayın qıñırlana tüsetin minez bayqattı. Tula boyı taramıstan turatın adamdardıñ ädeti. «Tınış otırıñdar!» – degendey salalı sausaqtarın erbeñdetti. Rısqulov oyladı: «Sausaqtarına qarağanda, osı kisi muzıkant emes pe eken? Sausaqtarı Paganinidikine uqsaydı. Al muzıka önerin süygen adam qatıgez bolmasa kerek».
– Säl sabır, joldastar, qızığı äli alda, – dep Goloşekin oquın sabaqtay berdi: – «Köşpendilerdiñ otırıqşılar quptamas erekşe minezderi bar. Köşpendiler üşin adam ömiri qımbat emes. Eger bireudi bireu öltirse, qun tölep qutıla saladı. Mal barımtalau, qız alıp qaşu erliktiñ belgisi sanaladı. Al munday jolmen tabılğan maldıñ qadiri az. Onı tögip-şaşadı, aqırında tonalğan tozadı, tonağan bayımaydı. Köşpendiler ekonomikalıq yaki sayasi zaualdar soqpay turğan kezde älaulaylap jüre beredi. Jer jetedi, taza aua, kün jılı, şuaq mol. Al jumısqa qulıqsızdıq pen beyqamdıqtıñ jazasın jut kezinde tartadı-aq: mal qırıladı, artınşa özderi qırıladı.
Men bilgim keledi: au, kirgiz ziyälıları! Osı uaqıtqa deyin ne bitirip keldiñizder? Arız, şağım jazğannan basqa ne bitirdiñizder? Köşpendilerdi otırıqtandıruğa nege küş salmadıñızdar? Patşanı bul jöninen kinälay almaysızdar. Patşa tärtibi – otırıqtandırudı talap etken jäne sonı qoldağan. Jer şuqılap, egin egip, bos jatqan jerdi paydalansa, eşkim tıyım salğan joq qoy. Zañ qayta ondaylarğa sol jerdi bekitip berer edi. Otırıqtanu kerek pe, kerek emes pe degen dau tuıp jatqanda, sizder qayda boldıñızdar, kirgiz ziyälıları? Keñse jağalap jürdiñizder me? Au, tipti bıltır jut jalmañdap kele jatqanda qayda boldıñızdar? Gazet betinde nege dabıl soqpadıñızdar? Qoğamnan, ükimetten kömek surap, ün kötergen qaysıñız bar?..».
Goloşekin kilt üzdi de, otırğandarğa qaradı. Öziniñ serikteri mülde riza emes siyäqtı. Al Rısqulov, sirek kületin Rısqulov jımiıp otır eken. «Tisteriniñ ädemisin-ay, – dedi işinen Goloşekin, öziniñ ejelgi mamandığı tis tehnigi ekeni esine tüsip ketip. – Tisteri iri-iri marjan siyäqtı. Men qusap Sibirge aydalıp, qırqulaqpen auırsañ, Rısqulov, körer edim, tisteriñniñ qanday boların». Söytti de, öziniñ protez tisteri ornında ma, joq pa degendey jağın uqalap qoydı.
– Raqmet, joldas Goloşekin, – dedi Rısqulov jımiğanın qoyıp, atılatın sadaqtay şirığa tüsip. – Bul atışulı maqalanı tağı da eske salğanıñız üşin raqmet. Onıñ avtorı Türk-TsİK-tiñ burınğı törağası Kuşekin ğoy. Agarevskiy bürkenşik familiyäsı. Bul maqala Kuşekinniñ TurkTsİK prezidiumı mäjilisteriniñ birinde aytılğan sözi dese de boladı. Däl osı gazette meniñ Kuşekinge aytqan jauabım da jariyälanğan. Uaqıttarıñız bolsa, ruqsat etiñizder, men onı oqıp bereyin. Mine, gazettiñ ol nömiri... – Rısqulov üsteldiñ eñ astıñğı tartpasınan «Naşa gazetanıñ» bireuin suırıp aldı.
– Keşiriñiz, Turar Rısquloviç, özi säl ıñğaysızdau boldı. Biz sizden oqudı talap etpeymiz, – dep Eliava ädeppen ğana qızulı äñgimeni ayaqtamaq boldı.
– Nege, Şalva Zubaroviç? – Rudzutaktıñ qoyu dausı estildi. – «A» aytılğan soñ «B» da aytılu kerek qoy. Filipp İsaeviç köşpendiler turalı maqala avtorımen kelisetinin bildirip otır. Endi Rısqulov joldastı da tıñdayıq. Bul mäseleni aşıp alğanğa jaqsı ğoy, solay emes pe, Valerian Vladimiroviç?
Kuybışev aqırın ğana arıstan jal basın izedi.
– Oqimın, – dedi Rısqulov altın jiek közildirigin aq bätes oramalmen muqiyät sürtip bolğan soñ. – Maqala «Kuşekinge jauap» dep ataladı. «Keşikken saual, joldas Kuşekin. Munday suraqtı budan eki jıl burın qoyu kerek edi. Aştıqtıñ belgisi şığa bastağanda-aq ün şığaru kerek edi. Meniñ Densaulıq saqtau komissariatınan öz erkimmen bosanıp, Aştıqpen kürestiñ Ortalıq komissiyäsın tez qurudı talap etip, özim soğan tötenşe komissar bolıp tağayındalğanımdı, aştardı aman alıp qalu amaldarın aytıp, TürkTsİK-tiñ mäjilisterinde talay-talay jantalasa ayqay salğanımdı, siz qalay demde umıtıp qaldıñız? Köşpendilerdiñ küni bitken, olardıñ bäribir bolaşağı joq, sondıqtan memleket qarjısın olarğa böludiñ de qajeti joq dep siresken siz emes pe ediñiz, joldas Kuşekin? Aştar qırılıp jatqanda siz qayda boldıñız? Olardıñ janına jaqındauğa jiirkenip, murnıñızdı basa qaşqanıñız qayda? Auru juqtırıp alamın dep şoşınğanıñız qayda?
Patşa zamanı dediñiz-au, patşa qazaqtardı, yağni, siz aytqanday, kirgizdardı otırıqtandıruğa jağday jasadı dediñiz-au. Siz, maksimalist Kuşekin, Stolıpin premer bolğan kezeñdi şınnan umıttıñız ba? Birinşi dumanı qulatqan tolqınnıñ köbiginen payda bolğan Petr Arkadeviç Stolıpin premer bolğan 1906-1911-jıldar – qaratünek reaktsiyä jıldarı dep atalıp ketkenin bükil sauattı qauım bilgende, siz qalay bilmeysiz? Stolıpinniñ agrarlıq sayasatın qalay umıtasız? Sulı, nulı, şurat jerlerdiñ bärin tartıp alıp, pereselenderge berip, qazaqtardı, yağni siz aytqanday, kirgizdardı qu taqırğa, şölge, tauğa, tasqa türip tastağanın siz şınnan umıtıp qaldıñız ba? Sol jerlerge ol beybaqtar mına keñes zamanında da jete almay otırğanın siz şınnan bilmeysiz be? Mısalı, Jetisudı, Äulieatanı, Şımkentti alıñız. Şuraylı, sulı jerlerde qazir kimder otır?
Köşpendilerde ğılım, bilim, mädeniet boluı mümkin emes dediñiz-au. Köşpendilerdiñ jan düniesi, onıñ kökiregin jarıp şıqqan mäñgilik jır men muzıka turalı siz ne bilesiz? Däl osı halıqtıñ arasınan şıqqan bükil älemge äygili «Ekinşi Aristotel» – «Äl-Farabi, asa darındı ğalımdar, dana aqındar, kompozitorlar Muhammed Haydar Dulati, Qadırğali Jalayıri, Asan Qayğı, Buhar, Abay, Mahambet, Qurmanğazı, Iqılas, tağı basqa tolıp jatqan jäuharlar turalı siz ne bilesiz?
Jaratılısında bir halıq darındı, basqa bir halıq darınsız bolıp tumaydı. Qazaq halqında akademiyä, universitet, mektep bolmasa, ol onıñ basqa halıqtardan göri aqılınıñ azdığınan emes, joldas Kuşekin! Qazaq halqı öziniñ toqsan tarau tarihında qilı-qilı zamandar keşti. Jan-jağınan qamalağan jaularmen jağa jırtısıp, jerin, elin saqtap qalu qamımen ol akademiyä aşa almadı. Köşpendi-köşpendi dey beresiz. Sol köşpendiler otırıqşı da bola bilgen. Bir kezde Sırdıñ boyı, Talas pen Şudıñ, Ileniñ boyı sıñsığan qalalar bolğan. Olar jer betinen özinen-özi joyılıp ketken joq, zilzala yaki muz köşkinine de uşırağan joq. Olardıñ qalay qirağanınan siz habardar bolsañız kerek edi, joldas Kuşekin...».
Rısqulov gazetten basın oqıs köterip aldı da, meymandarına qaradı:
– Keşiriñizder, men sizderdi jalıqtırdım bilem. Ar jağın oqımay-aq qoyayın.
– Siz bizdi jalıqtırğan joqsız, Turar Rısquloviç, – dedi Şalva Eliava rizaşılıq pişinmen,–qayta biraz närsege bizdiñ közimizdi jetkizdiñiz.
– Bäri de älgi qasıq pen soqadan şığıp ketti ğoy, – dep jımidı Rısqulov. – Qalay, Goloşekin joldas, endi soqa beresiz be? Qasıq özimizden de tabıladı.
– İä, iä, meniki äbestik, «kultrtregerlik» bolğan eken, – dep Goloşekin soyauday sausaqtarın sırt-sırt sındırıp, qıtırlatıp jiberdi.
– Onday-onday boladı, joldas Goloşekin, sizdi kinälau da qiın. Siz bul eldiñ turmısın, salt-sanasın, psihologiyäsın äli bilmeysiz. Ä degende sizge köp närseler ersi körinui äbden mümkin. Qolımen palau jep otırğandar, ärine, sizge odağay, oğaş körinedi. Biraq däl bügingi tañdağı zärulik tamaqtı qalay jeudi üyrenu emes, sol tamaqtı qalay tabu äreketi. Osığan kömektesiñizder. Biz Musbyuronıñ üşinşi jäne aqırğı konferentsiyäsın, ölkelik partiyä uyımınıñ besinşi konferentsiyäsın ötkizuge dayındalıp jatırmız. Men, özderiñiz bilesizder, TürkTsİK-tiñ törağası ğana emes, Musbyuronıñ da törağasımın. Musbyuro bir jıl işinde özine jüktelgen mindetti atqarıp şıqtı. Endi onı jauıp, barlıq partiyälıq basşılıqtı Kraykomnıñ qolına beretin kez keldi. Osı konferentsiyälardıñ jumısına sizder belsene qatısadı dep senemin.
Türkkomissiyä müşeleri Rısqulovtıñ bul pikirine qosılatındıqtarın ayttı. Biraq aldağı besinşi konferentsiyänıñ barısında talay ayqastıñ boların olar äli añğara qoyğan joq. Aldarında otırğan Rısqulov qiyän-keski aytısta konferentsiyä delegattarın tügeldey derlik öz jağına tartıp alıp, bükil konferentsiyädan qoldau tauıp, öz usınısın ötkizip jibererin Eliava da, Kuybışev te, Rudzutak ta, tipti Goloşekin de äzir sezbeydi.
* * *
Rısqulov şırt uyqıdan oyanıp ketti. Äldekim büyirinen türtip-türtip jibergendey boldı. Jan-jağın sipalap edi, Nataşanıñ ornı burınğıday bos eken. Jüreginiñ tusı şım-şım etti de basıldı. Endi qaytıp uyıqtay almasın bildi de, sipalap, janındağı orındıqtan közildirigin tauıp aldı. Iñ-şıñsız kiindi de dalağa şıqtı.
Qıtımır ayaz jıp-jılı tösekten şıqqan betti şımırlattı. Taşkent qanşa jılı dese de, qañtar tañı qatu eken. Aulada qırbıq qar qırşıldaydı. Baqtağı ağaş bitkenge aq qırau turıp, qıbır etpey mülgip qalğan. Äli tañ qarañğısı bolsa da dünie süttey ağarıp körinedi. Tek däu şınardıñ keybir butaqtarına qırau juqpaytınday, qarañ-qurañ bolıp tur.
Rısqulovtıñ uyqısı şayday aşılıp, boyı sergip sala berdi. Onıñ tirligin, onıñ jer basıp jürgenin älemge, mına uyqı quşağında jatqan bükil Taşkentke äygilegisi kelgendey, ayaq astınan qırbıq qar qarşıldaydı. İä, Rısqulov tiri. Rısqulov jer basıp jür. Jiırma tört-aq jasağan jas ömirde ol talay ret ölip ketui mümkin edi. Basqanıñ bärin qoyğanda, budan däl bir jıl burın, däl osınday ayazdı qañtar tüninde Osipov on tört komissardı atıp jiberip, orasan oyran saldı. Rısqulov sonda ğajayıptan aman qaldı. Osipov oysırap jeñildi, biraq Rısqulovqa arnalğan oq bir mıltıqtıñ oqpanında äli tığulı jatqan şığar. Ol qaşan atıladı, Rısqulovtıñ tınım bilmes, düley ot jüregin qaşan tesedi – boljap bolmas.
Mine, sol tınışsız, tınjılı jürek onı qazir de tösekten beymezgil turğızıp, atar tañda tağı bir täkappar iske bastap tur.
Tınışsız jürek tañğı tätti uyqını Rısqulovtan tartıp aldı. Ejelgi ädet. «Oyan, Turar!» – der edi äkesi oğan Almatınıñ kök qaqpalı türmesinde jatqanda. Titteyinen süyekke siñip qalğan sergek uyqı. Basındağı sur furajka ayaz şımşılağan qulağın qorğay almağan soñ, sur şineldiñ jağasın köterdi. Keşe ol Musılman kommunisteriniñ III sezinde delegattardıñ ötinişimen suretke tüsti. Onda da üstinde osı sur şinel, basında sur furajka bar edi. Jüzge tarta delegattar Musbyuro üyiniñ aldına şığıp, fotograftıñ oymaqtay obektiviniñ işine sıyıp ketti. Jalğız üsteldiñ basında Rısqulov, Tursınhodjaev, Nizam Hodjanov, Sanjar Aspandiyärov otırdı da, basqalar sol törteuin töñirektep, aldıñğı qatardağılar jambastap jatıstı. Basqaları satılardıñ eñ biiginde, eki delegat «Barlıq elderdiñ proletarları birigiñder!» dep arap ärpimen uran jazılğan qızıl matanı kerip ustap turdı. Bir delegat Markstiñ, bir delegat Leninniñ, tağı bireui Zinovevtiñ portretterin köterip alğan. Zinovev Leninmen jaulasıp, partiyäğa qarsı şığarın olar äli bilmeydi. Uaqıt nışanınıñ biri osı surette saqtalğan. Adamdardıñ köptigine qaramastan, suret tas-tüyindey jıp-jinaqı bolıp şıqtı.
Musılman kommunisteriniñ auızbirligi osı suretten ap-ayqın köringendey. «Nege musılman kommunisteri?» – dep Rısqulov suraq qoyğalı qaşan. «Hristian kommunisteri degen joq qoy. Kommunisterdi dinine qarap aydarlay ma eken? «Orıs kommunisteri» yaki «Resey kommunisteri», «nemis kommunisteri» yaki «Germaniyä kommunisteri» demey me? Demek, biz «musılman kommunisteri» emes, «türik kommunisteri» boluımız kerek qoy. O basta Kuşekinder «musılman kommunisteri» atağan da, sodan baspasöz qağıp alıp, auız üyrenip ketken.
İä, sol musılman kommunisteriniñ III sezi keşe birauızdan qarar qabıldadı: «Budan bılay Türkistan Kommunistik partiyäsı – Türik Kommunistik partiyäsı, Türkistan respublikası – Türik keñestik respublikası bolıp atalsın».
III sezdiñ delegattarı bügin aşılatın Türkistan kommunisteriniñ V sezine tügeldey delegat. V sezd «Musılman kommunisteri» III seziniñ qararın bekituge tiis. Mine, sınğa tüser sät osı. V sezd atalğan qarardı bekite me, bekitpey tastay ma? Dauısqa salğanda kim jeñedi?
Sezd bügin tañğı sağat toğızda aşıldı. Ult mäselesi jönindegi bayandamaşı Rısqulov. Onıñ tezisterimen Türkkomissiyä müşeleri tanıs. Eliava kelisetin siyäqtı. Goloşekin men Kuybışev ekiuday. Äsirese Goloşekin qipaqtay beredi. Rısqulovqa üzildi-kesildi qarsı bolğan Rudzutak.
Yan Erneustoviç Rudzutak jas jağınan Rısqulovtan edäuir ülken. Söyte tura, Rısqulovpen qurdasşa qaljıñdasıp aşıq jarqın jüretin, ağınan jarılıp turatın dospeyil adam. Al is müddesine kelgende – ımırasız. Bultañbayğa salmay, turasın bir-aq aytatın kisi. Kurlyandiyäda tuğan latış, bala küninen «Surqay baron» degen bayğa jalşı bolğan. On altı jasında qaltasında kök tiınsız, jalşılıqtan qaşıp, Rigağa kelip, köşelerge tas tösep kün körgen. Bağban da bolğan. «Otto Erbe» degen zauıtta jumısşı da bolğan. Atışulı 1905 jıldan bastap revolyutsiyä jolına birjolata tüsken eken. 1907 jılı tutqınğa alınıp, atu jazasına kesilip turğan jerinen äupirimmen aman qalğan. Quğın-sürgin, tutqındardıñ neşe aluan qiyämetinen ötip, aqırı ökpe auruına şaldığıptı.
– Türkistannıñ ıstığı mağan mayday jağadı, – dep edi ol Rısqulovqa.
– Sizdiñ dertiñizdi sap tıyatın em tabıladı. Köktemge deyin tosasız, sonda men sizdi Şımğan, Ögem taularına jaylauğa alıp şığıp, qımızben emdetkizemin. Qulantaza jazılıp ketesiz, – degen Rısqulov. Ekeui az künde dostasıp ketken. Biraq söyte tura, Rudzutak bügin sezde Rısqulovqa qarsı şığatın eñ pärmendi küş. Onısın jasırğan joq.
– Meyli, Yan Ernestoviç, sezd qalay şeşedi, solay bolsın, – dep Rısqulov ta ilikken joq.
Jaratılısınan şalqaq bitken keñ-qulaş keudesindegi julımır jürek janıp bara jatqanday qız-qız qaynaydı. Sol alau ottı sayabırsıtpaq bolıp, Rısqulov ayaz toñazıtqan auanı simire jutadı.
Salqın aua sekseuil şoğın qozğağanday, oydı oyatıp, kenet oyına osıdan bir jıl burınğı Osipov oyranı tüsti. Ol da osınday qañtar tañı edi. Taşkent köşeleri qanğa boyalğan. On tört komissardıñ qazası. Votintsevtiñ ölimi... Kuşekinniñ ökimet basına kelui. Kuşekin-Uspenskiy sayasatımen sayıs. «Otarşıl» kommunisterdiñ oysırauı. Ökimet basına Rısqulovtıñ kelui... Rısqulovqa bul qos ökimet siyäqtı körinedi. Türkkomissiyä TürkTsİK-ke tizgin bergisi kelmeydi. TürkTsİK tek formaldi türde qalqayıp turmaq pa? Bärin Ortalıqtan kelgen Türkkomissiyä atqara bermek pe? Al Leninniñ Türkkomissiyäğa bergen nusqauı şe? Türkkomissiyä RK(b)P Ortalıq Komitetiniñ, Keñes ökimeti men ükimetiniñ Türkistandağı ökili. Ol ras. Ol – keñes beruşi, aqılşı äri dos. Biraq TürkTsİK-tiñ künbe-küngi jumısına aralasa berse, öz degenin ğana orındatıp otırsa, ne boladı? Tipti TürkTsİK-tiñ sırtınan bilik jürgizip, Respublika ökimetin belden basıp jüre berse, ne boladı? Ärine, keleñsiz körinis. Mine, bügin sezde tübegeyli şeşiletin mäsele osı.
Esik jay ğana aşılğan, iş jaqtan qulağı qalqayğan, juqalañ sarı bala, äñgelektey dop-domalaq, taqır basın qılqitıp:
– Ağa, şay qaynadı, – dedi.
Rısqulov äldeqayda alıstan oralıp, beytanıs jerge top ete qalğanday, sarı balağa «sen kimsiñ» degendey suqtana qarap qaldı. Burın Rısqulovtıñ munşa sustı türin bayqamağan bala seskenip, keyin şeginşekteydi. Rısqulovtıñ közine bir mezgil, bıltır Şatqalda şeyit bolıp ketken Arman elestedi. Eseyip qalğan Arman-Artur esik aşıp turğanday körindi. «Sonıñ özi öñ be edi, tüs pe edi?» – dep te bir şübalandı.
Arman-Arturdıñ düniege kelui de, ketui de jumbaq. «Mümkin sol meniñ özim şığarmın?».
Rısqulov sarı balağa:
– Qazir baramın. Esikti jap, jaurap qalasıñ, – dedi. Sarı bala jıltıñ etip, esikti jaba qoydı.
Bul Rısqulovtıñ qolına ötken küzde kelgen Bekey bala edi. Onıñ Taşkentke kelui de bir jır.
Birde tañerteñ darbaza tıqıldadı. Rısqulov äli qızmetke kete qoymağan. Jaña ğana juınıp, kiinip, şayğa otırğan kezi edi. Sırtqa qulaq türip:
– Kim boldı eken? – dedi.
– İi, qahar suqqan qayırşı bit, – tatar kempir Muhsina qolın bir-aq siltedi. – Ber de maza bermi alar. Hodaem qarğağan alarnı. Tañ şapaq atpağaş tarsıldatar iñde.
Muhsina ornınan turu qaperine kirmey, şay quyıp otıra berdi. Biraq qaqpa bükil Sadovaya köşesin jañğırıqtıra tarsıldattı.
– Vot nahaldar! – dep kempir aşulandı.
– Joq, bul qayırşı emes. – Turar ornınan turdı.
– Şayin de tınış iştirmilar, otır inde, kitä alar, – dep Muhsina şır-pır boldı.
– Qayırşı esikti bulay qaqpaydı, olar jasqana jäy qağadı, – dep Turar könbey sırtqa bettedi.
Ötken jolı Uspenskiydiñ şabarmandarı qaqpanı osılay qaqqanı esine sap ete qalğan. Bireuler tağı da özin tutqınday kelgendey, şamalı ürey bilegen. «Kuşekin –Uspenskiy qulap edi ğoy. TürkTsİK törağasınıñ üyine bulayşa basıp keletin kim boldı eken?» Küni keşe işki ister komissarı Nısanbaev üyiñizge bir militsioner bölip, küzet qoydırayın degende, Rısqulov üzildi-kesildi tıyım salğan. Endi sonısına opıq jegendey de sıñayı bar. Üyden şığıp, tepkişekten tüse berdi: «Bul kim?» – dep dauıstamaqşı edi, ayqaylauğa arlandı da, asıqpay barıp, sırğauıldı tartıp, qaqpanıñ esigin aştı.
Qayırşı deyin dese, qayırşığa uqsamaydı. Aq polotnoy kimeşek, aq kündik salğan, üstinde barqıt şapanı, ayağında jap-jaña kebis-mäsisi, iığında teñkigen ala qorjını bar äyel, janında jası on tört şamasındağı jıltıñ köz, qalqan qulaq, qızıl taqiyälı balası bar. Nağız qazaqı auıldan ekeni körinip tur. Bul mañaydıñ adamdarı emes. Kimeşekti äyel qaqpanıñ ar jağındağı Rısqulovqa qarap turıp-turıp, kenet añırap ala jöneldi. Esikten beri ötip, qorjındı jerge tastay salıp, Turarğa quşağın aşa umtıldı.
– O-o-o-u, jalğız bauırım-ou! Äkeden de, şeşeden de emşektes jalğızım-ou! Jalğanda jalğız jarığım-ou!
Bul añırata kelgen Tüymetay ekenin Rısqulov sonda barıp bildi. Äytpese tanımay qalğan. Bulardıñ Talğar taudağı Uyasın buza kelgen mıñ toğız jüz besinşi jıldan keyin Tüymetaydı körgeni osı. Odan beri de on bes jılday uaqıt ötip ketipti. Tüymetay üş jastağı qız edi, Turar äkesimen birge Almatınıñ türmesinde otırğanda, Tüymetay ögey şeşe Izbayşamen birge Merkege ketken. Al äkesi Sibir aydalıp, Turar Merke barğanda, Izbayşa Tüymetaydı alıp Tülkibas asqan. Sonda qaynısı Moldabekke ağayını zorlap qosqan.
Qız on altığa kelgende, Merke botpaylarınıñ biri ayttırıp, uzatıp jibergen...
– O-o-o-u, äkesiz armanda ösken bauırım-ou! Şeşesiz ösken şerli jürek Turarım-ou! Seni de köretin kün bar eken ğoy. Süyeusiz ösken sultanım, tayausız ösken tulparım, Turarım-ou! Sen meni tanımay da qaldıñ-au. Men seniñ jalğanda jalğız bauırıñ, Tüymetay degen jetimiñ, ärkimderdiñ otımen kirip, külimen şığıp, küñ bolıp jürip jetildim. Jatqan jeriñ jännatı bolğır Qalipa anamızdıñ qursağınan şıqqan jalğız bauırıñ Tüymetay degen men edim. Peyişte nurı şalqığır Qalipa anamızdıñ tür-tüsin de bilmeymin, elesin de bilmeymin. Äkemniñ de bet-jüzin tanımay qaldım men beybaq. Alaştan şıqqan arısım Rısqulday äkemniñ didarın bilseñ, sen bilesiñ, Turar-au. Seni körip, sol soyqan tauday äkemdi körgendey bolıp men turmın... Nege ündemey melşiip qaldıñ, men Tüymetaymın ğoy. Älde tağdır seni tasbauır etip jiberdi me? Jalğız bauırıñ kelgende nege jibimeysiñ? Tuısıñ emespin be?
Bul Tüymetaydıñ kökireginde köp jıldan beri tesik tappay bitelip jatqan zar-muñı, sağınışı, äri äke-şeşesin joqtauı edi. Dauıs salıp añırağanı Turarğa türpidey tigeni de ras. Ne qoy demedi, ne Tüymetayğa qosılıp jılamadı, bezerdi de qaldı. Qayta üyden şoşıp şıqqan Muhsina şar-şar etip, basu aytqan boldı. Äueli ne sumdıq ekenin tüsinbey, äldebireu opat boldı ma dep oylağan kempir, keyin-keyin bul kelgender Turardıñ tuısı ekenin sezgen soñ:
– Buldı-buldı, sabır itegez. Qışqırarğa bulmi inde, bul auıl tügel, qal bit. Äydägiz, üyge kiriñiz, – dep Tüymetaydıñ quşağın Turardan äreñ ayırıp, üyge zorlap kirgizgendey boldı.
Sodan Tüymetay bir aptaday jatıp, endi elge qaytarında Turarğa:
– Mına bala meniñ qaynım dedim ğoy. Eldegiler sağan amanat tapsırdı. Eti Turardiki, süyegi bizdiki deydi. Oquğa tüsirsin deydi. Bizden de bireu-jarım oqu oqıp, közi aşıq bolsa, elge sep şığar deydi. Bayğusqa Quday ömir bersin, bezildep turğan pısıq juärmek. Özi tilalğış, bir mıñ bolğır. Osı bala bolmasa, men Taşkentti sonou Merkeden tauıp keled degen qayda... Balanı alıp qal da, meni masıl qılmay elge qaytar. Töre törkininiñ üyine barıp jatıp aldı degen sözge qalarmın, tirşilik bar, – dedi.
Tüymetaydıñ qaynısı Bekey bala Taşkentke osılay tap bolıp edi.
Rısqulov onı oquğa ornalastırdı da, jalğızilik bolğan soñ, öz üyinde qaldırdı. Meylinşe tızıldağan pısıq Bekey oqudı da ülgeredi, zır jügirip bazarğa da baradı, üydiñ işin sıpırıp, jinap qoyadı.
Tañğı aua boyına quat quyğanday boldı. Tüngi qısqa uyqıda körgen şım-şıtırıq tüsterin esine tüsirmek edi, bäri bulıñğır bir närse. Tek Äbekeñ esinde anıq saqtalıptı. Äbekeñ ekeui Ögem tauınıñ bir biiginde tur eken. Bul aradan basqa biikter tolqın-tolqın telegey teñiz bolıp aybındanıp jatır. Şeti, şegi joq. Äbekeñ quşağın jayıp jiberip, keñ dünieni sol quşaqqa sıydırğısı kelgendey, ulı düniege umtılıp tur eken. Onıñ ne söylep, ne aytqanı Rısqulovtıñ esinde qalmaptı.
Al öñinde Äbubäkir Divaevpen kezdeskeni tügel jadında... Ötken jıldıñ jazı bolatın. Kraymusbyuro törağası Rısqulovtıñ qabıldauın ötinip, Divaev degen kisi keledi.
– Şınımen Äbubäkir Divaev pa? – dep anıqtap suradı Rısqulov kömekşisinen.
– İä, özi.
– Onda küttirip qoyğanımız äbes boldı ğoy, – dep Rısqulov ornınan turıp, kabinettiñ tabaldırığınan äygili ğalım Äbubäkir Divaevtı qarsı aldı. Üstine tik jağalı köksur frenç kigen, kelisti qasqa mañday, jarqabaqtıñ astında qarşığa közderi äli de ot şaşıp turğan qır murındı, sulu murttı, şoqşa saqal, meylinşe intelligent şal:
– Sälämatsız ba, joldas Rısqulov! – dep basın iip, qol usındı. – Sizdiñ uaqıtıñız öte qımbat ekenin bilemin. Siz qazir üş birdey basşılıq qızmet atqarasız: Kraykom, TurkTsİK, Kraymusbyuro... men tañ qalamın: qalay ülgeresiz? Söytsem, jap-jas jigit ekensiz ğoy. Ärine, jas adam şarşamaydı. Biraq memlekettik jumıs, onıñ jöni basqa. Ğafu etiñiz jasıñız?..
– Jiırma törtke jaña şıqtım.
– Ä, bärekeldi! Bizdiñ Salauat jiırma ekisinde general bolğan. Jön-jön.
Rısqulov tosılıp qaldı. Äñgime birden osılay bastalıp ketedi dep kütpegen. Divaev sözin tağı tasqındatıp alıp ketti.
– Men sizdiñ musbyuroda bolatın küniñizdi ädeyi añdıp keldim. Kraykomda bolatın küniñizde bara almaymız. Öytkeni kommunist emespin. Bolmayın dep bolmağanım joq, jası tüskir tım ulğayıp ketti, iä... Musbyuro da partiyälıq mekeme, biraq siz däl osı qızmette, däl mına kresloda meniñ ötinişimdi tıñdaydı dep keldim.
– Aytıñız, Äbeke, aytıñız.
– Aytsam, qazir bizdiñ Taşkentte bir-aq institut bar. Onıñ özi tolar-tolmas. Burınğı uçitelskaya seminariyä ğoy. Qazir muğalimder institutı. Türkistan siyäqtı ölkege universitet kerek. Universitet! Ol bükil Türkistanğa ortaq, külli Orta Aziyänıñ bilim anası boluğa kerek. Yağni – SAGU. Osınday igilikti is istep, universitet aşıp berseñiz, halqımız riza. Halıq sizge qazirdiñ özinde qarızdar. Falamat jaqsılıq jasap, eldi aştıqtan qutqarıp jatırsız.
Siz endi halıq üşin basqa eş närse istemeseñiz de, tek aştıq ajalınan alıp qalğanıñız üşin ğana millät sizdi qurmettep, töbesine köterip, tarihqa altın ärippen jazıp qoyuğa tiis. Men törimnen körim jaqın şaqta turğan kezde, sizge jağımpazdanıp, jalpañdaytın jağdayım joq, iman şınımdı aytıp otırmın. Halıq munı äldeqalay umıtıp ketse, taufihsızdıq bolar edi, umıtpaydı, sirä.
– Raqmet, Äbeke, – dedi Rısqulov sözden tağı da tosılıñqırap qalıp. – Universitet boladı. Ortalıqqa, Leninge jazamız. Biraq däl bügin aşılmaydı. Mümkin, kelesi – jiırmasınşı jıldan aşılıp qaluı. Qazir aşarşılıq, jan-jaqta – maydan.
– Men däl qazir aşıp ber demeymin. Däl qazir negiz de joq. Äueli negiz kerek, mamandar kerek. Ol bizdiñ Türkistanda joq. Bügingi künniñ qiın-qiın jumıstarın atqara jürip, bir mezgil bolaşaqtı da oylap qoyğan lazım degenim ğoy. Şal adam aqılgöy keledi. Ğafu etiñiz, şaruam bitti. Sizdiñ ärbir sekundiñiz zäru, uaqıtıñızdı aluğa haqım joq, – dep Divaev kreslodan tura berip edi, Rısqulov:
– Asıqpañız, Äbeke, – dedi. Kömekşisine qoñırau qağıp şaqırıp, şay surattı. – Älgi tilegiñiz orındaladı. Men sizge ökimet atınan uäde beremin. Endi öz jumısıñız turalı aytıñız. Osı siz ğoy, qatelespesem, başqurtsız. Al qazaq tilin, ädebietin, külli dastan, jırların qalay igerip aldıñız? Men tañğalamın.
Divaev Rısqulovqa közin qısıñqırap, sınay qarap qaldı da:
– Başqurt, qazaq degen bir emes pe? Biz türikpiz ğoy, – dedi. – Siz şınnan Ulı Türik memleketinen beyhabarsız ba? Ulı Türik qağanatı muhittay tasığan bir däuirde. Al muhittıñ tasuı bar da, qaytuı bar. Türik qağanatı qaytqan kezde, är jerde oydım-oydım kölder men kölşikter qalğan. Sonıñ biri qazaq, biri başqurt, biri özbek, biri qırğız, biri saqa, biri noğay, biri türikmen, biri malqar, biri qumıq, tağısın tağılar. Al negiz bir, tildiñ Uyası bir. Til degenimiz – anamızdıñ aq sütindey. Men munı nesine aytıp otırmın? Ğafu etiñiz, munıñ bärin siz menen göri jaqsıraq biluiñiz mümkin ğoy.
– Şının aytsam, köp biletinim ras. Biraq sizge jetu qayda! Äsirese tarih tereñ ğoy.
– Ötkeniñdi umıtsañ, keleşek seni de umıtadı. Aytpaqşı, tağı bir ötiniş. Men etnograf-folkloristpin ğoy. Halıqtıñ auız ädebietin siz basqarıp otırğan ökimettiñ gazeti «İştryakyun», «Uluğ Türkistan», «Aqjol» tağı basqaları jariyälap tursa, tipti kitap bolıp şıqsa igi edi. Halıqtıñ öz qazınasın özine qaytaruğa tiisti emespiz be?
– Redaktorlarğa parman beriledi, Äbeke.
– Al sau-salamattıqta bolıñız...
– Toqtañız, Äbeke! On altınşı jıl, şilde ayı. Qara küyme. Taşkent, Şımkent, Äulieata, Merke jolı. Äulieatadağı keruen-saray. Rotmistr esiñizde me?
– Toqtay turıñız, toqtay turıñız. Sondağı jap-jas jigit sizsiz ğoy, joldas Rısqulov.
– İä, men edim. Etnograf-jolauşı siz ediñiz ğoy, Äbeke.
– Ayşa bibi kümbezi. Sol auıldıñ atı älgi Çernyäevtiñ bir ofitseriniñ atında edi toy. Golo... Golo...
– Golovaçevka.
– İä, Golovaçevka. Äli solay atala ma?
– Äli solay.
– Qiyänat qoy. Endi siz özgertersiz.
– Äueli qazaqtarğa qazaqtıñ şın atın alıp bereyik, Äbeke. Biz äli, Uyat bolğanda, «kirgizbiz» ğoy.
– Arada nebarı üş-tört-aq jıl. Sonda küymedegi ornın rotmistr tartıp alğan balañ jigit üş-tört jıldan keyin Türkistandı basqarıp turadı dep kim oylağan?! Ğajap özgerister. Revolyutsiyä. Al cay turıñız, märtebeñiz öse bersin.
* * *
Äbubäkir Divaev solay dep ketti. «Biz türikpiz ğoy» degeni Rısqulovtıñ qulağında buzılğan patefonnıñ tabağınday qayta-qayta şıñıldap turdı da qaldı. Patefonnıñ qulağın buray salsañ, dauıs öşedi. Al mına ündi öşiretin ayla tabılar emes. Rısqulov umıtuğa tırısıp edi, tük şıqpadı. Divaev munı keremet qarapayım, keremet senimmen aytqanı sonşa, Rısqulovtıñ miına qaşap turıp jazıp qoyğanday jattaldı da qaldı. Türkistannıñ prezidenti özimen-özi arpalısqan künder ötip jattı. Divaev aytqan Türik qağanatı qaytıp kelmes. Ol – absurd. Irilik pen birlik joq jerde – usaqsıñ. Al usaqtı ärkim urıp kete beredi.
Al endi keñes jağdayında şe? – deydi Rısqulov tınımsız oydıñ tolqınına tunşığıp. – Endi biz erkindik aldıq emes pe? Dekret boyınşa teñdik te bar, erkindik te bar. Dekret boyınşa. Al is jüzinde sol Dekrettiñ säulesin äldekimder Türkistanğa tolıq tüsirmey, äli tasalap turğan siyäqtı. Onı tasalap qalatın qara qudiret bolmasa kerek edi. Biraq künniñ özin de şala bult keyde kölegeylep qaladı. Demek, sol şala bulttı ısırıp tastauğa tırısu kerek, onı qalay bilip, qalay ısırarsıñ?
Onı Rısqulovtar bilgen de, küresken de. Sol kürestiñ arqasında Kuşekin tobı quladı. Al sol Kuşekin ideyäsın quattaytındar Mäskeude de otırmağanına kim kepil? Buharin, mısalı, nege bizdi «quırşaq respublika» dep aşıqtan-aşıq keketedi? Sol kekesinniñ ar jağında bir sumdıq jatqan joq pa? «Quırşaq respublika», al Rısqulov «quırşaq respublikanıñ», «quırşaq prezidenti» bolmaq pa sonda? Goloşekin kelip: «bılay iste, bılay iste, ayağıñdı qiyä baspa!» – dep jelkeñe istik temir piskilep otırsa, ärine «quırşaq prezident» bolasıñ. «Quırşaq respublika» atanıp, külki bolmas üşin, Türik respublikası atanu kerek, bölşektenbey, irilenu kerek.
Äytpegen künde Rısqulov «quırşaq prezident» küyinde qaladı da, onıñ qol-ayağın qimıldatıp, basın bılay bir burıp, olay bir burıp otıratın Goloşekin boladı. Sondıqtan bügingi konferentsiyäda Rısqulov jeñip şığuğa tiis. Tek solay!
Rısqulov qoranıñ tükpirine taman barıp, beti qatqıldau qardı qos qolımen kösip-kösip, tazasın qos uıstap alıp, ayaz süygen betin ısqılap-ısqılap jiberdi. Qaratorı öñine işten bir jalın teuip, didarı nurlanıp sala berdi.
* * *
Rısqulov eki-üş jañğaq şağıp, qant ornına tistelep otırıp, şaydı qoyu quyğızıp, eki şınısın işti de, eki qolın üstelge tirep, dastarqandağı tandır nan, muzdağan et, pisken jumırtqağa qadala qarap, tunjırap bir päs otırdı da ornınan julqına tura berdi.
Bala seskenip qaldı: «Bir isim unamay qaldı ma?»
– Tamaq almadıñız ğoy, – dep sostidı.
– E, quda, şabatın attıñ jarauı jaqsı. Toq at barlığıp qaladı. Osı da jetedi, – dep Rısqulov sarı balanıñ taqır basın sipadı. Bala sol alaqannan şaqşaday bası balqıp bara jatqanday ırjiıp küldi:
– Tüski tamaqqa Muhsina apay ne dayındasın, ağa?
– Tüski tamaq deysiñ be? Äure bolmañdar. Tüski tamaqqa bir buyırğanı bolar.
Konferentsiyä tup-tura sağat toğızda bastaldı. Onı Kraykom, Turkkomissiyä, Musbyuro, Krayinbyuro usınıstarı boyınşa Rısqulov aştı. Prezidiumge Rısqulov, Şakirov, Aliev, N.Hodjaev, Dombrovskiy, Goloşekin joldastar saylansın degen usınıs tüsti. Ekinşi jaqtan qarsı usınıs şıqtı. Älgi usınılğandarğa qosa Tursınhodjaevtıñ, Vroydonıñ, Vakstıñ, Solovevtıñ, Kuperdiñ, Rudzutaktıñ attarı ataldı.
Ne kerek, edäuir aytıstan keyin, köpşilik dauıspen prezidiumğa Rısqulov, Dombrovskiy, N. Hodjaev, Şakirov, Aliev, Goloşekin ötti.
Rısqulov saylanğan kisilerdi prezidiumğa şaqırdı.
Zaldıñ aldıñğı qatarınan Valerian Kuybışev, Yan Rudzutak, Şalva Eliava orın aldı. Üstelder, orındıqtar äli sıqır-sıqır, abır-sabır äñgime üzile qoymadı. Rısqulov zalğa qasqaya qarap turıp qalıp edi, onıñ ünsiz turğanınıñ özin eskertu dep tüsingen qaumiet lezde pışaq keskendey sap tıyıldı da, läm-mimsiz bir tılsım tınıştıq, zildey auır salmağımen eñseni basıp turıp aldı. Şıbın bolsa ızıñı estiler edi, qañtarda qaydan şıbın bolsın, zıñ etken dıbıs joq. Tumau tigenderdiñ özi jötelip-jötkirinuge bata almay, buınıp bara jatqan bir kez edi.
Rısqulov osı bir tırsıldağan tınıştıqtı birauıq ädeyi şım-şım ustap turdı da, azalı da qaharlı ünmen:
– Osıdan tup-tura on bes jıl burın, 1905 jılı 9-qañtar küni, yağni jañaşa stilmen 22-qantar küni Peterburg, yağni Petrograd köşelerinde proletariat qanı suday tögildi, – dep bir toqtadı. – Osıdan tup-tura bir jıl burın, yağni 1919 jıldıñ 20-qañtarına qarağan tañda Osipov bizdiñ eñ tañdaulı on tört komissarımızdı dualğa turğızıp qoyıp, attırıp jiberdi. Qasietti Taşkent köşeleri qanğa boyaldı. Turıñızdar orındarıñızdan! Revolyutsiyä qurbandarınıñ qasietti ruhın qurmettep, bir minut ün şığarmay qalıñızdar! Olardıñ jarqın beynesin ün-tünsiz eske tüsiriñizder!
Türkkomissiyä müşeleri bir-birine qaradı. Konferentsiyä jumısın jürgizu üşin küni burın dayarlanğan stsenariyde bul element joq edi, Rısqulov özinşe ketti. Biraq Türkkomissiyä bul tapqırlıqqa tänti boldı.
Nebarı bir-aq minut. Keyde sol bir minuttıñ işine jıldar sıyıp ketedi. Ärkim-aq oyğa şomdı. Revolyutsiyä jolınıñ nebir surapıl soqpaqtarı köz aldarına zımırap-zımırap kele qaldı. Jetisu men Adaydan, Äulieata men Aşğabadtan, Şımkent pen Ferğanadan, Aqmeşit pen Samarqannan, Pişpek pen Oştan, Nükis pen Şalqardan kelgen delegattar revolyutsiyä dauılınan jaña ğana şığıp, konferentsiyä zalına endi ğana enip turğanday äser keşti.
Rısqulovtıñ işarasımen delegattar orındarına otırdı. Köbiniñ qiyüı qaşıñqırağan eski orındıqtardıñ birazğa deyin sıqır-sıqırı basılmadı.
Rısqulov birinşi sözdi Mustafa Subhige berdi. Jası qırıqtı alqımdap qalğan, qasqabastau, qalıñ murttı, döñbek murın, şımır deneli, biraq öñi jüdeu Mustafa Subhi Komintern atınan Mäskeuden kelgen Türkiyä kommunisi edi. Ol kelgen eki-üş aydıñ işinde Rısqulov ekeui talay ret kezdesip, köp äñgime şertisken. Sodan beri biri Almatı mañında, biri Anadolıda tuğanı bolmasa, ekeui ağalı-inili adamdarday bauır basıp ketip edi. Türkiyä kommunisteriniñ hali müşkil-tin. Qausağan Osman imperiyäsınıñ soñğı sultanı kommunisterdiñ soñına şıraq alıp tüsip, tuğan elden turaq taptırmadı. Sonıñ biri – Mustafa Subhi de, biri – aqiıq aqın Nazım Hikmet edi.
– Türkistandıq qanı bir, tili bir, tilegi bir bauırlarğa qazirgi tañda jalañayaq ot keşip jürgen türkiyälıq tuısqan kommunisterden jalındı sälem! – Mustafa Subhi zalğa, sonan soñ prezidiumge basın idi. Zaldıñ işi şapalaq dausınan jarılıp kete jazdadı. – Marksizm ideyäsı Türkiyänı da kezip jür. Osman Türkiyäsı küyzelistiñ şıñına jetti. İmperializm men monarhiyä ezgisinen Türkiyä türikteri sansırap boldı. Bul şıñıraudan şığu üşin Türkiyä kommunisteri ot pen sudı keşip, halıqtı qarulı küreske köteruge äreket üstinde. Türkistandağı revolyutsiyä bizge ülgi. Türkistan revolyutsiyäsınıñ säulesi Türkiyänı da jarıq etpek. Ulı Qazan revolyutsiyäsınıñ şapağattı äserimen onda qazir Mustafa Kemel Atatürik bastağan qozğalıs monarhiyänı joyıp, konstitutsiyälı respublika ornatu üşin qan tögip jatır. Mustafa Atatürik erjürek türik jauıngerlerin bastap, qazir Stambuldıñ irgesinde tur. Soñğı sultannıñ qulaytın küni jaqın. Ağılşın otarşıların tuğan elimizden türip şığatın kün tayau. Ras, Mustafa Kemel Atatüriktiñ ökimeti – burjuaziyälıq tärtiptiñ ökimeti. Biz, Türkiyä kommunisteri, qasiret keşken Türkiyäğa sotsializm ornatu üşin küresemiz. Biz sizderden üyrenemiz, tuğandar. Sotsialistik revolyutsiyänıñ şuğılası tünek basqan bükil Şığıstı jarqıratar äli! Sizderdiñ konferentsiyäñızğa zor tabıs tileymin, bauırlar!
Delegattar qol şapalaqtap, orındarınan turıp ketti. Mustafa Subhi minbeden tüsip barıp, Rısqulovtıñ qolın alıp, qapsıra quşıp, tösine tös tüyistirdi. Zal şapalaqtan burq-sarq qaynap, jañğırığı dalağa da estilip turdı.
Rısqulov delegattar atınan Subhige raqmet aytıp, Türkiyä kommunisterine ädilet jolında tabıs tiledi. «Mustafa Kemel Atatürikke sälem aytıñız», – deyin dep turdı da, aytpadı. Mustafa Atatüriktiñ Türkiyänı jaulardan tazartıp, halıq kösemi bolğanı Rısqulovqa unaydı-aq. Qiın-qıstau jağdayda keñes eline qol sozıp, kommunisterden, Leninnen kömek surağanı da aqıldılıq ekenin Rısqulov tüsinedi. Biraq Atatürik öz elindegi kommunisterge emeşegi ezile qoymaytın. Ol monarhiyäğa, otarşılarğa tüsken nayzağay da, Subhilerge de jaysız.
Törağalıq tizgin Nizameddin Hodjaevtıñ qolına tidi de, ol:
– Ult mäselesi jäne ulttar sektsiyäları jöninde bayandama jasau üşin söz Turar Rısqulovqa berildi! – dep ayqaylap ayttı. Delegattar qol soğıp, orındarınan turıp ketip edi, prezidiumda otırğan Goloşekin jan-jağına qarap, jalğız özi qalğanına ıñğaysızdanıp, kirjiñ ete tüskendey boldı da, ırğatılıp barıp özi de türegeldi.
Bul eki arada Rısqulov minbege şığıp, appaq bätes oramalmen közildirigin muqiyät sürtip, tazalap turdı. Aqırı zal tınıştalğan kezde, minbe tübindegi tükpirde otırğan stenografistkalarğa burılıp:
– Mümkindiginşe dälme-däl jazıp otıruğa tırısıñızdar. Meniñ qolımdağı qağazğa senip qalmañızdar, – dep eskertip aldı.
Sonıñ özinen-aq delegattar: «Ne aytar eken? – dep ıntığa tüsti. Bireu-mireu sıbırlap-kübirlese «tınış!» – dep köz alarta zekip tastap, esil-derti minbege audı.
Aytsa-aytqanday, Rısqulov qağazğa qarap şuqşimay, adamdardı arbap alğısı kelgendey, zalğa janarın qadap, äueli tekirektegendey jay bastap, birte-birte bauırın jazıp, arındap ala jöneldi.
Türkistan halqınıñ basınan ötken auır halder, patşa otarşıldığı, üstem tap tepkini, halıqtıñ azattıq armanı, aqırı... Qazan revolyutsiyäsınıñ tañı – Rısqulov bayandamasınıñ jolbası edi.
Biraq halıq tarihi bir formatsiyädan ekinşi formatsiyäğa bir künniñ işinde köşe salmaydı. Keñes ökimeti ornağanmen, burınğı ezilgen halıq birden jılı suğa qolın mala qoyğan joq. Joqşılıq, jorıqşılıq, aşarşılıq azaptarın bastan keşirip jatır. Türkistan respublikasın basqarğan alğaşqı kommunister, solşıl eserler bayırğı Türkistannıñ töl halqınıñ qamın oylamaydı. Töl halıq keşegi patşa şeneunikteri men bügingi keñes belsendileriniñ arasın alğaşqı kezde ajırata almay sorladı. Onday keleñsiz körinis äli de qılañ berip qaladı. Ult sayasatı Türkistanda öreskel burmalanıp jür. Basqanı aytpağanda, ult mäselesi jöninde RK(b)P Ortalıq Komitetiniñ radiogrammasın Kuşekin men Uspenskiy kezinde jariyälamastan, jasırıp qoyıp otırdı. Munday sumdıqqa qarsı şıqqan Rısqulov pen Kobozevtı «kontra» dep tribunal arqılı atqızıp tastay jazdadı. Aqırı Kuşekin men Uspenskiy Türkistannan quıldı. Olarğa qosa şovinistik iisi müñkip turğan biraz qızmetkerler alastatıldı.
Rısqulov tamağı qurğap bara jatqanın sezdi. Tamağı qurısıp qurğasa-aq boldı, «r» ornına «l» tüsip ketip, tili kibirtiktey bastaydı. «Meni Sultanbekke uqsadı demesin» dep Rısqulov mundayda staqandağı şayğa qol sozadı... Qızıl Jebeniñ şabısınan jel ızıñdap, jer solqıldap jatqan sätte, qızınıp, iştey qiqulap otırğan jurt, sol jüyriktiñ kenet kilt toqtağanın körip, añırayıp añ-tañ qalğan bir sät edi.
Bala kezinde Turardıñ tamağında baspası bar bolatın. Säl suıq tise, denesi qızıp, tamağı qırıldap şığa keletin. Ahat atası bir küni balanıñ basın eki tizesiniñ arasına qısıp alıp, auzın aşıp, sausağın kömeyine tığıp jiberip, barlığıp turğan baspanı mıjıp-mıjıp tastağan. Auzınan iriñ aralas qan aqqan. Ahat onıñ tamağın kökemaral qaynağımen qayta-qayta şayğızğan. Biraq bala kezinde birtoğa, köp söylemeytin Rısqulov, eseye kele köpşilik aldına şığıp, sarnay-sarnay söz söyleuge mäjbür boldı da (tağdır şığar), sondayda tamağı kenet keuip qala beretindi şığardı. Adam jaratılısında onıñ denesinde artıq-auıs müşe bolmasa kerek, tamaq beziniñ de atqaratın öz qızmeti boladı eken, ol tamaq qurğatpay, ılğaldap turadı eken. Rısqulovta ol joq...
– Munıñ bir sebebi, – dedi Rısqulov sözin sabaqtap, – Türkistan Kompartiyäsı Kraykomnıñ osaldığı. Kraykom därmensiz. Özderiñiz bilesizder, Kraykom üş tarmaqtı: «Kraykomnıñ özi, musılman byurosı, şetel kommunisteriniñ (çeh, venger, nemis t.b.) byurosı. Musbyuroğa külli Türkistandağı musılman qauımınan şıqqan kommunister qaraydı. Bul – Türkistandağı kommunisterdiñ toqsan bes payızı. Sondıqtan da sol toqsan bes payız Kraykomdı emes, Musbyuronı tanidı. Munı bizdiñ Ortalıqtan kelgen keybir joldastar, yağni Türkkomissiyä: Musbyuro Kraykomğa bağınbay ketken, öziniñ ökilettigin arttırıp jibergen dep ayıpqa balaydı. Al Musbyuronı men basqaramın, demek meni ayıptaydı. Söytip, Türkistanda Kommunistik partiyänıñ üş ortalığı, üş komiteti ömir sürip keledi. Formaldi türde basşılıq Kraykomda bolğanımen, üş komitet derbes turıp jatır. Bul, ärine, durıs emes. Bul qırsıqtı birjola joyu üşin, üş tarmaqtı biriktirip, pärmendi birtutas Kraykom quru kerek. Birtutas Kommunistik partiyä bolsın!..
Eliava aldımen qol soğıp jiberdi. Onı basqalar da qostap ala jöneldi. Goloşekin tipti sekseuildiñ jigerindey qoldarın tuñğış ret ayamay şapalaqtadı.
Partiyälıq birtutastıq jolında Rısqulov özi basqarıp otırğan öte pärmendi komiteti – ölkelik musılman byurosın – Musbyuronı qurban etuge dayın. Musbyuronı joyıp, Kraykomdı küşeytu ideyäsı Goloşekinge de, Kuybışevke de, Eliavağa da, Rudzutakqa da qattı unadı.
Biraq kelesi bir sätte bular eptep sekem ala bastadı. Rısqulov birtutas kommunistik ortalıq boluın talap etti de, izinşe ol partiyänıñ atın «Türik kommunistik partiyäsı» bolsın dep uran tastadı. «Türkistan – Türik keñestik respublikası» dep atalsın dedi.
– Türkistannıñ özi «türik eli» degen söz emes pe?» «Türkistan» sizge nesimen unamaydı? – dep ayqay saldı äldekim.
Rısqulov bul suraqtı kütken. Biraq kim qoyarın bilmep edi? Bayağı «dosı» Kleventsov eken. Jauap beruge dayın bolsa da, bayandamanı belortasınan üzip tastap, beymezgil suraqqa jauap beru kerek pe, joq pa? – degendey Prezidiumğa qaradı.
– Suraqqa jauap soñınan beriledi! – dep Nizameddin Hodjaev Kleventsovtı tıyıp tastadı.
Tegi, Kleventsov şoşañdamay tura turğanda da bolatın edi. Äytpese, bayandamanıñ arğı jağı älgi suraqqa egjey-tegjeyli, negizdelgen jauap edi ğoy.
«Türkistan» degen uğım bizge otarşıldıqpen birge kelgen. Qazirgi şekarasındağı Türkistandı general-gubernator fon Kaufman qurğan. Türkistan ölkesi fon Kaufmannıñ, odan keyin bilik qurğan on eki general-gubernatordıñ patşalığı. Onıñ şekarasınan tısqarı jerde köptegen türki halıqtarı turadı. Basqaların aytpağanda, mına irgeles jatqan «Kirgizskiy kray» degenimiz – Qazaqstan. Onda qazaqtar turadı. Patşa zamanında da, Uyatımızğa oray, äli de «kirgizı» dep jürgenimiz – qazaqtar. Al sol qazaqtardıñ jartısına juığı Türkistanda da, jartısınan köbi «Kirgizskiy krayda». uyatımızğa oray, biz äli künge deyin sol halıqqa patşa tartıp alğan töl atın da qaytarıp bere almay jürmiz. Al endi sonda qalay boladı? Älgi qazaqtar jarımı Türkistanda, jarımı «Kirgizskiy krayda» jüre bere me?
Joq, birigui tiis. Ol üşin Türkistan emes, Türik respublikası kerek. Qazaqtar da – türikter.
Sol «Kirgizskiy krayda» turatın qazaqtar turalı tipti mına bizdiñ keñes däuirinde keñes gazeti ne dep jazğanın bilesizder ms? Sizder «İzvestiyä TürkTsİK-a» degen gazetti oqitın bolarsızdar? Ärine, oqisızdar. Al endi, äldekim emes, sol gazettiñ bas redaktorı, Sveşnikov ne dep jazadı? Tıñdañızdar, öte qızıq äm qayğılı: «Kirgiz dalasın alğaşqı qoğam däuirindegidey jabayı kirgizdar mekendeydi. Soñğı statistikalıq esep boyınşa, olardıñ sanı 12-15 millionnıñ arasında auıtqıp turadı... Saharalı, köşpendi, mal bağıp, egin ekken kirgiz proletariatı nağız jabayınıñ özi. Olardıñ til quramında mal şaruaşılığına nemese auılşaruaşılığına baylanıstı bir jüz nemese eki jüz ğana söz bar». («İzvestiyä TürkTsİK-a», särsenbi, 30-säuir 1919 jıl.).
Mineki, europaşa mädeniet alğan, joğarı bilimdi, bilgir Sveşnikovtıñ sözi. Bul tek Sveşnikovtıñ sözi emes. Sveşnikov redaktor bolıp turğan kezdegi Türkistan basşıları Kuşekin men Uspenskiylerdiñ, Gerjottardıñ sözi.
– Masqara! – dedi zaldan Sultanbek Hodjanov ayqay salıp.
– Masqara bolsa, sol «tilinde jüz-aq sözi bar jabayı kirgizdardıñ», yağni türki tuqımdas tuısqandarıñızdıñ Türkistandağı tuıstarımen biriguine nege qarsı bolasız? – dep Sultanbektiñ arının bir basıp tastap, Rısqulov sözin äri qaray jalğadı. – «Tili joq» sol «kirgizdar» dünie äleminde teñdesi az auız ädebietin tuğızdı, dünie jüzinde teñdesi az muzıkalıq mura qaldırdı. Senbeseñiz, böten halıqtardıñ ökilderi, oqımıstı-ğalımdar Zataeviç pen Divaevtan, orıs ziyälıları Potanin men Dalden surañızdar. Soñğı ekeui qazaqtar turalı jazıp qaldırğan tarihi eñbekterinen surañızdar! Qazaqtar haqında, jalpı türki tuqımdas halıqtar haqında oyı tüzikter Kuşekinder, Uspenskiyler, Sveşnikovtar emes; Dalder, Potaninder. Til quramında jüz-aq sözi bar halıqtan Tsitserondar, Demosfender şığar ma edi?! Bul meniñ oydan şığarıp turğan qisınım emes, qazaq halqı asa darındı, olardıñ arasında nağız Tsitserondar, Demosfender jii kezdesedi dep ötken ğasırda jazıp ketken polyak Yanuşkeviç.
Al bizde äli künge deyin Sveşnikovtiñ sarınımen soğatın, Sveşnikovşe payımdağış qayratkerler az emes. Mine, bul nağız masqara!
Sayıp kelgende bunıñ bärin nege aytıp turmın? Biz köp zaman boyı zorlıq, qorlıq körgen halıqpız. Endi eñsemizdi köterip, el qatarına qosılatın kün tudı. Bizdiñ Türkistan kompartiyäsınıñ köpşilik müşeleri – töl halıqtıñ ökilderi. Olar tek Musbyuronı biledi. Musbyuronı büginen bastap jauıp otırmız. Äli sana-sezimi markstik biik ilim deñgeyine köterilip jetilmegen musılman kommunisterin, jalpı qauımdı Musbyuro joyıldı dep ürkitip almas üşin, Türik kompartiyäsı degenimiz öte tiimdi boladı. Äri dese, şeteldik Şığıs halıqtarı bizdiñ şın mäninde teñdik alatınımızğa senedi. Söytip, olar da, tipti mına irgemizdegi buharalıqtar men hiualıqtar da öz elderinde Keñes ökimetin ornatuğa asığadı. Jalañ mıñ nasihattan osınday naqtı körnekti bir nasihat artıq. Esteriñizde bolsın, biz keñestik Reseydiñ iri bir böligimiz. Biraq äste «quırşaq respublika» bolğımız kelmeytinin Ortalıq ökilderi adamgerşilikpen, gumanistikpen tüsinedi jäne qoldaydı dep senemiz...
Rudzutak şığıp söylep, Rısqulov ideyäsına üzildi-kesildi qarsı şıqtı.
– Kommunistik partiyäğa ultşıldıqtı endiruge bolmaydı, – dedi. – Halıqtar ulttıq baylanısına qarap emes, taptıq tuıstığına qarap odaqtasuı kerek. Mısalı, orıstar şığıp alıp: «Külli slavyandar, birigiñder!» – dep jatsa, jarasa ma? Ärine, ol ultşıldıq, slavyanofildik bolar edi. Al marksşilderdiñ tuında: «Barlıq elderdiñ proletarları birigiñder!» – dep jazılğan. Osı turğıdan alğanda Turar Rısqulovtıñ uranı – ultşıldıq uran. Biz bul qağidamen kelise almaymız.
Aytıs ayqasqa bergisiz boldı. Rısqulov tañerteñ qos jañğaqtıñ dänegi men qos piala şay işip, tım sıpayı şıqqanına ökindi. Jarğaq qulaq, taqır bas sarı balanı esine aldı. Konferentsiyänıñ burq-sarq qaynap, qızğanı sonşa, üzilis jariyälauğa da murşa kelmey ketti. Aqırı mäsele dauısqa kelip tireldi.
Mäseleni dauısqa salğanda, basım köpşilik Rısqulovtıñ uranın qoldap, qol köterdi de, Rısqulov ap-ayqın jeñip şıqtı. Eliava, Kuybışev, tipti Goloşekin de, köpşilikke qosıldı. Tek Goloşekin Rısqulovtıñ uranına qol kötere tura, usınıs ayttı.
– Türkistan Kompartiyäsı V konferentsiyäsınıñ Rısqulov jobası boyınşa qabıldağan qaulısın RK(b)P Ortalıq Komiteti men VTsİK bekitkenşe, respublika jalauına «Türik Keñestik Respublikası» dep jazılmay qoya tursın, – dedi.
Rudzutak ilikpey qoydı. Biraq konferentsiyä jabılğanda, Rudzutak Rısqulovtı köp dauıs aluımen quttıqtap:
– Käne, Turar, bir-eki partiyä bilyard oynasaq qaytedi? – dedi.
– Maqul, Yan Ernestoviç, – dep Rısqulov jarqıldap kelip, eñgezerdey Rudzutaktıñ qolın aldı.
* * *
Türkistannıñ kindik qalası – Taşkentke Frunzeniñ özinen burın jer jarıp dañqı jetken. Sol dañqtıñ izin ala atışulı qolbasşınıñ özi kele jatqan. Kolçaktıñ bel omırtqasın sındırğan Frunze. Dutovtıñ tumsığın talqandağan Frunze. Buzılıq pen Bügirslan, Bügilme men Belebay, Oñtüstik Oral tauları, Aq Edil tolqındarı – qolbasşınıñ juldızı janğan jerler artta beles-beles dañq satıları bolıp qaldı.
Poyız Türkistan şaharınan ötip, Arısqa jaqındağanda, Frunze terezeden arqırap şapqan aşañ jasıl dalanı kördi. Temir joldıñ jarlauıt jağasında äli kir basqan qar jatır. Qarı ketken jerden şoq-şoq bolıp külgin tañday bäyşeşek körinedi. Frunzeniñ keudesi dürsildep ala jöneldi. Kümbir-kümbir küy estilgendey boldı. Dalanıñ tösin dübirletip, qalıñ qol şauıp bara jatqanday äser şalıqtap ötti. Bir top bala qırda bäyşeşek uıstağan qoldarın köterip tur eken. Solardıñ arasınan Frunze özin, öziniñ balalıq şağın izdegendey terezeden basın şığarıp, qol bulğadı.
«Bäyşeşek tergen bala kezim senderdiñ aralarıñda jürgen joq pa?» – dep ayqaylağısı keldi. Atı älemge äygili qolbasşı ekenin umıtıp ketken siyäqtı. Ol däl qazir qiyän-keski maydan surapılın, duşpannıñ ozbırlığın, soğıs komissarı Trotskiydiñ qiyänatın – bärin-bärin umıtqan.
– Tüsiñiz bir türli nurlanıp kettiñiz ğoy, Mihail Vasileviç, – dep Furmanov Frunzeniñ betine tañdana qarap qaldı.
– Bul Türkistan ğoy. Mityay, meni düniege keltirgen ölke ğoy, – dep Frunze ayqaylap jiberdi.
Qırqada qol bulğap, bäyşeşek tergen balalar qaldı. Kiimderi jüdeu-juqa, jalañayaq balaqaylar. Olar Frunze kele jatqanın bilgen joq. Biraq poyız körse, alıstan qol bulğap, qoş alatın ädetteri. Parovoz olarğa sälemdeskendey uzaq ayqaylaydı.
Poyızdıñ bul kelui Türkistandı qılğındırıp turğan qursaudı üzip jibergendey boldı. «Türkistanğa Frunze kele jatır» degendi estigen soñ, Ferğanadağı basmaşılar, Aşğabadtağı ağılşındar, Jetisudağı Annenkov bandası bir-bir qalşıldap qalıp edi. Poyızdıñ bul keluin Türkistan ükimetiniñ basşıları, Türkkomissiyä müşeleri, komissarlar, külli Taşkent kütip turğan.
Vokzalğa poyız tayana bere, orkestr gürs etti. Vagonnıñ baspaldağında turıp, Frunze eñ aldımen Kuybışevti tanıdı. Bası erekşe ülken, şaşı tolqın-tolqın eñgezerdey Valerian Vladimiroviç sonadaydan közge tüsti. Döñgelek saqal qoyatın, şaqpaq deneli Şalva Eliava da közge ottay basıldı. Köz tanıstardıñ işinen qanşırday qatıp, teke saqal Filipp Goloşekin de körinip qaldı. Bular Lenin mandatımen kelgen Türkkomissiyänıñ müşeleri edi.
Perronda kütuşilerdiñ bärinen bir adım ilgeri turğanına qarağanda, kömirdey qara şaştı, qara murttı, altın jiek, döp-döñgelek közildirik kigen, arıstan jal bası säl kegjiiñkiregen, keudesi keriñki, täkapparlau qaratorı kisini, sirä, Rısqulov-au dep şamaladı.
Frunze Rısqulovtı burın körmep edi. Biraq ol turasında jaqsı da, jaman da lebizder estigen. Keybir «derekterge» qarağanda, Rısqulov «taqır bas, jılmañdap turğan jılpos, äzäzildey aylaker, qolın keudesine basıp bük tüsip, iilip turatın müttayım» bolu kerek edi. Mınau oğan uqsamaydı. Alıstan jetken sipattamalarğa qarap Frunze TurkTsİK törağası jöninde bir uday pikirge kele almay, ne de bolsa, «jüz ret estigennen, bir ret körgen artıq» dep tüyip edi.
Endi, mine, köristi. Bir-biriniñ qolın qattı qıstı. Boyı Frunzeden säl alasalau bolğanmen, Rısqulovtıñ denesi şımır, qolı qarulı eken.
Mihail Vasileviç öziniñ eski dostarı Kuybışevpen, Eliavamen quşaqtasıp köristi. Goloşekinniñ tek qolın aldı da, tez Rısqulovqa burılıp:
– Mine, men tuğan Türkistanımdamın! – dep qoldarın şattana jayıp jiberdi. Sol quşaqqa Türkistandı tügel sıydırıp, quşaqtağan tärizdi.
– Joldan şarşağan şığarsız, jüre söyleseyik, Mihail Vasileviç, – dep Rısqulov perronnıñ irgesinde tizilip turğan avtomobilderdiñ aldıñğısın meñzedi.
Maşinalar ornınan qozğala bergende, orkestr üni üzildi. Ekinşi maşinada kele jatqan Filipp Goloşekin qatarındağı Kuybışevke şapşañ burıldı:
– Rısqulov bul jerde de aldımızdı orap ketti, – dep tıjırındı.
– Filipp İsaeviç, endi qalay oylaysız? Sizdiñşe, Frunze bizben birge bir maşinada bolıp, Rısqulov jalğız qaytuı kerek pe edi? – dep aldıda otırğan Şalva Eliava artına burılıp qaradı. Goloşekinniñ şoqırayıp turğan tizesin sol qolımen basıp-basıp qoydı. – Qorıqpañız, Frunzeni pantyurkistke aynaldıru qiın. Äri dese, Rısqulovtıñ özi de siz oylağanday, qızılköz pantyurkist emes.
– Ol mümkin emes, – dep Eliavanı Kuybışev qoldadı. – Musılman kommunisteriniñ işinde asa talanttısı Rısqulov. Munı körmeuge bolmaydı. Ras, ulttıq motivterge köbirek den qoyıp ketetin osaldığı da bar.
– Onda keşegi partkonferentsiyäda onıñ jaqtastarı beleñ alıp ketkenin nemen tüsindiresiz? – dep Goloşekin maşinanıñ irgesine tığıla tüsti. Eliavağa da, Kuybışevke de ökpelegen türi bar.
– Ol äli şeşiletin mäsele. Frunze keldi. Bärimiz bas qosıp, aqıldasıp şeşetin mäsele, – dep Eliava Goloşekinniñ tizesin tağı da basıp qoymakşı edi, anau uzın ayaqtarın tas şegirtkeniñ ayağınday sart etkizip, jiıp ala qoydı. Eliava külip jiberdi:
– Bala siyäqtısız, Filipp İsaeviç, tez ökpeleysiz. Ot pen sudan ötken revolyutsioner de söyte me eken? Uaqıt sizdi tım qataldandırıp, tım seziktengiş etip jibergen.
– İä, iä, ayta tüsiñiz Şalva Zubaroviç, – dep Goloşekin saqalı selkildedi. – Men seziktengiş bolmasam, Ekinşi Nikolay endigi tutqınnan qutılıp, öziniñ tileulesteriniñ ortasında otırar edi. Al Ekinşi Nikolaydıñ tileulesteri joq dep oylaysız ba?
– Onıñ ras, Filipp İsaeviç, Nikolay patşa dese, äli etegi jasqa tolıp eñireytinder bar. Al Türkistan jağdayı bir basqa. Türkistan basşılarımen til tabısa bilu kerek degen Lenin qağidasın umıtpağan jön, joldas Goloşekin, – dep Eliava qatqıldau qaytarıp tastadı.
* * *
– Söytip, ekeumiz tipten jaqın jerles bolıp şıqtıq-au, Turar. Men Pişpekte tuıp, Vernıyda östim. – Frunze Rısqulovqa jımiyä qarağanda közderiniñ aynalası qobızşa jiırılıp, qayrattı qısqa şaşı tikireye tüsti. – Men gimnaziyäda oqıp jürgen kezde, Turar, sen Talğarda boldıñ-au, sonda. Jañağı äñgimeñe qarağanda, Vernıy türmesine 1905 jıldıñ basında tüskensiñ. Ol kezde men Peterburgte edim.
– Ärine, «qandı jeksenbini» kördiñiz...
– Körgende qanday! Sol soyqannıñ arasınan özim aman şıqqanmen, janım jaralı edi. Jataqhanağa kele sala alıstağı anama hat jazğanım esimde: «Mama, seniñ menen basqa Kostya sındı ulıñ jäne qızdarıñ bar. Toğızınşı qañtarda aqqan qannıñ aqısı bar. Täuekelge bel bayladım. Maqsat ayqın. Jan-tänimmen revolyutsiyäğa berildim. Men turalı qanday habar estiseñ de tañğalma. Men tañdap alğan joldıñ soqpağı köp...» – dep jazğanım esimde.
– Al däl sol kezde meniñ äkem Saymasay bolıstı atıp öltirip, türmege tüsti, – dep Rısqulov ülken üsteldi aynalıp, Frunzeniñ qarsısına kelip otırdı. – Saymasay bolıs öziñiz biletin gubernator fon Taubeniñ eñ jaqın dosı edi.
Frunze kenet Rısqulovqa bağjiyä qarap qaldı.
– Fon Taube dediñ be?! – dep dausı oqıs şığıp ketti. – Ärine, bilem! Fon Taube. Ol seniñ äkeñdi Sahalinge aydasa, meniñ äkemdi asa alısqa aydamağan. Bilesiñ be qay jer ekenin? Al tapşı käne?
Rısqulov oylanıp qaldı. Qabırğağa iluli turğan Türkistannıñ kartasına qaradı. Karta eski edi. General-gubernator Kuropatkinnen qalğan karta bolatın. Rısqulovtıñ endirgen özgerisi–Türkistandı qızıl qarındaşpen qoldan boyap qoyğan edi.
– Äkeñiz Pişpekte tursa, äri dese fon Taube onı alısqa aydamasa... Vernıy ma? Äulieata ma?
Rısqulov bul jumbaqtıñ şeşuin tappay, tek iığın qozğap qoydı.
– Tappadıñ, Turar, tappadıñ! – dep Frunze jas balaşa mäz boldı. – Älgide öziñ aytqan Merke şe?
– Merke?!
– İä, Merke. Sonıñ däl özi.
– Apır-ay, Merkege de jer audaradı eken-au. – Rısqulov jalma-jan ayday jazıq mañdayın alaqanımen basa qoydı, – Men ne dep otırmın? Ärine, jer audaradı! Meniñ muğalimim Andreev degen kisi Peterburgten Merkege jer audarılğan.
– Ä-ä, kördiñ be? Peterburgten! Al Pişpek degen Merkege tiip tur ğoy...
– Qızıq eken.
– Qızığı şamalı, Turar Rısquloviç, – dep Frunze säl muñayıp qaldı. Kökşil közderin munar bastı. Jasaurağan da siyäqtı. Ornınan turıp ketip, tereze jaqqa bardı. Näl qaqqan etiginen kabinettiñ edeni sıqırladı. Gimnasterkasın qınay buğan jalpaq beldikke sausaqtarın suğıp jiberip, üstelden esikke deyin, esikten üstelge deyin teñselip jürdi de qoydı. Eden sıqırlaydı. General-gubernator Kuropatkin däuirinde bul edende kilem jatuşı edi. Rısqulov onı detdomğa bergizip jibergen.
Frunze teñselip jüre beredi, kilemsiz eden sıqırlaydı. Ornınan Rısqulov ta turdı. Däl qazir Taşkentte, TurkTsİK törağasınıñ kabinetinde turğanı bolmasa, oy-sanası bala Turardıñ astanası – Merke şaharın aralap ketip edi.
Frunze Rısqulovqa betpe-bet kelip:
– Meniñ äkemniñ qabiri Merkede jatır, – dep sıbırladı.
– Birinşi ret estip turmın, Mihail Vasileviç...
– Ärine, birinşi ret estisiñ. Onı kim biledi? Merkeniñ irgesindegi ziratta belgisiz jatqan bir qabir. Basındağı ağaş kresi de tozğan şığar. «Vasiliy Mihayloviç Frunze» degen jazuı da öşip qalmasa netsin.
Rısqulovtıñ jüregi bülk ete qaldı. Tula boyın bir düley soğıp öte şıqqanday boldı. «Talas boyında, Oyıq dalasında meniñ äkem Rısqul da belgisiz bir molada jatır-au... Basına belgi qoya almağan jalğız uldan ne qayır?!»
Rısqulovtıñ reñi özgergenin bayqağan Frunze onı özinşe tüsindi.
– Ärine, birinşi ret estidiñ. Men eşkimdi de kinälamaymın. Äkeler ruhı bizdi keşiredi. Öytkeni biz revolyutsiyänıñ ädilet jolında jürdik.
– Äkeler ruhı azalanbasa jarar edi, – dep Rısqulov arqasınan zilmauır jük tüskendey jeñileyip qaldı.
– Bäri de älgi fon Taubeden şığıp ketti ğoy, – dep Frunze jaydarı qalpına tüse bastadı. – Sol fon Taube Jetisudıñ gubernatorı bolıp turğan zamanında, bir küni Pişpekke keledi küymesin qoñıraulatıp. Qalanı aralap jürip, auruhanağa köz saladı. Qarasa, keybir koykalarda orıstarmen aralas qırğızdar da jatır eken. Gubernator qasqır körgen eşkidey ejireyip, şoşıp ketedi.
– Mınalar kim? – dep ayqaydı saladı.
Auruhananıñ därigeri meniñ äkem bolatın.
– Bular qırğızdar, joğarı märtebeli mırza, – deydi ol. – Auru qırğızdar.
– Joğalt közderin! – dep aqırdı gubernator. – Auruhananı malqorağa aynaldırıp jibergensiñder!
– Olar da adam ğoy, joğarı märtebeli mırza, – deydi äkem.
– Endeşe, öziñ joğal!
Söytip, Merkege aydap jiberedi. Al Merkeniñ ol kezde qanday ekenin öziñ bilesiñ, Turar Rısquloviç. Kördiñ be, söytip ekeumizdiñ äkemiz de gubernatordıñ tepkisinen japa şekken. Teginde gubernatordıñ qırına oñay adam ilikpeydi ğoy.
– Ras aytasız, Mihail Vasileviç, panasız qırğızdarğa janı aşıp, ara tüsu de erlik. Äli künge deyin bizdiñ keybir kommunist joldastardıñ qolınan kelmeytin erlik.
Ekeui de ünsiz. Ekeui de äkelerin köz aldarına keltirip, alısqa, artta qalğan jıldardıñ ar jağına köz tigip otırğan siyäqtı.
Sälden soñ Frunze til qattı:
– Talay maydanda boldım. Bir ret äkem Vasiliy Mihayloviç köz aldıma turıp aldı. Ufanı alar aldındağı jantalas. Aqtardıñ samoleti tüyilip kelip, bomba tastap ötkende, astımdağı atımnıñ kül-talqanı şığıp, özim sonıñ astında qaldım, qulağımnan qan ketti. Sol qolımnan jan ketti. Sonda äkemdi kördim...
– Siz tañ qalmañız, Mihail Vasileviç, osınday hal meniñ basımnan da ötip edi. Ras, sizdikindey 1919 jılı emes, 1916 jılı Merke tübinde, patşağa qarsı köterilis kezinde. Atıma oq tiip, ayağım astında qalıp, qolğa tüstim...
Frunze ayttı:
– Merke tübinde... Merke tübinde meniñ äkem qaldı. Belgisiz jatsa sol jaman.
Rısqulovtıñ keudesi bülk etti:
– «Belgisiz jatsa, sol jaman. Talas boyı, Oyıq dalası...»
Rısqulovtıñ da köñilsiz oyğa ketkenin bayqağan Frunze kenet jaydarılandı:
– İä, jerles, – dedi qazaqşa-qırğızşanı aralastırıp. – Men äli qazaq pen qırğız tilin mülde umıtqan joqpın. Sonımen, aruaqtardıñ qulağın biraz şulattıq. Osı da jeter. Al endi qazirgi tirşilikke kelelik. Goloşekinniñ aytıp jürgeni ne?
– Kelsek, keleyik! – dep Rısqulov TurkTsİK törağasınıñ kreslosına barıp şalqaqtay otırdı da, Frunzeniñ közine tura qarap, mülde salmaqtana, sazara tüsti.
Rısqulovtıñ bir qasieti de, bir qasireti de osı täkappar tiktiginde edi.
– Sizdiñ «Türik halıqtarınıñ kommunistik partiyäsı», «Türik keñestik avtonomiyälıq respublikası» degeniñiz, menimşe, qate ataular, Turar Rısquloviç.
Frunzeniñ mañdayı jiırılıp, qısqa qırqılğan qaysar şaşı tikireye tüsti. Kökşildeu közinde ızğar bolmasa da, öñmennen ötip, tesireye qaradı. Rısqulov miz baqpağan soñ, közderin basqa jaqqa audarıp äketti. «Jaña ğana ekeumiz egiz tuğan balalarlarday emirenip otır edik, lezde jauıqqanday boldıq-au. Mınau qiın adam ğoy», – dedi işinen Frunze.
– Ärine, revolyutsionerler de qatelesedi, Turar Rısquloviç, äñgime sol qateni moyındap, tez tüzetude ğoy. Qatelespeytin adam joq. Mısalı, men öz basım... Tipti eske aludıñ özi Uyat, – Frunzeniñ eki betine lıp-lıp etip qızıl reñ jügirip, tiken şaştı basın şayqap-şayqap qoydı. – Nemese Valerian Kuybışevti alayıq. Brest şartı jöninde Leninniñ özine qarsı şıqtı-au... Endi oylasam, osı künge deyin köñilim älem-jälem buzılıp, betim duıldap qoya beredi. Osı Valerian Kuybışev Brest şartına qarsı «solşıl kommunisterdiñ» qolın qoydırıp, qujat jinadı ğoy. Qızdı-qızdımen qolımdı men de qoyıp jiberdim. uyat-ay! Leninniñ sayasatın tüsinbey, jalğan namıs jeteginde jeligip ketippiz de. Bizdiñ partiyänıñ eñ qart müşeleriniñ biri Goloşekinniñ özi de oñbay sürindi ğoy. VIII sezd kezinde Trotskiy «Voennaya oppozitsiyä» degendi dombazdap, Leninge qarsı şıqqanı esiñizde me? Bul «oppozitsiyänıñ» josparı boyınşa, birtutas ustavı bar armiyä ustap keregi joq edi. Kördiñiz be, sumdıqtıñ törkini qayda jatqanın? Ustavqa bağınğan birtutas armiyä bolmasa, keñes ökimetiniñ hali ne bolar edi? Al Trotskiydiñ osı «Voennaya oppozitsiyäsın» Goloşekin jaqtap, jağası jırtılğan joq pa? Qatesin keyin, ärine, moyındadı. Körip otırsız, jañılmaytın jaq, sürinbeytin tUyaq joq eken. Mäsele qateni der kezinde tüzetude. Solay, Turar Rısquloviç, oylanıñız. Dostıq nietpen, sır bükpey şınımdı aytıp otırmın.
– Mihail Vasileviç, men de sır bükpey, şınımdı aytayın, tek tüsinuge tırısıñız. Men qatelesken joqpın. Älgi aytıp otırğan termin mäselesi – jalğız men emes, Musbyuronıñ üşinşi konferentsiyäsı qabıldağan şeşim, Türkkomissiyä müşeleri maquldağan, kelisken şeşim. Al endi Frunze kelip, sonıñ bärin joqqa şığarğanı qalay bolar eken?
Endi Frunzege Rısqulov tesile qaradı. Frunze mırs etip, basın şayqap qoydı. Tipti kreslodan turıp ketip, arı-beri jüre bastadı.
– Ol ras, – dedi Frunze sälden soñ. – Eki birdey konferentsiyä sizdi quattap şıqqanı ras. Degenmen, qarsı şıqqandar da joq emes eken. Türkkomissiyänıñ müşeleri de köngen, kelisken. Eliava sizdi tolıq quattaptı. Kuybışev te kelisipti. Goloşekin biraz qipaqtasa kerek. Biraq aqırına deyin şıdas bere almaptı. Al Rudzutak qasarısa qarsı bolıptı. Eger Rudzutak ekeuiñiz dos ekeniñizdi eske alsaq, onıñ qarsı boluı mülde tegin emes. Mine, kördiñiz be, bul mäselede sizben kelispeytin jalğız Frunze ğana emes eken. Şınına kelsek, – dep Frunze bir közin qısıñqırap, quaqılana söyledi. – Şınına kelsek, Rısqulovtıñ mısı basıp ketken. Jo-joq, durıs tüsiniñiz. Frunze basqalardıñ bärinen aqıldıraq, yaki batılıraq bolğannan sizge qarsı şığıp otırğan joq. Nege ekenin bilmeymin, siz meni durıs tüsinesiz degen bir türli senimim bar. Älde jerlestigimizden be eken. Älde tağdırlas bolğandıqtan ba?.. Sizge şındıqtı aytuğa batılım jetip otır. Basqa joldastarğa osı jaqındıq, sırşıldıq jetispegen-au deymin. Keybir mäselelerdi tek konferentsiyälardıñ minbesi arqılı emes, osılay oñaşa sırlasu arqılı da şeşuge boladı. Sonımen, «TÜRIK» degen termin nege kerek?
Rısqulov bir türli muñayğanday kürsinip saldı. «Munıñ da bosañsitın kezi boladı eken-au?» – dep qoydı Frunze.
– Siz meniñ ornımda bolsañız, tüsiner ediñiz, Mihail Vasileviç, – dedi Rısqulov qaytadan qatayıp alıp. – «Türik» degen sözdiñ keybir joldastarğa nege türpidey estiletini tüsinikti de, tüsiniksiz de. Osı söz jürgen jerde pantyurkizm tirilip ketetindey körinedi keybireulerge. Al bayıbında mülde olay emes qoy. Türkistan jerin türki halıqtarı mekendeydi. Ol tarihi şındıq. Qazirgi özbek, qazaq, qırğız, türikmen, başqurt, tatar, äzirbayjan, uyğır dep jürgenderimizdiñ bäri tüptep kelgende – türikter. Eptegen jergilikti erekşelikteri bolmasa, til de bir. Til bir jerde ulttıq sana da bir. Al ulttıq sana jürgen jerde, teñdik sezimi degen de birge jüredi. Munı Lenin «Ulttar jäne avtonomizatsiyä» turalı mäselege» degen hatında ädil aytqan. Mäselen, ondağan jıldar boyı patşa otarşıldığınıñ tepkisinde kelgen ulttıq teñdik turalı seziminiñ, armanınıñ qanday bolatının otarlıq qanau körmegen ulttardıñ ökilderi mına bizderşe sezinbeydi. Bizdi tüsinu üşin qan jılap, qanauda jürip köru kerek. Biz basqa iri-iri ulttarmen terezemiz teñ bolğanın armandaymız. İıq tirestirip, küş salıstıru üşin emes, ärine. Bizdi küştiler ünemi kemsitip keldi. Ulttıq kemsinu seziminiñ qanday qorlıq sezim ekenin siz bilesiz be? Osıdan tört-aq jıl burın Türkistannıñ soñğı general-gubernatorı Kuropatkin zañ jariyäladı. Ol zañ boyınşa, jergilikti türki halıqtarınıñ adamdarı orıstıñ äkimin körgende bası jerge jetkenşe iiluge tiis boldı. Küymede, yaki basqa kölikte ol bayğustar orıs adamına uşıp turıp, orın beruge tiis boldı. Eger orıs adamı ol bayğustardı jäbirlep, urıp-soğıp jatsa, qarsılaspauğa tiis boldı. Bassauğalap, bügejektegen, jaltaq bolğan, qarğıs tañbası basılğan, qasam atqan qu ömir! Äne, Mihail Vasileviç, sol sorlılıq sezimnen bul halıqtar äli de arılıp bolğan joq. Sol qorlıq, bügejek sezimnen arılu üşin de biz iri-iri ulttarmen teñ turuımız kerek. Ol üşin qazaq, qırğız, özbek tağısın tağılar bolmay, bükil türki tildester birtutas boluımız kerek. Azğantay eldiñ mañdayında ırıs turmaydı, azğantay el alısqa qulaş ura almaydı. Qısqa jip kürmeuge kelmeydi. Bul mäseleniñ bir jağı, – dep Rısqulov Frunzege barlay köz tastadı. Älgi aytqanınıñ oğan qanday äser etkenin bayqağısı kelgen bolar. Frunze sır bermey sazardı. Tek:
– Ekinşi jağı ne? – dep qaldı.
– Ekinşi jağı budan da kürdelirek, äri mañızdıraq. Türkistan respublikasınıñ geografiyälıq ornalasuı asa erekşe. Bul bükil Şığıstıñ qaqpası tärizdi. Europağa «tereze» aşıp alğannan keyin I Petr Şığısqa da «tereze» oyudı oylağan ğoy. Sondıqtan da Orta Aziyäğa ekspeditsiyä jibergen. İä, munıñ bäri sizge belgili, Mihail Vasileviç. Bä-ä-äri de si-i-izge bel-gili. Al endi Şığıstıñ auzında turğan Türkistan basına kommunister keldi. Bükil Şığıs qolına dürbi alıp qarap otır. Kommunister ne ister eken dep. Bükil Şığıstıñ betin beri qaratu üşin ne isteu kerek?
– Ne isteu kerek? – Frunzeniñ bası eriksiz kegjeñ ete qaldı.
– Şığıstı ürkitip almau kerek. Al bizdiñ keybir kommunister – «maksimalister» alğaşqı kezeñde oysırağan olqılıqtar jiberip aldı. Onı siz bilesiz. Sondıqtan qaytalap aytıp jatpaymın. Tek aytarım: Türik Keñes respublikası bolıp tursa, Şığıs şınımen bizge iş buradı. Al munıñ özi köp jeñis. Äri dese, biz qazir Musbyuronı japtıq. Al Şığıs burın Musbyuronı tanitın. Musbyuronıñ jabıluın Şığıs teris tüsinbes üşin de, endi Türkistanda keñesterdiñ ädil isin dünie-älem tanu üşin de Türik respublikası kerek. Söz joq, RSFSR quramında. Tek solay! Biz äueli derbes bölinip ketuge deyin ulttar erkindigin jariyäladıq. Men onıñ qay kezeñ, qay jağdayda tiimdi-tiimsiz ekenin jaqsı bilemin. Al söyte tura, Stalinniñ «avtonomizatsiyäsına» deyin şeginu, ärine, keleñsiz jağday bolar edi. Kördiñiz be, Mihail Vasileviç, ult mäselesiniñ teoretigi sanalıp jürgen Stalinniñ özi qalay qatelesedi? Bizdiñ de qatelesuimiz mümkin. Biraq qazirgi kezeñde eñ durısı – Türik Keñes respublikası. Budan şoşımau kerek. Men bir kezde künniñ batısınan künniñ şığısına deyin örken jayğan Türik qağanattığın äste armandap otırğan joqpın. «Turar Turan däuirin añsaydı», – dep keybir joldastar beker aytadı. Är däuirdiñ kelbeti basqa-basqa, onı tüsinbeytin men emes. Ulı Türik qağanattığı da, Turan däuiri de kelmeske ketken tarihi bir kezeñder. Biraq türki halıqtarı toz-toz bolıp, bası birikpey ketsin deu de qate.
Frunze qabağın tüyip, tunjırap, judırıqtarın qosaqtap, üsteldi jay ğana qoyğılap-qoyğılap qoyıp otır eken.
Rısqulov barlap aldı da:
– Nemene, unamay ma? – dedi. Frunze judırıqtarın jazıp, jaydarılana küldi.
– Joq, Turar Rısquloviç, tek biz bir-birimizdi tüsinbeymiz-au dep qorqamın.
– Öte ökinişti. Türki halıqtarınıñ halin Türkistanda tuıp-ösken siz tüsinbegende, Vitebsk guberniyäsında tuğan Goloşekin tüsinedi dep mülde oylamaymın. Onıñ üstine siz otarşı otbasında emes, patşadan quğın körgen kedey otbasında tudıñız, qanalğan, qiyänat körgen, qırsıq şalğan halıqtıñ psihologiyäsın, arman-tilegin siz qalayşa uqpaysız? Biz de eñsemizdi köterip, el bolğımız keledi, ozıq eldermen terezemiz teñ bolğımız keledi. Osı da qate me? Bizdiñ jüregimizge otarşıldıqtıñ tikeni qadalğan. Siz Qızıl tikendi, şeñgeldi dalada jalañayaq jürip kördiñiz be? Kördiñiz. Tabanğa tiken kirgende, keyde suırayın deseñ, uşı alınıp, tübiri qalıp qoyadı. Söytip ol şirip, iriñdeydi. Keñes ökimeti bizdiñ jüregimizdegi tikendi suırmaq boldı. Biraq tuqılı alınıp, tübiri qalıp qoydı. Äli tügel tazalap bolğan joq. Otarşıldıq ozbırlığın keşken bizdiñ jüregimiz äli sızdaydı. Siz osını da sezbeysiz be?
– Men Türkistanda tuğanım ras. Osı ölkeniñ auasın jutıp, suın işip öskenim de ras. Biraq Türkistandağı türki deytin halıqtı men bilmeymin. Men qırğızdardı, qazaqtardı, özbekterdi, türikmenderdi, täjikterdi bilemin. Aytpaqşı, täjikter türki tilinde söylemeydi ğoy.
Rısqulov közildirigi jalt etip, basın şalt köterip aldı. Tosın suraq edi. Säl kidirdi. Ile:
– Onıñız ras, Mihail Vasileviç. Täjikter – parsı tildes halıq. Türik respublikası köleminde olarğa avtonomiyälıq oblıs beruge biz dayınbız.
Endi Frunze basın kegjeñ etkizdi:
– Al täjikter avtonomiyälı oblıs emes, jeke respublika bolğısı kelse şe?
– Türik respublikasınan bölinip şığamız deuşilerge qarsılıq joq. Al biraq keşe Musbyuro konferentsiyäsında da, Ölkelik V konferentsiyäda da täjik ökilderi munday mäsele kötergen joq, qayta bizdiñ programmanı tolıq quattadı.
Frunze qos qolımen şüydeli basın qısıp ustap, tunjırap otırıp qaldı. Bul kim, aldında otırğan adam? Şınnan nieti buzıq adam ba? Şınnan qauipti me? Olay bolsa, revolyutsiyänıñ, taptıñ qas jauı retinde nege közin joymasqa? Teñiz tolqınına bılq etpey qasqayıp tura beretin qara jartas siyäqtı netken düley küş, netken şıdamı berik, jigeri şarbolat qaysar jan? Aqılsız, qur düley dep ayta almaysıñ. Qayta aqılı asqaq. Bul şınnan jau bolsa, öte qiın-aq. Al revolyutsiyä päruanası bolsa, onday revolyutsiyä baqıttı. «Türkistanda tuıp-ösken siz tüsinbegende...» – dedi-au. Ol ras. Men munı tüsinuge tiispin. Qalay, qay jağınan? Kenet Frunzeniñ köz aldına sonou alıs Vernıydıñ Gubernator köşesinde körgen bir sumdığı kele qaldı. Erler gimnaziyäsı Gubernator köşesinde bolatın. Däl gimnaziyä qarsısında Gubernator bağı bar edi. Täkappar jasıl emenderi asqaqtağan sol baq jan-jağınan biik şoyın şarbaqpen qorşaulı turar edi. Jay ğana şarbaq emes, ärbir qarıs sayın soyauday-soyauday istik temirleri aspanğa şanşılıp turatın. Tört jağında tört qaqpası bar bolatın. Är qaqpanıñ mañdayşasında: «İtter men kirgizdarğa kiruge ruqsat joq» degen jazuı bar taqtalar qağulı turatın.
Bir küni sabaqtan şığıp, endi qayda barsaq eken, Almatinka özenine ketsek pe, älde tauğa tartsaq pa eken dep, Frunze öziniñ dostarımen parktiñ aldında turğanda, köşeden saq-saq etken dıbıs estildi. Qarasa, börkin şekesine kigen salt attı qazaq, tas töselgen Gubernator köşesiniñ qaq ortasımen, tağalı attıñ tUyağın tarsıldatıp, salıp urıp keledi eken. Parktiñ qaqpası aşıq turğanın körip qalıp, tizgindi tartıp alıp, atınıñ basın kegjeñ etkizip, baq işine arındata kire bergende, ar jağınan mıltığın kezenip, qabasaqal däu kazak şığa keldi.
– Postoy, skotina! Qayda?
– Oy, tamır, pişen bazarğa baramın.
– Sen bilmeydi, çto-li, bul park turmaq, Gubernator köşesimen at mingen, tüye mingen, esek mingen kirgizdardıñ jüruine bolmaytının.
– E, qaydan bileyin, bäri Qudaydıñ jeri emes pe?
– Körsetemin men sağan Qudaydıñ jerin!
Qabasaqal üskirik şalıp kep qaldı. Şirkeu jaqtan qılışı salpañdap, sanın soğıp, edireñ murt uryadnik jetip keldi. Attıñ şaujayınan ustap turğan qabasaqaldan istiñ män-jayın surap jatpay-aq, uryadnik naganınıñ qabın sipalay:
– Tüs attan, oñbağan! – dep aqırdı salt attığa.
– Ou, men seniñ qudañ emespin attan tüsetin, asığıs şaruam bar, e bu jermen jüruge bolmasa, basqa jolğa tüseyin, jiber, – dep salt attı şılbırdı qabasaqaldıñ qolınan julqıp qalıp edi, däu neme bosatpadı.
Arı tart, beri tarttan attıñ bası kegjeñ-kegjeñ etip, közi oqşiyä bastadı.
– A, sen äli ökimettiñ ökilin tıñdağıñ kelmeydi! – dep uryadnik nagandı qabınan suırıp aldı. Bir qolımen salt attınıñ şalğayına jarmasıp, julqıp-julqıp qaldı. Salt attı qozğala qoymadı. Qayta qamşısın ıñğaylap ustap:
– Qoya ber! – dep aybat şekti.
Salt attı uryadnikpen älek bolıp jatqanda, qabasaqal bäkimen tartpanı qırqıp jiberdi de uryadnikke:
– Tart! – dep salt attınıñ tu sırtınan er-toqımımen qosa qopara iterip tastadı. Ekeulegen küşke şıday almay, salt attı jerge süyretile quladı. Jerde jatqan «kirgizdi» esin jidırmay ana ekeui bet-auzına qaramay tepkiley bastadı.
– Jüriñder, mınau sumdıq qoy! – dedi sonda Frunze joldastarına. Bir top gimnazisterdiñ jügirip jetkeninen seskengen uryadnik:
– Mırzalar, äri jüriñizder, bul jerde eşqanday qızıq joq, – dep «kirgizdi» tepkileuin qoya turdı.
– Ökimet adamınıñ büytip jabayılıqqa barğanı Uyat emes pe, munıñız qalay? Bosatıñız onı. Mümkin, ol qala tärtibin bilmeytin şığar, qırdan kelğen şığar. Bir jolğa tüsindirip, urmay-soqpay-aq bosatıp jibermeysiz be? – dedi Frunze.
Auzı-bası qanap, ornınan turıp, etegin qaqqıladı. Anaday jerge uşıp tüsken börkin alıp, basına kidi.
– Mırzalar, gimnazist ekenderiñdi körip turmın. Basbuzar kirgizğa ara tüskenderiñ üşin basşılarıñ bastarıñnan sipay qoymas, aulaq jüriñder! – Uryadnik qoqilana qaldı. Salt attı er-toqımın köterip, qabasaqaldıñ qolındağı şılbırdı tartıp edi, qabasaqal:
– Attı bermeymin, ayıp töleysiñ, sonan soñ alasıñ attı, – dedi. Küyip ketken jolauşı er-toqımdı attıñ üstine laqtıra salıp, qamşımen qabasaqaldı bastan ala tartıp kep jiberdi. Qabasaqaldıñ şekesinen qara qan burq ete tüsti.
– Mine, bul sottıñ isi! Endi türmede şirisiñ, ayuan! – dep uryadnik naganın kezendi...
Qazir Rısqulovtıñ aldında otırıp, Frunze osı bir jaydı eske aldı. Biraq ol zorlıq-zombılıq kelmeske ketti ğoy dedi özine-özi. Keñes ökimeti endi onday qiyänatqa jol bermeydi. Munı Rısqulov ta tüsinedi. Biraq psihologiyänı jaña zamanğa birden ıñğaylau oñay emes. Qarğıs atqır eskiniñ elesi Rısqulovtıñ esinen şıqpay turğanı sondıqtan. Munı men, ärine, tüsinemin. Biraq ult mäselesi bul jolmen şeşilmeytinin bul tüsinbese amal ne? Äyteuir, türki tuqımdastar irilenip, küşti bolsa eken degenine köne qoyu qate ğoy. Bul pantyurkizmge tartatın jol ğoy. Oğan ülken tosqauıl kerek.
Rısqulov däl qazir Frunzeniñ sonou alıs Almatını oymen aralap qaytqanın bilgen joq. Biraq qolbasşınıñ kekşil közderin muñ şalğanın bayqadı. Rısqulov tağı biraz qasarıssa, Frunze iligetin siyäqtı körindi.
– Al tüptiñ tübine kelsek, tipti ultqa bölip jatudıñ keregi joq, – dedi Rısqulov ünin jumsartıp. – Bizge birlik, birlik arqılı irilik kerek. Öziñiz bilesiz, küni keşege deyin respublikada kommunister partiyäsı üş uday bolıp keldi: Musbyuro (onı men basqardım), kraykom, şeteldik kommunister sektsiyäsı. Kraykom uytqı bola almadı. Bedeli qalmadı. Köpşilik, tipti Şığıs elderi de Musbyuronı moyındap, tek sonı ğana tanıdı. Al bul keleñsiz jayt ekenin tüsinip, üş tarmaqtı biriktirip, kraykom bedelin köteru jöninde mäseleni birinşi kötergen men bolatınmın. Aqırı solay boldı da. Keşegi V konferentsiyä solay şeşti. Demek birtutas partiyä bar, onı özbektiki dep, qırğızdiki, qazaqtiki dep bölşektemeymiz ğoy.
– Sondıqtan da «türik» degeniñiz tüsiniksiz. Usaq ulttardan bezip, iri ult boluğa umtıluıñız jumbaq. – Frunzeniñ közi qaytadan qatulana bastadı.
– Onı men älginde ğana tüsindirdim ğoy. – Endi Rısqulovtıñ dausı qataya tüsti. – Bükil Şığıs aldında «türik» degenimiz – jarnama. Şığıstı siz sotsializmge mıltıqpen aydap äkele almaysız. Şığıstı sotsializmge, Keñeske qaray ikemdeytin Türkistan, ondağı türki halıqtarı. Eger siz sol türki halıqtarınıñ biriguine jol berip, özge iri halıqtarmen terezesin teñ etseñiz, Şığıs, söz joq, sizge tänti boladı. Tänti boladı da keñeske qaray qol sozadı.
– Ol ras ta şığar. Biraq men «türik» yaki «türki» degen halıqtı Türkistanda bar dep bilmeymin. Men bala kezden qırğızdı, qazaqtı, özbekti bilemin.
– Sol aytıp otırğandarıñızdıñ bäri de Türik deytin ulttıñ jañqaları ekenin tüsingiñiz kelmeytini ökinişti. Tarihtı tüsingiñiz kelmeytini qalay, Frunze joldas? Tarih sizge Kolçak emes qoy tas-talqanın şığarıp jüre beretin.
Frunze külip jiberdi. Közderinen säule şaşırap, janarınıñ aynalasın usaq äjim tuta qaldı. Ornınan turıp kelip, Rısqulovtıñ iığına qolın saldı.
– Al biraq, Turar Rısquloviç, sizdiñ Näzir Törequlov tuısqanıñız özbek, qazaq, qırğız, türikmen, täjikti osı däl bügin jeke-jeke respublika etip, şekaraların böludi talap etedi. Buğan qalay qaraysız?
– Küdikpen qaraymın. Näzirler bir kündik urannıñ adamdarı. Tız etpe jüyrikter. Siz aytıp otırğan Näzir 1917 jıldıñ küzi men 1918 jıldıñ basında Orınborda «Qazaq» gazetiniñ redaktsiyäsında istedi. «Qazaq» gazeti «Alaşorda» partiyäsınıñ tiline aynalğan. Sonda Näzir bükil Qazaqstandağı qazaqtarğa «Tüsi birge Türkistanğa qosılayıq» dep uran tastağandardıñ qatarında edi. Endi kelip, däl qazir Türkistandı bölşektep, jeke-jeke respublikalar boluın talap etedi. Bir kündik uran degen osı... Mäseleniñ törkini äride-e-e jatır... Jarar, Mihail Vasileviç, siz meni, men sizdi ilandıra almadıq. Biraq men öz pikirimde qalamın. Al siz qalasañız, tağı da konferentsiyä şaqırtayıq. Köpşilik şeşsin. Köpşilik mağan:
– Rısqulov, seniki qate! – dese, men köndim.
– E, joq! On künde bir konferentsiyä şaqırıp otıruğa jağday kötermeydi. Goloşekin durıs istegen: sizben kelisuin kelisken de aqırğı şeşimdi, yağni sizdiñ usınısıñızdıñ bekitiluin RK(b)P Ortalıq Komitetiniñ, VTsİK-ten kütken. Sonı biz de küteyik. Ortalıq ne der eken...
– Kütsek – küteyik! Eñ durısı: Leninmen közbe-köz otırıp şeşken abzal. Lenin ne aytsa, soğan toqtau kerek. Al endi, Mihail Vasileviç, türki halıqtarınıñ önerin tamaşalañız. Osındağı studentter kontsert berip, tüsken qarjını aş halıqtı asırauğa bermekşi. Jüriñiz, Mihail Vasileviç...
* * *
Naurız äli şığa qoymay, säuir äli tua qoymay tursa da, Taşkent köktem quşağında edi. Şımğan tauınan keşke qaray salqın samal lekildep, kündizgi qapırıqtı sıpırıp-siırıp alıp ketip, tınıs keñeygen kez. Terek, qayındardıñ sırğaları salbırap, mäjnün taldar iilip, aşañ jasıl japırağı zümirettey jaynap, bir quanış, bir muñnıñ arasında ün-tünsiz terbeledi. Gubernator parkindegi zau şınarlar ara-tura böten daraqtardıñ arasınan butaqtarın ötkizip jiberip, bükil parkti, tipti külli aspandı qausırğısı kelgendey, qulaşın keñge jayıp, alıptığın tanıtıp tur.
Park törindegi aşıq estrada jaqtan kerney dausı tımıq keşti jañğırıqtırıp, qala halqın mazasız halge saldı. «Äldekim üylendi me? Köpten beri üzilip qalğan kerney üni qayta şıqtı ğoy», – dep köşe-köşemen jurt ağılıp, Gubernator bağına jetkenşe asıqqan.
Aşı kerney üninen parktiñ ağaştarına qonaqtap üyrengen uzaq-qarğalar da mazasızdandı. Par-par etip, üdere köterilip, iñir qarañğılığında qayda bararın bilmey ulap-şulap, uda şu boldı.
Park qaqpasınıñ aldında Rısqulov pen Frunzeni sarğıştau tolqın şaşı mañdayına tüsken, aşañ jüzdi, ädemi jigit kütip aldı.
– Ğani Muratbaev – Türkistan komsomolınıñ jetekşisi, – dep tanıstırdı Rısqulov jigitti Frunzege. – Bügingi keşti uyımdastırıp jürgen osı Ğani.
Örim jigit jalt etip qarap, Frunzeniñ qolın aldı.
– Jüriñizder, – dep Muratbaev ataların estrada jaqqa bastap jürdi. – Käne, jol beriñizder!
Muratbaevtıñ eskertuimen qaq jarılıp, jol aşqan halıq Rısqulov pen Frunzeni biri tanıp, biri tanımadı. Sıbır-sıbır köbeydi.
– Rısqulov! Rısqulov!
– Käne, käne!
– Qasındağı kim?
– Ol ataqtı batır Frunze.
– Frunze? Ras pa?
Bular estrada aldına jetkenşe şıjanday adam Rısqulov pen Frunzeniñ kelgeninen bäri habardar bolıp, körgisi kelip, moyındarın sozıp, alğa kimelep, birin-biri taptap kete jazdap, maza kete bastadı. Äldekim:
– Jasasın Frunze!
– Jasasın Rısqulov! – dep ayqay saldı.
Ayqay-şu, uran köbeydi.
Frunze säl qısılıñqırap:
– Qaydan bilip qoydı? Älde bizdiñ keletinimizdi küni burın habarlap pa edi? – dedi.
– Jaqsınıñ atı elge özinen burın jetedi. Halıq arnayı habarsız-aq tanıp, qurmettep tur ğoy, – dedi Rısqulov. Ile Muratbaevqa qarap:
– Bastañdar, – dedi.
Muratbaev bastırmalı estradağa tez köterilip, äli de urandap turğan halıqqa qolın sozdı. Ayqay-şu basıla qoymadı. Muratbaev dauıstap:
– Memleketimizdiñ asa körnekti qayratkerleri Frunze men Rısqulov joldastarğa jalındı sälem! – dedi.
– Sälem! Sälem! – degen ün Taşkentti dür silkindirip ötti.
Orındıq jetkenderi otırıp, jetpegenderi iintiresip türegep tur.
– Sizderdiñ aldarıñızğa qazir Türkistannıñ önerli student jastarı şığadı, – dedi Muratbaev. – Sonımen qatar, Türkistanda gastrolde jürgen tuısqan Qazan tatarlarınıñ «Säyär» ansambliniñ önerin tamaşalaysızdar. Bul internatsionaldıq kontsertten tüsken qarjı aştıqqa uşırağan halıqqa kömekke beriledi...
Birinşi bolıp özbekter biledi. Jigiti men qızı. Jigiti ala taqiyä, belin küldärimen buğan biqasap şapan, qızı sarı ala atlas köylek, tilersegine jetkenşe qızıl ala atlas ştan kigen. Dağaraşı muzıkanı tañqıldata bergende-aq qız ben jigit mıñ buralıp, lıpılday jönelgen.
Rısqulov Frunzege sıbırlap:
– Qız bolıp bilep jürgenge zer salıñız, – dedi.
Frunze qadala qarap, otırıp-otırıp:
– Nesi bar, öte ädemi, biyäzı bileydi, – dedi.
– Qız bolıp bilep jürgen jigit qoy.
– Ä, solay ma? Aytpasañız, oyıma da kelmes edi. Oy, qu-ay, aumaydı ğoy qızdan!
– Estradağa nağız özbek qızı şıqsa, jaqsı-aq bolar edi. Biraq äzirşe qiın. Paranjağa qarsı küres jürgizip jatırmız. Din, eski ädet pärmeni äli küşti.
Kelesi top täjik biin biledi.
– Siz türki tuqımğa jatqızbaytın täjikter osılar. Älgi özbekter biinen ne ayırmaşılığı bar?
Frunze ündegen joq. Tek bi bitkende qolın qattı soqtı.
Jünin közine tüsire señseñ börik kigen türikmender de bige bastı. Tek appaq ayır qalpaqtı qırğız jigiti quyqıljıtıp qomuz tarttı.
– Mine, bul meniñ nağız jerlesim, – dep Frunze qomdanıp qoydı. Qomuzşı jigit jurtqa qarap, tağzım etip, iilgende Frunze qolın burınğıdan da qattıraq soqtı.
Qırğız ketken soñ şımıldıq jabılıp qalıp, sälden soñ qayta şıldı. Sahnada molağa uqsas tömpeşik payda bolıptı. Jurt «munısı nesi?» – dep tüsine almay, añ-tañ bolıp turğanda, estradanıñ arğı betinen añırağan aşı da zor dauıs kerneyden de qattı estilip, aqboz attı bireu sahnağa şauıp şıqtı.
Halıq gu etti. Asau aqboz ürke jazdap, tirsekteri dir-dir etip, auızdıqpen alısıp, şır aynala bergende, sahna qaptalınan eki jigit jügirip şığıp, attı tizgininen, şılbırınan ala berdi. Al añırağan salt attı er üstininen aunay tüsip, sahna ortasındağı tilsiz tömpeşikti quşaqtap qulap, tuñğiıq tereñ, jürek julqır qudiretti änge bastı.
O, Zäureş, seniñ üşin elden keldim,
Bayağı öziñ körgen jerden keldim.
Sen nege men kelgende tebirenbeysiñ?
İiskep bir süyeyin-au degen edim... ay...
Rısqulov Frunzege tüsindirmek bolıp, än mazmunın orısşalay bastap edi, Frunze:
– Bilemin, bilemin, tüsinemin, – dedi. Rısqulovqa Frunzeniñ dausı dirildegendey bolıp estildi.
Ne kerek almas qılış qın bolmasa,
Ötirik nege kerek şın bolmasa.
Sen qalğan otız uldan ediñ Zäureş,
Basıñdı bir köterşi-ay tım bolmasa...
Tilersekten qan keşip, ölimniñ neşe türin körgen ulı qolbasşı galife qaltasınan oramal alıp, murtın sipağan bolıp, bildirtpegensip, közin sürtti.
Rısqulov oyladı: «Meniñ jinalısta, aytısta qızılkeñirdek bolıp, jüz ret söylegenimnen, mına jürek jegen bir-aq än äldeqayda qudiretti-au».
Şeksiz, şetsiz ün Taşkent aspanınıñ astın titirentip, demi tausılmastay, äri eljirep, äri eñirep, är jürekti tilimdep turıp aldı.
– Oy, bauır-em! – dep äldekim qalıñnıñ işinen ışqına ayqaylap jiberdi. Bükil halıq işinen tınıp, tığılıp-tığılıp, ünsiz jılap turdı.
Älden uaqıtta barıp, änşi bauırın köterip, ornınan turıp, halıqqa qarap täjim etti. Sañq-sañq etip söylep ketti:
– Men osı «Zäureşti» aştıqtan, obadan, süzekten qırılğan bauırlar ruhına bağıştadım. Endi bizge aştıq, oba, süzek siyäqtı tajaldar jolamaydı. Öytkeni Keñes ökimeti halıqtı qorğaytın boladı. Endigi jerde men sizderge tek quanış änin, ğaşıqtar änin ğana aytatın bolamın.
Jap-jas jigittiñ tula boyınan şoq şaşırap turğanday edi. Jaña ğana düyim jurttı jılatıp alıp, endi birte-birte sol beybaqtıñ jüzin jadırattı.
Auıldan men şıqtım, kün de battı
Bozjorğa at, jamandatqır, işin tarttı.
Boların bir sumdıqtıñ bilip edim,
Auılı qalqataydıñ qaşıqtaptı...
Ala şapandar, biqasap şapandar, sırmalı qara şapandar, türikmen señseñ börikter, ala taqiyälar, ayır aq qalpaqtar, döñgelek buyra börikter, aq sälde, kök säldeliler japırıla qol soqtı. Kirprostıñ şäkirti Qurmanbek Jandarbekovtiñ «Zäureş» pen «Bozjorğa atınan» soñ söz «Säyärğa» berildi.
«Säyär» ansambliniñ jetekşisi İsmağul Rämi döñgelek qara taqiyä kiip şığıp, köpşilikke tağzım etip, tatar ärtisterin tanıstırdı: Gülsim Bolgarskaya, Ğabdelbäri Fayzullin-Bolgarskiy, Märfuğa Murtazina, Valiulla Murtazin, Korim Tinçurin, Ğabdolla Kamal, Ğabdolla Karim, Sara Baykina, Zäki Bayazitov, Ğabdrahman Manguşev.
– Şoqınğan tatarlar ma? Bolgarskiyi qalay? – dep sıbırladı Frunze.
– Joq, Mihail Vasileviç, bular da öz tarihın umıtpaudı oylaydı. Bolgar, yağni Bulğar memleketi bolğan bayağıda. Edil boyın jaylağan. Sonı meñzep turğan familiyä ğoy, – dedi Rısqulov. – Iri boludı kim añsamaydı? Bulğar – kezinde kemel memleket bolğan.
«Osı bir detaldiñ özimen de öz ideyäsın şegelep jatır. Ne degen bas?» – dedi işinen Frunze.
Bul arada «Säyär» Taşkent tünin än men bige böledi. «Ğaliyä-banu», «Sağınu»,«Sarman», «Täftilyau», «Ömirzaya», «Güljamal», «Märfuğa» birinen biri öterdey, özekti örtep, jandı jalınğa orap, dünieniñ uayımın umıttırıp, arman älemine, süyispenşilik, mahabbat eline şaqıradı. İintiresken, özge ömirdi umıtıp, tek sahnağa moyın sozğan jüzdegen jan tatar öner şeberlerin şetinen qayta-qayta şaqırıp, osı bir tätti kezeñ tausılıp qalmasa eken dep üzdigip, meymandardı jibermeuge tırıstı.
Biraq läzzattıñ da şegi bar, äri dese sirek te kelte kezdesetin baqıttı şaq qojırar şaq ta tudı. İsmağul Rämi şığıp, Türkistan, Taşkent halqına raqmet ayttı. «Säyär» tügel qosılıp, «Salağış» änine salıp, halıqpen qoştastı:
«Salağış, Salağış!
Min kitäm jıraqlarğa,
Bağırem, huş! Bağırem, huş!»
– Tüsinikti me? – dedi Rısqulov Frunzege.
– Tüsinikti. Özimizdiñ «hoş» qoy. Tek «bağırem» ne?
– Bauırım, yağni tuısqanım, bir tuısqanım, qarındasım, qardaşım, emşektesim...
Frunze: «Tağı da öz ideyäsın şegeledi», – dedi işinen.
Kontsert bitip, Rısqulov pen Frunze qoştasarda, Frunze:
– Aytıñızşı, Turar Rısquloviç, qazaqtardıñ köp qırılğanı ras pa? – dedi.
– Ras, Mihail Vasileviç, otırıqşı el öytip-büytip jer sauadı, sauda-sattıqpen aynalısadı. Al mal baqqan qazaq eki jıl qatarınan soqqan aşarşılıq soğısınan sansırap ketti. Bir ğana Perovsk uezinde Gerjot millionğa juıq qazaqtı qırdı.
Frunze Rısqulovqa köñil aytqanday, ünsiz ğana qos qoldap iığınan quşaqtap, tez burıldı da qayta-qayta jötkirinip kete bardı. Soñınan qarauıl soldat qarañdaydı.
* * *
Frunze jaña ğana körip-tıñdağan kontserttiñ äserinen äli ayığa almay kelip, üstel basına otırdı. Qolına qalamuş alıp, şını däuittegi siyäğa bir batırıp, neden bastarın oylap, aq qağazğa tesile qaradı. Aq qağazğa tesile berseñ, ne jazarıñdı sol sıbırlap aytatın siyäqtı. Qalamuş äueli kibirtiktep barıp, kösilip jüre berdi.
«Qımbattı Vladimir İliç! – dep bastadı Frunze Leninge arnağan osı hatın. – Oraldan Taşkentke kelgenime de birşama uaqıt bolıp qalıptı. Menen burın munda Türkkomissiyänıñ basqa müşeleri kelgenin öziñiz bilesiz. Eliava, Rudzutak, Kuybışev, Goloşekin joldastar edäuir jumıs atqarıp ülgeripti. Turkistandağı jağday kürdeli de ärqilı. Ağılşındardıñ timiski äreketi, basmaşılardıñ ozbırlığı, Jetisudağı kulaktar men aqtardıñ soyqanı Türkistandağı tirşilikti qiındatıp tur. Biraq biz bul qiındıqtı köp keşikpey jeñip şığatınımızğa senimim mol.
Budan göri kürdelirek qiındıq – Türkistandağı musılman qauımınan şıqqan kommunist basşılarmen til tabısu. Bul rette biz tığırıqqa tirelip turmız...
Mundağı, Türkistandağı, musılman kommunisteriniñ işinen ekeuin ayrıqşa atauğa boladı. Birinşisi – özbekterden Tursınhodjaev, ekinşisi – qazaqtardan Rısqulov. Rısqulov aqıldılığımen qosa, asa iri de bay minezdiñ adamı. Munda Rısqulov jäne onıñ tobı öte belgili. Basqalardıñ bärinen de Rısqulov erekşe aqıldı. Onıñ tobında isker adam köp. Rısqulov halıqqa äbden tanımal, al bulay dep Atabaev pen Törequlov jöninde aytuğa bolmas edi.
Turar Rısqulov – partiyä qayratkerleriniñ işinde asa üzdikteriniñ biri. Türkistanda Keñes ökimeti men kommunistik partiyänıñ damu tarihındağı tutas bir däuir Rısqulovtıñ esimimen tikeley baylanıstı. Rısqulov joldastıñ esimi – töñiregine partiyä qızmetkerleriniñ belgili böligi toptasqan jalau, tu siyäqtı. Qajımas qayrat-jigeri, asa iri uyımdastıruşılıq darını bar, printsipterine meylinşe berik, birbetkey Rısqulov halıq arasında mol bedelge ie bolıp, atı añızğa aynaldı. Marksizmdi täp-täuir meñgergen, bilimdi deseñ bilimdi, şeşen deseñ şeşen.
Söyte tura, ulttıq motivterge işi bura beredi. Mine, mağan qolıma qalam aldırıp, Sizge hat jazdırıp otırğan da osı jağday. Tayauda bolıp ötken Türkistan Kommunistik partiyäsınıñ besinşi konferentsiyäsında (ol kezde men Türkistanğa äli kelmegen edim) Rısqulov bizdiñ isimizge ziyändı usınıs jasap, ol usınısın konferentsiyä arqılı ötkizip jibergen.
Eñ qiını – Rısqulovtıñ sol qauipti usınısın konferentsiyä tügelge juıq qoldap, quattağan. Tipti bizdiñ Türkkomissiyänıñ müşeleri de, Rudzutaktan basqası, Rısqulovtıñ jeteginde ketken. Eger bizdiñ revolyutsiyä ot-jalınında şınıqqan asa belgili qayratkerlerimiz Eliava, Kuybışev, Goloşekin joldastar Rısqulovtıñ aytqanına bas şulği bergen bolsa, onda Rısqulovtıñ qanday pärmendi, sesti, logikası temirdey berik, betqaratpas qayratker ekenin öziñiz de tüsine beresiz.
Al onıñ «usınısı» degenniñ mänine keletin bolsaq, osınday däti berik, aqıldı adamnıñ, iştey adal kommunist basşınıñ köpe-körneu qatesine qınjılmasqa bolmaydı. Ol Türkistan ornına «Türik keñestik partiyäsı», «Türik keñestik respublikası» degendi şığarıp, ultşıldıq, bälkim, tipti pantüriktik jolğa tüsip otır. Rısqulovtıñ imanday senimine qarağanda, özbek, qazaq, qırğız, türikmen t. b. türki tuqımdas halıqtardıñ bäri bir-aq ult, yağni türik... Munıñ ar jağı nege aparıp soğarın öziñiz bilesiz. Men Rısqulovtıñ bul qatesin betine aytıp, tüsindirgen boldım. Biraq ol ilikpedi. Onı sözben jeñu qiınnıñ qiını. Endi mine, bizben kelispegen soñ, Mäskeuge attanıp, Sizben jüzdesip, öz ideyäların sarabıñızğa salmaqşı. Endigi mäsele öziñizge baylanıstı, Vladimir İliç!
Kommunistik sälemmen Frunze».
* * *
Perronğa Rısqulov, Nizam Hodjaev aldımen şıqtı. Olardı şığarıp saluğa Sağdulla Tursınhodjaev, Sanjar Asfandiyärov, Fayzolla Hodjaev, Äkmäl İkramov, Qabılbek Sarımoldaev kelgen eken. Rısqulov perronğa şıqqan soñ, şığarıp sala keluşilerdiñ arasınan Näzir Törequlovtı, Sultekeñdi – Sultanbek Hodjanovtı izdep edi, olar körinbedi.
Bulardıñ soñın ala Mäskeuge jüretinderdiñ ekinşi tobı kelip jetti. Olar Eliava men Rudzutak edi. Attandırıp saluğa Frunze, Kuybışev, Goloşekin kelipti.
– Demek, jüretin boldıñızdar ğoy, – dedi Frunze Rısqulovtıñ qolın alıp turıp.
– Solay boldı.
– Menimşe, Eliava, Rudzutak bäriñiz bir vagonda bolğandarıñız durıs edi-au.
– Özi de solay. Eger olar qalasa, bir vagondamız, – dedi Rısqulov.
– Bäse, özim de solay senip edim, – dep Frunze Rısqulov pen Rudzutaktı qosa quşaqtap turdı.– Ekeuiñiz – eki polyus siyäqtı bolıp turğandarıñızben aralarıñızdı ajıratpas arqau barına senemin.
Rısqulov Frunzeni zeyinmen tıñday tursa da, közi basqa bir jaqqa qadalğanday boldı. Azdan soñ:
– Keşiriñiz, – dep Frunzeniñ quşağınan sıtılıp şığıp, perronnıñ şetine qaray kete bardı. Perronnıñ taqtay tösegen edeni biter jerden ärirek, qarağay bağanağa baylaulı er-toqımdı, äbzeldi bir sulu at tur eken, Rısqulov soğan jaqındap barıp, jügenin ustay bergende, at basın kegjeñ etkizip, tıpırşi berdi. Rısqulov attıñ moynın şapattap, jalınan sipağan soñ, januar tınşığanday boldı. Rısqulov onıñ jünin qasılap, tumsığınan sipaladı. Attıñ moynı salbırap, közin jumdı. Tumsığın Rısqulovtıñ omırauına üykegendey boldı. Sol kezde Rısqulov attıñ moynına betin basıp, melşiip turdı da qaldı.
Perrondağılar añ-tañ. Poyız jüretin uaqıt boldı. Rısqulov attıñ moynınan betin ajıratar emes.
– Mine, nağız kirgiz, bular attıñ üstinde tuğan ğoy, – dep ırjidı Goloşekin. – Ras aytam, bir jerde oqığanım bar.
– Sizdiñ oqığanıñız bar, al meniñ körgenim bar, – dep Frunze jaqtırmay qaldı. – Birinşiden, Filipp İsaeviç, kirgiz emes, qazaq. Ekinşiden, osı qazaq, men bilsem, bul attı tanıp tur. Äkesi turalı mağan aytqan bir äñgimesinde Turar surettegen at osınday sulu, süliktey mal bolatın. Bul, sirä, sonı tanıdı.
– O-o, – dep Goloşekin esesin qaytarmaq boldı, – Rısqulovtıñ äkesiniñ zamanındağı jüyrik at äli tiri dep oylaysız ba? Siz de qızıq ekensiz, Mihail Vasileviç.
– Goloşekin joldas, – dedi Frunze resmi maqamğa tüsip. – Nağız ereuil, qazanattar tuqımsız ketpeydi. Turar Rısquldıñ balası ekeni ras bolsa, sol Rısqul mingen tulpar attıñ tuqımı nege bolmauğa tiis?
Osı kezde vokzaldıñ restoranınan qundız börik, şibarqıt kamzol, şoqayma kök etik kigen bir qazaq qonışın qamşılay şığıp, öziniñ atına jabısıp turğan böten adamdı körip:
– Äy, bul qaysıñ? – dep alğa teñsele basıp umtılğan. Qamşısın sığımdap ustay umtılğan. Jaqındap barıp, älgi adamnıñ urı emes ekenine közi jetkendey bolğan soñ:
– Sağan ne kerek? – degen.
Rısqulov attıñ iesine qarap turıp:
– Aytıñızşı, bul attıñ tegin bilesiz be? – dedi.
Masañ adam oylanıp qaldı.
– Bilmeymin, äyteuir Äulieatadan ba, Merkeden be, joq-joq, Almatıdan, iä, iä, Almatıdan. Nağaşılarımızdan qalap äkelgen. Äy, onı nege suradıñ? Mal urlatıp pa ediñ?
– İä, – dedi Rısqulov bir kürsinip. – Bayağıda Qızıl Jebe degen keremet at bolğan. Sol ma dep qaldım. Bälkim, sonıñ tuqımı şığar, kim biledi?
– Joldas Rısqulov! Joldas Rısqulov! Poyız, poyız! – dep ayqayladı perrondağılar.
Masañ qazaq «Rısqulov, Rısqulov» degendi estip:
– Oybay, bauırım, sen şınnan Turarsıñ ba? – dedi.
– İä, men Turarmın. Äkem Rısquldıñ tulparı Qızıl Jebe edi. Qoş-sau bol.
Masañ qazaq auzı añqayıp turıp-turıp, bir uaqıt Rısqulovtıñ soñınan bir sürinip, bir qabınıp tura jügirdi.
– Toqta, Turar! Mine ket Qızıl Jebeñdi, mine ket, bauırım.
Bul kezde Rısqulov kök vagonnıñ üzeñgisine ayağın sala bergen. Artına burılıp, älgi qazaqqa:
– Qay auıldansıñ? – dep ayqayladı.
Parovoz ökirip-ökirip jiberdi.
Älginiñ ne aytqanın Rısqulov esite almadı...
Poyız Taşkentten sıtılıp, qazaqtıñ keñ dalasına şığıp, kösilip ala jönelgende, tereze aldında turğan Rısqulovtıñ janına Eliava keldi.
– Turar Rısquloviç, siz burın bul jolmen jolauşı jürip pe ediñiz?
Rısqulov basqa dünieden oralğanday, Eliavanıñ betine bağdarlañqıray qarap:
– İä, jürdim. Alğaş 1915 jılı osı jolmen Samarağa bardım. Oqu izdep... Sondağı auılşaruaşılıq institutına tüspekşi edim.
– Tüstiñiz be?
– Joq. Emtihannıñ bärin üzdik tapsırdım. Pişpek orman tehnikumın bitirgenim turalı attestat ta kileñ üzdik bağa edi. İnstitutqa qabıldanu jöninde buyrıq beruge kelgende, rektor meniñ qujatımnıñ şekesine: «Mal baqqan nomad balasına egin şaruaşılığımen aynalısudıñ keregi joq», – dep jazıp jiberipti.
– İä, sodan? – Eliava Rısqulovtı endi tanığanday enteley tüsti.
– Sodan ne boluşı edi, rektorğa közbe-köz jolıqpaqşı bolıp, qabıldauın üş kün küttim – qabıldamadı. Aqırı kabinetinen şığatın kezdi añdıdım. Dälizde aldın orap:
– Men öziñiz aytqan nomad balasımın. Sonou jerdiñ tübinen Samarağa äreñ jetip edim. Oquğa qabıldañız, – dedim.
Rektor altın şınjır baulı közildirigin aq qolğaptı qolımen tüzep kiip, betime üñile qarap turıp:
– Eliñe qayt, jigitim, seniñ halqıñ egin salmaydı, mal bağadı. Malıñdı bağıp jüre ber, – dedi.
– Keşiriñiz, qazir bizdiñ elde de eginşilikpen aynalısadı. Bilmeuşi me ediñiz? Stolıpin reaktsiyäsınan keyin jerge egin salu bizde de jandandı.
– E, jigitim, ondağı egin saluşılar – Reseyden barğandar. Endeşe, solar aynalısa bersin. Sen malıña bar, – dep sıpayı ğana arqamnan qaqtı da, jüre berdi. Jürip bara jatıp, aq qolğabın ekinşi qolımen qağıp-qağıp qoydı. Äñgime sonımen tämäm boldı, Şalva Zubaroviç.
Eliava kürsindi.
– Sonımen keri qaytıp kettiñiz be?
– Qaytayın desem, qaltada soqır tiın joq. Orıs tilinen menen emtihan alğan muğalim, äli atın umıtqan joqpın, Viktor Vasileviç Bolotnikov degen kisi rektordıñ qılığına qattı aşulandı. Söytsem, orıstıñ ulığı orıstardıñ özin de tıñdamaydı eken, Bolotnikov rektorğa sözin ötkize almadı. Aqırı aqılın ayttı:
– Qarjıñ joq bolsa, pristanğa bar da jükşi bol. Jartı ay, bir ayda qarjı jinap, eliñe qayt, – dedi.
Aqmar deytin başqurt jigiti ekeuimiz, o da nomad retinde oquğa qabıldanbağan, pristanğa barıp, Edil kemelerinde jük tüsirip, jük tiep, bir ay şamasında jumıs istep, sodan tüsken tiınğa bilet alıp, Taşkentke äreñ jetkenmin...– Rısqulov sözin aytıp bitirmey:
– Ananı qarañız! – dep dauıstap jiberdi.
– O ne? – Eliava Rısqulov nusqağan dalağa jalt qaradı.
Älgide Taşkent vokzalında jolıqqan qundız börikti qazaq qızıl ayğırdı kösiltip, poyızben jarısıp keledi eken. Qızıldıñ jal-quyrığı tulpardıñ turqımen birdey şanşılıp, üstindegi adam jal quşıp, soñında burq-burq etken şubalañqı şañ qalıp, atqan oqtay zımıraydı. Şabandoz qundız börkin qolına alıp, poyız jaqqa qolın bulğaydı. Jurttıñ u-şuına kupeden Rudzutak ta şığıp, salt attını körip:
– Mınau bağanağı vokzal basındağı adam ğoy, – dedi.
– Äy, raqmet, bauırım, er eken, endi tüsindim, – dep Eliava süysindi. Poyızben jarısqan qazaqtı maşinist te bayqağan eken, ozañdatıp, parovozdan uzaq gudok berdi.
Qurığanda on kilometrdey oqşa zulağan qızıl ayğır birte-birte qalıñqıray berdi. Salt attı qundız börkin ozıp bara jatqan poyızğa sozdı.
– Turar Rısquloviç, siz baqıttısız, – dedi Rudzutak. – Mına qazaq sizdi osınşa jerge deyin şığarıp saldı ğoy.
Rısqulov masattanudıñ ornına birtürli muñayğan sıñay tanıttı:
– Qızıl Jebeden tağı da köz jazdım, Yan Ernestoviç.
– Qızıl Jebe siz öziñiz ğoy. Jañağı qalıp qoyğan tek sizdiñ köleñkeñiz ğana. Türkistannan şığıp, Mäskeuge zaulap bara jatqan Qızıl Jebe – mine, siz... äli biikke atılasız.
– Onı siz ben bizdiñ Lenin aldında kezdesetin sätimiz şeşedi. Biikke atılu, yaki quldilap quzğa qulau – bäri de Lenin aldında belgili boladı.
– Onıñız ras, Turar Rısquloviç, Lenin bizdiñ aytısımızdı ädil anıqtarı haq.
– Joldastar, şay dayın, kupege kireyik, – dep Şalva Eliava Rısqulov pen Rudzutaktı quşağı jetkenşe qapsırıp, dastarqan basına qaray ikemdedi...
(Üşinşi kitaptıñ soñı)