Bügingi künniñ bastı taqırıbı «Arıs apatınıñ» kinälisin izdeu bolıp ketti. «Bası isteytinder» de, «istemeytinder» de sonı jabıla izdep bas qatıruda. Şın mäninde, bastı kinäli «BYURAKRATIYA»! Sovettik jüye küyregende basşılıqtağı bwrınğı kommunisterdiñ basında bwzılmay aman qalğan biregey täsil «byurokratiyalıq basqaru» täsili.
Bwl täsildiñ qısqaşa harakterstikası mınau:
Eñ ülken kösemnen keyingi ülken basqaruşılardıñ ärbiri özinen keyin tağı da üş-tört orınbasar tağayındap aladı, älgi orınbasarlar da özine ekinşi, üşinşi orınbasar tağayındaydı, orınbasardıñ orınbasarları da özine birneşe kömekşi jasap aladı, kömekşilerdiñ özi tağı da qolğanat kömekşilermen özin qorşaydı. Osılayşa byurokratiyalıq berik şeñber payda boladı.
Byurokratiyalıq şeñber işindegiler birine biri tapsırma berumen aynalısıp auız bilikpen kün ötkizedi. Eñ dökeyi bärin jiıp alıp jinalıs jasap, sözben şeşim qabıldap, qağazben qaulı toltıradı. Osılayşa, älgi ülken jiılıs kişi jinalıstarmen tınımsız jalğasıp jaylı keñsede jıljığan kündermen almasqan jemissiz jıldar osılay öte şığadı.
Osındayda, Sovet zamanınan este qalğan köp külkili äñgimeniñ biri eske tüsedi. Audkomnan bir dökey bastıq, asıl twqımdı qoy ösiretin keñşarğa kelip jinalıs aşıptı. Basekeñ eñ bastı jañalıq retinde «biılğı jılı saulıq qoydıñ iş tastauı tolıq joyılatın boldı», depti. Bastıqtıñ auzın bağıp tırs etpey otırğan köpşilik işinen keñşardıñ zoovedi erlik jasap, «Sonday keremet däri şıqtı ma?» degen swraq qoyıptı. Basekeñ, qabağın şıtınıp, baysaldı da senimdi dauıspen, «Qaydağı däri, juıqta audkomnıñ keñeytilgen jinalısında qoydıñ iş tastauın jan-jaqtı talqılap, üzildi-kesildi toqtatılsın degen qatañ qaulı şığarıp tastadıq» degen eken. Dökey bastıqtıñ özi de, bwğan senetin bolu kerek, tek qana jinalısqa qatısıp otırğan bas şopan ğana «qaulını qoy bayqwstar tüsine me?» dep, renjipti.
Byurokratiyalıq jüyedegiler qolma-qol is istemeytindikten bası auırıp, beli talmaytın «jaylı jağdaydı» saqtap twru üşin bir-birimen ünsiz ımıralasqan «auız birlikşil» boladı.
Byurokratiyalıq şeñber işinde eşbir pikir qayşılığı bolmay, qol köterip, bas izep qabıldanıp jatqan qıruar qararlardı ömirde qolma-qol iske asıp jatqanday maldanadı, özderi de solay aldanadı. Qarsı pikir aytqan birli-jarımdar şığa qalsa sındarlı sayasattı qoldamağan «halıq jauı» retinde qudalanadı.
Jäne bir külkili jağday, eñ joğarğı kösem joğarğı basşılıqtı tügel jiıp el tağdırın jan-jaqtı talqılağan kezde, älgi el tanitın ülken bastıqtardı ornınan twrğızıp alıp, aqsatqan jwmısı üşin onı sınap-sögip jatsa da bir auız söz aytpay, sabaq bilmeytin oquşıdan beter bası salbırap twra beredi. Birşama jastağı ülken adamdardıñ bwl ayanıştı hali «byurokratiyalıq tärtiptiñ» bir erekşe körinisi.
Sondıqtan, mwnday byurokratiyalıq jüye sırttay aytılğan sın-sögisti estimeytin miz baqpaytın düley adam siyaqtı ne tömennen joğarı ne joğarıdan tömen söz ötpeytin berik äkimşildik qamalğa aynaladı. (Alayda, mwnday siresken jüyede de jankeşti is atqaratın adal basşılardıñ bolatının joqqa şığaruğa bolmaydı, olardı sanalı köpşilik jaqsı biledi.)
Bwlayşa qalıptasqan byurokratiyalıq top jalpı qoğamnıñ ahualına alañdaudan göri jüyeniñ tärtibine nazar audaradı. Jüyedegiler özderiniñ bas paydası men orıntağın küşeytumen boladı, sol üşin lidr-kösemniñ köñilin tabuğa barın saladı, tömendegi problemalarğa bas qatırmaydı, özderiniñ jeke müddesi üşin qoğamdağı aşı şındıqtı jasıradı.
Ondaylar özderiniñ lauazımın saqtau jolında qızmetin köz aldaumen atqaradı. Osınıñ kesirinen qoğamnıñ är salasında şeşui qiın tığırıqtardı tuğızadı, qoğam müddesi wmtıladı nemese söz jüzinde ğana qaladı.
YAğni, bwnday jüye jaña ğasırdıñ kiimin kigen, orta ğasırlıq piğıldağı artta qalğan jabayı jüye deuge boladı. Sebebi, byurokratiyalıq jüye özine qızmetker tañdağanda käsibi bilimdi, isker, isine adal kadrlar tañdağannan göri, joğarğı lidr-kösemniñ köñiline jaqqan, sonıñ aytqanınan şıqpaytın orındauşılardı mañayına jinaydı. Söytip, älgi lidr-kösem qoğamdı keremet basqarıp otırğanday körinis jasaydı.
Tipti, bwl jüye qoğamdağı ruhaniyattı da jinalıs, jiındarmen «damıtadı». Ädebiette jañalıq jasaudan göri bwrınğı jattandılıqtı nasihattaydı. Än önerinde, bwrın-soñğı qazaq tüsiniginde joq «jwldız» degender şığıp, rasında tünde jıltıraytın, kündiz dım qalmaytın jıltırauıq qoñız sekildiler sahnanı tügel jaulap, halıqtıñ mıñ jıldıq äuen önerin solardıñ swrqay seli basıp qaladı. Beyneleu men müsin önerinde de bir-birinen aumay «kopiyalar» köbeyedi... Mwnı bwrınğı qazaq «Süyrep salğan tazı tülki almas» degendey, qoğamdıq şabıt, äleumettik swranıs bolmay toqırağan elde qanday erkin şığarmaşılıq boluı mümkin!?
Mwnday jüye demokratiya men tehnokratiya üstemdik qwra bastağan älemdik ürdiske sırttay eliktep, is jüzinde bos söz ben jalañ wrandarmen, jayma körmelermen özin aldausıratadı. Sondıqtan bwl jüye, bizdiñ qoğamda ondağan jıldar boyı öktemdik jasağan kezdegi keleñsizdikterden kez-kelgen közqaraqtı qoğam müşesi jüzdegen mısaldardı ayta aldı.
Solardan el esinen wmıtılmay jürgen bir-neşeuin atasaq ta azdıq etpeydi. Mäselen, eki mıñınşı jıldardıñ basında Densaulıq saqtau ministrine vitamin men antibiotikti ayıratın bilimi joq ekonomis tağayındalğandıqtan şetelden baqılausız alınğan vakcinniñ kesirinen şımkenttik säbiler «spidpen» auırıp bükil qoğam dürlikken-di.
Köşi-qon komitetinde şeteldegi qandastarmızdıñ jäy-küyinen habarsız, olardıñ jağdayına janı auırmaytın tek lauazım üşin ğana bireuler basşılıq jasağandıqtan, «köşi-qon kvotasın» köşip kelgender emes, şetelde köşpey otırğandar alğan masqara oqiğalar da bolğan. Mäselen, «posrednik-alyaqtar» men köşi-qonnıñ «ımıralasqan jemenqorları» ükimetten bölingen qarjını bölisip, qara bastarınıñ qamı üşin elimizdiñ demografiyalıq sayasatına kesir keltirgeni äşkerelengeni bar. Jäne, qazaq köşi bastalğalı otız jılğa tayasa da, «Qazaq elim» dep, añsap kelgen qandastarımız byurokratiyalıq qağazbastılıqtan tuındaytın «qwjat jinaudıñ» äuresinen äli künge qwtıla almay, Kök pasporttı alu köktegi qwstı wstaumen teñ bolıp jür...
Bilim ministriniñ «Älppeni» alıp tastauı, til ğalımınan bastap, pedagoktar qostap, el bolıp qanşa aytsa da qwlağına ilmey miı qatpağan büldirşinderge «üş til üyretu» degen äure-sarsañnıñ üzilmey jalğasuı da osı jüyeniñ kesiri...
İşki ister ministrliginiñ qoğam men halıqtı qorğau negizgi mindeti bola twra, «qoğam men halıqtan qorğanatın» äreketke barıp kädimgi şeni bar policeylerdiñ beybit şeruge köşege şıqqan «kempirler» men «kelinşekterdi» policiyanıñ «jedel järdemi» sekildi bolıp ketken mäşinege tört sirağınan köterip tasitın «qızmetke» köşui osı jüyeniñ isi...
Mine, bwl keleñsiz qoğamdıq körinistiñ bäri de osı byurokratiyanıñ «jemisi» dese boladı. Al, byurokratiyanıñ «ülken nätijesi» bolsa, Konstituciya boyınşa kesimdi uaqıtpen saylanatın Prezidenttik basqaru institutın birtindep Avtoritarlıq basqaruğa auıstırıp tınadı. Osınıñ kesirinen Elge qızmet etuge mindetti äkimder jüyesi joğarğı basşılıqqa basıbaylı qızmet körsetuşi jaltaqoy tobırğa aynaladı.
Memlekettiñ wstının wstap twruşı Joğarğı jüyege (Parlament, Senat, Ministr, Komitet t.b.) saylau jolımen emes Avtoritariyanıñ tağayındau jolımen barğan adamdarı eñ soñında öziniñ jaylı jağdayları üşin älgi Avtoritarlıq basqarudı eñ soñında Monarhiyağa aynaldırıp jibergenin özderi de «bilmey qaladı».
Bwl kezde Eñ Joğarğı Basqaru apparatı halıqqa «bwlttan alıs, ğarıştan jaqın» ğalamatqa aynalıp ketedi! (Osındayda, Mwhtar Äuezovtiñ şäkirti marqwm Zeynolda Qabdolov ağamız etnograf şäkirti Bolat Bopay özine qatınaspay ketken kezde telefon soğıp, sırbaz dauıspen «Oypır... o...oy, bizge Bolat Bopaydan bwlt jaqın boldı ğoy!» deyin eskertu äzili eske tüsedi.)
Joğarğı jüyege jetip alğandar jöp-jökim jurnalisterge jauap beruge karerası kötermeytin «keremet adamdar» sekildi kerdeñdey basıp, kreslosında şalqayıp köpşilikti közge ilmeytin takapparlıq dertke şaldığadı, bäzbir özin keremet kösem sanaytındarı halıq degen qara tobırğa alıstan aspa-tök aqıl jaudıratın «saray danışpandarı» sanatına sanaladı.
Biraq, osınday byurokratiyanı sırttan kelgen bireuler emes, biz özimiz jabılıp jasap alıp, endi odan qalay qwtıludıñ jolın taba almay jürgenimizdi bärimiz moyındau kerektigin mına mısaldan bayqauımızğa boladı.
Bükil jağınan bizge öte wqsas el delinetin Malayziyağa osıdan şamamen tört-bes jıl bwrın belgili dintanuşı Mwhitdin Isawlı bastağan jigitter barğan kezdegi aytqan äñgimesin osığan dälel etip ayta ketudiñ orayı kelip twr. Ol jaqqa qazaqstandıq qonaqtar barğan kezde Ramazan ayınan keyingi Oraza ayt meyramı bastalıp jatqan kez bolsa kerek. Elderiniñ saltı boyınşa meyram bir ayğa juıq jalğasatın körinedi. Qaltalı adamdar men äkim-qaralar halıqqa är kün sayın tegin dastarhan jayıp, qwrmet-qızmet körsetedi eken. Bizdiñ qonaqtar özderi jürgen qalanıñ äkimi sonday bir ülken dastarhan jayğanın estidi. Şeteldik retinde oğan resmi rahmet joldau üşin märtebeli äkimdi märtebeli orınnan swrastırmaq boladı. Köz aldarına qara kostyum kiip, galstuk taqqan şırttay äkimdi qolpaştağan top yaki «MAY-dıñ» qorğauındağı biregey twlğa elestep izdestire bastaydı. Söytse, älgi qala äkimi köppen birge tamaqtıñ kezeginde jayşa twrğanın körgen bizdiñ jigitter qattı tañırqasa kerek! Öytkeni, biz öz sanamızda basqaruşılardı solay jasap alıp, solay etip tınğan halıqpız...
Byurokratiyanıñ «eñ joğarğı jetilui» Monarhiya dedik qoy, endi onıñ «kişi jemisteri» el işinde de «damığanın» köre alamız. YAğni, «mini monarhiyalardıñ» tür-türi güldenip şeşek jayadı. Joğarğı Monarhiya «datalı yubilerdi» toylaumen mwrşasız bolıp jatqanda, «mini monarhiyalar» öz-öz dataların belgilep ötkizudiñ bitpeytin äuresimen qayran künderin artqa saladı. Sonıñ bir mısalı, vatsap jelisi arqılı qwrılğan «klastastar, kurstastar, qwdalastar, qwrdastar...» degen aluan at tağınğan gruppalardıñ «tañğı sälem, tüski sälem, keşki sälem, tüngi sälem...» degen sälemderi sän-saltanattı saraylarda dır-duman bas qosularmen wlasıp jatadı.
Bılayşa aytqanda, byurokratiyalıq jüye qoğamdıq basqarudı ğana bwzıp qoymaydı, ruhani jetiludiñ de jolına böget boladı. Qoğam müşeleri öz eline üles qosu, sanalı oylılıqqa jetu, wlağattı wrpaq tärbieleu, el erteñine ärkimniñ alañ boluı sındı ruhani dilgir mäseleni esten şığartıp, dumanşıl äueyilikke ketedi.
Mwnday jüyeniñ jeteginde ketken elde «Demokratiya» yağni halıqtıñ özin-özi basqaruı, özin-özi ruhani jağınan jetildirui, el-otanın qorğau men qoğamın qoldau wmıt bola bastaydı, onıñ ornına ärkim qara basınıñ qamın küytteytin öz qorasınıñ yağni kotejiniñ aulasınan armanı aspaytın bolıp qaladı.
Mwnday ruhani tığırıqqa tirelgen qoğamda joğarğı basqaruşı top ta, tömengi köpşilik te toyşıl tobırğa aynaladı. Al, el sengen twlğaları sıy-siyapat, ataq-dañqtıñ soñında jüredi.
Mwnday elde ruhani, materialdıq damıs keri ketip qoğamdıq, äleumettik katakalizmderdiñ köbeyuimen körinis beredi. Tabiği appatar emes, adamdar jauap beruge tiisti ülken-kişi qoğamdıq apattar orın aladı.
Bwl apattar qoğamdı jaylap alğan «byurokratiyanıñ» qateri ekenin eskertip jatqan qoğamdıq körinis! YAğni, qoğam degen bütin jandı deneniñ sırqat halde ekenin «bası auırıp, közi qarauıtıp sürine bastağanın» körsetetin qwbılıs. Sondayda, el bolıp es jimasa, sonıñ emin tappasa qoğam «tösek tartıp qwlaudıñ» tabaldırığına kelip tireledi.
Mine, osı sebepten «Arıs apatın» tikeley Qoğanıs ministrliginiñ qateligi dep qarau az. Bälkim, Arıstağı osığan deyingi üş jarılısta bir-birine baylanıstı ministrlikterde qanşa jinalıs bolıp, joğarıdan tömenge qanşama tapsırmalar berilgen boluı kümänsiz. Alayda, Qorğanıs ministrligin sol kezderi nağız äskeri joğarğı bilimdi, jan-jaqtı soğıs önerinen sauattı kadr basqarmağan şığar. Äri osınday soğıs qaruın saqtauğa jauaptı departamentterde nağız isker kadrlar bolsa, mwnday qaterli oqiğa şıqpas edi ğoy. Bälkim, bwl mäsele sonday «byurokratiyalıq jinalıstarmen» is bitken sekildi, sonday protokoldarmen bäri jolğa qoyılğanday, biraq is jüzinde eşteñe özgermey jıldar auısıp, qanşama kadr kelip-ketip künder jıljıp aqırı osınday qasiretpen ayaqtalğanı bükil düniege jariya boldı...
Ämirşil, äkimşil, bwyrıqşıl byurokratiyanıñ emi ärine, şınayı demokratiya ekeni belgili.
Şınayı demokratiya degen halıqtı özin-özi basqaru institutına üyretu degen söz. Ärkimdi öz isine jauapker etu degen söz. Onıñ bastau közi ädil saylau arqılı iske asadı, isker, adal kadrlardı basqaru jüyesine saylau arqılı qoyu degen söz.
Joğarğı basqaru jüyesi bolsa, sol halıqtıq basqarudı üylestiruşi ğana. Mwnday elde saylauşı men saylanuşı bir kisidey auızbirlikte boluğa mäjbüri türde tiisti boladı. Eger, bükil eldi qamtığan ülken mäsele bolsa, bükil el saylauşıları men joğarğı basqaruğa saylanuşılar bäri jabıla sol mäseleni şeşuge atsalısadı.
Al, Qazaqstan sekildi aumağı öte ülken elde batısı men şığıs jağınıñ, oñtüstik öñiri men soltüstik ölkesiniñ tabiğatı men tirşilik ahualı öte özgeşe bolğandıqtan onı jergilikti saylauşılar men jergilikti basqaru jüyesi öz-öziniñ özgeşeligine say şeşuge tiisti. Jergilikti basqaru joğarıdan tüsetin bilikti tosıp añırıp otırmaydı, öz öñirinde bolğan mäseleni öz saylauşılarımen aqıldasıp, talqılasıp şeşetin eñ qolaylı basqaru jüyesimen yağni demokratiyalıq jolmen is tındıradı.
Al, mıñdağan jıldıq tarihı bar qazaq degen bayırğı halıq bwğan deyin «dala demokratiyasınıñ» mektebinen ötkendikten, qazaq demokratiyağa dayın emes, deytinder bwrınğı kommunistik ideologiyağa ulanğandardıñ qiğaş pikiri ğana.
Däl bügingi elimizde bolıp jatqan aluan türli pikirdiñ jalğız toğısatın jeri demokratiya, sondıqtan bwrınğı byurokratiya şınayı demokratiyalıq özgeristerdiñ jasalu kerektigin qabıldasa, dau-damaysız ahual qalpına keletinin qazir sanalı qoğam müşeleriniñ bäri de körip otır.
Abay Mauqarawlı
Abai.kz