Mänerlep sırğanaudan olimpiadanıñ qola jüldegeri Denis Tenniñ qaraqşılar qolınan qaytıs boluına baylanıstı ğalamtorda biraz pikirler jazıldı. Onıñ negizgisi - tärtip saqşılarınıñ jwmısı talapqa say emestigi, osığan baylanıstı İşki ister ministri Qalmwqan Qasımov jäne biraz şeneunekterdi märtebeli qızmetterinen alastatu jaylı talaptarmen tüyindeldi. Öziniñ "jeke mülkin qorğauda körsetken erligi üşin" Tenge "Halıq qaharmanı" atağın beru kerek degen de wsınıs boldı. İle şala qılmıstılar wstaldı, olar jwmıssız, künköris üşin avtokölik tonaumen aynalısatın, osıdan bwrın da isti bolğan qandastarımız körinedi.
İşki ister ministrligi qarap jatpadı, iskerligin körsetu üşin jüzdegen policeylerdiñ qatısuımen Almatı, Taraz, Şımkent, Astana qalalarınıñ avtobölşek satatın bazarların şwğıl tekserip, biznes ökilderin biraz dürliktirdi. Osığan baylanıstı bizdiñ sanamızda "Olar bwrın ne bitirgen?", "Wrılardıñ qolınan qarapayım adam qaytıs bolsa mwnday dürligu bolar ma edi?" degen sekildi sansız swraqtar döñbekşip jattı.
Egemendik alğan 27 jıl aralığında qol jetken tabıstarımız az emes. Esildiñ sol jağalauında Astana boy köterdi, jıl sayın halıqaralıq deñgeyde neşe türli şaralar ötkizemiz. Almatıda iri sport keşenderi salınıp qısqı Aziadanı, TMD elderiniñ işinde birinşi bolıp Astanada EKSPO-nı ötkizdik. Qanşama sauda orındarı, twrğın jäne qonaqüyler boy köterdi, köşeler tolğan şetel avtokölikteri, erteli-keş keptelisten jüre almaysız. Osığan qarap halıqtıñ jağdayı jaqsı, twrmıs deñgeyi joğarı dep oylauğa boladı. Biraq şıntuaytqa keletin bolsaq, twraqtı jwmısı men baspanası joq qanşama jastar otbasın qwra almay Astana men Almatı jäne basqa iri qalalardıñ bazarlarında sandalıp jür. Atalğan qalalarda salınıp jatqan zäulim twrğın üylerdi satıp aluğa olardıñ mümkindigi joq, bir-eki bölmeli päterdiñ qwnı 50-60 mıñ AQŞ dollarına jetedi. Resmi derekter boyınşa jwmıssızdar sanı 4,9 payızdı qwraydı eken, 500 mıñ adamğa juıq, şınayı körsetkiş bwdan älde qayda joğarı boluı mümkin, oğan özin-özi jwmıspen qamtıp otırğan eki millionnan asatın twrğındardı qosıñız. «Halqımızdıñ 40 payızğa juığı auılda twradı» - degen resmi derekke de senu qiın. Sebebi wjımşarlar men keñşarlar jekeşelendirilip, taratılğannan keyin auılda mektep pen auruhana siyaqtı byudjettik mekemeler bolmasa, isteytin jwmıs qalmadı. Twrğındardıñ, äsirese jastardıñ köpşiligi qalağa ağıldı. Egemendikke qol jetken alğaşqı jıldarı olardıñ jağdayı da mäz emes edi, iri öndiris orındarı jabılıp, jwmıssızdıq beleñ alğan. Kün köris üşin halıqtıñ köpşiligi sauda- sattıqpen aynalısıp, ala sömke köterip, Qıtaydıñ arzan tauarların tasıdı.
Almatı qalası men töñiregine nazar audarsañız, batısta Wzınağaş, şığısta Esik, teriskeyde Qapşağayğa deyin qaptağan sauda orındarı, azıq- tülik bolmasa, satılıp jatqan tauarlardıñ köpşiligi Qıtay men Türkiya, Resey, Özbekstan men Qırğızstan siyaqtı elderden äkelingen. Sonşama egistik jer men mal jayılımdarı bola twra Belorus' pen Qırğızstannan süt pen may önimderin tasımaldaymız. Elbasınıñ üstimizdegi jılı AQŞ-qa saparı kezinde 2,7 mlrd dollarğa azıq-tülik önimderi men qızmetter körsetu jöninde kelisimge qol qoyılıptı. Demek, biz elimizdiñ emes, şetel ekonomikasın köterip jatırmız, mwnay men metall jäne basqa şikizattardı satudan tüsken tabısımız halıqtıñ igiligi men twrmıs jağdayın jaqsartuğa emes, bilik basındağı jäne aynalasındağı at töbelindey adamdar qızığın körip otır. Mäselen, elimizdiñ ekonomikası twralağan 2017 jılı Forbes tizimine engen keybir baylarımızdıñ tabısı eki ese artıptı. Soñğı jıldarı jan basına şaqqandağı jıldıq tabıs eki esedey qwldırap 5 mıñ AQŞ dollarınan aspaydı, osıdan on jılday bwrınğa körsetkişten eki esege juıq tömen, bizdi Resey men Özbekstan basıp ozdı. AQŞ pen Kanada jäne köptegen Batıs Europa elderinde bwl körsetkiş 100 mıñ dollardı qwraydı eken, bir milliardtan asa halqı bar şığıstağı körşimiz Qıtayda 25 mıñnan asadı.
Ökinişke oray biz ruhani jañğırıp emes, qwldırap bara jatqan siyaqtımız. Twraqtı jwmısı men baspanası bolmağandıqtan qanşama jastar otbasın qwra almay jür, qwrğandardıñ işinde 30 payızğa juığı ajırasuda. Wlı Otan Soğısı jıldarı Kavkazdan eriksiz köşirilgen şeşender men bolgarlar, türikter men azerbayjandarğa, Qiır şığıstan jer audarılğan käristerge pana bolğan halqımız qazir qatıgezdenip ketkendey. Beysen Qwranbek jürgizetin «Qaraket» bağdarlamasınan neşe türli jan türşigerlik jağdaylardı estip köresiz. Tapqan 3-4 balasın tastap, künköris qamı nemese jeñiltektikpen qañğıp ketken kelinşekter. Jetim balalar üylerindegi säbiler men jasöspirimderdiñ köpşiligi özimizdiñ qaragözder, birazı egemendik jıldarı şetelderge satılıp ketti. Jaña tuğan näresteni saudalağan, därethanağa nemese qoqısqa tastağan, jürip bara jatqan avtokölik terezesinen laqtırğan da özimizdiñ qandastarımız. Ğalamtorda jariyalanğan derekterge qarağanda kämeletke tolmağan üş mıñnan asa qızdar eki qabat bolıptı, onıñ jartısına juığı bwrınğı Oñtüstik Qazaqstan oblısınan körinedi.
Sot pen qwqıq qorğau mekemeleri jäne halıqqa qızmet körsetu ortalıqtarı qızmetkerleriniñ salğırttığınan japa şegip jürgen adamdar qanşa ma? Jaqında «Abai.kz» portalında elimizge tanımal änşi Qajımwrat Şeşenqwl 5 jıldan beri öziniñ tiri ekenin däleldey almay jürgenin jazdı, qaytıs bolğan inisiniñ ornına tizimnen şığıp qalğan. Bwl orın alğan bir ğana keleñsizdik emes. Bastauış sınıpta oqitın nemeresiniñ zorlanuı jaylı äjesiniñ arızı boyınşa Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ qwqıq qorğau mekemeleri eşqanday şara qoldanbağan, qılmıskerler jergilikti şeneunekterdiñ balaları bolğan. Jaqında osınday aqparat taradı. Türkistan oblısınıñ Abay auılında 22 jastağı jigit özin eki er adamnıñ qalay zorlağanı jaylı jazıptı, arızı boyınşa şara qoldanılmağan.
Egemen elimizdiñ qoğamında orın alıp otırğan osınday köñil könşitpeytin, tipten jan türşiktiretin teris qwbılıstardıñ bastı sebebi jwmıssızdıq, bolaşaqqa degen senimniñ bolmauı, ru men jüzge bölinu, bilik pen qwqıq qorğau organdarı men tärtip saqşıların jaylağan paraqorlıq pen jemqorlıq. Jwmıssızdıqtıñ saldarınan jastar kün körudiñ qamımen neşe türli qılmıstarğa baruda. Mäselen, Almatı qalası boyınşa ötken jılı irili wsaqtı 30 mıñnan asa qılmıs tirkelgen, olardıñ tek 40 payızı ğana anıqtalıptı. Ökinişke oray minbelerden aytılğan ädemi sözder, ükimettik basılımdar men telearnalardan beriletin aqparattar men naqtı isterdiñ arasında ülken alşaqtıq bayqaladı.
Mäselen, bir jıldan asa uaqıt "zeynetaqı köteriledi, ol naqtı eñbek ötiline baylanıstı qayta esepteledi" dep jar salındı. Men ğılım doktorımın, professor atağım bar, zeynetke 2005 jılı 40 jıldıq jwmıs ötilimen şıqqan edim, 39 jıl bir mekemede istedim. Soñğı üş jıldağı aylıq jalaqımnıñ ortaşa mölşeri 100 mıñ teñgeden asatın, eñ bolmasa zeynetaqım 40-50 mıñ bolar dep oylağan edim. № 1 tizimge säykes mağan 10487 memlekettik jäne 3000 teñge järdemaqı tağayındaldı. Wlttıq valyutanıñ birneşe ret qwldırauına jäne jıl sayınğı inflyaciyağa baylanıstı 2018 jılı alatın zeynetaqım 106630 teñgege jetken edi, onıñ 15 274 teñgesi bazalıq, soğan bar joğı 13 000 teñge qosılıptı. Salıstırıp körelik. Jaqında Germaniyada twratın bir qandasımızdıñ Abai.kz portalında otanına ne sebepi oralmauı jaylı swhbatı jariyalandı. Ol qarapayım jwmıs atqarğan, jwmıs ötili jetkilikti bolğandıqtan zeynetke erteleu, jası 60-qa jetpesten şığıptı, ol üşin tieseli qarjıdan 10 payız wstaladı eken. Sonı esepke almağannıñ özinde alatın zeynetaqısı 2 200 euro, nemese teñgege şaqqanda 900 mıñnan asadı. Kündelikti twtınatın azıq-tülik pen kommunaldıq tölemderge, bir eki ret şetelge barıp, demalıp qaytuına tolıq jetedi. Sonda twratın jaqındarımen birlese elimizge kelip käsippen aynalıspaq bolğan eken, qoldau taba almaptı. 2001-2007 jıldarı Eñbek pen halıqtı äleumettik qorğau ministri qızmetin atqarğan, zeynetaqı tağayındau jöninde talay bılıq şılıq jibergen Güljan Qaraqwsova on jıldan asa Parlament deputatı bolıp otır, qarjı salasın basqaradı. Jañılmasam kezinde "on tauığı bar otbası özin özi asıray aladı" dep kökigen de osı kisi bolatın.
Üstimizdegi jılı qauırt iske asıru qolğa alınğan ekinşi bir şara - barlıq salalardı cifrlandıru bolıp twr. Memlekettik telearnalardı qarap otırsañ jartı jıl ötpesten qol jetken nätijeler jetkilikti körinedi. Auılşaruaşılığına kelsek, qanşa egis kölemine twqım sebildi jäne mineraldıq tıñaytqıştar qoldanıldı, janarmay jwmsaldı t.s.s. aqparattar anıqtalıp otır. Şındığına kelsek, bwnıñ bäri şetelderden äkelingen GPS jäne t.b. däldigi joğarı qwraldarmen jabdıqtalğan tehnikalar arqılı birneşe jıldan beri iske asırılıp jatqan jwmıstar.
Densaulıq saqtau salasına nazar audaralıq. Endi däriger bwrınğıday qağaz toltırıp otırmaydı, nauqas jaylı aqparat elektrondı nwsqada boladı, ortalıqtanğan jüyede saqtalmaq. Barlıq eldi mekender ğalamtor jüyesimen qamtılğan ba, şağın auıldı qoyğanda, audan ortalığında elektrondı jüyeni igerip ketetin mamandar bar ma? Men Almatı qalasınındağı Prezident äkimşiliginiñ emhanasına tirkelgenmin, birneşe jıl bwrın ol elektrondı jüyege köşken. Biraq ta, därigerdiñ qabıldauına kiru üşin, kartoçkañdı alıp jürgeniñ, eñ bastısı ol seni 20-25 minut qabıldasa, 15-20 minutı komp'yuterge aqparat endiruge ketedi.
Ükimet densaulıq salasına köñil bölmeydi deuge bolmaydı, jılına milliardtağan qarajat bölinip, bekitilgen tizim boyınşa nauqastar beker däri-därmektermen qamtamasız etilude, audan men oblıs ortalıqtarında jaña auruhanalar salınıp, olar zamanaui qwral jabdıqtarmen jaraqtaluda. Söyte twra ökinişke oray barlıq därigerlerdiñ bilim deñgeyi joğarı, qızmetterin talapqa say istep jatır dep ayta qoyu qiın. Mäselen äriptesimniñ jwbayına qalalıq onkologiyalıq auruhanada eki ret ota jasadı, aldımen aproskopiya täsilimen, arada on-on bes täulik ötpey işin jarıp, jınıs pen zär müşelerin tolıqtay alıp tastadı. Qoyğan tütikşesi birde bitelip nemese şığıp ketip, qanşama azaptandı, jedel järdem şaqırsa, onıñ därigerleriniñ qolınan kelmeydi, Qalqamandağı auruhanağa aparadı. Beyşara qanşama azap körip, eki -üş aydan keyin köz jwmdı, müşkil jağdayın bile twra därigerler ekinşi otanı ne üşin jasağanı bizge tüsiniksiz.
Köktemnen beri jwbayım qaterli isikke şaldığıp, medicina salasınıñ jwmısınıñ qır-sırımen tanısıp, cifrlanrdırudan bwrın şwğıl şeşuin qajet etetin köp tüytkilder bar ekenine közim jetti. Auru belgisi naurız ayınıñ soñına qaray ul'tradabıstıq tekseruden (UZI) ötkende bayqalıp, MRT zerttegende rastaldı. Däriger onkologiya institutında Sergey Vladimiroviç degen täjiribeli maman isteydi, soğan barıñız dep keñes berdi. Ol ota jasauğa kirip ketken eken, tapjılmay eki sağattan asa kütuime tura keldi, MRT qorıtındısın qarasımen wyqı beziniñ isiginen öt jolı bitelip, ol qanmen denege taralıp jatqanın, mehanikalıq sarı auru dep atalatının, şwğıl ota jasatu qajet ekenin ayttı. Bügin beysenbi bizge qannıñ dayın analiz qorıtındılarımen keluleriñiz kerek, oğan bir-eki täulik uaqıt ketedi, nauqas şıdamauı mümkin. Sondıqtan Sızğanov atındağı hirurgiyalıq ortalıqqa aparğanıñız jön bolar dep keñesin berip, bölim meñgeruşisiniñ atı jönin, qaydan tabuğa bolatının jazıp berdi. Jwmıs ayaqtaluğa taqap qalğan, eki sağattan asa kütuge tura keldi, jas jigit eken, erteñ tañerteñ alıp keliñiz, birden jatqızamız, tekseristen ötkizip senbige qaldırmay ota jasaymız dedi. Jwbayım auruhanada eki aptağa juıq jattı, därigermen birneşe ret kezdestim, telefonmen söylestim, qarapayımdılığımen, sıpayılığımen, biliktiligimen nauqastarğa degen iltipattığımen este qaldı.
Aurudıñ negizgi sebebi qaterli isik bolğandıqtan, ota jasalğannan jartı ay ötkennen keyin, sol tüytkilmen aynalısuğa tura keldi. Twrğındar sanı eki millionğa juıqtağan Almatınıñ qalalıq onkologiyalıq klinikası ötken ğasırdıñ 60-70 jıldarı salınğan eki qabat ğimaratta ornalasqan eken (jaqında ğana ol ortalıq Papanin köşesindegi 4- hirurgiyalıq keşenge köşirildi) , koridorı tar, qayda barmasañ da kezek kütip tizilip otırğan nauqastar, köpşiligi egde adamdar, orta jastağılar da kezdesedi. Aldımen hirurgta boldıq, ol terapevke jiberdi, 2-3 täulikten keyin onıñ qabıldauına kirdik. Aptasına bir ret qana ötetin konsiliumdı onşaqtı täulik küttik, qabıldaytın uaqıtı eki sağat, kezekte 20-ğa juıq nauqas. Jwbayıma ota jasauğa bolmaytındıqtan himioterapiya täsilimen emdeu wsınıldı. Onkologiya instituına bardım, bölim meñgeruşisi orta jasqa jetpegen qandasımız eken, qabıldauında bolıp joldama aldım. Kvota alu üşin qalalıq onkologiya auruhanasına kelsem, onda mamandar keñes berui wsınılğan eken, qol qoyılmağan. Qaytadan institutqa keldim, tañerteñgi segiz ben toğızdıñ arasında ğana meñgeruşini wstay alasıñ. Qabıldau bölmesine kirsem, ol qol astındağı 4-5 qızmetkerdiñ apşısın quırıp jatır eken, aldıma ülken adam kelip twr dep qımsınbaydı, auzınan «aq it kirip, qara it» şığadı, 4-5 minut aralığında «v ...t» jäne «s ..a» degen sözderdi neşe ret qaytalandı. Jağdaydı ayta bastap edim, qazaqşa jete tüsinbeytinin bildirdi, wltaralıq tilge köşuge tura keldi. Joldamanı tüzetkizip, qol qoydırıp, sol küni qalalıq klinikadan kvota aldım. Sonımen auru belgisi bayqalğannan, nauqastıñ em aluğa jatqanına deyin bir aydan asa uaqıt ötti. Osı eki arada talay nauqastarmen swhbattastım. Birneşe ay sendelip jüretinder bar eken, keybireuler sonau Atıraudan kelgen. Jwbayım himiyalıq terapiyadan ötu üşin institut auruhanasına jattı, jaña salınğan ğimarat bolsa da jağdayı şamalı, bir bölmede 5-6 tösek, birneşe palatalarda jatqan nauqastar juınatın jäne däret alatın bölme bireu ğana. Sonımen nauqastıñ jatqanına eki täulik ötti, himiyasın äli bastamağan, qasında jatqandardan swrastırıp bilse, qosımşa aqşa dämetetin körinedi, amalsızdan beruge tura keldi. 7 täulik emin aldı, auruhanadan erteñ şığaramız degen tüni ayaq astınan qan qısımı tömendep, 2-3 sağatqa juıq reanimaciya böliminiñ därigerleri kömek jasaptı, erteñgilikte kelsek, tamırınan qan qwyıp jatır eken. Bölim meñgeruşisi kabinetine şaqırıp, nauqastı bwdan arı wstay almaytının, reanimaciya bölimine jiberetinin, odan öz ayağımen şığa qoyatını eki talay ekenin nemese hospiske ornalastıruğa kömektesetinin, qalasaq üyge aluğa bolatının ayttı. Sonımen jwbayımda auruhanadan şığarıp aldıq, bir-eki täulikte azdap özine keldi, nwsqauda körsetilgen däri-därmekterin satıp alıp «Orbita» ıqşam audanındağı «Mediker Alatau» auruhanasında bir aptaday emdeldi, därigerlerdiñ kömegimen beti beri qaradı. Keyin Qıtaydan kelgen täjiribeli därigerden on retten tört kurs em alıp, densaulığı biraz tüzeldi.
Denis Tenniñ ölimine baylanıstı İşki İster ministrligi men onı köp jıldan beri basqarıp kele jatqan Qalmwqanbet Qasımovtıñ atına aytılğan sın dwrıs dep oylaymın. Soñğı eki-üş jılda qanşama oylanıp tolğanbağan şiki zañdar men erejeler qabıldanıp, halıqtı dürliktirdi, köpşiliktiñ narazılığın tudırdı, tipten kisi ölimderine deyin apardı. Mäselen jol erejelerin bwzğanı üşin avtokölik jürgizuşilerine salınatın ayıppwl mölşerleri , jas säbiler men jetinşikterdi avtokölikpen tasımaldau, azamattardı uaqıtşa tirkeu jäne t.s.s. İri qalalarda avtokölik bölşekteri jäne basqa zattardı wrlau, esirtki tasımaldau men satu, auıldıq jerlerde malbarımtalau siyaqtı qılmıstı isterde tärtip saqşılarınıñ qatısı boluı mümkin degen kümänniñ negizi bar siyaqtı. Osıdan 2-3 jıl bwrın maldarın satuğa Wzınağaş bazarına äkelgen arıstay üş oralman jigitti avtoköligimen aydalağa aparıp, öltirip ketti, estuimşe qılmıstı bir adam ğana moynına alıp, sottaldı. Negizinen bwl wyımdasqan toptıñ isi; işinde tärtip saqşıları men qwqıq qorğau organınıñ qızmetkerleri boluı mümkin.
Denis Tenniñ ölimi köpşilikti qattı tolğandırdı. Elbası onıñ otbasına köñil aytıp, İşki ister ministri men Bas prokurorğa qılmıskerlerdi wstap, zañ boyınşa jazasın beruge arnayı tapsırma berdi. Qılmıskerler wstalğanımen, bizdegi keleñsizdikter joyıla ma?
Mwrat Qoyşıbaev, auılşaruaşılıq ğılımdarınıñ doktorı, professor
Abai.kz