Qazaqstan Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Wlıtau törindegi «Habar» jurnalistine bergen swhbatında: «Tarihın bilmegen wlttıñ bolaşağı da bwlıñğır. Mısalı, keremet ülken emenniñ tamırı tereñ bolmasa, ol dauılğa şıdap twra almaydı. Sondıqtan tarihımızdı tanıtu üşin qazir köp närse jasap jatırmız. Sonday tarihtıñ kuägeri - Wlıtau. Onı biluimiz kerek»- delingen.
Söz mağınası bayıppen bağdarlağanda aşılmaq.
Wlıtau. Mwsılman jwrtı taudı «Wlı» demeydi. Wlı degen tek Jaratuşığa layıq. Teñi, teñdesi joq jaratuşı - Alla Tağalanı ğana qazaqtar «Wlı» dep moyındağan.
Wlıtau öñirin aralağan adam «Han Ordasına» soqpay ötpeydi. Bwl jerde qazirgi tilmen aytqanda qazaq handarınıñ barlığınıñ derlik inauguraciyası ötken. Tarihqa atı belgili handardı aq kigizge köterip, han saylap, olar halqına adal qızmet etuine ant berisken. Şetel termini inauguraciyanı qazaq «Wlıqtau» dep atağan. Han Ordasınıñ bastı mağınası handardı wlıqtau bolğan. Bwl dästür sirä, Joşı hannan bastalsa kerek. Joşınıñ han bolıp wlıqtaluı da osı Wlıtau öñirinde ötken. Onıñ imperiyasınıñ astanası Bazar Orda qazirgi Joşı han mazarınıñ mañında bolğanı tarihi derek. Osı aytılğan mäselelerden tüyin şığarsaq, bizdiñ qazir «Wlıtau» dep jürgen öñirimizdiñ atauı tikeley Joşı hanğa jäne odan tarağan handardıñ wlıqtauına qatıstı, «Wlıtau» tauğa emes, handardı wlıqtauğa qatıstı mäsele. Wlıtau degende «tau»- zat esim, «Wlıq-tau» bolsa, ondağı «wlıq» sözi- zat esim, «tau»- zat esimnen etistik tudıratın jalğau. Ärine, tilşi mamandar, tarihşılar bwl jayğa öz pikirlerin boljamdarın wsınar. Olardı da tıñdap körelik, biraq äsirese Keñes zamanında «Wlıqtau» degen söz, onıñ işinde « Handardı wlıqtau» degen ideologiyağa jat tüsinik bolğanı anıq. Sondıqtan «Qazan töñkerisine» deyingi ädebietterden Wlıtaudıñ qalay atalğanın süzip şıqqan jön. Wlıtau anığı, tauğa qatıstı emes, tegis öñirge qatıstı tüsinikti. Bir kezderde qazaq tiliniñ singormanizm zañına say «Wlıqtau» bolğandıqtan Wlıtauğa aynalıp ketkenge wqsaydı.
Han Ordasın basında osı ölkeniñ tarihın biletin azamattar bir auızdan Han Ordasında Joşıdan tarağan handardıñ bäriniñ osı öñirde wlıqtalğanın, tipten soñğı han Kenesarınıñ da osı jerde aq kigizge köterilip, han atanğanın jäne osı räsimniñ bügingi künde de jalğası barın aytumen boldı. Bwl jay nazardan tıs qalatın is emes jäne onıñ mañızı tek Wlıtau öñirine ğana emes, bergisi qazaqqa, arğısı Joşı äuletine qatıstı aytulı oqiğa. Sondıqtan Wlıtau sözine bayıppen qarasaq, onıñ mağınası, astarı sayasatta, memlekettik basqaru jüyesine ata dästürimizge qatıstı.
Wlıqtau degen moyındau, moyınwsınu degen mağına beredi. Bwl sayasi üğım. Bwl memlekettiñ qwrıluı nemese memleketti basqarudıñ bir qoldan ekinşi qolğa ötui. Eñ bastısı osı räsimge bergi tarihta ( Joşı han zamanınan bergi däuirde) qazaq rularınıñ basşıları tegis qatısıp, Wlıqtau räsimimen saylanğan hanğa senim bildirip, ant berisip tarasqan. Sondıqtan Wlıtau öñiri qazaqtıñ üş jüziniñ barlıq rularınıñ basın qosqan kieli ölke. Bwl bizge jetken añız, hikaya, äñgimelerde, dastandarda meylinşe bayandalğan. Qazaq halqı öziniñ sayasi twlğalarınıñ wlıqtalğan öñirin qasietti dep sanauı tabiği jağday. Joğarıda aytılğan swhbatında Elbası bılay degen edi: «Kezinde men Astana bolatın jer izdegende Wlıtaudı köreyin dep ädeyi keldim. Qazaq jeriniñ nağız orta twsı ekeni ras. Biraq qazirgi zaman talabımen qarasaq, bwl jerde ne su, ne jol, ne äuejay joq. Bwl jerge qıruar qarajat kerek bolar edi. Biraq qasietti meken retinde bağalana beredi. Mine, temir jol, basqa da joldar salınıp jatır. Keleşekte turizm ortalığı bolıp, halqımız kelip täu etetin qasterli jer bolıp qala beredi. Mwnda Joşı hannıñ Ordası bolğan dep te aytadı. Joşınıñ qazasın estirtken kezde «Aqsas qwlan» degen küy şıqqan. Bwl mekenniñ osınday keremetterin tani biluimiz kerek.»
Bwl ölkeniñ keremet jädigeri -Joşı han mazarı. Osı ölkege alğaş sapar şegip, Joşı mazarına kelgennen bergi uaqıtta meni bir saual mazalay berdi. Nege Joşı han mazarı Jezqazğan öñirinde? Älemniñ bileuşisi Joşı hannıñ mäñgilik mekeni nelikten osı öñir bolğan? Bwl mazar,ärine, Şıñğıs hannıñ kelisimimen salınğan. Sonımen birge balası qaza bolğanda Şıñğıs hannıñ bwl ölkege kelmeui de mümkin emes. Şıñğıs han jäne Joşı han turalı şığarmalardıñ är türli müddelerge say jazılğanı belgili. Sebebi Şıñğıs han imperiyası köptegen halıqtardıñ, memleketterdiñ tağdırı bolğan. Joşı Şıñğıshannıñ twñğış jäne süyikti, keleşeginen ümit kütken balası. Äke qayğısı turalı el auzında añız bop qalğan «Aqsaq qwlan» küyinen köp närseni añğaruğa boladı.
Şıñğıs han kim? Sözsiz aqıldı, körgen adam, şeber qolbasşı, aylalı sayasatker, esepsiz mol äskeri bar qolbasşı. Äskerge ne kerek, qaru qajet. Osı sätte oyıma osı öñirdiñ qazirgi atauı Jezqazğan orala ketti. Bwl jerde ne köp, jez köp. Jez degen ne? Ol altınnan keyin tipten, onıñ ornına da jüretin metall. Qwndı metall. Baylıq. Şıñğıs hanğa qajetti – baylıq.
Jüz mıñdağan qalıñ äskerdi jebe, nayza, qalqandarın jezben jabdıqtap, ädemi äşekeyligin bılay qoyğanda, jarq-jwrq etip aybın beretin jauıngerlerdiñ sauıt-saymandarın jaraqtau isi Jezqazğan aymağında mümkin bolğan. Mwnday bay ölke qayda bar. Sondıqtan, Joşı han osı öñirdi öziniñ ata qonısına aynaldırğan. (San ğasırlar ötse de, jez öñdiru isi bwl ölkede äli sarqılğan joq.) Bwl mäseleniñ äskerdi jasaqtauğa qatıstı jağı, ekinşi jağı jez öñdiru imperiyağa qajetti baylıq közi bolğan.
***
Jwrtşılıq Wlıtau dep osı öñirdegi taudı ataytın körinedi. Elbası swhbatında: «Mwnda twrğan tau- aumağı 200 şaqırım qırat taular. Eñ biigi - Äulieata dep ataladı, 1100 metr. Odan ağıp jatqan bwlaq Äuliebwlaq dep ataladı. Osınıñ bärin ata-babamız beker atamağan ğoy». Jergilikti halıq Äulieata taudı - Äulietau dep te atay beredi eken. Şınında da bwl qasietti tau, mwnda kezinde bir-birimen jaulasqan Altın Ordanıñ hanı Toqtamıs pen Noğay Ordasınıñ ämirşisi Edige qatar jatır. Bwl jağday taudıñ qasietti ekendigin bildiretin ayğaq. Wlıtau öñiri eldiktiñ simvolı. Közi tirisinde bir-birimen jaulasqan eki tarihi twlğanı wrpaqtarı olardı Äulietauğa qatar jerlegen. Sondağı maqsat ne? Maqsat eldiñ twtastığın saqtau. Twtas türki jwrtın bölşektemeu. Osı biik maqsattı keyingi wrpaqtarğa önege etu. Mine, Wlıtau öñirinde osınday biik armandar orındalğan jäne onı orındağan bizge atı beymälim kemeñgerler ömir swrgen. Osı twsta meniñ oyıma, Türkiyadağı bir universitet aulasında Swltan Bayazitpen qatar Ämir Temirdiñ beynesi qoyılğanın körgende:
- Bwl qalayşa, ekeui jaulaspap pa edi, swltan Bayazittıñ Europağa jorığın tıyıp, onıñ basın kesip alğan osı Aqsaq Temir emes pe edi? - dedim. Sonda türki ağayındarınıñ aytqanı:
- Ol sol zamannıñ äñgimesi. Bizge olar türik jwrtınıñ qaharmandarı,- dedi. Men mwnday biik mağınalı sözdi estimin dep oylamap edim.
Osı tüsiniktiñ kuäsi retinde şeksiz dalada birin-biri quıp, jaulasqan Toqtamıs han men Er Edigeniñ Äulie tauda qatar jatuı tarihtan qalğan wlağattı ata dästür.
***
Bwl ölkeniñ ekinşi keremeti-Alaşa han mazarı. Mümkin dwrısı Alaş – han mazarı. Alaş –wran. Ol Joşıhan zamanında qalıptasqan wran. Sondıqtan halıq Alaştı Joşınıñ äkesi dep atağan. Şıñğıs handı Alaş han dep, yağni onıñ esimin wranğa aynaldıru dästüri qalıptasqan dep topşılauğa äbden boladı. Joşı han qıpşaq eliniñ bileuşisi bolğandıqtan, ol öziniñ memleketine jaña wran aldı, ol äke ideyası nemese äkesin ideyağa, onıñ esimin wranğa aynaldıru maqsatında «Alaş» degen wran alğan bolar. Alaş qıpşaq jwrtınıñ dästürinde bar söz. Rulardıñ wrandarına nazar salsañızdar, bäri kisi esimderimen, yağni babaların wranğa aynaldırğan. Osı mağınada alsaq, alaş degen Şıñğıs hannıñ tağı bir esimi, laqap atı. Şıñğıs han da laqap at emes pe, öz esimi Temudjin. Bwl esimdi äkesine Joşı nemese onıñ ataqtı wldarı Batu siyaqtılar berui ıqtimal. Osı bağıtta izdenis jasap körgen dwrıs bolar degen oydamın.
Alaş qazaqtıñ wranı. Ol jöninde Swltanmahmwt Torayğırov anıq aytqan. Onıñ «Alaş wranı» degen öleñinde mınaday joldar bar:
«Alaş» tuı astında, kün söngenşe sönbeymiz,
Endi Alaştı eşkimniñ qorlığına bermeymiz.
Öler jerden kettik biz, bwl zamanğa jettik biz.
Jasaydı Alaş, ölmeymiz, jasasın «Alaş», jasasın!
Qazaq millätiniñ wranı – Alaş. Bwl tekti wran, Joşı däuirinen kele jatqan jauıngerlik wran. Qazaq leksikasında (dünietanımında) ülken adamnıñ esimin tura aytpau dästüri bar. Maydanda Şıñğıs han dep, onıñ tura atın aytpay Alaş dep wrandau qisınğa keledi. Sirä, osı dästür, onıñ ziratına köşken. Şıñğıs han jerlenui, ziratı turalı söz köp, sonıñ köbiniñ negizi şiki. Şıñğıs han meniñ ziratım bolmasın degeni negizsiz. Sirä ol, meniñ ziratım tura öz atımmen atalmasın, degen ösiet qaldırsa kerek, onıñ bürkenşek esim-Alaş.
Älemdik jihanger Şıñğıs han esimin mäñgilikke qaldırmaq bolıp jantalasıp, jan alıp, jan bergen adam. Ziratı belgisiz jan tarihtan joyılmaq, atı öşpek. Şıñğıs han onday twlğa emes, ol mäñgilikke atım qalsın degen örkökirek sanamen ötken adam. Tabılğan aqıl. Ol ziratın wran bolğan esimimen qaldıruğa şeşimdi ne özi, ne balaları qabıldağan. Mäsele endi ol qanday jer boluı kerek. Mwnda da qisın bar mäñgilik qay jer, ol sözsiz qazınalı wrpaqtarı ösip-önip, körkeyetin meken boluı kerek. Jäne twñğışı, otız jasında qaza bolğan Joşınıñ qasında bolğısı kelui de tabiği jağday; osı qisınğa süyensek, Joşı mazarınıñ mañında Bazar-Orda qalası twsındağı Alaş han mazarı ataqtı Şıñğıs han ziratı. Boljauıma negiz bolğan tağı bir dälel bar, ol osı öñirdiñ büge –şigesine deyin jetik bilgen, akademik Qanış Satpaevtıñ pikiri. Er Edige turalı 1927 jılğı zertteuinde «...teginde Alaşa han dep el auzı ataqtı Şıñğıs handı aytıp jürui mümkin dese, 1941 jılğı maqalasında Alaşa han dep jürgenimiz Şıñğıs han ekendigin kesip aytadı» (Qarañız: Wlıtau, «Foliant» Astana, 2006. 118 b.)
El auzında Şıñğıs hannıñ, yağni Joşınıñ äkesi Alaş han ekendigi turalı Alaşorda qozğalısına qatısuşı Otınşı Äljanov «Dala uälayatı» gazetiniñ 1897 jılğı 13-14 jäne 18 sandarınada jariyalağan maqalasında Şıñğıs han dep jürgenimiz Alaş han degen twjırım jasağan, bwl mätinde Joşı hannıñ qazasın äkesi Şıñğıs hanğa küyşi Ketbwğa estirtedi.
« Ua, iemiz Şıñğıs han!
Dobıra ne dep jırlaydı,
Sarnap dauısın qırnaydı,
Qwlağıñ sal osığan...
Aqsaq qwlan, qw qwlan,
Qiyannan qaşqan tu qwlan,
Qiırsız qwba dalada,
Añda jürgen balaña,
Kez bolıp bir qaşıptı,
Belden belge asıptı.
Aqsaq qwlan, Joşı han,
Elsiz qwba dalada,
Qat – qat qwbır salada,
Mekendep örgen, örbisip,
Ordalı qwlan josığan.
Quıp aqsaq qwlandı,
Mingeni twlpar qwnan – dı,
Ordalı ürikken qwlanğa
Qwyğıtıp oynap qosılğan,
Ölim degen Täñir isi,
Sol qu qwlan, tu qwlan,
Balañ öldi – Joşı han!
Nansayşı, hanım osığan!» (körsetilgen kitapta 114-115 bette)
Bwl oqiğa Wlıtau öñirinde bolğan, sodan el auzında, halıq jadında saqtalğan.
Söz orayına qaray, Alaşorda degen wğımğa nazar salsaq, ol Alaş jäne Orda degen sözderden qwralğan. Alaş – wran, Orda degenimiz memleket. Ekeui de Şıñğıs han zamanınan keyin belgili bolğan tüsinikter, salıstırıñız: Bazar-Orda (Joşı memleketiniñ astanası), Altın orda, Aq orda, Noğay ordası, Qazaq ordası, Alaş-orda bäriniñ wranı Alaş bolğan.
***
Şıñğıs han dañqtı qolbasşı, alıp imperiya qwrğan sayasatker. Onıñ jorıqtarı nätijesinde talay qalalar qiratılıp, jermen -jeksen etilgeni de şındıq. Körkeyip twrğan Deşti Qıpşaq memleketi joyılıp, özgeşe küyge tüsti. Biraq anığı sol -onıñ qalıñ äskerin qwrğandar, keyin «qazaqtar» dep atalğan nayman, qañlı, kerey, üysin, dulat t.b. boldı. Imperiyanıñ tili türki tili bolğan degen derekter bar. Altın Orda negizinen qıpşaq taypalarınan qwralğan memleket. Sondıqtan, qazaqtardıñ (onıñ qwruşı taypalardıñ) tarihın tereñnen qozğağanda Şıñğıs han bizdiñ töl tarihımızdıñ bastı keyipkeri, bwl az ba? Şıñğıs hannıñ astanası Qaraqorım, bwl qay tildegi qalanıñ atauı? Qazaqta qara degen ülken, quattı degen tüsinik bar, mısalı qara nar, qara küş iesi, tipten Qara teñizdiñ atına nazar salsañız. Ol ülken, mol teñiz degendi bildiredi, al Qorım degen erteden kele jatqan türki sözi. Qazaqtar Qorım dep adamdar twrğan mekendi ataydı. Sonda Qaraqorım degen ülken qala degen tüsinikti bildiredi. Endi oylanayıq. Älemdi bilegen Şıñğıs han öziniñ astanasın, odan keyingi wrpaqtarı astana etken qalanıñ atın (eldi mekendi) nege Qara+Qorım dep atağan? Bwl Şıñğıs han imperiyasınıñ resmi tili –türki tili bolğandığınıñ ayğağı.
Bizdiñ tarih älem ämirşisiniñ örisine qatıstı bolıp otırğanı şındıq. Sodan bolar, 1907 jılğı Resey auıl şaruaşılıq Bas Basqarmasınıñ bastığı Kryukov «Qırğız-qaysaqtar Şıñğıs han men Aqsaq Temirdiñ tikeley wrpaqtarı. Olar jer betinen joyıluğa tiis» - dese, Reseydiñ Ministrler Keñesiniñ törağası P.A.Stolıpin: «Şıñğıs handı biz monğol deymiz.Nağız monğoldar – mına qırğız-qaysaqtar.Olar sol Şıñğıs hannan tarağandar»-depti ol da. Bwl pikirilerde şındıq bar. Joşı hannan bergi däuirde qıpşaqtar (qazaqtar) onıñ twqımdarımen bite qaynasıp ketti, Kerey men Jänibek özderin alğaşqı qazaq degender, qazaq bolu osı handardan bastaladı emes pe? Qazaq degen azamat,yağni memleketke qatıstı qoldanılğan wğım. Azamat bolu qazaq bolu degen mağınağa ie bolğan. Qazaqtar wl balalarına «azamat» dep at qoyuı tegin emes ekendigin Şoqan Uälihanov ta aytqan.
Sonımen qazaq halqınıñ töl tarihınıñ keyipkerleri.Şıñğıs han, Joşı han, Aqsaq Temir, Batu han (Sarayşıqta jerlengen), onımen aralas qwralas ta bolğan Aleksandr Nevskiy, Ukraina halqı wlt perzenti dep jürgen Mamay, Altın Orda hanı Toqtamıs, Noğay ordasınıñ ämirşisi Er Edige, bäri bäri bizdiñ tarihtıñ bastı keyipkerleri. Jäne osı atalğandardıñ bäri qasietti Wlıtay öñirine tikeley qatıstı tarihi twlğalar. Wlıtau öñiri twnıp twrğan töl tarihımız, keremet qasietti meken.
***
Tereñ tarihı bolğan halıqtıñ bügingi sauattı aqparat ğasırında qazaq degen halıqtıñ memleketi bolmağan deu sauatsızdıq pa, älde maqsatqa layıqtalğan ideologiyalıq ayla-şara ma? Osı jaylardı aldımen özimiz qazaqtar anıqtap aluımız qajet.
Qazirgi wrpaq tarihi sabaqtastıqtıñ «qıl köpirinde» otır. Tarihtı bar deu de, joq deu de bügingi wrpaq qolında. Wrpaqtıñ qaterli şeşimge kelmesine kim kepildik bere aladı. Keñes zamanında:
«Biz köşpendiler bolğanbız, nağız qazaq tarihı qazan töñkerisinen bastau aladı. Biz feodalizmnen kapitalizmdi aynalıp ötip, socializmge birden jetkenbiz-degen sandıraq sözderdi mañday aldı degen ğalımdarımız aytıp ta, jazıp ta kelgen.
Tarihtı feodalizm, kapitalizm, socializm degen wğımdar arqılı tüsindiru mağınalı nätije bermedi, sebebi qazaq halqı basınan feodalizmdi ötkermegen (osı turalı maqalanı paydalanu kerek) .
Tarih qay zamanda bolmasın tärbieni jäne bilimdi qajet etedi.
Ekeui birigip bastarın tüyistirip barıp tarihi ğılımdı qalıptastıradı.
Tarihi tärbie öristeri: mif, añız, hikaya, auız ädebieti, fol'klor.
Tarihi bilim osılardı negizge ala otırıp, jüyelenedi, swrıptaladı, söytip barıp, ğılımğa aynaladı. Biraq osı twsta tarihqa kenetten kelip qosılıp, onıñ ağısın özgertuge barınşa küş jwmsaytın sayasat, ideologiya deytinder boladı.
Tarihi ontologiya ämbebap wğım, ol halıqtıñ ädet, dästürinde, dilinde, dininde, tilinde, twrmıs-tirşiliginde tabiği jürip jatqan qwbılıstar. Mine osı tarihi ontologiyağa sayasat ünemi de köldeneñ kelip, tüzetuler, tipten tüp-tamırımen qoparu äreketterin jasap otıradı.
Büginde qazaq halqınıñ, memleketi bolmağan deuşiler bögde sayasi müdege qızmet etuşiler.
Tarihi ontologiyamızğa zer salsaq bol'şivik ğalımdardıñ sayasi oyrandarı da qauipti äri zalaldı boldı. Olardıñ maqsatı qazaq halqın joyıp, birkken sovet halqı degen wğım qalıptastırmaq niette boldı. Qazaq halqı degendi atauğa bolmaytın zaman tudı. Bäri Sovet halqı, al qazaq tek wlt qana. Wlt degen halıq emes, halıqtıñ erekşeligi ğana dep nasihattaldı. Mısalı, mädeniette mınaday anıqtama berildi, sovet halqınıñ mädenietiniñ mazmwnı socialistik, ruhı internacionalistik, türi wlttıq. Sonda qazaq wltı degen bir tür, ol kele kele joyılıp, bir ekonomikağa, bir ideologiyağa , bir mädenietke, bir tilge (orıs tili) negizdelgen Sovet halqı tolıq qalıptasqanda qazaq wltı müldem joyılıp ketpek, osılay dep arnayı kommunistik partiya bağdarlama qabıldadı. Ol kommunistik nasihattıñ sayasi bağdarlaması bolıp sanaldı, kommunizm ornağanda birıñğay internacionalizm bolmaq, qazaq wlt retinde joyılmaq, olay bolsa, qazirden bastap qazaq boludan arıla bastau qajettiligi sayasi nauqanğa aynaldı. Sol zamannıñ «qaratayaqtarı», partiya, keñes basşıları taylı -tayağımen qazaq boludan bas tartu isine kirisip, balaların, nemerelerin orıs mektepterine oqıtıp, olarmen orıs tilinde söyleudi jaña zaman talabı äri mädeniettilik dep sanadı. Osı psihologiya, ökinişke oray, küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanı da şındıq.
Qazaq boluğa, äli de senimi joqtar bar. Tarihi tärbieniñ, tarihi bilimniñ qajettiligi de auaday.
Egemen el. Bwl qazaq bolu zamanı. Wlt bolu emes. Osı qarapayım tüsinikti qabıldaudıñ sonşama qiın ekenin körip jürmiz, sirä onıñ jauabı Namısta bolsa kerek. Namıstı halıq eşqaşan jer betinen joyılmaq emes. Namıstı jalañ qılış etip wstağan Mahambet jırların oqığanda täuba deymin, jüni jığılğan özgelerdiñ sözin söylep jürgenderdi körgende «şirkin» -deymin. Sirä, uaqıt degen sabırlıqtı talap etetin danalıq pa deymin. Aqılımızğa sabır qossaq, parasat sezim qalıptaspaq. Men osı parasattılıqtı jastardan şığatınına kämil senemin, äsirese täuelsizdiktiñ «üşinşi tolqınnan» küter ümitim mol.
***
Büginde bögde aqparat betterinde de qazaqtardıñ memleketi bolmağan degen tüsinikter jii kezdesip jür. Bwl arañdatuşılıq. Qazaqtardıñ arğı tegi türki jwrtı bolsa: Türik qağanatıñ, odan bergide Deşti Qapşaq memleketiñ qayda qoyamız. Söz bolıp otırğan Joşı han jäne onıñ wrpaqtarı bilik jürgizgen Bazar Orda, Altın Orda, Aq Orda, Kök Orda, Noğay Ordası, Qazaq Ordası degen asa quattı memleketter bolğanın qayda qoyamız. Qazirgi politologiya leksikasına salsaq, Orda memlekettiñ tipi. Ordanı han basqaradı. Odan äri özge basqaru instituttarı qwrıladı: äskeri aristrokratiya, biler biligi, ru-taypalar kösemderiniñ institutı t.b.
Joşı han jäne onıñ wrpaqtarı basqarğan däuir: XIX ğasır basında müldem ayaqtaldı. Patşa jarlığımen 1822 jılı handıq basqaru jüyesi joyıldı. Sodan, Rossiyanıñ bodandığı bastaldı. Mine, osı kezde XIX ğasırdan bastap, qazaq memlekettiginen ayrıldı. Qazaq dalası guberniyalarğa bölşekteldi. Gubernatorlar tikeley Resey patşasına bağınıştı boldı. Hakim Abaydıñ «qayran elim, qazağım» dep aytqan däuiri osı. Qazaq jwrtınıñ kelesi däuiri - Keñes zamanı. Bwl kezde memlekettik qwrılımnıñ atı bar, zatı joq boldı. Barlıq bilik tolığımen Moskvanıñ qolında boldı. Eldi kommunister basqardı.
Qazaq halqınıñ jañğırıp, qaytadan memleket qwru täjiribesi 1991 jıldıñ 1 jeltoqsanınan bastaldı. Qazaq halqı öz işinen Prezident sayladı, onıñ wlıqtau räsimi boldı. Bwl Han Ordasında üzdiksiz bolıp kelgen handardı wlıqtaudıñ üzilgen jalğası edi, yağni bwl renessanstıq qwbılıs. Qazaq memleketi qaytadan jañğırdı. Täuelsiz Qazaqstan Birikken Wlttar Wyımınıñ müşesi, özge eldermen qwqıqtıq teñ därejedegi zayırlı memleket.
***
Elbası Wlıtau turalı sözin tüyindey kele: « Bizdiñ eldigimiz, qazaq jwrtınıñ arğı tübi ğwndardan bastaladı. Ğwndardan keyin kök türikterge jalğasadı. Odan keyin Altın Orda ornığadı. Söytip, handıq däuirge wlasıp, keyin birtindep täuelsizdikke kelip tireledi. Osınday ülken tarihımız bar. Jastarımız onı bilu kerek. Biz keşe ğana payda bola qalğan halıq emespiz.Wlıtau ğwndardıñ da, kök türikterdiñ de, Altın ordanıñ da ortalığı bolğan jer. Öziniñ twrğan jeri Qazaqstannıñ kindik ortası.
Wlıtau öte qasietti jer. Wlıtau dep ataluınıñ öziniñ tarihi mäni bar. Qazaqtıñ en dalasınıñ qay şetine barsañ da osınday qasietti jerler tabıladı. Şığısqa barsañ - Berel qorğanı, Ortalıqqa kelseñ - qalmaqtarmen soğısqan Añıraqay ötken jer, Batısqa barsañ - Altın ordanıñ handarı twrğan Sarayşıq siyaqtı qasietti meken bar, Oñtüstikke barsañ - Türkistan twr. Qazaqstanda osınday qasietti jerler köp. Degenmen, Wlıtaudıñ ornı bir basqa. Bizdiñ jastarımız onı bile bermeydi. Biz öz tarihımızdı jañadan igerip, bilip jatqan elmiz. Qazaqtıñ tarihı öte bay. Onı biluimiz kerek. Qazaqtıñ köp dünieleri atadan balağa auızeki türde berilip kelgen».
Elbasınıñ töl tarihımız turalı osınday jürek jardı sözderine oray aytar tüyinim: qazirgi mektepterde, joğarğı oqu orındarında oqıtılıp jürgen «Qazaqstan tarihı» degen pänniñ ataluı jäne bayandaluın dwrıs dep eseptemeymin.
Mektepterde, Joğarğı oqu orındarında oqıtılatın pänniñ ataluı «Qazaq eli memleketiniñ tarihı» (Istoriya kazahskogo gosudarstva) dep ataluı kerek.
Täuelsiz eldiñ jastarı qazaq eliniñ memleketiñin tarihın oqıp, patriot bop ösui tabiği jağday.
Wlıtau bar zamanda Wlıqtau öñiri – bilik ordası bolıp, qazaq eliniñ nağız patriottarın tärbielep ösiretin kieli kindik mekeni bolıp qala bermek!
Ğarifola Esim
Akademik, jazuşı.
03.09.2014 jıl.
Abai.kz