©2020 Astana Aqşamı
Ana jüreginiñ jılwı
Muhammed payğambarımızdıñ hadïsterinde eñ aldımen ananı qurmettew parız ekeni aytıladı. «Äweli anaña, tağı da jäne tağı da anaña, sodan soñ äkeñe jaqsılıq jasa» delingen onda. «Eger atañ men anañ bir mezgilde ün qatıp qalsa, äweli anaña jawap ber» degen ulağattı söz de bar.
Kez kelgen adamnıñ kisilik qasïeti, adamgerşilik qırları, jan dünïesiniñ körkemdigi, sol perzentine aq sütin berip, älpeştep ösirgen ana jüreginiñ jılwınan bastaw alatını anıq. Närestege när berip, besigin änmen terbetip, ertegi-dastandı ıñıldap aytıp, taqpaq-öleñdi jattatıp, tınım tappaytın sol analardıñ qarapayım tınıs-tirşiliginiñ özi – tälim-tärbïeniñ qaynar közi ekeni de belgili.
Perzent retinde men de anamdı eske alğan sayın osınday oyğa şomamın. Oğan birtalay sebepter de bar. Onı tarqatıp aytpasam tağı bolmaydı. Endeşe, oyımdı özim körgen oqïğalarmen örnektep köreyin.
Qarapayım ğana otbasınan şığıp, ösip-öngen bir äwlettiñ arqa süyer aqılşısına aynalğan öz anamdı urpaqtarına, jaqın-jwıqtarına, jalpı tanıstarına jılılıq şwağın tökken ülken jürekti jandardıñ qatarınan sanaymın. Äkemizden erte köz jazıp qalsaq ta, ol kisi tağdırdıñ sının moyımay köterip, bärimizge bas-köz bola bildi, bağıp-qaqtı, erjetkizdi. Qayran anamızdıñ özi jastay jetimdik körip, twğan anası erte qaytıs bolıp, äjesiniñ bawırında ösken eken. Budan keyin de turmıs tawqımetin tartıp, qayın atası jazıqsız qwğın-sürginge uşırağan, ömirlik serigi odan japa şekken qïlı jağdaylardı bastan keşiredi.
Anamnıñ qadir-qasïetin aytqanda, este qalğan mınaday sätterdi aytw parız. Meniñ 7 jasqa tolar kezim. Mektepke barar aldında, anam ekewmiz üyden özi ädemilep dayındağan eki kïgizdi alıp Aşısay, Kentaw qalasınan asıp, Türkistan şaharına keldik. Bizdi äkemizdiñ nağaşıları kütip aldı. Bul 1970 jıl edi.
Sol kezdegi tekemettiñ qunı şamamen 50-60 somnan aspaytın. Alğaş ret bïik dwaldı-qaqpalı üyge keldik. Alğaş ret temir jäşikti (teledïdar) körwim. Erteñine Türkistannıñ ortalıq bazarına kelip, eki tekemetti satıp, qarjılı boldıq. Anam alğaş ret ayağıma «sandalïk», qara şalbar men aq köylek, qosımşa jıltıraq ädemi köylek alıp berdi. Minekey, eñbekpen tapqan näpaqanıñ ne ekenin öz közimmen körip, qwanışqa keneldim.
Sol sekildi, bizdiñ Teriskey öñirinde taw bawrayında ösetin sasır dep atalatın qunarlı ösimdik boladı. Özi mamır, mawsım aylarında pisip-toladı. Qısqa saqtaytın, mal bordaqılawğa taptırmaytın nağız qunarlı mal azığı. Qolı jetken jeke adamdar da äreket qılatın. Bir qïındığı, köbine tawdıñ qïya betkeyinde ösetindikten, eldiñ bäri birdey bara bermeydi. Onıñ üstine, oñay julınbaydı, qoldıñ küşi kerek, eñkeyip jürip, oraqpen orw kerek boladı. Sol bir kezderde anam men ağam meni ertip alıp, sasır şöpti orwğa baratınbız. Tawdan orıp, onı tömenge jïnap, birneşe arba şöpti qorağa tasıp alatınbız. Osınıñ bäri, qarap tursam, üydiñ, bolaşaqtıñ qamı eken. Anamızdıñ otağası joq bolsa da, otırıp qalmay, üy şarwasınıñ, mal basınıñ berekeli bolwın oylastırwı, eñ bastısı, qolı qïmıldağannıñ awzı qïmıldaydı degendey, balaların eñbekke tärbïelewdiñ ülken mektebi eken ğoy. Ïä, eñbekpen, taza nïetpen nan tawıp jewge üyretken ata-ana bala üşin qaşanda ülgi, önege mektebi bolıp qala bermek.
Asıl anaşım Balajan Äbilqızı Sozaq awdanı Teriskey öñirindegi toqsan jastıñ törine şıqqan qasterli ana, qasïetti äje, qadirli qajı, tekti qarïyalardıñ biri boldı. Ataqtı akademïk, tilşi-ğalım İsmet Keñesbaevtıñ qarındası. Ertede Tilew Botbayulı degen ataqtı bï, el ağası bolğan. Osı Tilekeñniñ bir nemeresi Keñesbay ata bolsa, Nurımbet degen balasınıñ nemeresi – Balajan apa. Anamız 1924 jılı 8 nawrızda dünïege kelgen. Közi tiri bolğanda bïıl 95 jasın toylaytın edik.
Ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarındağı qwğın-sürgin zamanı öte bere, bul kisi Meyirbekovter äwletine kelin bolıp tüsedi. Äzïz äkemiz – Qwan Meyirbekulı adal eñbegimen ğumır keşken soğıs ardageri. Bul arada qwğın-sürgin nawqanın eske alıp otırğan sebebimiz, bizdiñ äwlettiñ ülkeni Meyirbek molda jazıqsız jalağa uşırap, qasiretti kezeñniñ qurbanı bolıp ketedi. Waqıttıñ qïındığınan, äli otaw kötermegen Qwan kökemizge de bas sawğalawğa twra keledi. Mekeñmen birge twğan ağayındı tört azamattan erkek kindikti urpaq qalmaytınday, äwlet basına ülken qawip tönedi. Mine, osı tusta äkemiz ben anamız bas qosıp, otaw quradı. Quday qoldap, ekewi übirli-şübirli bolıp, urpaq örbitti.
Meniñ şeşem – qïlı-qïlı ömir jolınan ötken, qïındıqtarmen talmay kürese bilgen qayratker ana. Sonıñ arqasında eñbeginiñ zeynetin körgen baqıttı ana, eñbek ardageri boldı. Jaqsı urpaq ösirgen jaysañ janğa aynaldı. Asıl äje, qadirli qudağï atandı. Anaşım seksenniñ señgirine şıqqanda musılmandıq parızın ötep, qajı atanıp qayttı.
Otbasımızdıñ ülken ulı – Serik, qarjı salasınıñ bilikti mamanı, 7 bala ösirip otır. Odan keyingi ulı – Berik, awdan äkimi bolğan, ol da 6 balanıñ äkesi. Üşinşi ulı – men, Berdibek Qwanulı, qarjı-ekonomïka salasınıñ mamanımın, 2 ul, 1 qız ösirip otırmız. Äwlettiñ qızdarı: Orınkül, Raya, Rayhan, Rawşan, Qaldıkül. Jïen nemereleri de ösip-öngen. 30 şaqtı nemere, 20-dan astam şöbere süyip, örkeni ösken keywana. Ol kisi dünïe esigin aşqan şöpşegin de közi körip, onı perzenthanadan birge alıp kelisip, «bissimilla» dep besikke de bölew baqıtına ïe bolğan ayawlı jan. Eñ bastısı, «Jasımda beynet berseñ de, qartayğanda zeynet ber» degendey, balalardıñ, nemerelerdiñ qızığın, ömirdiñ jaqsılığın körip baqtı. Özi örken jayğızğan äwlettiñ, ağayın-twğannıñ, quda-jegjattıñ qwanışın bölisip, qurmetin körip, toy-dwmannıñ törinde, ömirdiñ örinde jürip keldi. Amal qanşa, 2017 jılğı 28 tamız küni toqsan jastıñ bel ortasına tayağan alıp jürek kenetten soğwın toqtattı… Soñğı künge deyin twğan perzentteri ayawlı ananı ayalap baqtı, kelinderi men qızdarı, nemere, şöbereleri zır jügirip kütim jasadı. Ülken kisi de sol qadir-qurmetti sezinip, öz rïzaşılığın bildirip ötti.
Nemereleriniñ aldı «Bolaşaq» jolımen şetelde oqıp kelip, jaña bağıtta jumıs istep jatır.
Ana degen urpaq jalğastırwşı ğana emes, bir zamannan bir zamanğa, bir bwınnan bir bwınğa tutas bir äwlettiñ rwhanï murasın, tağılımın jetkizwşi ülken tulğa, waqıttıñ dänekeri ğoy. Bizdiñ Balajan anamız da älgindey atalarımızdan kele jatqan, üzilip qalğan bay dästürdi jalğastırıp äketken, sol izgi qasïetterdi janın salıp qoldap-qorğağan, ulağat-ulılıqtı ulğaytıp urpağına sıylağan qadirli jan boldı.
Sol ayawlı anamızdıñ qaytarınıñ aldında twğan-twısqandar bir bas qosqanda aytqan mına bir qunarlı sözderi qulağımızdan ketpeydi:
– Ayawlı qaraqtarım, büginde men, Qudayğa şükir, toqsannıñ bel ortasına tayap, tağdırdıñ talay tamaşa künderiniñ kwäsi boldım, nebir qïındıqtardı, ökinişti jayttardı da bastan keşirdim. Barmın dep tasığan emespin, joqpın dep jasığan emespin. Adal eñbek etip, balalarımnıñ tilewin tiledim. Täwba, ul-qızdarım ösip-jetildi. Süykimdi nemereler süyip, şöberelerimniñ mañdayınan ïiskewdi näsip etti.
Tilewin tilegen balalarım ümitimizdi aqtap, abıroylı qızmet jasap jatqan jayları bar. Solardıñ arqasında, Alla jazıp, Mekke-Medïnege jol tüsip, qajılıq parızdı atqardım. Elimiz täwelsizdigin nığaytıp, bolaşaqqa nıq qadam basıp baradı. Osınıñ bäri köñilge qwanış uyalatadı. Ärïne, ömirdiñ bäri qızıq-dwman emes. Torqalı toy, topıraqtı ölim bar. Süyikti payğambarımız: «Qayda jürseñ de Alla Tağaladan qorıq! Eger qatelikke jol berseñ, odan artıq izgilik jasa! Adamdarmen ärdayım jaqsı minezben qarım-qatınasta bol!» degen eken. Sondıqtan da bizdiñ äwlettiñ de ärbir şañırağınıñ altın qazığınday – uldarım men qızdarım, kelinderim men küyew balalarım, urpaqtarım, ağayın-twğandarım, quda-jegjattarım, körşi-qolañdarım, jerlesterim, ärdayım ıntımaq-birlikte bolıp, tatw-tätti ömir süriñder, bir-biriñe keşirimdi bolıp, sıylasa biliñder. Adal käsip qılıñdar. Qudaydıñ sätti küni Sizderge analıq aq batamdı berip, ömirdegi bar jaqsılıqtardı tileymin! Alla Sizderge meniñ jasağan jasımdı bersin, körgen beynetimdi bermesin! Üyleriñnen ıntımaq, baq-bereke ketpesin! «Ağayın tatw bolsa – at köp, abısın tatw bolsa – as köp» degen qazağımızdıñ qasïetti qağïdasın da umıtpañdar! – degen edi-aw jarıqtıq! Keywananıñ munday kïeli sözine ne alıp-qoswğa boladı. Ïmanı salamat bolsın, asıl rwhı urpaq jadında jañğıra bersin. Urpağına, halqına jaqsılıq tilegen ärbir ananıñ aq batası, jürek jılwı däl osınday ğoy, şirkin! Ortamızda jürgen osınday aq tilewli analar aman bolsın. Perzenttik sözimdi abzal analarğa arnalğan, änge aynalğan jürek lebizimmen ayaqtağım keledi:
Abzalım, asıl anaşım,
Biz üşin darqan danasıñ;
Bawırıña basıp ösirdiñ,
Äwlettiñ barlıq balasın!..
Sırların uğıp ömirdiñ,
Bïikten däyim körindiñ;
Eliñniñ tilep tilewin,
Kïesi boldıñ törimniñ!..
Anaşım, jarıq juldızım,
Öziñe razı ul-qızıñ;
Ötseñ de pänï ömirden,
Öşpeydi mäñgi nurlı iziñ!..
Jayılğan keñge keregeñ,
Jan ediñ jaysañ ne degen;
Jolıñdı jalğay beredi,
Jelkildep ösken nemereñ!..
Berdibek MEYİRBEKOV,
Astana