Bizde sonau keñes ükimeti kezinen mwrağa qalğan ülken «sırqat» bar. «Ortaşa jalaqı» degen kezinde kommunisterdiñ oylap tapqan tamaşa ädisi. Bir ğajabı, mwnday wğım düniejüziniñ damığan eşbir elinde joq. Olarda ortaşa jalaqı emes, är salanıñ öziniñ jalaqısın körsetu ğana bar. Mäselen, auıl şaruaşılığında, bilim men densaulıq salasındağılar qanşa jalaqı alatındığı taldap otırıladı. Bwl jwmıs isteytin halıqtıñ äl-auqatınıñ qanşalıqtı deñgeyde ekendigin ayqın körsetetin naqtı körsetkiş..
Alayda, bizde osı «ortaşa jalaqı» degen wğımnan bas tartpay keledi. Onıñ sırı da belgili. Bwl halıqqa ötirik cifrdı körsetip, «bizdegi jwmıs isteytinerdiñ barlığı jıldan-jılğa jaqsı ömir sürip, qoy üstindek boztorğay jwmırtqılaytın zaman tuıp keledi» degen ertegige halıqtı sendiruge tırısu. Sirä da «Ötirik, şılğa ötirik jäne statistika» degendi ekonomister beker aytpasa kerek.
Biılğı jıl bastalar-bastalmastan bwl ertegi odan äri jalğasın tabuda. Statistikanıñ sıbırlauına süyengen ükimetimiz ortaşa jalaqı bıltırğı jıldıñ soñğı toqsanında elimiz boyınşa twp-tura 204 mıñ teñgege jetkendigin quana habarladı. Söytip, ol sonıñ aldındağı tiisti kezeñmen salıstırğanda 15 payızğa köterilip, talay jwrttı quantıp tastaptı. Al endi mwnaylı ölke men Nwr-Swltan men Almatı qalarındağılardıñ qağanağı qarq, sağanası sarq körinedi. Atap aytsaq, Atıraudağı ortaşa jalaqı 345 mıñ, Mañğıstauda 309 mıñ, Nwr-Swltanda 308 mıñ, al Almatıda 248 mıñ teñgege jetip, bwlardağı tirşilik odan sayın qwlpıra tüsipti. Alayda bwl jerde älgindey aylıqtı qanşa adam alatındığı jaylı aytudı müldem wmıtıp ketken sıñaylı. Mümkin, ötirikteri şığıp qaladı dep qorıqtı ma eken. Özgesi-özge sol ölkelerdegi mwğalimder men därigerler, memlekettik qızmetşiler däl osınday şılqımayğa batıp otır degenge eşkim sene qoymaytındığı belgili.
Jaraydı, mwnaylı ölke men ülken şaharlardağı aylıqtarğa qarap auız aşıp, köz jwmbay-aq qoyalıq. Odan bizge eş payda tüse qoymas. Odan da özge de ölkelerdegi naqtı jağdayğa köz salalıq. Mäselen, bizdiñ Qostanay oblısındağı tek aylığına ğana qarap otırğan jwrttıñ bügingi tirşiligi qanşalıqtı deñgeyde? Elimizdegi ornağan jwmaqtan bizge de birdeñe tiip qaldı ma eken? Älde mwnda tek özgelerdiñ tabısına tamsanıp qana otır ma? Endi osı saualdarğa jauap izdep körelik.
Ükimettiñ jan jadıratatın habarına qarağanda, bizde de jağday jıldan-jalğa jaqsarıp keledi eken. Töbemiz kökke bir ğana eli jetpey qalıptı. Qazir bizde älgi ortaşa jalaqı anau-mınau emes, tura 161 mıñ teñgeni qwraptı. Ärine, elimiz boyına alğandağı jalaqığa jete qoymaydı. Alayda ortaşa tirşilik etuge jarap jatır. Tek bir ökiniştisi, bwl aylıqtı aluğa ekiniñ biriniñ şamkası jete bermeydi. Öytkeni jwmıs beruşige eñ aldımen seniñ mol täjiribeñ men asqan iskerligiñ kerek. Äytpese, eñ tömengi jalaqını mise twtıp, jüre ber. Bwğan, mäselen, Qostanay qalası boyınşa elektrondı eñbek birjasınıñ bergen mälimetine köz salsañız, jetip jatır.
Aytalıq, Qostanay qalası äkimdigine qarastı №8 bala baqşasına tärbieşi kerek körinedi. Jalaqısı 42 mıñ teñgeni qwraydı.. Al «Qostanay joldarı» jauapkerşiligi şekteuli serikestigi ärtürli jwmısqa şaqıradı. Aylığı 60 mıñ. Mine, osılayşa kete beredi.
Sonda deymiz-au, ükimetimiz elimiz boyınşa ğana emes, oblıs boyınşa da ortaşa jalaqı degendi tauıp alıp, kimdi aldaydı? Qağaz jüzindegi orasan mol jalaqı kimdi jarılqaydı? Ärine, jalaqısı ayına 1 million teñgege jetip qalatın ministrler men deputtatarımızdıñ öz tirşilikterine riza ekendigin aytıp jatudıñ özi artıq bolar. Mümkin, tek oblıs äkimderiniñ säl-päl ökpesi bolar. Olardıñ aylığı 600-700 mıñnan aspaytın körinedi. Eñ bolmasa, millionğa jetpegen soñ, qay jırtığın jamaysıñ? Mäselen, bizdiñ oblıstıñ äkimi Arhimed Mwqanbetov te aylığına onşa riza emes sekildi.
- Meniñ aylığım 762 meñgeni qwraydı, - degen edi ol bıltırğı jıldıñ ayağında Nwr-Swltandağı ortalıq kommunikaciya qızmetindegi baspasöz mäslihatında. - Päter aqı men kommunaldıq qızmetke 40 mıñ teñge töleymin. Özge de jay adamdar tärizdi tamaqqa, kiimge ketedi degendey. Odan qalğanın jinap jüremin. Qanşa degenmen balalardıñ bolaşağın oylau kerek qoy. Olar layıqtı bilim aluğa tiisti.
Ärine, biz äkimniñ aylığın qızğanıp otırğan joqpız. Alayda 762 mıñ teñige aylıq alatın adamnıñ balalarınıñ bolaşağın oylau özgelerge qarağanda äldeqayda jeñilirek şığar. Onıñ üstine qarapayım jandar bizdiñ äkim sekildi aumağı 21 gektar jerdi qwraytın, işinde janğa kerekti bäri bar, qala sırtındağı aumaqtı rezidenciyada jalğız özi twrmaydı da. Äkim bolmağandıqtan olar qala işindegi kölikke de öz qaltasınan töleydi. Sondıqtan oblıs äkimin qarapayım jandarmen salıstırudıñ özi aytuğa wyat dünie. Är närseniñ reti boladı.
Jaybergen Bolatov
Abai.kz