10 tamızda wltımızdıñ wlı aqını, oyşıl twlğası Abay Qwnanbaywlınıñ tuğanına 175 jıl toldı. Bwdan şirek ğasır uaqıt bwrın Twñğış Prezidentimiz – Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ bastamasımen Abaydıñ 150 jıldığı YUNESKO deñgeyinde ötkizilgen edi. Bwl torqalı toy – sol tamaşa dästürdiñ jalğası.
Biılğı mereytoyğa oray birqatar is-şara josparlanğan bolatın. Biraq älemdi jaylağan indetke baylanıstı sonıñ köpşiligin onlayn formatqa auıstırdıq. Ärine san sınaqtan sürinbegen halqımız bwl dertti de jeñedi. Qiındıq ötpeli, al Abay mwrası mäñgilik.
Meniñ tapsırmam boyınşa Ükimet onınşı tamızdı «Abay küni» dep belgilep, merekeler tizbesine engizdi (biraq jwmıs küni bolıp qala beredi). Wlı aqınnıñ mwrasın wlıqtauğa arnalğan is-şaralar jıl sayın ötkizilip twratın boladı. Mäsele mereytoyda emes – twğırlı twlğanıñ tuındılarınan tereñ tälim aluda. Abaydıñ ruhına tağzım etu – onıñ qağidatın wstanu, amanatına adal bolu. Sonda ğana jas wrpaqtıñ sanasına qasterli qwndılıqtardı siñiremiz.
Biz wlı oyşıldıñ önegeli ömiri men tağılımı turalı aytudan jalıqpaymız. Äsirese qazirgi Qazaqstan qoğamın Abaydıñ ruhani wstanımına say damıtu asa mañızdı. Men bwl jöninde «Abay jäne HHİ ğasırdağı Qazaqstan» attı maqalamda keñinen ayttım.
Biılğı jıl halıqaralıq «Abay jılına» aynaldı. Älemniñ köptegen elderi onıñ şığarmaşılığına nazar audaruda. Qazaqstannıñ bastamasımen jäne YUNESKO-nıñ qoldauımen wlı aqınımızdıñ 175 jıldıq mereytoyı jahandıq deñgeyde atalıp ötude.
Aqınnıñ bağa jetpes mwrasın wğındıru jäne däripteu – azamattıq parızımız. Öytkeni Abay – älemdik deñgeydegi kemeñger twlğa. Abaytanudıñ twğırnamalıq negizi de osı boluğa tiis.
Qazir aqınnıñ eñbekterin halıqaralıq ğılımi aynalımğa engizu üşin naqtı jäne maqsattı jwmıstar qolğa alınuda. Onıñ şığarmaları älemniñ on tiline audarılıp, baspağa äzirlendi. Bwl kitaptar jüzden astam eldiñ kitaphanaları men mädeni ortalıqtarına jiberiledi. Birqatar şeteldik audarmaşılarğa, Abaydıñ şığarmaşılıq mwrasın zertteuşiler men nasihattauşılarğa meniñ Jarlığımmen memlekettik nagrada berildi.
Abay ruhın wlıqtau şaraları jalğasuda. Şeteldegi elşilikterimizdiñ janınan Abay ortalıqtarı aşıla bastadı. Aqınnıñ şığarmaşılığın jüyeli zertteu üşin L.N.Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti janınan Abay akademiyası qwrıldı.
Biz bäsekege qabiletti memleket bolu üşin Abay mwrasın esten şığarmauımız kerek. Sebebi wlt retindegi jañaru ideyası da onıñ közqarasımen ündesip jatqanı anıq.
Kelesi jılı Qazaqstan Täuelsizdiginiñ 30 jıldığın atap ötemiz. Biraq kezinde wlı oyşıldı qattı tolğandırğan keybir keleñsizdikter qoğamda äli de kezdesedi. Ökinişke qaray Abay aytqan «bes dwşpannan» tolıq arılıp bolğan joqpız.
Azamattarımızdıñ arasında jalqaulıq pen sözuarlıq jii kezdesetini qınjıltadı. Bwlar bwrınğışa toyqwmarlıqtan tartınbay, kündelikti tınımsız tirlikti däripteudiñ ornına, ärbir qoğamdıq oqiğadan sayasi astar izdeydi de otıradı.
Abay halıqtı toy toylauğa emes, eñbek etuge, ruhani kemeldenuge şaqırdı. Abaydıñ wlağatı äli künge deyin mañızın da, qwndılığın da joğaltqan joq. Sondıqtan biz onıñ tereñ oylarına, keleşektiñ kelbetine üñilgen köregendigine tañırqaudan jalıqqan emespiz. Abay ilimi bügingi birqatar bağıttarğa oraylas keledi.
Eñ aldımen, bilim igeru. Biz bükil älemdi aqıl-oy men parasattı payım arqılı ğana moyındata alamız. Zaman talabına say bilim alu intellektualdı wlt qalıptastıruğa jol aşadı.
Ekinşi, tärbie mäselesi. Sondıqtan, öskeleñ wrpaqqa dwrıs bağıt bergen jön. Aqınnıñ «Payda oylama, ar oyla, talap qıl artıq biluge» degen ösietin ärdayım sanağa siñiru qajet.
Üşinşi, jaña käsip igeru. Aqın är qazaq öz isiniñ şeberi bolsa dep armandadı. Äsirese bäsekelestikke tolı almağayıp zamanda mwnıñ mäni zor. Abay: «Mal kerek bolsa, qolöner üyrenbek kerek. Mal jwtaydı, öner jwtamaydı» deydi. Biz eñbekke, jaña öner igeruge degen közqarasımızdı tübegeyli özgertuge tiispiz. Baylıqtıñ da, baqıttıñ da kilti – öziñ süygen käsipte.
Törtinşi, ıntımaq mäselesi. Abay ärdayım qoğamnıñ bereke-birligin arttıruğa den qoydı. Ol «Biriñdi, qazaq, biriñ dos, körmeseñ istiñ – bäri bos» dep, eldi tatulıqqa şaqırdı.
Biz asa kürdeli kezeñdi bastan ötkerudemiz. Osınday sätte bir-birimizge qol wşın berip, özara mämile men ıntımağımızdı arttıra tüsu asa mañızdı. Kemeñgerdiñ de jan-jüregimen tilegeni jwrtınıñ amandığı men wltınıñ twtastığı edi. Sondıqtan bügingidey qiın şaqta Abay mwrasına jüginu öte özekti bolıp otır.
Abay önegesiniñ qwnı däuir almasqan sayın artpasa, kemimeydi. Ol barşağa tüsinikti äri külli adamzatqa ortaq. Onıñ qara öleñ bolıp örilgen jäne qara söz bolıp tögilgen oralımdı oyları äli künge deyin ömirlik bağdar bolıp keledi.
Wltınıñ bolaşağı üşin qam jegen wlı oyşıl külli jwrtşılıqtı da mahabbat pen meyirimge ündedi. Aqınnıñ osınday adamgerşilik qağidattarı elimizdiñ bügingi wrpaqtarı üşin de asa qajet.
Memleket täuelsizdik jağdayında wlttıq sananı qayta jañğırtuğa jäne jahandanu özgeristerine beyimdeuge jalpıwlttıq twrğıdan basımdıq berip otır.
Wlı danışpan eldik müddeni ärdayım joğarı qoyuğa, alğan bilim men täjiribeni halıq igiligine jwmsauğa şaqırdı. Bükil adamzat üşin damu ürdisin osınday wstanım arqılı wğınu ärdayım mañızdı bolmaq.
Abay – bizdiñ wltımız ben jwrtımızdı tanudıñ töte jolı. Wlı aqın bizge mazmwndıq twrğıdan ölşeusiz, halıqtıñ ruhani azığına aynalğan mwra qaldırdı. HHİ ğasırğa qadam bassaq ta, Abaydıñ közqarası zamanaui izgilik qağidattarına jäne Qazaqstan qoğamınıñ bastı qwndılıqtarına, onıñ birligi men berekesine tolıqtay say keletindigine tağı da bir märte köz jetkizemiz.
Wlı danışpan wlttıñ ruhani mädeni, adami bet-beynesin asqan köregendikpen sipattağan. Onıñ wlılığı da osında.
Abaydıñ danalıq sözderi qazaq halqınıñ altın twğırı, tüp negizimizge üñilip, wlttıq wstınımızdı izdegen köptegen wrpaqtıñ basın biriktiretin mäñgilik ruhani tirek bolıp qala bermek.
Elbası Nwrswltan Nazarbaev «Abay sözi – qazaqtıñ boytwmarı» degen bolatın. Bwl twjırım bizdi aqın älemine tereñ boylauğa, jañaşa oylauğa mindetteydi.
Qazir elimizde abaytanumen aynalısatın birneşe ğılımi-zertteu ortalığı bar. Osılardıñ jwmısın jüyelep, elordamızdağı Abay akademiyasınıñ töñiregine toptastırğan jön. Akademiya barlıq zertteu mekemeleriniñ jwmısın ğılımi twrğıdan üylestiruşi mindetin atqara aladı.
Aldağı uaqıtta gumanitarlıq pänderdiñ bölinbes bölşegi retinde «Abaytanu» kursın oqıtu mäselesin qolğa alu kerek. Jaña filosofiyalıq jäne sayasi wstanım twrğısınan «Abaytanu» oqulığı men hrestomatiyasın äzirleu qajet. Sonday-aq Abaydıñ «tolıq adam» ilimi jan-jaqtı äri tereñ zertteluge tiis.
Biz Abaydı HİH ğasırda ömir sürip, HHİ ğasırdıñ sözin söylegen danışpan retinde älemge tanıtuımız kerek. Sonımen qatar onı wlttıq sananı jañğırtuğa zor ıqpal etken ruhani reformator retinde däripteuge mindettimiz.
Tüptep kelgende, ärbir qazaq Abaymen maqtanuğa tiis! Halqımızdıñ wlı perzentiniñ torqalı toyı qwttı bolsın!
Qasım-Jomart Toqaev,
Qazaqstan prezidenti.
Abai.kz