Twtqındağı tozaq qinauına töze me, joq pa, onı bir jazmış biler. Alayda özi üşin basın ajal bäygesine tikken Qayım Mwhamedhanov şıdağan, türmeden bosağan bette onıñ özine aytıp bergen tömendegi esteliktegi:
«– Äy, Qayım, senderdiñ türmedegi jağdaylarıñ qalay boldı? Qanday ädis- täsildermen swrap tergedi, qinamadı ma?,– dep abaqtı ömiriniñ şındığın bilgisi keldi.
Men qarsı swraq qoyğım keldi de, äueli Mwhañnıñ özinen swradım.
– Sizdiñ 1930 jılı Taşkentte wstalğanda jağdayıñız qalay boldı?– dedim.
Mwhañ bir kürsinip aldı da, orındığına şalqaya tüsip, bayau bastan ötken oqiğasın oylanıp aldı da, qoñır dausımen:
– Onda bizder, wltşılar, bärimiz ülken bir üyde jatamız. Tösek-ornımız taza, tamağımız uaqtılı berilip twradı. Bir-birimizben erkin äñgimelesip, pikir alısıp, keñesip otıratınbız. Tergeuge alıp barğanda azdağan qısımdar, qıtımırlıqtar bolıp twratın. Keyin Almatınıñ türmesine auısqanda bwl jağı jiileniñkirep ketti,– dep barıp toqtadı.
Men Mwhañnıñ köp biluge wmtılğan bala minezdi qılığına iştey küle otırıp:
– Mwqa, onda Sizder jwmaqta bolıpsızdar ğoy, al bizder nağız tozaqtıñ otında küyip–janğan aqırzaman pendelerine wqsaydı ekenbiz. Jazığımız joq bolsa da, küni-tüni wyıqtatpay, ayağımızdan tik twrğızıp qoyıp tergep, ol az bolğanday, wrsıp-jekirip, satıp alğan qwlınday aqıra qorlağanın qaytesiz. Sonda aytarı: «Mına qağazğa qol qoy»,– dep özderi jazıp kelgen nwsqasın wsınadı. «Qol qoysañ boldı, seniñ bizge keregiñ az, üyiñe kete ber. Bizge keregi – Mwhtar Äuezov. Sol turalı jazılğan mına qağazğa qol qoy, qoymasañ, ne bolarıñdı öziñ bilesiñ,– dep äkireñdeydi.
Ötirik anıqtamağa qol qoymauğa bekindim. Ol kezde jasım otızdan asqan, küş-qayratım boyımnan qaytpağan kezim. Aldağı künderde ne bolar eken dep alañdaulımın. Tergeuşiler bir küni meni bir jeke bölmege qamap ketti. İşinde eş närse joq. Tek qana ortasında turnik qwrulı twr. Bwl ne, meni turnik oynasın dep qoyğan ba dep tañdandım. Bayqasam, bir uaqtarda bölmem qattı jılınıp, birte-birte ısıp baradı. Tabanım küyip baradı. Sasa bastadım. Ne qılarımdı bilmey dağdarıp twrıp, jan qısılğan soñ qwrulı twrğan turnikke asıla kettim. Köp twruğa qolım şıdamay baradı. Turnikten qolımdı jibereyin desem, tabanım ıstıqqa tiip küyetinin sezip twrmın. Jandalbasamen turnikke asılıp, qolım qarısıp qalıptı. Onı men esim auğandıqtan sezetin halim joq. Biz kezde özderi kelip meni bosatıp alıptı. Tağı da esim kirgen soñ «qol qoydıñ» astına aldı. Könbedim. Eki-üş kün ötken soñ tağı da «qol qoy» dep qıstadı. Qasarıstım. Könbegen soñ keşegi bölmeme aparıp tağı da qamap qoydı. Biraq bölmede qwrulı twrğan turnik joq. Üy ısısa ne laj etem dep oylanıp twrğanda, bölmeniñ suıy bastağanın sezdim. Bölme suığı üdep baradı. Tisim tisime timey qaltırap baramın. Ölmestiñ qamın jasap, üydi aynala zır jügirdim. Toqtasam qatıp qalamın, tek jügiru ğana jandı saqtap qalmaq. Jügire-jügire talıp tüssem kerek. Es-tüssiz jatqan meni tağı da özderi süyrep alıp şıqtı. Şaması sırttan baqılap twrsa kerek. Äreñ degende esimdi jiıp, basımdı kötersem, tağı da qağazdı aldıma tosa qoyadı. Tistenip twrıp qasarıstım. Toñğanım äli tarqamay dir-dir etip azaptanıp twrmın. Abaqtıdağı twrağıma qaray kettim.
Tañerteñ tağı da tergeu bastaldı. Tergeuşi tülki bwlañğa saldı. Jılı söylep öz basıñdı, bala-şağañdı oylasañşı dep qamqorsi tüsti. «Mına qağazğa qol qoy da, bizben qoştasıp, üyiñe ketseñşi»,– dep qağazdı nwsqadı. Pikirimnen qaytpasımdı bildi de, belgi beretin tüymesin basıp qalıp edi, eñgezerdey eki jigit jemtigin izdegen töbettey dürdie kirip keldi. Tergeuşi meni alañdatu üşin söyley berip edi, artımda twrğan ekeui qas-qağım sätte rezinka qapşıqtı basımnan ayağıma qaray kigizip jiberdi de, meni qwlatıp, qapşıqtıñ auzın baylap tastadı. Sol arada-aq meni üşeulep sırtımnan tayaqpen jabıla wra bastadı. Bar bolğanı basımdı qorğalaqtap, twnşığıp bara jatırmın. Twnşığudan esim auıp qalıptı... Qaptıñ auzın aşıp, meni şığarıp tastağanın bilmeymin. Esim kirip, közimdi aşıp, mañayıma qarasam: älgi üşeui mağan albastıday üñile qarap külisip twr. «Qasapşığa et qayğı, qara eşkige jan qayğı»,– degen osı eken-au dep jatırmın. Üşeui meni twrğızıp aldı da, bayağı ädetterine basıp qağaz ben qalamdı aldıma qoya qoydı. Men tük körmegendey twra berdim. Üşeui aqırıp-baqırıp, meni jwdırıqtap, üyden quıp şıqtı... Mine, aldın ala oylastırılğan ne bir azaptıñ tozağınan ötip, jiırma bes jılğa «halıq jauı» degen stat'yamen sottalıp, Qarlagqa jöneltildim emes pe, Mwqa,– dedim»,– degen (M.Mırzahmetwlınıñ jazbası) qinauğa onıñ şıdas berui ekitalay edi.
Twrsın Jwrtbaydıñ "Wranım - Alaş!.." zertteu kitabınan alındı.
Abai.kz