Ölim-jitimi joğarı infekciyalıq emes aurular turalı äñgime qozğalğanda, jürek-qan tamırları jäne onkologiyalıq aurular jaylı jii aytıladı. Alayda, bizdiñ elimizde aytıla bermeytin tağı bir auru bar. Bwl ökpeniñ sozılmalı obstruktivti auruı nemese SOÖA turalı.
20 qaraşa - osı dertpen düniejüzilik küres küni. Osı kün qarsañında joğarı sanattı däriger-pul'monolog, aymaqtıq diagnostikalıq ortalıqtıñ pul'monolog-konsul'tantı, Almatı qalasınıñ «pul'monologtar qoğamı» QB törağası Eraliev Sattar Molıbekwlı qazaqstandıqtardıñ tınıs alu jüyesiniñ auruları turalı, ökpe aurularınıñ damuına qauip töndiretin qanday faktorlar bar jäne pul'manolog-därigerine qaşan baru kerektigi turalı egjey-tegjeyli aytıp berdi.
- Sattar Molıbekwlı, tınıs alu jüyesi aurularınıñ payda bolu sebebi qanday faktorlarğa baylanıstı, sonday-aq olar bizdiñ ağzamızğa qanday jağımsız saldar äkeledi?
- Tınıs alu organdarı aurularınıñ damuına äser etetin faktorlar turalı ayta otırıp, jiti jäne sozılmalı «ökpe patologiyası» bar ekenin naqtılau qajet.
SOÖA turalı aytqanda, eñ aldımen, bwl temeki şegu qateri. Degenmen, şılım şeguşilerdiñ barlığı SOÖA auıruına şaldıqpaytının da atap ötu kerek. Biz temeki şeguşilerdiñ bwl auruğa şaldığıp ekinşi bireui nelikten auırmaytının tüsindire almaymız. Alayda, kez kelgen temeki şeguşi qauip-qater tobında. Al SOÖA auruınıñ 70%-ğa juığı temeki şegumen baylanıstı. SOÖA nauqastarınıñ qalğan 30%-ında basqa da pollyutanttar, qorşağan ortanı lastaytın zattar, mısalı, «üy» pollyutanttarı, olardıñ biri üydi jılıtu kezinde tas kömirmen bölinetin elementter bolıp tabıladı.
Adam ağzasına teris äserdiñ jıldam ösui «sırtqı» pollyutanttardıñ - qorşağan ortanıñ zaqımdauşı faktorlarınıñ arasında da bayqaladı. Äsirese, dem alıp jatqanımızdıñ barlığı birinşi kezekte tınıs alu organdarına - bizdiñ ökpemizge tüsu faktisi. Ärine, tınıs alu joldarınıñ qorğanış mehanizmderi de bar, biraq olar atmosferağa şığarılatın agressivti zattardıñ, birinşi kezekte, industriyalıq ortalıqtar men iri megapolisterdiñ jappay äser etui kezinde tez tausıladı.
Basqa pul'monologiyalıq patologiyamen auıratındardıñ sanı da ösude. Mäselen, bronh demikpesi. Bwl aurudıñ taraluında qorşağan ortanıñ belsendi lastanuı (demikpe triggerleri), sintetikalıq materialdardı, mısalı, qwrılıs jäne twrmıstıq himiya önimderin jii paydalanu jağımsız röl atqaradı.
- Degenmen, sebep nede: ekologiyada ma älde ömir süru saltında ma? Biz Almatı qalasındağı ekologiyalıq jağday naşar ekenin bilemiz. Megapoliste halıqtıñ qanşa payızı tınıs alu jüyesi aurularımen auıradı?
- Almatı - Qazaqstannıñ eñ lastanğan aymaqtarınıñ biri. Almatı öziniñ biregey geografiyalıq şwñqırında ornalasuına baylanıstı, lastanuı «statikalıq sipatqa» ie. Qala auası qanşalıqtı lastanğan? Tipti qalalıq bilikke adal Qazgidromettiñ özi de auadağı azot dioksidiniñ jäne basqa da ziyandı zattardıñ qwramı turalı qorqınıştı sandardı jariyalap otır.
Bizdiñ pul'monologiyalıq qoğam jaqında tınıs alu organdarınıñ sozılmalı aurularına arnalğan konferenciya ötkizdi. QazWU professorı Vinnikov D. V. öz sözinde qalamızdıñ aua sapası boyınşa täuelsiz zertteu mälimetterin keltirdi. Onıñ mälimetterine säykes, jıldıñ jılı kezeñinde 17 kün ziyandı zattardıñ şekti rwqsat etilgen koncentraciyasınıñ 9%-ğa, suıq kezeñde bwl 155 künde 85%-ğa artuı bayqaldı. Bwl 2,5 mikron diametri bar zattar. Olar tınıs alu joldarına tereñ enip, olardı zaqımdaydı. Almatınıñ atmosferasın bizdiñ qalalıq biliktiñ aytuınşa, avtokölikter emes, kömirmen jwmıs isteytin TEC-ter jäne öz üylerin jılıtu üşin kömirdi paydalanatın jeke üylerdiñ twrğındarı lastaydı. Ökinişke oray, tınıs alu organdarınıñ aurularınan (BOD) zardap şegetinderdiñ sanı boyınşa Qazaqstanda sırqattanuşılıq pen ölim-jitim körsetkişi DDW-dıñ Europalıq aymağındağı eñ joğarı körsetkiş bolıp twr.
- Almatı qalasınan basqa, Qazaqstannıñ qay öñirleriniñ twrğındarı ekologiyalıq jağdaydıñ naşarlığına baylanıstı ökpe aurularına wşıraydı?
- Birinşi kezekte bwl Öskemen, Temirtau, Qarağandı jäne Pavlodar siyaqtı iri industriyalıq ortalıqtar. Ökinişke oray, bwl älemdik trend. Qıtay men Ündistan siyaqtı iri elderdegi jıldam ekonomikalıq ösim qorşağan ortanıñ qattı lastanuımen birge jüredi. 2008 jılğı Olimpiada kezinde qalanıñ töñiregindegi barlıq zauıttardıñ jwmısın toqtatqan Pekin osınıñ jarqın mısalı. Şığıstağı körşilerimiz tek qazir ğana damudıñ belgili bir ösuine qol jetkizip, qorşağan ortanı qorğau turalı oylanıp, eñ las öndiristi qaladan tıs jerlerge köşirdi. Industriyalıq ösim adamnıñ sırtqı ömir süru ortasınıñ lastanuımen birge jüredi. Qazaqstanda da solay. Zauıttarı köp emes aymaqtarda, mısalı, Qızılordada aua äldeqayda taza.
- Köptegen ökpe auruları jötelden bastaladı. Biraq köp jağdayda adamdar bwğan män bermeydi. Bronhit ädette JRVI tudıratın virustardan tuındaydı. Bronhit pnevmoniyadan nemen erekşelenedi?
- Iya, jötel tömengi tınıs alu joldarınıñ tınıs alu ağzaları aurularınıñ eñ ayqın belgisi. Dauıs baylamınan tömen. Jer twrğındarınıñ 5 payızında «ädettegi» jötel bar jäne adamdar köbine mamandarğa jüginbeydi. Bwl olardıñ 2 payızında SOÖA-ğa äkeledi. Ayta ketu kerek, biz ädette demikpe payda bolğanğa deyin nazar audarmaytın kädimgi jötel SOÖA äkeledi. Ol tek osı aurudıñ aldınğı habarşısı ekenin bilgen abzal.
Qazir tınıs joldarınıñ keñ taralğan aurularınıñ biri - ötkir bronhit. Zertteuler körsetkendey, biz qarapayım «suıq tigen» deytin jağdaydıñ 84%-ı is jüzinde ötkir bronhit bolıp tabıladı. Pnevmoniya, ol tek ötkir türde boladı. Bwl ökpede qabınu bar degen söz. 70% jağdayda bronhit antibiotiktermen emdelmeydi. Sebebi negizgi qozdırğıştar antibiotik äser etpeytin virustar bolıp tabıladı. Biraq, pnevmoniyanı emdegende biz keri jağdaydı köremiz – ol tek antibiotiktermen emdeledi.
Keyde jötel basqa ökpe aurularınıñ belgisi boluı mümkin. Tuberkulez nemese ökpe isigi. Sondıqtan, eger jötel «suıqtan» keyin qaytpasa, tekserilu qajet. «Qaldıq jötel» jürek, reflyuks-ezofagitter, qwlaq jäne mwrın quısı aurularınıñ alğışartı boluı mümkin.
- Qazir tuberkulez taqırıbı özekti bolıp otır. Qazaqstanda tuberkulezben küresu üşin qanday şaralar qoldanıladı?
- Ärine, bwl saualdı ftiziatrlarğa qoyğan dwrıs bolar edi. Şetelde tuberkulez, ökpe obırı siyaqtı aurulardı pul'monologtar emdeydi. Bizde bwrınğı Keñes odağı kezinde-aq, tuberkulez indeti onıñ diagnostikası men emi jeke salağa - ftiziatriyağa bölingen. Qazir Qazaqstanda tuberkulezben sırqattanuşılıq tömen. Degenmen, bizde därilik jağınan tuındağan tuberkulez probleması äli de bar. Mwnda da özekti mäsele ol, jwqpalı aurularmen küres boyınşa Amerikandıq qoğamnıñ (IDSA) küş-jigerimen tuberkulezge qarsı preparattardıñ uıttılığı, sonıñ işinde «jaña antibiotikter» tuberkulezben sırqattanuşılıq probleması siyaqtı qaluda.
- Pul'monologiyada aurulardı emdeudiñ erekşe, joğarı tehnologiyalıq nemese innovaciyalıq ädisteri bar ma?
- Ärine, pul'monologiyada medicinanıñ basqa salalarındağı siyaqtı emdeudiñ joğarı tehnologiyalıq jäne innovaciyalıq ädisteri payda boldı. Äsirese tınıs alu organdarınıñ auır auruların emdeude. Mısalı, demikpe. Şın mäninde, demikpe, köp jağdayda emge qolaylı. Demikpesi bar adamdardar işinde olimpiada çempiondarı atanğan adamdar da bar. Siz, bälkim, norvegiyalıq şañğışılar turalı estigen bolarsız... Olar öz demikpesin jaba otırıp, salbutamoldı, wstama tüsiretin jäne jürek jwmısın bir mezgilde ıntalandıratın preparattı, yağni doping qoldandı dep dep ayıptalğan bolatın.
Adamdar demikpeden qorqadı, sebebi «auır» demikpesi bar pacientterdi köredi. Emdeluşilerdiñ tek 8-12% ğana auıradı. Biraq bwl äli künge deyin ülken medicinalıq, dälirek aytqanda pul'monologiyalıq problema.
Biomolekulalardı - monoklonaldı antidenelerin qoldana otırıp emdeudiñ innovaciyalıq ädisteri bar. Ökinişke oray, bwl preparattarmen emdeu öte qımbat. Joğarı tehnologiyalıq ädisterge bronhialdı termoplastika jatadı. Ol sol «auır» demikpeni emdeude qoldanıladı. Biraq emdeudiñ eñ innovaciyalıq jäne qoljetimdi ädisi - bwl emdik (bazistik) preparattardı tınıs alu joldarına tikeley, ingalyaciya arqılı jetkizu qwraldarın äzirleu kezindegi revolyuciyalıq özgerister. Mağan senseñiz, bwl qiın mindet.
Sirek, biraq emi joq, auru - idiopatiyalıq ökpe fibrozı bar. Bwl dertke osı künge deyin däri-därmek joq. Soñğı uaqıtta osı diagnozı bar nauqastarğa ümit sıylağan eki preparat sintezdeldi.
- Boljam boyınşa, 2020 jılğa qaray ökpeniñ sozılmalı obstruktivti auruı artıp, bwl ölimge äkelip soqtıratın üşinşi sebep boladı deydi...
- SOÖA älemniñ köptegen elderinde ölim-jitim boyınşa üşinşi orınğa şıqtı. Bwl jwqpalı emes aurular arasındağı jalğız patologiya. Ölim-jitim äli künge deyin ösip keledi. Öte tiimdi bazistik preparattar payda bolğanına qaramastan bwl dertten köz jwmatındar qatarı artpasa kemimey otır.
2019 jılı SOÖA emdeu boyınşa strategiyalıq qwjat bolıp tabılatın GOLD bayandamasında 2012 jılı SOÖA üş millionnan astam adam qaytıs boldı dep körsetilgen. Bwl älemdegi barlıq ölimderdiñ 6%-ın qwraydı. SOÖA ölimniñ sebebi retinde üşinşi orınnan besinşi-altınşı orınğa köşken keybir batıs elderiniñ tabısı ärine optimizm tudıradı.
- Aurudıñ aldın alu maqsatında ökpe rentgenin qanşalıqtı jii jasau kerek jäne tınıs alu organdarın nığaytu üşin qanday keñester berer ediñiz?
- Keude quısı müşeleriniñ rentgenografiyası - ökpe auruların diagnostikalaudıñ qarapayım jäne tiimdi ädisteriniñ biri. Postkeñestik elder tuberkulezdi erte anıqtau maqsatında dekrettelgen kontingent üşin, atap aytqanda mwğalimder üşin mindetti bolıp tabılatın rentgenografiyanı (flyuorografiyanı) jürgizedi. Onıñ tiimdiligin bağalay almaymın. Öytkeni, özderiñiz körip otırsızdar, tekseristen ötken adamdar arasında da tuberkulez şığıp jatadı. Sebebi anıq emes. Bwl däriger-rentgenologtıñ qatesi nemese aurudıñ tez damuı bolar. Biraq eger adamda wzaq jötel bolsa nemese tuberkulezben auıratın nauqaspen baylanısta bolsa, onda mindetti rentgenologiyalıq zertteu qajet jäne säulelenudiñ aldında qorqınış bolmauı tiis.
Aldın alu maqsatında 50 jastan keyin anamnezi auırlağan adamdarğa, mısalı, täuligine 2 qorap temeki şegetin adamdarğa mamandardıñ twraqtı tekseruden ötuin wsınuğa boladı.
Qala ömiri men önerkäsip ortalıqtarı jağdayında biz tınıs alu organdarınıñ mañızdı problemalarına äkelui mümkin ziyandı faktorlardı tolıq joqqa şığara almaymız. Biraq bizdiñ qolımızda bar ziyandı azaytu twjırımdamasınıñ qağidattarına säykes osı faktorlardıñ densaulıqqa keri äserin tömendete alamız. Mısalı, tütindi üy-jaylardı jii jeldetip twru arqılı. Nemese taza auada jii bolıp, fizikalıq belsendilik turalı da wmıtpau kerek. Tınıs alu bwlşıqetterin nığaytatın jügiru, jüru nemese jüzu siyaqtı dene qozğalısına köşu. Alayda, aldımen qala auasınıñ tazalığı üşin küresuimiz kerek. Sebebi siz kün sayın qanşa jügirip nemese skandinaviyalıq jürispen qanşa jürseñiz de, lastanğan auada sportpen aynalısıp jürip-aq ziyandı zattardı ağzañızğa siñiresiz.
- Swhbat üşin rahmet!
Swhbattı äzirlegen - «Aman-saulıq» Qoğamdıq qorı
Abai.kz