Köpen köptiñ adamı
Jalğanda jalğız er bar Köpen degen,
Adam joq mwnıñ sözin kötermegen.
Basın kesip alamın bireu aytsa,
Köpeni Ospanhannıñ böten degen.
Bata berip auzına tükirgenmin,
Sodan keyin Köpenim jötelmegen...
«Közi şegir köz şäkirtime», degen satiranıñ padişası Ospanhan Äubäkirov 1985 jılı. Äri qaray kettik:
Kim bilmeydi Ämirbekov Köpendi,
Äzilimen tanıtadı äkeñdi.
Bir qarasañ - Aldar köse atasınday pıp-pısıq.
Bir qarasañ - Qojanasır atasınday «äpendi»
Kim bilmeydi Ämirbekov Köpendi,
Külkisimken tanıtadı .. kökeñdi...
Şığardıñ ba-
«Siz» dep jürip kip-kişketay qatesin,
Şığaradı-
«İzdep jürip» seniñ ülken qateñdi?», - degen satiranıñ sañlağı Äbdiraştıñ Jarasqanı 1992 jılı. Äri qaray kettik:
Jaqsımen de jwğısqan,
Jamanmen de wğısqan.
«Taz emes qoy» deseñ de,
Tazşamenen tuısqan.
Qasqırmen de wlısqan,
Jolbarıspen jwğısqan.
Bir jamanı - bwl Köpen.
Menimen de tuısqan!», - degen, poeziyanıñ padişası Qadır Mırza Äli 2007 jılı. Äri qaray kettik:
Külesiñ kep,
Külkige bir toymaysıñ,
Qanşa tayaq jediñ,
Nege qoymaysıñ?
Ajalıña asıq bolğan qarğaday,
Aspandağı bürkittermen oynaysıñ!», - degen aytıstıñ bapkeri, aqın Jürsin Erman. Äri qaray kettik:
«Köpen qazaq qaljıñbastarınıñ işindegi qasapşısı. Kimdi «bauızdasa» da, neni parşalasa da janın auırtpay «janın» ala biledi. Qasapşı bolu da has şeberden kem öner emes. Köpen şın satirik, şın suretker», - degen tanımal akter Twñğışbay Äl-Tarazi. Äri qaray tağı:
«Köpen Ämirbekov deseñiz jwrttıñ bäri biledi. Nege deseñiz, bwl auzın aşsa auzınan şoq tüsedi. Ol şoq, adamdı küydirmeydi, küldiredi. Onıñ özi ülken öner. Jırtılğan köñildi jamaydı, mwñayğan közdi jadıratadı. Tipti qiın-qıstau kezeñniñ özinde de elge quat beredi. Özi ötimdi, sözi jalındı. Ärbir söziniñ salmağı bar. Eger de osınday azamattar köp bolsa bizdiñ halıqtıñ baqıtı», - degen ataqtı jazuşı Şerhan Mwrtaza.
«Bir özi bir teatrğa aynalğan Köpen ol tek satirik, aqın ğana emes, öziniñ jazğandarın özi orındauşı Petrosyanımız...», - degen qoğam qayratkeri Mwhtar Qwl-Mwhammed.
Eñ bastıların ğana iriktedim. Köpen turalı aytılğandardı jinaqtap bastırsa 2-3 tom kitap. Äri qaray aytpaymın. Toqtaymın. «Men dökeymin» degen ataqtı aqın-jazuşılardıñ, «men küştimin» degen sayasatkerlerdiñ, «men tanımalmın» degen öner adamdarınıñ Köpenge bergen bağası t-u-u anau jaqta, aspanda, öte joğarı. Sol aytqandardıñ barlığınıñ keltiretin tüyini qanday? Bäri de biriniñ auzına biri tükirip qoyğanday: «Köpen türine qarasañ añqau, aldanğış bala siyaqtı. Al isine qarasañ dana siyaqtı. Ol eldiñ jäyin öz jäyinen bwrın oylaydı. Öz qamın bılay qoyıp, özgeniñ qamın köbirek jeydi» degenmen qorıtındı jasaydı. Bwl aytılğandarğa 300 procent (payız degim kelmeydi, poçemu to) qosılam jäne qol köterip kelisem.
Kelisetinim - Köpendi sonau tübit mwrt student kezinen jaqsı bilem. Eşkimmen qaqañ soqañı joq, tınış jüretin. Söytip jürip student kezinde-aq, tanımal boldı. Uıttı satirası «Leninşil jas» gazetiniñ betin bermeytin. Soñğı kursta onıñ «Atı joq kitap» attı satiralıq jinağı şıqqan. Öy, sondağı bir bizdiñ kurstıñ qız-jigitteriniñ dürildegenin ayt. Qolda Köpenniñ jwqa kitabı. Bärimiz birimizden birimiz tartıp alıp, betine üñilemiz. Qağazın paraqtaymız. Kurstasımız, kişkentay qız Mariyam Tanaşeva bwl kitapqa darday etip «Leninşil jasqa» recenziya jazdı. Mariyam da mıqtı. Aldında sabaq bergen kurstastardıñ bireui kitap şığarıp, bireui oğan recenziya jazğanına Temirbek Qojakeev riza bolğan. Mine, sol kezden bastap-aq, öz basım Köpekeñdi ülken därejede qwrmetteymin.
QazGU-di bitirdik. Jan-jaqqa taradıq. Köpenimiz tuu Qiırşığıstağı Vladivostok qalasında eki jıldıq äskeri-partiya mektebine ketti. Oquğa ketti me, joq äskeri borışın öteuge ketti me, ol jağın bilmeymin. Biletinim: sol jerde itterdi üyretetin bölimniñ jauıngerlerimen kelisip, bir itpen qwşaqtasıp suretke tüsken. Nege tüskeni tağı belgisiz. Sol itpen qwşaqtasqan suretti Şımkenttegi Mariyamğa saladı. Surettiñ astına «Mariyam, mınau meniñ senen keyingi eñ jaqın dosım. Özi wrğaşı...», degen. Köpennen hat alğan Mariyam bwğan ne külerin, ne aşulanarın bilmey: «Äp, bälem, Köpen, bir kelersiñ, sosın körsetermin sağan», depti. Sol itpen eki jıl ötken soñ äreñ qoştasıp elge oraldı-au, Köpekeñ. Alğan şeni mıqtı. Ol jaqta da tınış jürmey komandirlerdiñ işek silesin qatırıp, köjesin qaqaldırıp, jöndi işkizbegen ğoy. Külkini, äzildi orıs jwrtı bizden de artıq jaqsı köredi emes pe. Köpendi qimay-qimay şığarıp salğan.
Köpekeñ kele sala sayasi satiralıq «Ara» jurnalınıñ bölim meñgeruşisi, jauaptı hatşı, sosın bas redaktorı boladı. Bwl bas redaktorlığınıñ lauazımı bölek taqırıp. Qızığı men şıjığı qatar bolğan. Ospanhan kökesiniñ auzına tükirgenin körsetken Köpen şendi, şekpendilerdi ayamay satiralıq sadaqqa ile bergen, tüyrey bergen. «Qoysay, bayqasay», degendi közge ilmegen. Biliktegi şen-şekpendiler Köpennen qwtılu üşin pälenbay jıl tarihı bar «Ara» jurnalın jauıp tastağan. Sodan sol jurnal äli jabıq. Oğan qısılğan Köpekeñ joq. Sol uaqıttarda «Qımızhana», «Tamaşa» äzil-ospaq, oyın-sauıq otauları aşılıp dürildep twrğan kez. Soğan eñ belsendi avtor bolıp, satiraları qoyılımda jarqıradı. Keyin özi «Köpen kele jatır..», parodiyalıq äzil-sıqaq teatrın aştı. Şota-Aman Ualihandı, Zamanbek Nwrqadilovtı, Oljas Süleymenovti, Şerhan Mwrtazanı, Mwhtar Şahanovtı, Roza Bağlanovanı, Roza Rımbaevanı, Maqpal Jünisovanı, Twñğışbay äl Tarazidı parodiyaladı. Parodiyanı da tüsinetinderi, tüsinbeytinderi bar. Köpekeñe «Seniki jön», dey qoyğandarı mwnda da şamalı.
Köpen mwnıñ aldında 1978 jılı Mäskeude, 1980 jılı Taşkentte ötken Bükilodaqtıq jas sıqaqşılar festivaline qatısıp, basqa wlttıñ el-jwrtına da tanımal bola bastağan. Onıñ «Pravda» baspasınan şıqqan «Nadeysya i jdi», «Krohotnıe zvezdı», attı orıs tilindegi wjımdıq jinaqtarğa engen äzil-sıqaqtarı täp-täuir dünie eken, dep orıs satirikteri joğarı bağalap, laureat atanğan.
Köpende damıl joq. Ilği is saparda jüredi. Bükil Qazaqstan oblıstarında eñ kemi üş-törtten bolğan şığar. Men Torğay oblısınıñ ortalığı Arqalıqta jürgende sol qalağa keldi. Kezdestik. Astanağa qonıs audardım. Mwnda kezdestik. Sondıqtan ba, basqa kurstastarmen salıstırğanda Köpendi jiirek körip, kezdestirem. Oğan ärine, quanıp qalam. Kursta ekeumiz bir topta oqıdıq. Ekeumiz de satira taqırıbınan Temirbek Qojakeevten diplom jwmısın alıp, ekeumiz de «beske» qorğadıq. Älgi köp jurnalister «Şerhannıñ şinelinen şıqtıq», degendey, Köpen ekeumiz de Qojakeevtiñ qoñır küpisinen şıqtıq. Qızdıñ satirası qırsıq boladı- au, men satira taqırıbında keyde qılañ etip, qılt etip, keyde sılañ etip, sılt etip körinem de, arasında joq bop ketem. Köpen bolsa basqa twlğa ğoy. Özimdi onımen salıstıra almaymın. Köpen jäy-küyimniñ bärin añğarğış. «Osı qız tanıla bersinşi dey me, «Arada» jürgende satiramdı üzbey jariyalap, meni jarqıratıp körsetudan tanbadı. «Qazaq ädebieti» gazetiniñ satiralıq bwrışın basqarğanda da qatardan qaldırğan joq. Telearnada Köpenniñ basqaruımen bwrın ömirden ötken tanımal twlğalardı eske alatın «Közkörgen» attı arnayı habar jürgizdi. «Öris, satirik ağalarıñdı bilesiñ ğoy, solar turalı estelik aytıp ber», dep, oğan da şaqırdı. Äyteuir, tırnaqtay mümkindigi bolsa, tınım bermey tanımdıq habarğa qatısuıma, satiralıq basılımdarda körinuime ılği da süyrelep, alğa tartıp jürgeni. Mine, osınday ortalarda «Mına qız kim?», dep meni ımmen swraytındarğa Köpen: «Bwl qız küşti satirik qoy. Meniñ kurstasım. Qojakeevten ekeumiz satiradan diplom qorğadıq. Men «törtke», Öris «beske» qorğap şıqqan qız», deydi. Ünemi osı sözinen jañılmaydı jäne. Atağı jer jarğan Köpen özin ädeyi tömenirek, meni joğarıraq qoyadı. «Ekeumiz de «beske» qorğap edik», dese, märtebem onşa bayqalmay qaluı mümkin ğoy. Sonı tereñirek biletin Köpen, meni bilmeytinderge ädeyi aytadı. Ondağısı meni köteru, meni biiktetu. Qalay riza bolmaysıñ kurstasıña, qalay süysinbeysiñ!
Köpen maqtauımdı keltirip twrğan soñ tanımay twrğandar mağan basqaşa közqaraspen, bastarın iip, qwrmetpen qaray bastaydı. Keyde bwğan qısılam. Qısılsam da töbem kökke köterilip qalatını anıq. Nemese: «Ey, bwl qız özi jazbaydı, jazsa bar ğoy anau-mınau satirikteriñ jolda qalıp qoyayın dep twr», dep qosımşalap qoyatını tağı bar. Mine, Köpenniñ jwrt degendegi jüregi, körsetken iltipatı, qwrmeti men jaqsılığı. Söz etpegim negizi bwl emes.
Köpen körkem minezdi jigit. Kim menen «Körkem minezdi jigit qanday?», dep swrasa men Köpendi körseter edim. Endi jariyalap otırmın. Ol qarapayım. Keude köteru degen joq. Bükil adamdarmen teñ därejede söylesedi. Olardı tıñday biledi. Özin de olarğa tıñdata biledi. Er, äyel, qız-kelinşek, qariya, qart, bozbala, jigit ağası bäri-bärimen til tabısqış. Öziniñ ataq, dañqı, därejesine qaramay elpildep sälemdesip, halin swrap kez kelgen ortağa sınaday kirip kete beredi. Jäne kimmen söylesse de ortaq taqırıptı keuletip, jandandırıp, äldendirip, türlendirip, tületin jiberuge şeber-aq. Keyde osığan tañ qalıp basımdı şayqaymın.
Köpen erekşe fenomen. Bireuge kömek beruge janı qwştar. Sodan ol janına läzzat aladı. Qazaqstannıñ barlıq ölkesine is saparlap jürgende sonda twratın, ne jwmıs isteytin kurstastardıñ jağdayın bilip, kömek qajet bolsa järdem beruge öziniñ bar bedelin jwmsaydı. Köpendi kütip jürgen jergilikti äkim-qaralar ayansın ba, Köpenniñ bir auız sözin jerge qaldırmay ötinişti taban astında orındap beredi. Mine, azamattıq! Basqa jwrttardı atamay-aq özimizdiñ aramızdan –aq mısal keltireyikşi. Kurstastarımız Aykörgen, Seyitbay, marqwm Qonay, Mariyam, tağı kim edi wmıttım... Bäriniñ keybir otbasılıq jağdaylarına Köpenniñ tikeley kömegi tigeni bar.
Men bir küni Köpenge:.
- Köpeke, pälenşe sağan «ittik» jasağan. Men bilem. Biraq, sen soğan qaramastan oğan ünemi jaqsılıq jasap jüresiñ. Nege?, - dey bergende sözimdi bölip:
- Jamandıqqa jaqsılıq jasaudı Täñirimiz de qoldağan.. Oğan ädeyi jaqsılıq jasay berem. Qolımda twrğan soñ ayanayın ba. Mümkin bir küni özi tüsiner, sosın wyalar, al wyalmasa özi bilsin!, - dedi. Ol osı pikirinen äli özgermey keledi.
Qazir jas sıqaqşılar teatrı köbeydi. Sahnada tez bedel alıp ketui üşin olar keyde Köpendi şaqıradı. Uaqıt tauıp oğan Köpekeñ baradı. Pikirin aytadı. Halıq Köpenniñ töbesin körgen soñ älgi teatrdıñ ärtisterine de, Köpenge de riza bolıp qaytadı. Mwnıñ sırtında nebir öner salası boyınşa ötkiziletin türli konkurs-bayqaularğa qazılar alqasınıñ törağası, keyde qatardağı töreşiligine Köpen mindetti türde şaqırıladı. Qatısadı. Sonda sayısqa tüskenderdiñ älsizdeu jağına da qosımşa bal qoyıp, joğarı şığıp ketuine qoldau körsetip otıradı.
Bir küni Köpekeñ kurstastar çatına (jelidegi top - red.) «Jaydarman» äzil-sıqaq otauında otırğanın aytıp, artınşa bir top qızdarmen tüsken suretin salıp jiberipti. Örimdey ädemi qızdar qıp-qızıl kiinip alıptı. Ortasında köñili şattanğan Köpenimiz. «Bizdiñ kurstağı jetpisti alqımdağan, odan äri asqan jigitterdiñ, Köpekeñniñ bwl twrısına işteri örtenip, qızığa da, qızğana da qarap otır-au»,- dep men Köpenge:
Sensiñ be, Köpen, rasında,
Qıp-qızıl qızdar qasıñda.
Däl osınday «Jaydarman»,
Bolmadı-au, şirkin jasıñda.
Jüre ber jüyrik Köpen-ay,
Emessiñ bizge böten-ay,
Qızdardan qızıp quat al,
Bwl uaqıt ta ötedi-ay..
Qwrdastar jür-au qızığıp,
Twrğanda qızdar tizilip.
Qızıl güldey qızdarğa
Oyları twr-au bwzılıp?..- dep bir auız öleñ joldamaymın ba... Maqsatım, satirikti äzilmen qajau, söyletu ğoy. Oğan qısılar Köpekeñ bar ma, lezde mağan: «Öris, öleñiñ tamaşa eken. «Jaydarmannan» jaña şıqtım. Alğaşqı şumağına mına sözdi tirkep jiber:
Jetpiske kelgen şağıñda,
Jeteñde twrar jüz ümit,
Bayağıday qaraysıñ,
Bir tamşıday üzilip.
Janardağı söziñdi
Twradı iştey qız wğıp.
Qalqataymen qoştasıp,
Qaytasıñ üyge sızılıp,
Tañda tarqar sät qayda,
Jatasıñ-au kijinip!...», - depti, meniñ ayta almağanımdı auzıma salıp. Bwğan ne dersiñ? Sonda «Jaydarman» qızdarımen birge bolıp, üyge qaytıp bara jatqan uaqıtı tüngi sağat 12-niñ şaması. «Tañğa deyin bolmadım-au», degen ökinişin bildirgenine külesiñ. Mine, bizdiñ Köpekeñniñ äzil-sıqaq otaularımen aralası, jwmısı. Bwl da oñay şarua emes.
Köpenniñ bilmeytini joq. Qwday-au, bärin esine wstağış, saqtağış. «Pälen jılı Pälenşekeñ bılay degen. Sonda Tügenşekeñ oğan bılay degen», dep ataqtı adamdardıñ özara qızu dialogtarınan sır şertip otıradı.
Talaydıñ mereytoyın toylap, şığarmaşılıq keşin wyımdastırıp, sözin söylep, arnau äzil jırımen arğımaqşa şauıp jürgen Köpekeñ de biıl köktemde jeti beleske jetip qalıptı-au! Köpenniñ 50 jas, odan soñ 60 jas mereytoyında küttim. Neni? Qwday-au, «Qazaqstannıñ Ospanhannan keyingi közge tüser, äzil-sıqaqtıñ padişası Köpen Ämirbekke, jalpı qazaq satirikterine Qazaqstannıñ Memlekettik sıylığı nege berilmeske?!» dep. Sol on jıl bwrın oyıma kelgen oralımdı oylar, aq tilegim bir-eki auız jır bolğan. Osı öleñdi tağı bir qaytalaudıñ qazir de jöni bar siyaqtı.
Bağalanar ma satira
Orıstar jii jılap, jii külsin,
Bir-birin süyer bolsa süyui şın.
Bağalap satirasın sarı altınday
Öledi Petrovı men Il'ifi üşin.
Türiktiñ Äziz beyi Nesinin ayt,
Tanılğan jartı älemge esimin ayt.
«Äz Äziz padişası äzildiñ» dep
Terbetken tuğan eli besigin ayt.
Köpen - Bey emes edi osal adam,
Külkiden ezu şirkin bosamağan.
Sadağı bar tiliniñ, oğı bardep
Köpenge märtebeni jasamağan.
Talay jın jım bolıp ed «Aradağı»,
Talay swm qwm bolıp ed daladağı.
Im men jım, qu menen swm birigip ap ,
Köpenge oñ közbenen qaramadı.
Kurstas, qayran meniñ Köpenim-ay,
Qırtıstı tegisteytin ötegim-ay,
Nesinnen neñ kem edi, bağalasa
Memlekettik sıylıqqa köterip-ay?!
Öris YAşükirqızı,
Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, aqın.
Abai.kz