©2020 Astana Aqşamı
ORINDALĞAN ARMAN
Jaratqanğa et pen süyekten qalıptağan jumırbastı pendesiniñ bäri birdey ğoy, akademïk bolsın, arbaşı bolsın, adam balasınıñ twabitti – atanıñ qanımen, ananıñ sütimen boyına siñgen qaytalanbas qasïetteri tanılıp turadı. Jüre kele juğısqan, tirşiliktiñ tezi men täjirïbesinen darığan närseleri de kisiniñ bolmısın türli naqışpen tolıqtıra tüsedi. Peşenege buyırmıs, mañdayğa jazılmış deytin tağdırdı taqtalaytın uğım tağı bar. Key kezde ataq, däreje, marapat, tağı sol sïyaqtı şarapattı şarttılıqtarğa köz juma qarağanda ğana kisiniñ şınayı keypi közge körinetindey me, qalay? Abayşa aytqanda – «öziñde barmen közge urıp, artılam deme özgeden». Ol rette adamnıñ jalqı esimi men jankeşti eñbegi, «jalañaştanğan» jan sırı, jürek sezimi tarazığa tartıladı. Sol josıqqa jüginsek, aldımen aytarımız ayqın: qazaq rwhanïyatı älemin Serik Qïrabaevsız, Serik Qïrabaevtı qazaq rwhanïyatı äleminsiz elestetw mümkin emes (älbette, onıñ özine äbden layıqtı ğumırlıq merey-mansabınıñ mälimeti kez kelgen encïklopedïyada nemese ğılımï anıqtamalıqta tunıp tur). Doktorlıq dïssertacïya qorğağanımda, jumısıma bağa beretin sarap komïssïyasına jetekşilik jasağanı jäne ara-tura jolıqqan jerde äñgimesine uyıp qalatınım bolmasa, önemeyin janında jürmegen jaqsı ağa twralı şeşile söylew, şırqay sapırw – qïın da qïsınsız hareket. Sondıqtan köbine adamşılıq ajarı jöninde sırttay baqılağan, sırttay bayıptağan pikir men payımımdı, sonday-aq ädebï şığarmaşılığı tarapındağı keybir közqarasımdı bölisip otırmın.
Meni eñ aldımen qayran qaldıratını – Serik Qïrabaevtıñ jüyrik jadı, yakï «quyma qulaqtığı». Ertede, HII ğasırda ömir sürgen parsı ädebïetşisi Nïzamï Arwzï Samarqandï «kez kelgen aqın kemeldik kezeñine jetw üşin özine deyingilerden 20 mıñ jır jolın jäne zamandastarınan 10 mıñ öleñ qatarın jatqa bilwi qajet» degen eken. «Qırımnıñ qırıq batırın» tañdı tañğa urıp taypaltatın jampoz jırawları bar bayırğı alaş jurtı üşin bul tañsıq ta emes-ti. Beridegi qağazdıñ betine qarağan zamanğa osı qabilettiñ tek juqanası jetti. Däris oqıp, sabaq ötkizgen ustazdarımızdıñ arasınan… äy, eşkim eske tüser emes… Al ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarı QazPÏ-diñ awdïtorïyasında jas oqıtwşı (bügingi akademïk) Serik Smayılulı Qïrabaevtıñ qazaq ädebïetiniñ tarïhınan şertilgen äwezesine eltigen üşinşi kwrs stwdenti (bügingi akademïk) Seyit Asqarulı Qasqabasov ustazınıñ Mahambet, Şernïyaz, Süyinbay öleñderin jatqa oqığandığın rïzaşılıqpen eske aladı. Ol – ol ma, Qïrabaevtıñ süyikti jarı – seksenniñ señgirine şıqqan akademïk apamız Älïya Beysenova: «…Ser-ağañnıñ meni bawrap alğan ïgi qasïetteriniñ biri – batırlar jırı men lïro-epostıq jırlardı jatqa oqwı bolatın. «Qız Jibek» pen «Er Tarğındı» zawlatqanda, köp qızdar añtarıla awzına qaraytın», – dep ağınan aqtarılıptı gazetterdiñ birine bergen suhbatında. HH ğasır basındağı ardaqtı aqındarımız jayında söz sabaqtay kele, Serik ağanıñ özi de: «Olar aqtalmay turıp-aq, Säkenniñ «Kökşetawın», Mağjannıñ «Batır Bayanın», Şäkärimniñ «Eñlik-Kebegin» jatqa biletinbiz», – deydi. Sonday-aq, Qasım Amanjolovtıñ «Qupïya qız», «Jambıl toyında» poemaların, «Dawıl» jïnağına kirgen köp öleñin äli künge deyin jatqa aytadı. Bıltır, Qarağandıda sol ayawlı aqınnıñ twğanına 100 jıl tolwına arnalğan ulan-asır toydıñ barısında ötken ğılımï konferencïyada bayandama jasağan professor Serik Qïrabaevtıñ öleñderden mısal usınatın tustarğa kelgende, aldındağı paraqqa üñilmey, basın köterip, jurtşılıqqa qarata jırdı jatqa zawlata jönelgendiginiñ kwäsi boldıq…
Mine, özi aqındıqtıñ jolın qwmasa da, kewdesin poezïya kömbesine aynaldırğan akademïktiñ bir darqan daralığı osında. Bul – onıñ eş-kimnen enşilep almağan, twmısınan tabïğat sıylağan zerde-zeyininiñ arqası dep uğamız. Sayıp kelgende, marqum, salïqalı ädebïetşi Juma-ğalï Ismağulov jazğanday, ol – «keñ öristi tereñ teorïyalıq bilim ïesi ğana emes, hrestomatïyalıq bagajı da öte mol biregey ğalım».
Ädebïettegi «janpïda janr» (Ä.Kekilbaev) – sınşılıqtı tañdağan, «sözi men isi ılğï bir jerden şığatın» (Z.Qabdolov), «qazaq pedagogtarınıñ pedagogı» (Ş.Elewkenov) atanğan Serik Qïrabaev jayında jazılğan maqalalardı oqıp otırsañ, eñ jïi kezdesetin sïpattamalar – kisilik, parasat, ulağat. Onıñ arğı jağında, älbette, Abay aytqanday, «aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen» ozğandıqtıñ, «aqırın jürip, anıq basqandıqtıñ» ïmanï da ïnabattı ïşarası jatır. Osı orayda Qïrabaevtıñ ustazdıq qızmetiniñ tek-tamırın saralağanda, nazardan qağıs qalğan bir jayt bar sekildi. Ädette biz onıñ Spandïyar Köbeevtiñ şığarmaşılığın ädebï-ğılımï aynalımğa birinşi bolıp qosqandığın, revolyucïyanıñ alasapıranında avtordıñ özi joğaltıp alğan «Ülgili tärjima», «Ülgili bala» kitaptarın tawıp, ıjdahatpen tügendep-tüptegenin, tälimdi dünïelerin taldağanın söz etemiz de, eñ bastısı – Ibıray Altınsarïnniñ tikeley izbasar şäkirtimen közi tirisinde qarım-qatınas qurıp ülgergenine den qoya bermeymiz. Zadında, Serik ağanıñ künderdiñ küninde: «Ibıray bizge ärqaşan keñeske keledi, aqıl beredi», – dep jazwı bekerden-beker emes. Asıl sabaqtastıqtıñ, ağartwşılıq sarındastıqtıñ negizgi törkini osı belasar baylanısta, zertteytin taqırıbına sanalı, sarabdal maqsatpen bilip barğandıqta emes pe?! Bögde jol da joq – Alaştıñ basqa ardaqtı bilimpazdarı tıyım men tünek işinde edi. Spandïyardıñ dünïeden qaytqan jılı – 1956. Mejeli mezgil, betburıs bastawı… Partïyanıñ ataqtı HH sïezi… Jılımıq esken säwleli sät… Qïrabaevtıñ doktorlığına dem bergen Säken Seyfwllïnniñ aqtalwı – sosın… Al özi qalam tolğap, qunarın qazğan Jüsipbek Aymawıtovtardıñ jazbaları «qayta qurw men jarïyalılıq» jıldarı jetip, ortağa oralğanşa, ordalı jumıstardı orındağan Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ dïrektorlığına ädil balamalı jolmen saylanğanşa – Künniñ közi kökjïekten äli otız jıldan astam waqıt köterilmek…
Osınşama qoğamdıq silkinister men serpilisterdi közben körip, aqılmen ayqındağan, eşqaşan asıl muratı men adal mindetinen aynımağan, eñ aqırında täwelsizdiktiñ tuğırlı törine şıqqan äzïz ädebïetşiniñ kökeyindegi talay armanı orındalğan-aq şığar! Ğumırınıñ 55 jılın ustazdıqqa arnağan Spandïyar Köbeevtiñ memwarlıq şığarması naq solay – «Orındalğan arman» dep atalwşı edi. Al Serik ağamız osı «merzimdik rekordtı» äldeqaşan «jañalap» tastadı…
Zeynolla Qabdolovpen (ol da bolaşaq akademïk) jäne Ayqın Nurqatovpen (jastay baqïğa ozğan asa talanttı ğalım) tize qosa tüzgen, orta mekteptiñ 9-sınıbına arnalğan ädebïet päni oqwlığınıñ jarıq körgeniniñ özine 60 jıl tolıptı. Qadirmendi ustazdarı Qajım Jumalïev pen Esmağambet Ismayılov sodır sayasattıñ salqınımen ustalıp ketken kezde olqılıqtıñ ornın toltırwdağı talpınıstıñ nätïjesi edi bul. Qılşıldağan jïırma bestiñ o jaq, bu jağındağı öskeleñ jigitterdiñ ädebï-tarïhï mïssïyasın sol zamatta özderiniñ qanşalıqtı sezin-gendikterin bügin aytıp bere almaspız, biraq osını naq solardıñ moyın-darına jüktegen bir tılsım, bir tuspal küştiñ pärmeni bolğan sındı. Jaqsı ädebï oqwlıqtıñ özi – ulttıñ, urpaqtıñ ustazı. Öytkeni onıñ ön boyına bilimdi de bilikti, oyşıl da oqımıstı jandardıñ sözi men sanatkerligi siñgen. Jalpı, burınğı käsibï ädebïetşilerdiñ köbiniñ bügingi käsibï ädebïetşilerdiñ köbinen bir artıqşılığı – ustazdıq etwden jalıqpay jürip, el erteñine qajetti oqwlıq jazwmen arnayı aynalısqandıqtarı ma dersiñ. Alaş däwirinde öristegen sol danagöy däs-türdiñ izi suyılıp, sïırquyımşaqtanıp qana qoymay, sapası da setinep, seldirep bara jatqan tärizdi. Aydındı oqwlıqtardıñ avtorı Serik Qïrabaevtıñ baspasöz betindegi keybir tolğanıstarınan osı mäselege janı awıratındığı sezilip qaladı.
Jıltıraqqa janı jat, ötirik özewregendi öñinde jaqtırmaytın ädebïetşi Qïrabaevtıñ estetïkalıq talabı men talğamı da şınşıldıqqa toğısar töñirekten tabılsa kerek-ti.
Qazir bir aqındı madaqtap-maqtağımız kelse, teñew tappay tebirenip, «körnekti», «tanımal», «belgili», «aqïıq», «darındı», «iri», t.b. anıq-tawışpen azırqana aydarlap jatamız ğoy. Al äsireqızılğa äwestigi joq akademïktiñ osı turğıdağı tujırımı däl de däyekti: «Aqın degen bir awız sözge qazaq ülken mağına sıyğızğan. Jäne onı ekiniñ birine qoldana bermegen. Öleñşi men şın aqınnıñ salmağın ayıra bilgen halıqtıñ öleñşiler men jırşılardı qunığa tıñdasa da, olarğa aqınğa tabınğanday minez körsetpeytini tağı bar…». Bügingi «söz benen bözdiñ qunı – bir» tustarda aqındıqqa ablığıp jürgenderdi «abaylayınşı», solardı kötermelegiş sınşılardı «sap, sap, sabır» degizerlik qarapayım, biraq tüsinikke qonımdı qağïda emes pe?!
Adamnıñ bezbeni – eñ aldımen öz işinde. Özge zamandastarı sekildi, Serik Qïrabaevtıñ ömir jolı jaymaşwaq, jaysañ şaqtarımen qosa, ört şarpığan ötkelekke tolı boldı. Äsirese küydirgen, küyindirgen kez – elwinşi jıldardıñ enşisinde. «Osınday qım-qïğaş zamanda ädebïetke jaña kelgen biz de asıra siltep aytqan sınğa qatısqanımız jasırın emes», – depti Serik ağamız bir maqalasında. Qasım Amanjolovqa qatıstı äwelgi sının meñzep otırğanın tüsinemiz. Azwlılardıñ aytaqtawımen qïğaş tarta jazıp jibergen jağdayı barı ras. Onısın sol sätte-aq tüsinip, kezekti bir talqınıñ tusında qatesin tez tüzetken. Bügin sonısın aşıq aytıp, qïnala qamığıp eske aladı. Bul – aldarqata aqtalw emes, adal nïetpen arılw. Qïrabaevtıñ kirşiksiz, kiltïpansız minezin biletinderdiñ bäri munı moyındaydı. Qasım Amanjolovtıñ 1991 jılı jarıqqa şıqqan «Nurlı dünïe» kitabına alğı söz jazıp qana qoymay, baspağa ketip bara jatqan şığarmalarınıñ tekstologïyasına tüpnusqağa säykes öte mañızdı tüzetwler engizdi. Sodan beri de aqınnıñ öleñderi twralı maqalalardı jüyeli jazıp keledi.
Serik Qïrabaev – dañğıl dïapazondı zerttewşi. HIH-HH ğasırlardağı qazaq ädebïetiniñ örisi men öresin körkemdik tendencïyalar jäne körnekti tulğalar arqılı jan-jaqtı tarazılawmen birge, qazirgi zamanğı ädebï ürdistiñ bağıt-bağdarları men qozğalıs-qubılıstarın jiti qadağalap jüredi. On besten astam oqwlıq pen oqw quralınıñ, otızğa jwıq monografïyalıq zerttewdiñ, segiz jüzden artıq ğılımï maqalanıñ ïesi. «Ädebïettiñ aqtañdaq betteri», «Ult täwelsizdigi jäne ädebïet», «Täwelsizdik rwhımen» attı keyingi kitaptarı – äbden kemeline kelgen akademïyalıq ğılım ardageriniñ jaña talaptarğa jügingen tegewrindi toptamı. Täwelsiz eline tartwı.
Seksenniñ besewin sergek bağındırğan Serik ağamız qaşannan är iste ıjdahattılıq pen ıqtïyattılıqtı unatadı. Qundılığı bar qağazdıñ arhïv qorında nemese köpşilikke arnalğan kitaphana söresinde qattalıp, jurttıñ ïgiligine jarağanın qalaydı. Sol tärtipke süyenip, birneşe jıl burın öziniñ jïğan-tergen rwhanï dünïesin Ewrazïya wnïversïtetiniñ «Otırar kitaphanasına» tapsırdı. Qazir atşaptırım bir bölmeni sänimen de, mänimen de toltırıp tur.
Barıñız, köriñiz.
Qïrabaevtıñ qazınasınıñ üstinen şığasız.
Keregin izdegen kezde özi de bul jerge bas suğıp turadı eken…
Amantay ŞÄRIP,
L.N.Gwmïlev atındağı EUW
«Alaş» mädenïet jäne rwhanï damw ïnstïtwtınıñ dïrektorı