Qazaq tili dıbıstıq jüyesinde qanşa dıbıs bar ekenin Ahmet Baytwrsınwlı bwdan jüz jıl bwrın anıqtap, naqtılap, däleldep ketkenine jäne sonıñ negizinde latınşalanğan qazaq älipbii ötken ğasırdıñ jiırmasınşı jıldarınıñ ayağında jasalıp qoyılğanına, ol älipbi qazaq jwrtına on-on bes jılday (1926-1940) täp-täuir qızmet etkenine qaramastan, biz sol latınşa älipbiimizdi säl jetildirip paydalana beruge barmay, «belesebetti qayta oylap şığarğanday» bolıp jaña älipbi qwrastırdıq. Biraq onıñ kemşin twstarı jetkilikti ekenin qoğam jappay aytıp jatır. Bizdiñ oyımızşa, onıñ bastı kemşiligi – wlttıq tildiñ özindik özgeşeligin eskermeude jatır. Endi osı älipbimen emle erejelerimizdi bir oñtayğa keltirip alsaq ta, az olja emes siyaqtı.
Wlttıq tildi özge tilderden erekşeleytin bastı belgilerdiñ biri äri biregeyi – dıbıstıq jüyesi. Ol wzaq damudı ötkerip, basqa tilderden bölektenip, özinşe bolıp qalıptasadı da, ondağı dıbıstardıñ özindik tirkesuinen wlttıq tildiñ özine ğana tän sözdik qwramınıñ barlıq sözi jasaladı. Sondıqtan da qanday tildiñ bolsın, äbden qalıptasıp, şıñdalğan dıbıstıq jüyesine jat dıbıstar öz betimen jeke-dara ene almaydı. Ene qalsa, siñisip ketui – öte sirek qwbılıs (mısalı, qazaq tiline arab tilinen engen «ä» dıbısı). Olar tek böten sözder arqılı ğana sol sözderdiñ iesi qalay aytıp-jazsa, sol qalpında ekinşi tilde de solay boluı talap etilgen jağdayda ğana ornığa aladı. Ol üşin, eñ äueli, basqınşı til (wlt) öz sözderin bwljıtpay aytudı mindettep, solardıñ qwramındağı öz dıbıstarın ekinşi tildiñ dıbıstıq jüyesine telidi. Qazaq tiline bağıttalğan bwnday basqınşılıq qitwrqı sayasat orıs tili tarapınan boldı jäne küni büginge deyin jalğasıp keledi.
Wlttıq tildi twtınuşılar arasınan «nege böten sözderdi bwljıtpay aytuımız kerek?» degen küdik-küman, narazılıq tuındap ketpeui üşin latın, grek, ağılşın, francuz t.b. tilderden orısşalanıp alınğan, yağni orıs tiliniñ dıbıstıq (fonetika), qwrılımdıq (grammatika) zañdılığına negizdelinip aytılıp-jazılatın kirme sözderin «biz olardı özgertpey alğanbız, öytkeni olar «halıqaralıq terminder» dep bizdi aldausıratıp, tipti arbap sendirdi.
Payımdap qarasaq, «halıqaralıq termin» degen wğım postkeñestik elderden basqa birde-bir elde (tilde) joq ekenine köz jetkizemiz. Orıstandıru sayasatına ulanğan bizdiñ solay dep oylap jürgen sözderimizdiñ barşası – bizge kezinde arab-parsı tilinen qazaqşalanıp engen «ğılım, ğalım, ilim, wstaz, mwğalim, şäkirt, kitap, däpter» t.b. sözder sekildi orıs tiline de latın-grek tilinen orısşalanıp siñgen, qazir nağız orıstiki bolıp ketken sözder eken.
Ras, orıs tiliniñ sözdik qwramındağı keybir sözder latın-grektik tübirge 100 payızday säykes kelip qalatın kezderi boladı, alayda bwl – orıs tili europalıq tilderdiñ barlıq sözin eş özgerissiz alğan degendi bildirmeydi. Orıs tili ündi-europa (flektivti) tilderi tobına jatatın bolğan soñ, dıbıstıq jüyesi men tildik qwrılımı olarğa qazaq tilinen göri bir taban jaqın. Sondıqtan da keybir sözderdiñ grek-latınşa dıbıstaluı orıs tiliniñ tabiğatına tolıq säykes kelip, eş özgertilmey alınğan.
Eger jat jwrttıq sözder belgili bir zamannıñ sayasi ıqpalımen jasalğan ereje-qağidalar negizinde tilge zorlıqpen enetin bolsa, tildiñ tabiği jüyesine säykes kelmeytindiginen, bäribir olardıñ bötendigi ärqaşan sezilip twradı. Kerisinşe, halıq orıs sözderin qabıldağanday, aytıp-jazsa (ağılşın, orıs, nemis, käris, japın, şeşen t.b.) onda olardıñ bögdeligin arnayı üñilip zerttegen maman adam (lingvist) bolmasa, kez kelgen jan añğara bermeydi.
Al qazirgi qahaq tili sözdik qwramımındağı HH ğasırdıñ ekinşi şireginen (1938 j.) bastap orıs tilinen jäne osı til arqılı basqa da şetel tilderinen «halıqaralıq termin sözder» degen jalğan jeleumen orısşalanıp, tilimizdiñ tabiği zañdılıqtarına bağınbay, tür-twlğasın eş özgertpey san mıñdağan söz endi. Olardı nağız qazaqqa aytu da, jazu da qiın. Sol «termin sözder» ünemi tübir qalpında qoldanılmaytını da, olarğa ärtürli qazaqşa qosımşalar jalğauğa tura keletini de barşağa belgili.
Ädette qazaq tiline janaşırlardıñ arasında jat tildik dıbıstarı bar sözder ğana tildiñ tabiği bitim-bolmısın büldiredi degen tüsinik bar. Şınında da, olardıñ oyranı qazaqtildi kez kezgen jannıñ közine birden şalınadı. Al jat tildik sözder qwramındağı qazaq tiline de tän dıbıstardıñ özgeşe, mäselen, orısşa tirkesuiniñ til bwzarlıq äleueti (potenciyalı) jat tildik dıbıstardan da erekşe küşti. Biraq biz «orıs-qazaq» älipbiimen sauat aşıp, sosın orıs tiliniñ sözderi men orıs tili arqılı orısşalanıp engen özge tilderdiñ sözderi orısşa qalay jazılsa, qazaqşa da solay boluın talap etetin qazaq tiliniñ «jasandı» emle erejelerin jattap öskendikten, olardağı qazaq tili tabiğatına jat dıbıs tirkesimderiniñ til bwzarlıq oyranın seze bermeymiz. Aytalıq, «g» dıbısı men «a» dıbısınıñ tirkesi qazaq tiline jat. Sol sebepten «gaz» söziniñ qazaqtıñ öz sözi emes ekenin kez kelgen qazaqtildi qazaq birden añğaradı.
Sondıqtan da latın negizdi äliipbi boyınşa qazaq jazuın qalıptastıruda onıñ özindik tabiği erekşeligi qatañ eskerilui kerek. Osığan oray onıñ töl dıbıstarı men olardıñ özara tirkesimi mäselesine arnayı toqtalar bolsaq, bwl orayda, eñ äuli, qazaq tili dıbıstıq jüyesiniñ tabiğatına qatıstı bastı-bastı zañdılıqtardı anıqtap, ekşep alğanımız jön bolar. Bizdiñ zerttep-zerdeleuimizşe, olar – mınalar:
1. Qazaq tiliniñ öz sözderin dıbıstap aytuğa arnalğan töl dıbıstarı bar. Olardıñ dıbıstaluı dıbıs şığaru müşeleriniñ san mığdağan jıl boyı qalıptasqan artikulyaciyalıq (dıbıs şığaruğa auız-kömey müşeleriniñ qatısuı, dıbıstardıñ jasalu ornı) jäne akustikalıq (dıbıs şığaru kezinde demniñ ökpeden şığu jolı men qarqını) zañdılıqtarına negizdelgen;
2. Qazaq tili dauıstı dıbıstarı juan-jiñişke, erindik-ezulik bolıp jwptasıp keledi. Sol sebepten buın ündestigi – qazaq tiliniñ bastı zañı bolıp esepteledi;
3. Qazaq tili dauıstı dıbıstarınıñ işinde «o» dıbısı tübir marfemanıñ tek alğaşqı buında ğana qoldanıladı. Basqa dauıstı dıbıstar barlıq buında aytıladı, demek jazıluğa tiis. Bwl zañdılıq, äsirese küni büginge şeyin «emlelik jasandı erejege» qor bolıp, jazıluı men aytılımı arasında ülken ayrmaşılıq payda bolğan «ä» dıbısı men erindik dauıstı dıbıstarğa (w, ü, ö) jäne osı dıbıstar ekinşi-üşinşi buındarda qoldanılatın sözderdiñ jazıluına tikeley qatıstı.
4. Qazaq tili bükil türki tili siyaqtı jalğamalı (agglyunativti) tilder tobına jatadı. Demek, tübir sözden afikstik morfemalar arqılı tuındı sözdiñ jasaluı jäne olardıñ türli grammatikalıq mağınalarğa ie bolıp türlenui – olarğa jalğanatın qosımşalardıñ juan tübirge juan, jiñişke tübirge jiñişke jalğanıp, üylesip kelui arqılı jüzege asadı;
5. Qazaq tiliniñ tağı bir özindik bir zañdılığı – erindik dauıstı dıbıstardıñ da ündestigi. Bwl zañdılıq qoldan jasalğan aytılım sözdiginde ğana eskerilmey, emle sözdigimizde de körinis tabuı kerek.
6. Qazaq tilindi erindik dauıstılar (o, ö, w, ü) ğana özinen keyin keletin qısañ «ı» men «i» dauıstı dıbıstarın erindikke aynaldıradı dep jasandı ereje şığarğanşa, olardıñ ornına jaña emle erejemizde erindik dauıstılar jazuımız kerek. Bwl zañdılıq ündi dauıssız dıbıs «u» dıbısına da tikeley qatıstı. Qazaq tilindegi «U» dauıssız dıbısı öziniñ aldında da, özinen keyin de «w» men «ü» erindik dauıstılarınıñ aytıluın talap etedi. Demek, jazğan kezde, bolaşaq emle erejemizde osını da mwqiyat eskeruimiz kerek.
7. Qazaq tiliniñ tübir marfeması qwramında eki dauıstı dıbıs qatar twra (dıbıstala) almaytını siyaqtı eki tübir morfema birikken kezde eki dauıstı dıbıs qatar twra almaydı. Sondıqtan olardı biriktirip jazatın bolsaq, bireuin tüsirip (qalaralıq), ne bolmasa olardı tirkes söz retinde (qala aralıq) ğana jazu kerek.
8. Qazaq tili jalğamalı til bolğandıqtan, qazaq tiliniñ tübir sözderi men tuındı sözderi, söz türlendiruşi jwrnaqtı sözderi buın ündestigi (singarmonizm) zañına bağınıp aytıladı jäne jazıladı;
9. Qazaq tiliniñ ündi dauıssız dıbıstarınan «m» men «n» ğana söz basında qoldanıla aladı. «Ñ» ündi dauıssız dıbısı ğana emes, sonday-aq «r», «y», «u», «l» ündi dauıssız dıbıstarınan da söz bastalmaydı, demek olar jalañ türde, yağni «ı», «i», «w», «ü» daustı dıbıstarınsız jazılmauı da kerek;
10. Qazaq tili sözderi qos dauıssızdan bastalmaydı.
11. Qazaq tili sözderinde ündi men qatañ dauıssız dıbıstardıñ (y+t, l+t, n+t, r+t) tirkesimi bar bolğanmen, söz soñında eki dauıssız dıbıs aytılmaydı.
12. Söz işinde (tübir morfemada) birdey eki dauıssız dıbıstı qosarlap aytu qazaq tiliniñ tabiğatına tän emes.
13. Qazaq tilinde «z», «j» dıbıstarınan basqa wyañ dauıssızdar söz soñında qoldanılmaydı.
14. Qazaq tilinde söz ekpini (ekpindi buın) degen närse joq, ol qazaq tili sözderiniñ leksikalıq mağınasın özgerte almaydı. Sol sebepten ekpin barlıq buınğa birdey tüsedi jäne ekpindi, ekpinsiz delinip dauıstı dıbıstar erekşelenbeydi. Demek, orıs tilindegi ekpinsiz aytılatın dauıstı dıbıstar orısşa qalay aytılsa, qazaqşa da solay aytılıp-jazıluı kerek. Mäselen, mamont – mamınt, portal – partal, rektor – irektir, tomografiya – tamağırap(ı)ya, traktor – tiräkt(i)r t.b.» delinip.
15. Orıs tilindegi «i», «u», «ı» dıbıstarı osı äriptermen tañbalanıp jürgen qazaq tili dıbıstarına müldem säykes kelmeydi. Osı äripter qoldanılatın orıs tili sözderi qazaq tili dıbıstarımen almastırılıp, yağni qazaqşalanıp jazıluı kerek.
Qazaq tiliniñ osı atalğan erekşelikterine endi retine qaray toqtalayıq. Öytkeni qazaq tiliniñ özindik osı erekşelikteri men tabiği zañdılıqtarı latınşa älipbige köşkenen keyingi qazaq jazuın (emlesin) dayındau, qalıptastıru kezinde qatañ eskerudi qajet etedi.
Sonday-aq jiñişkelik belgisine nemese eki dauıssız dıbısqa ayaqtalğan orıs sözderine qosımşa ärtürli jalğanıp jür. Sebebi qazaq tilinde tübir morfema men negizdik morfemanıñ (tuındı söz) basında da, ayağında da eki dauıssız, äsirese eki qatañ dauıssız qatar aytılmaydı, sonday-aq bir dıbıs tübir söz qwramında qatarınan eki ret aytılmaydı. Demek, «Sarıarqa», «qalaaralıq», «mahabbat», «läzzat» t.b. sözderdiñ jazıluı kate. Öytkeni joğarıda eskertkenimizdey, qazaq tiliniñ tübir morfeması qwramında eki dauıstı dıbıs qatar twra (dıbıstala) almaytını siyaqtı eki tübir morfema birigip, bir leksikalıq mağına beretin twtas söz retinde qoldanılğan kezde eki dauıstı dıbıs qatar twra almaydı. Sondıqtan olardı biriktirip jazatın bolsaq, bireuin tüsirip (qalaralıq), ne bolmasa olardı tirkes söz retinde «qala aralıq» dep jazuımız kerek.
Eger özgetildik sözder «st», «zd», «dj», «ks», «zm», «rs» t.b. dıbıs tirkesimimen ayaqtalsa, qazaq tilinde olardıñ arasına «ı», «i» qısañ dauıstı dıbıstarı qosılıp aytıladı. Mısalı: minnistir, koledij, kodekis, ekstremizim, kurıs t.b.
Mine, qazaq tiliniñ osı siyaqtı t.b. zañdılıqtarı, tipti Halel (öz atın köp jağdayda «Qalel» dep jazğan. avt.) Dosmwhamedwlı «Singarmonizm türik (türki. avt.) tiliniñ ayrıqşa özine bitken qasieti» dep wlıqtağan tilimizdiñ buın ündestik zañı eskerilmey dayındalğan emle (orfografiya) erejelerimiz onıñ jazba tilin ğana emes, jandı (auızşa) tiliniñ özin de tabiğatınan alşaqtatıp baradı. Sol sebepten qazaqtildiler qazaq tiliniñ jattildik sözderdi qalay jazu kerek ekeni turalı qazirgi emle erejelerin jatqa bilse de, qazaq tiline özgetildik dıbıs tirkesimderimen engen sözderdi ärkim özinşe dıbıstap, özderi dwrıs-au dep oylağan qosımşalardı jalğap jür. Öytkeni qazaq tiliniñ qazirgi emle erejeleriniñ köbisi orıs tilinen jäne orıs tili arqılı özge tilderden orısşalaşıp engen sözderdi sol qalpında alıp, olarğa qaytsek, qazaqşa qosımşalar jalğaymız dep jasalğan erejelerge tolı. Oğan qazirgi jazba tilimizdiñ materialdarınan köptegen mısal keltiruge boladı.
Orıs tili älipbii jäne onıñ tilimizge özgerissiz engen sözderin jazu erejeleriniñ ıqpalınan bolar, qazaq tiliniñ töl sözderin aytıp-jazuda da kinarattı jaqtar barşılıq. Mäselen, qazaq tili dauıssız dıbıstarı jäne olardıñ söz qwramındağı özge dıbıstarmen tirkesimi biraz mäseleni qayta qaraudı qajet etedi. Qazaq tiliniñ keybir dauıssız dıbıstarı sözdiñ barlıq ornında (poziciyasında) kele beretin bolsa, endi bireuleri söz basında aytılmaydı. Sonday-aq «z», «j» dıbıstarınan basqa wyañ dauıssızdar söz soñında qoldanılmaydı. Onıñ özinde «j» dıbısımen bar-joğı «täj» jäne «baj (baj salığı)» degen eki söz ğana ayaqtaladı. Endi bwğan öz ereje-qağidasımen qazaq tiline eş özgerissiz engen sözderdiñ aytılım-jazılım mäselelerin qossaq, onda onıñ (qazaq tiliniñ) öz tabiğatınan birtindep alşaqtap bara jatqanın anıq añğaramız.
Qazaq tili jazuında (grafikasında) ünemdilik zañın saqtaymız dep tağı bir öreskel qatelikke jol berdik. Nätijesinde «m» men «n» ündi dauıssızdarı sekildi «r», «y», «u», «l» ündi dauıssızdarın da söz basında jazatın äri aytatın boldıq. «Ñ» ündi dauıssız dıbısınan söz bastalmaytını sekildi bwl dauıssızdardan da söz bastalmaydı, sonday-aq qos dauıssızdan bastalatın jäne qos dauıssızğa ayaqtalatın şet tildik sözderdiñ jazıluı qazaq tili zañdılığı boyınşa özgeşe. Öytkeni är tildiñ özine tän dıbıstarı, olardıñ tirkesui, sonday-aq olardıñ söz basında, söz ortasında, söz ayağında kelui tärizdi özindik zañdılıqtarı bar.
Qazaq tilinde söz soñında «yt», «nt», «rt», «lt» (ayt, jent, qwrt, kilt, t.b) siyaqtı ündi men qatañ dauıssızdar tirkesimi bar bolsa da, basqaşa tirkesimmen aytılmaydı, demek jazıluı da mümkin emes. Al söz işinde ündi dauıssızdar özderinen keyin keletin dauıssızdardıñ barlığımen tirkese beredi, solay bolğanımen, bizdiñ oyımızşa, «qm», «rm», «sl», «ml», «sm», «dr», «hn», «qr» dıbıs tirkesimderimen jazılıp jürgen keybir «kirme» sözderdiñ (raqmet, qwrmet, memleket, islam, medrese, sahna, maqrwm, resmi, emle t.b.) arajigine, tilimizdiñ özindik tabiği bitim-bolmısın saqtau maqsatında eşqanday jazu ünemdiligin eskermey-aq, «ı/i» qısañ dauıstı dıbıstarın jazıp-aytuımız qajet siyaqtı. Mäselen, «ıraqımet», «qwrımet», «memileket», ıysılam», «medirese», «saqına», «maqwrım», «iresim(i)y», «emile» dep jazsaq, qazaq tili aytılımına (orfoefiya) barınşa jaqınday tüsetini anıq.
Qazaq tili jalğamalı (agglyutinativti) til bolğandıqtan, oğan özge tilden (orıs tilinen) engen sözderdiñ soñındağı qosarlı dauıssızdarğa basa nazar audarğan jön. Bwl jerde eki dauıssız dıbısqa ayaqtalğan sözderdiñ qazaq tilinde dıbıstaluında jüzege asatın epiteza, epenteza, diereza zañdılıqtarın eskeru qajet.
Proteza boyınşa dıbıs sözdiñ aldınan qosılsa [95, 260], epiteza boyınşa dıbıs sözdiñ soñınan qosıladı. Sol sebepten söz soñı eki dauıssız dıbısqa ayaqtalğan sözderdiñ soñına dauıstı dıbıs qosıp aytudı til biliminde epiteza dep ataydı [96, 404 b.]. Mısalı, özbek tilinde orıs tilinen engen kiosk, tank, propusk, disk degen sözder kioska, tanka, propuska, diska türinde aytıladı jäne jazıladı. Al qazaq tilinde bwl sözderdiñ jazıluı orısşa türinde saqtalğanmen, olar aytıluda kioski, tañki, propuski, diski türinde aytılıp, olarğa qosımşalar dauıssızdan bastalıp jalğanadı. Mısalı, kioskiden, tañkige, propuskini, diskini. Bwl jerde özbek tilindegi «a» ärpi «ä» bolıp oqılatının jäne qazaq tilindegi siyaqtı «k», «g» dıbıstarı olarda da juan dauıstılarmen tirkese almaytının eskeru qajet. Demek, olarda «kiosk» siyaqtı sözderdiñ aytıluı - küyöskä.
Söz ayağındağı qos dauıssızdardıñ jazıluına birdey qarauğa bolmaytını siyaqtı eki qatañ dauıssızdan bastalatın jattildik sözderdi jazuda da eskeretin tağı bir ülken mäsele bar. Mäselen, qatañnan keyin ündi keletin kredit, kristal, klimat, prezident, prokuror, plenum siyaqtı sözderdegi «k», «p» dıbıstarınan keyin «ı», «i» qıstırma dauıstı dıbıstarın qospay-aq, ünemdep jazuğa bolatın bolsa (öytkeni orısşa dıbıs tirkesimin saqtap jazsaq ta, nağız qazaq «ı/i» dauıstıların qospay, bäribir ayta almaydı), strategiya, skat, spiker, scena siyaqtı eki qatañnan bastalğan sözderde mindetti türde proteza qwbılısı (ı,i-men jazu) eskerilui qajet, sebebi eki qatañ dauıssız dıbıstı söz basında aytuğa qazaq tiliniñ dıbıs jasau (artikulyaciyalıq) mümkindigi joq. Älbette, birtindep orısqa aynalıp bara jatqan «säbiremeniy» qazaqtıñ oğan tili keledi.
Ishan Beybit Jälelwlı, f.ğ.k., docent
Abai.kz