Ateizm örşip twrğan zamanda islamnıñ tuın jıqpay ötken äkem Hakim-haziret Omarov 1906 jılı Burabaydıñ baurayında atası Qosdäulettiñ auılında düniege kelgen. Orta Aziya jäne Qazaqstan mwsılmandarınıñ dini basqarmasınıñ (OAjQMDB) müftii Z.Babahanov Hakim-hazrettiñ bilimin, oy-parasatın, adaldığın bayqağan soñ 1948 jılı OAjQMDB müşesi qılıp tağayındadı. Qazaqstan boyınşa Hakim reviziya komitetiniñ törağası bolıp saylandı. Osı eki qızmetti 26 jıl boyı abıroymen atqardı.Orta Aziyada jalğız Bwharada ğana «Mir Arab» degen medrese bolatın. Sol medresede Hakim-hazret memlekettik emtihan komissiyasınıñ twraqtı müşesi bolatın.
Arab, parsı, köne türik tilderin bilgendikten halıqaralıq konferenciyalarğa qatısıp bayandamalar jasaytın. Mwsılman memleketterdiñ uäkilderi Qazaqstanğa kelgende ükimet basşıları Hakim-hazretti Semeyden aldıratın. Şet memleketterde de birneşe ret bolğan.
Ğalım Hakim-haziret 26 jıldıñ işinde jwma, ayt namazdarı, qadır tüni, mäulit künderine arnap jazğan uağız-nasihattarın, dindarlarğa öte mwqtaj sanalğan mañızdı zertteulerdi birneşe tilde jazıp qaldırğan.
1974 jılı tamız ayınıñ ortasında Taşkent qalasında ötetin äl-Buharidıñ 1200-jıldıq merey toyına arnalğan halıqaralıq konferenciyasına Hakim-haziret bayandama dayındağan. Ökinişke oray sol jılı (Allanıñ ämiri solay bolğan şığar) 2 tamızda qaytıs boldı. Osı konferenciyada bükil mwsılman älemine mäşhür bolğan Hakim-haziretke Evropa, Aziya, Afrikadan kelip jinalğan delegattar Qwran bağıştağan.
Osıdan birneşe jıl bwrın Mekkege umra qajılığına bardım. Meniñ bar tuısqandarım osında jürgendey äser qaldırdı. Qarsı aldımnan kezdesken adamdardıñ arasınan äkemdey öte ajarlı, eñseli kelgenderi de közime jılı wşıradı.
Bizdiñ äulettiñ qazaq jerindegi tarihın Abılayhan däuirimen baylanıstıradı. Äkemiz közi tirisinde ata-babalarınıñ şejiresin Kökşetauda twratın Omardıñ nemere inisi Dädet Şaqanovqa arab äripterimen jazıp poşta arqılı jazıp jiberip otırıptı. Ol kirill ärpine tüsirip, bir qalıñ däpterge jazıp otırğan eken. Sol derekter qolımızğa tigen kezde, qazaq qoğamında belgili orını bar, qazaq ruhaniyatınıñ iri ökili bolğanın bildik. Alayda bwnı jaña zamannıñ ülesine qaldırdı ma közi tirisinde müldem aytılmaytın edi.
Qazirgi küni äkemniñ jazbaların oqi otırıp, babalarımızdıñ ömir sürgen zamanın, babalarımızdıñ jarqın beynesin qaz-qalpında köz aldımızğa elesetip, tarihın qalay däl bayandağanına tañ qalamın.
Äkemniñ jazbalarında «Jası seksenge kelgen Atığay Aysa aqsaqal: «Özime baylıq bitpegenmen noğayğa jaldanıp keruenbası boldım. Bwqara,Taşkent, Bişkek, Toqpaq t.b. qanşama el araladım. Sonda Omarday köñili jay, tört tüligi say adamdı körmedim,-dep aytıp otıruşı edi. -Keybireu däulet bitse de saltanatı kemşin, saltanatı artsa da düniesi olqı, bağı assa da perzenti joq, perzenti bolsa da özin baqıtsız sezinedi. Omardıñ tört qwbılası tügel ğoy! Äsirese qazaq işinde mwnday saltanattı adam joq, sirä! Jetim-jesirge qaraylasuı, bolıstığın paydalanıp para almauı, wrılardı tıyuı, mañayındağı eldiñ balaların qazaqşa, orısşa tegin oqıtuı basqa jwrt añızğa bergisiz edi» degen joldardı jazıptı.
Osınday sän-saltanatı kelisken äulettiñ basına bwlt üyirilip, 1922 jıldıñ 22 naurızda eşbir tekserusiz Omardı eki balasımen, Qosdäulettiñ Jüsip degen inisin atıp ketedi. Artında qalğandarı nağaşıların jağalap Ombığa qaşıp keledi. Onda da belsendiler şığıp, äkemniñ izine tüsedi. Eki miliciya eki qolınan wstap, twtqınğa almaq bolğanda üstindegi şapanın silkip şeşip, qos miliciyanı swlatıp äkem janwşırıp qaşadı eken. Sodan Habarovskiden bir-aq şığadı. Sol ketkennen soğıs aldında ğana nağaşılarına oralıp, osında üylenedi. Artınşa, 1935 jılı men düniege kelgenmin. Äkemniñ ağası men inisi Geologiya jäne barlau tehnikumın bitirip geolog bolıp Semeyde jwmısqa twradı. Äkem şeşesin alıp Semeyge köşedi. Bir üyde 17 jan twrdıq. Osında Habarovskide kezdesken Omarovpen körşi bolıp şığadı. Olarmen baylanısımız äli künge üzilgen emes. Soğıs bastalğanda eki ağası bronmen qalıp, äkem bir inisimen soğısqa ketedi. 1944 jılı men toğızğa kelgende äkem soğıstan oralıp, etikşi bolıp käsip etti. 1948 jılı Semey meşitinde Ğaffar qaziret imam bolatın. Onı Almatığa qazi etip saylağanda ornına äkemdi tağayındap ketedi ğoy.
Äkemiz qanşalıqtı dindar bolsa da bizdi dinge baulığan joq. Jasımda Haydar inim ekeumizdi abıstayğa berdi (mollanıñ äyelin abıstay deydi). Men qara tanığanmen, inimniñ oquğa qwlqı bolmadı. Äkemiz ünemi jazu üstelinde jazbaların jazıp otırğanı esimizde qalıptı. Kisi qazası bolsa, tañğı beste alıp ketetin. Astırtın janaza şığarıp kelgenin bala bolsaq ta biletinbiz. Tayau şığıstan Arab elderine delegaciya kelse arnayılıp äkemdi Almatığa jetkizip, audarmaşılıq etken kezderi boldı. Äkemniñ bilik aldında da bedeli boldı, qalalıq atqaru komiteti aqşa bölip, ülken üy saldırttı. Jwma namazınan keyin jamağat bizdiñ üyge jinalatın. Halıqtıñ meşitke barmaytın zamanı bolsa da äkemniñ ıqpalı ma älde bilimdiligi me jamağatsız bolğan emes. Sol qızmetiniñ belgisindey äkemniñ artında qağazğa arab äripterimen jazılğan uağızdarı qaldı. Qwdaysız qoğamda islamğa adal boldı, jaltaqtap körgen emes, eşkimnen seskenbeuşi edi.
Balaları bizder erkin östik. Orısşa bilim aldıq, muzıka mektepterinde oqıdıq. Solay bolsa da, ärqaysımızdıñ mindetimiz bolatın. Siñilim Hamida nağaşılarımızğa kanikul kezinde jii qatınasıp twrsa, meni köbine Almatığa jiberetin.
Alğaş ret äkemniñ inisi üylendi degen habardı estigende üydegi jalğız kilemniñ jartısın kesip, üydegi jalğız körpege orap men Almatığa jiberdi. Almatığa kelgende toqtaytın üyimiz Ğılmanidiñ üyi edi. Olar qazirgi Ortalıq meşittiñ jertölesinde twrdı. Bäybişesi tolıqtau kelgen qozğalısı qiındau adam. Biraq qızı Ämina pısıq bolatın. Şaruaşılıqtı özi jürgizip, kelip-ketip jatqan qonaqtardı kütip, jaylastıratın. Äkemdi erekşe jaqsı köretin. «ağatayım kele jatır» dep teatrğa bilet alıp qoyatın. Birde esimde äkem bosağadağı qaptağan galoştardıñ işinen özinikin tanımay, Äminadan swrağan bolu kerek, Ämina: «Töbeme salıp jürsiñ deysiñ be, twr ğoy. Öziñ al» degeni bar. Soğan qarağanda erekşe jaqın tartıp, erkeleytini bar ma dep oylaymın. Siñilisi Ükijan ol kezde twrmısta bolatın.
Äminanıñ äkesin bärimiz Säken qalpe dep ataytınbız. Alasalau boylı, öte juas kisi bolatın. Ülkenderdiñ äñgimelerine qwlaq salğanda ünemi uağız aytıp otıratının bayqaytınmın. Bir bayğanım, ötken ömiri turalı eşqaysısı tis jarmaytın. Saken qalpeniñ tüp tegi qazaq arasına siñip ketken başqwrt bolatın.
Bir kelgenimde «Müfti keledi» dep, dayındalıp jatır eken. Balamız ğoy asa eşteñe esimde joq. Biraq, müftidiñ «konservi jemeydi» degeni esimde qalıptı. Jalpı, sol kezderi din basında jürgender birin biri tuıs twta ma, balalarımen aralas-qwralas bolıp jatatın. Meniñ özim Leningradtağı mollanıñ üyinde boldım, Hamida siñilim Mäskeudegi mollanıñ üyinde qonaqtap jatqanın bilemin. Olardıñ bizderdi jatsınğan qabağın körmeppin.
«Zakon Oma, sila toka»
Raşida Ğazizovna degen äkemniñ inisiniñ äyeli Qarağandıdağı universitettiñ kafedra meñgeruşisi bolıp qızmet etti. Äkem kelinim dep özimsindi me qaydam, jürgen jerlerinde mektep bitirip jatqan bala bolsa bir paraq qağazğa kelininiñ atı-jönin jazıp, sol oquğa jiberip otıratın. Raşida jeñgemizdiñ bwl eñbegi este qalmas pa edi, mına oqiğa bolmağanda. Äkem jiberdi me, älde özdiginen keldi me belgisiz, jası birazğa kelgen saqa jigit fizikadan emtihan tapsıradı. Orısşa bilmegen soñ qazaqşa aytuğa kelisedi. Ğaziza jeñgeme öz jağdayın aytıp twrıp, arasında orısşalap «Zakon oma, Sila toka» dep kidirmesten bastırmalatıp söyley beripti. Emtihan alıp otırğan äyel qazaqşa tüsinbey biraq «zakon oma sila tokanı» bilip otırğan soñ jeñgemniñ bağasına kelispey, jaqsı bağa qoyıp, oquğa tüsken eken. Äkemizdiñ jastar oquğa tüsip, adam bolsın dep qamqorlap, qatarğa qosılsın degen oyın iske asırğanı şığar. Özi sebepker bolıp, Raşida Ğazizqızınıñ kömegimen sol jıldarı köp bala maman atanıp ömirge joldama aldı.
Ateizmge qarsı küres jolında
Äkemiz tek qana Semey qalasınıñ imamı bolıp qoyğan joq, islam dinine jala jabuşılarmen aşıq küresip, pikirin bildirip otırğan. Qazaqstan Ortalıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı D.Qonaevqa jazğan maqala- hatında körinedi.
Onda 1960 jılğı «Mädeniet jäne twrmıs» jurnalınıñ 1-6 sandarında «Ölik jöneltudegi öreskeldik» degen maqala jäne sodan tuğan «Eki ğwrıp» jäne «Bar bäleket dinde» degen maqalalarğa «dindi şın tanığan adamnıñ aytarı mınaday» dep ädilin aytqan eken.
Jäne «osınday öreskel isterdiñ anığın bilmesten dinge jabu mädeniet atımen atalğan jurnalğa sıyımsız bolar, onda ötirik aralasu wyat bolar dep oylaymın» dep jazıptı.
«Biz, imamdar, dinşilderdiñ bas qosqan jinalıs meyramdarında sayasi bağıtqa qarsı söz söylep, olardıñ betin basqa jaqqa bwrmaymız, memlekettik isti orındaudan taydırmaymız, qoğamdıq sayasi ömirden ajıratıp, adamdıqqa jatpaytın, jaman-qatal ğwrıptar jasauğa ötirik aytıp aldamaymız, bir halıqpen ekinşi halıqtıñ arasındağı dostastığınıñ osı zamanda künnen künge nığayya beruine säykestendirip uağızdaymız» dep öz qızmetiniñ mağınasın osı hatqa tüsirgen eken.
1970 jıl 14 fevral' senbi küngi Semey obılıstıq «Semey tañı» gazetiniñ № 32 sanında ateisttik taqırıpqa «Qwrban aytı jäne onıñ kertartpalıq mäni» taqırıbında bilim qoğamınıñ müşesi M.Tölebaevtiñ maqalası jariyalanıp ondağı mäselege bılay dep pikirin bildirgen.
«Dinşilderdiñ köpşiligi jinalğan meşitte Ayt küni söylegen uağızdarımızdı jasırın emes baqılau orındarınan kelip tıñdap twrğan azamattardan swrasa, nemen uağızdağanımızdı aytıp bere alatın şığar. Aytpağandı ayttı, qılmağandı qıldı degen jalañ añızına qattı qınjılıp narazılığımdı bildiremin. Tölebaev joldastıñ bwl jalası ükimetimizdiñ bergen ar-wjdan bostandığına äkimşilik retinde qol swğu bolmaydı?».
Jäne osı maqalasında mına jayttı da aytıp ötipti. «Bizden basqa Semey qalasında eşbir zañdı iltipat qılmaytın, mwsılman bolıp nazarat müftidiñ pätuasın orındamaytın, eski Fevraldıq ideologiyanı qoldap, sodan artılıp şığa almay jürgen qıdırma, dümşe moldalar bar, pensiyağa şığıp, moldalıq qwratın mwğalim-moldalar bar. Rwqsat, baqılaumen jwmıs istep otırğan bizderdi keleke qılıp gazet betine qaralağanşa Tölebaev joldas, anıq qırağı bolsa, solardıñ öreskel äreketterin aytıp jariyalasa bolar edi» deydi.
«Dinge senuşiler men meşit qızmetin atqaruşılardıñ qanday da bolsa qorlauşılıqqa, sonımen qatar meşit isine äkimşilik aralasuğa jol berilmesin degen ükimet jarlığına qaramastan jalañ nasihatpen qaralauğa şığadı. Öziniñ otan aldındağı azamattıq borışın adal orınday otırıp, dini senimmen otırğandar da joq emes, ol jwrtşılıqqa mälim» dep narazalığın bildiredi.
«Dinşilder ükimettiñ sözin tıñdaydı, qabıldanğan zañdı orındaydı, qoğamdıq tärtipti bwzbaydı. Dindi, din qızmetkerlerin jek köruşilikpen naqaqtap, qanday bolmasın adam balasınıñ adamgerşiligine, wjdan qwqığına ötirik jalamen til tigizu, onı sögu, keketu, mwqatu retinde kemsitu eşbir jerde eşbir azamatqa rwqsat etilmegen» dep aşınıp jazıptı.
«Dinnen, ğılımnan eşbir habarı joq nadan adamdar dindi balağattap, maqalalar jazadı. Olarında köbinese jala, ötirik, tolıp jatqan qatelikter boladı. Osığan tıyım bolsa eken. Ol siyaqtı maqalalar basılardıñ aldında dinniñ tarihın, mädenietin, tarih ğılımın biletin adam qarap şıqsa eken» degen wsınıs aytadı.
Mwnı aytıp otırğanım, ateistik ideologiyanıñ örşip twrğan kezinde qarsı twra bilip, jön-jobasın aytıp islam dinine araşa swrauı, meniñşe qıldıñ üstimen jürgenmen teñ. Birde äkemdi «üş ärip» şaqırtadı. Şeşem ekeui ğimartqa jete bergende äkem qolındağı sağatın şeşip anama beripti. Kelmeske ketip bara jatırmın dep oyladı ma kim bilsin?! Sodan jauaptı adamdarmen söylesip bolğan soñ kidirtpey üyine qaytaradı. Keterinde «sağattı nege şeşip berdiñiz?» dep swrağan eken. Sonda deymin äkem kündiz-tüni üş äriptiñ baqılauında bolğan eken-au.
Madina HAKİMQIZI, QSRO halıq ağartu isiniñ ozıq qızmetkeri