«Aluan-aluan jüyrik bar, öz älinşe şabatın» degendey, «Wlttıq birıñğay testileu – 2014» te jaqındadı. Är talapker öz älinşe şabatın, mamandığın tabatın, bireu külip, bireui jılap şığatın arpalıs bastalğalı twr. Iä, şapqan twlpardıñ bäyge alu bastı maqsatı bolsa, talapkerdiñ maqsatı – közdegen biigin bağındırıp, köñilindegi mamandıqtıñ tizginin wstap, student atanu.
Är jılı elimiz boyınşa jüz mıñnan astam oquşı mektep bitiredi. Sonıñ 35 %-ğa juığı memlekettik grantqa ie boladı. Sol jeñimpazdardı irikteudiñ negizgi basımdılığı-wlttıq birıñğay testileudiñ enşisinde. Wlttıq testileude wpay üşin küres. Är bala öziniñ bar mümkindigin salıp, joğarı ball aluğa tırısadı. Qalayda bwl tolıq bolmasa da, balanıñ işindegi bar bilimniñ negizgi bölimin anıqtap beredi.
Jön delik, bilimdiler ädiletti türde memlekettik granttı ielenu kerek. Ol dau jürmeytin, däleldeudi qajet etpeytin aqiqat. Biraq bizdiñ jwrtta qazirgi kezde "auzı qisıq bolsa da, bay balası söylesin" dep, bilimimen emes, ebin tauıp, «artqı esikti» jağalaytın, sol arqılı bilimdiniñ joldarın tabatın da ayla — şarğılar bar. Bwnı tıymasaq, talay bilimdi balanıñ jolın qiyamız. Sözimiz däleldi bolu üşin şappay bäyge alatındardıñ amalın aşıp ayta ketelik.
Şappay bäyge alu
Memlekettik granttı wlttıq testileu ötpey twrıp wtıp alatın, ay bwrın, keyde tipti jıl bwrın qanjığasına baylaytın keremet «üzdikter» bar bwl küni bizdiñ jwrtta.
Memlekettik granttı bölgende, erekşe jeñildikke ie bolatın toptardıñ eñ basında «Altın belgi» iegerleri twradı. Iä, 11 jıl üzdik oqığan, sol üzdiktigin wlttıq birıñğay testileude müdirmey qorğağan oquşığa tañdağan mamandığına baruğa mümkindik beru kerek. Äueli, ösip kele jatqan wrpaqtı şabıttandıru üşin, qosımşa marapattau engizse de artıq emes. Bizdiñ aytpağımız bwl emes, bizdiñ aytpağımız, sol «Altın belgiden» keyingi jeñildikke ie bolğandar. Olar respublikalıq, halıqaralıq «ğılımi joba jeñimpazdarı».
Bwl «bala ğalımdardıñ» artıq statusqa ie boluı memlekettik granttıñ tazalığına auır kesirin tigizude. Sebebi, ğalımdardıñ özi aşatın jañalıq tabılmas bwl künde mektep balası ğılımi jañalıq aşadı deu – qiyal-ğajayıp erteginiñ bügingi keyipkerlerin jasaumen birdey. Sıpıra joqqa şığarğımız kelmeydi, eñbektenetinderi bar da şığar, biraq, memlekettik granttı beru tım artıq, äri orınsız. Sebebi, jemqorlıqtıñ aşı, sasıq iisi añqitın bwl tiimdilik, elimizdegi şappay bäyge alatın «üzdikterdiñ» üles salmağın arttıruda.
Su tögilmes jorğalardıñ sırı
Sözimiz däleldi boluı üşin, cifrlardı söyletip, şappay bäyge alatındardıñ şabısın körsetelik.
Birinşiden, aqşañ bolsa qaltañda, taltañdasañ taltañda. Bwl – jülde aludıñ tamaşa jolı. Iä, atağı alatauday halıqaralıq ğılımi jobalar konkursınıñ jüyesi däl osılay, barasız, bir tanıstı tabasız. Tanıstı keyde izdep te kerek emes, «orın kerek pe, pälenbay dollar» dep aldıñızdan özi şığadı. Aqşasın sanasañız, orın dayın. Orın bolsa, grant dayın. Bwl bügin qwpiya da emes. Sonday qwpiyamen orın alıp kelgen bir «şabandozben» söyleskenimizde, «bardıq, eki-üş sağat otırıp qayttıq, el körip, jer körip, grant alıp keldik» degen edi jasırmastan. Mısalı, däl osınday ötirik bäygeniñ biri elimizdiñ Bayqoñır qalasında ötetin «Ğılım älemin aşamız» attı ğarıştıq zertteu boyınşa Halıqaralıq ğılımi jobalardıñ jüldesiniñ şarttarı da aqşamen şeşiledi. Odan jülde aludıñ bastı jolı – bir jıl bwrın solardıñ oquşılar lagerine barıp qatısu. Qatıssañ boldı, ğılımi jobalar sayısında bir orınıñ dayın. Demek, granttı wyqını qiıp, oqıp almay, aqşanı qiıp, demalıp jürip alasıñ.
Ekinşi, «ötirikti şınday, aqsaqtı tıñday» etip sudıratu. Iä, bwl – ğılımi jobanı qorğaudıñ amalı. Ğılımi joba mätini wrlanıp, äytpese satılıp alınğan işi tolğan plagiat. Universitettegi ğılımi atağı barlarmen kelisedi. Olar bir studenttiñ diplomdıq jwmısın nemese kurstıq jwmısın qwnı boyınşa satadı. Satıp alğan jobanı «ötirikti şınday, aqsaqtı tıñday» etip, sudıratıp aytıp şığasız. Tıñdağan jwrt oquşı mwnşalıq deñgeydegi jwmıs jasasa, «eldiñ bolaşaq jastarınıñ bilimi wşan teñiz eken» dep, auzın aşıp tamsanadı. Al jülde sizde: WBT-ğa dayındalıp, alañdap, jan qinamastan, qanjığañızda beldi universitetten beldi mamandıqtıñ grantı. Bwl ne degen batpan qwyrıq demeñiz, bwl – bazbireulerdiñ balası grantsız qalmas üşin jasalğan keremet ädis.
Üşinşi, auzı qisıq bolsa da bay balası söylesin. Bwl – ğılımi jobanı jeñip alatın oquşılardıñ deñgeyi. Iä, bilimnen jwrday, wlttıq testileudi mülde tapsıra almaytın «erkeler» qanjığasına granttı erte baylap jatqanda, bäri jalğan demeske şarañ joq. Bwl jalğan da emes, ğılımi joba qorğauda grant ielengenderdiñ 11 jıldıq oqu ülgerimin körse, ğılımi jañalıq aşpaq tügili, öz ömirbayanın jazuğa tolıq qauqarı jetpeytin «dara şapqandar» jeterlik.
Keseldi tirliktiñ kesiri
Mwnıñ artı nege aparıp soqpaq? Twrsın Jwrtbay ağamızşa aytsaq, jalğan ğılımnıñ bası osı jobalardan bastaladı. Bwdan jalğan ataqqa wlasarı dausız. Anığın aytqanda, bwl jalğandıqtıñ kesiri bilim salasına orasan bolıp twr.
Birinşiden, darındınıñ jolın köldeneñ kök attı kesti. Iä, qanşama darındı balanı grantsız qaldıradı. Jolın kesti. Bwl bolaşaq aldındağı qılmıs ekenin sezinetin jwrt bolmay twr qazirge.
Ekinşiden, bir qwmalaq bir qarın maydı şiritti. Bilim salasındağı taza ötetin qanşama jas wrpaqtıñ bilimin ölşeytin bäygelerdiñ bäriniñ qwnın tüsirude. Bwl ğılım jolına tüskisi kelip, öz eñbegimen izdenetin wrpaqqa teris ügit berip, qwlşınısın azaytıp baradı.
Üşinşiden, bilimde bäseke, bäsekede ädilettilik bolmay, ğılım damımaydı.Wrpaqtıñ, jas örkenniñ boyındağı ädil izdenimpazdıqtı damıtpay, el erteñi, wlttıñ bolaşağı bwlıñğır. Sondıqtan bwl sekildi jalğan «twlparlardı» uaqıtında tizgindep alğan dwrıs.
Törtinşiden, dosqa külki, dwşpanğa taba. «Halıqaralıq» dep atalatın qanşama jobada eldiñ ekonomikası özgeniñ qambasına qwyıluda. Bir jüldeni satıp äkelu üşin özge jwrttıñ qazınasına mıñdağan dollardı toltırıp jatırmız. Bwl, el ekonomikasına keri äserin berumen qatar, eldiñ özge memleketter aldındağı bedelin tüsireri haq.
Besinşiden, sınıqtan basqanıñ bäri jwğadı. Bwl derttiñ asqınğanı sonşalıq, basqa emes, bastauıştıñ balasına ğılımi joba jazdıru beleñ aldı. Besikten beli jaña şığıp, oñ men solın tolıq ayıra almaytın balanı zertteuşi etu ne kerek? Wrpaqtıñ sanasına jasandılıq wyalatu qasirettiñ bastauı bolmaq.
Balıq basınan şiridi. Ğılımi joba jas ğalımdardı emes, jas jemqorlardı dayındaydı demeske şara joq. Bilim salasınıñ bastauı bolğan mektepten bastalğan bwl jalğan ğılım elimizdi jaulamasın, wrpaq sanasın ulamasın desek, osınday ötirik ğwlamalardı er jetkizetin bilim salasındağı biznes jobalardıñ közin joğaltu – sala mamandarınıñ moynındağı amanat. «Qoy işine jasırınğan tüyedey» bolıp twrğan bilim salasındağı bwl kinärattardı köretin köz bolğanımen, ornına keltirip, qazaq qoğamına sauatsız mamandardıñ qwmırsqaday qaptauına qarsı keler qaharman tabıla qoyar ma eken? Ol jağı beymälim…
2014 jılı cäuir