©2018 Astana Aqşamı
Bügin, 29 tamız – Halıqaralıq sınaqtarğa qarsı is-qïmıl küni. Ol budan on jılğa jwıq waqıt burın, 2009 jıldıñ jeltoqsan ayında Qazaqstannıñ bastama köterwimen, BUU Bas Assambleyasınıñ şeşimimen qabıldandı. Bul kün bekerden-beker tañdap alınğan joq. Sebebi, tap osı küni, budan 28 jıl aldın, 1991 jılğı 29 tamızda Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev öz jarlığımen Semey yadrolıq polïgonın jawıp, jappay qırıp-joyu qarw-jarağın dayındawğa üles qosatın bir oşaqtı qatardan şığarıp tastağan bolatın.
Mine, osı datalı merzimge sanawlı künder qalğanda, älem tağı da yadrolıq qarwğa baylanıstı şala bülinip, dürligiske tüsip ketti. Buğan tamızdıñ 18-i küni Orta jäne jaqın qaşıqtıqtardağı raketalar twralı kelisimşarttan (OJQR) şıqqannan keyin birinşi ret jer betinen uşatın orta qaşıqtıqtağı zımırandardı sınaqtan ötkizwi negizgi dümpw berdi. Sınaq Kalïfornïya ştatındağı San-Nïkolas aralında jasaldı. Ol jaña Block IV Tactical Tomahawk modïfïkacïyasındağı BGM-109 Tomahawk raketasın ştattıq tik kölbewli Mk 41 uşırğış qondırğısınan atwğa arnaldı. Bul jolı zımıran korabl'diñ bortınan emes, avtomobïl'diñ aspanğa tiginen kölbew qoyılğan tirkemesinen uşırıldı. Pentagon ökilderi onıñ 500 şaqırımnan artıq awmaqqa qarımı jetetinin mälimdedi. Söytip, 1987 jılı Mïhaïl Gorbaçev pen Ronal'd Reygan qol qoyğan 500-den 5500 şaqırımğa deyingi aralıqqa uşıp bara alatın jawıngerlik raketalardı sınaqtan ötkizwge tıyım salw jönindegi kelisimniñ buzılğanı is jüzinde däleldene tüsti
Sarapşılardıñ aytwlarınşa, tehnïkalıq turğıdan kelgende, atalmış sınaqta pälendey erekşe jañalıq ta joq. Teñiz deñgeyinde ornalasatın «Tomgavk» raketaları buğan deyin de jerdegi qondırğılardan birneşe ret uşırılğan bolatın. Munda tek eskermewge bolmaytın bir ğana detal' bar. Atap aytqanda, OJQR kelisimşartınıñ VII babı, 11-tarmağına säykes, munday sınaqtardı jasaw jerde ornalasqan raketalar negizinde emes, tek taza sınaq maqsatın közdeytin stacïonarlıq qondırğılardan uşırw arqılı jüzege asırılwğa tïis bolatın. Al 18 tamızdağı sınaq barınşa şarttı bolğannıñ özinde mobïl'di qondırğıdan jiberildi. Bul budan eki apta ğana burın küşine engen AQŞ-tıñ joğarıda atalğan kelisimşarttan şığw jönindegi erejesine qarama-qayşı keletin edi.
Osılayşa Vaşïngton jappay qarwlanwğa bastaytın jorıqtıñ dabılın birinşi bolıp qağıp jiberdi. Bul, älbette, Resey men Qıtay tarapınan birden qarsı reakcïya twğızdı. Sonıñ nätïjesinde atalğan eki derjava da ile-şala Qawipsizdik keñesiniñ otırıstarın ötkizip, qalıptasıp otırğan jağdayğa baylanıstı özderiniñ ne isteytinderi mäselesin talqıladı. Munıñ bäri jahan jüzinde qaytadan yadrolıq qaqtığıstıñ qawpi eselenip küşeye bastadı. Älbette, buğan äser etetin basqa da faktorlar bar edi. Mısalı,
AQŞ-tıñ orta qaşıqtıqtağı raketalardıñ yadrolıq oqtumsıqtarın Ewropağa, sonıñ işinde Pol'şa men Rwmınïya awmaqtarına ornalastırwı jönindegi alıp-qaştı äñgime gw etip, tağı köterilip ketti. Osı künderde Pol'şanıñ prem'er-mïnïstri Matewş Moraveckïdiñ bul mäseleniñ NATO-nıñ öz işinde şeşilwi kerek ekenin jetkizwi onsız da bıqsıp janıp jatqan otqa may quyğanday äser etti. Degenmen, Soltüstik al'yanstıñ bas hatşısı Yens Stoltenberg sol eki ortada esin jïıp alğanday bolıp, özderiniñ josparlarında munday ärekettiñ joq ekenin aytwı jalındı birşama bürikkendey bolıp şıqtı. Biraq birqatar sarapşılar Vaşïngtonnıñ Ewropağa yadrolıq qarw ornalastırwı äbden mümkin ekenin, onıñ bir közdegen jeri Pol'şa bolwı ıqtïmal ekenin mälimdep te ülgerdi. Sondıqtan olar «tayaq tastam» jerdegi Reseydiñ munı ayaqsız qaldırmaytınına, däl sonday deñgeyde jawap qaytara alatınına eş kümän keltirmeydi.
Şınında da eger Amerïkanıñ jappay qırıp-joyu qarw-jaraqtarı Pol'şa men Rwmınïya jerinde ornalasar bolsa, olardıñ belgili bir awmaqtardı atqılaw üşin ğana äkelinetini aytpasa da tüsinikti. Munday jağdayda özin birinşi nısan sezinetin Reseydiñ qol qwsırıp qarap otırması zañdı närse bolıp körinedi. Sol sebepti älem sayasatkerleri Vladïmïr Pwtïnniñ 23 tamız küni Qawipsizdik keñesiniñ turaqtı müşelerimen keñes ötkizip, onda Qurama Ştattardıñ Tomahawk qanattı raketa keşeniniñ 500 şaqırımnan artıq qaşıqtıqqa qarımı jetetin jaña modïfïkacïyasın sınaqtan ötkizilwine oray twatın qawip-qaterler jayı talqılanwın durıs qabıldadı. Kütkendey-aq, Resey prezïdenti jïın üstinde Qorğanıs mïnïstrligi men basqa da profïldi vedomstvolarğa buğan qaytarılatın sïmmetrïyalıq jawaptıñ tïyanaqtı şaraların dayındawdı tapsırdı.
Pwtïn otırısta sınaqtıñ kelisimşart is-äreketiniñ toqtağanına nebäri 16 kün ötkennen keyin jasalıp otırğanına nazar awdardı. Onıñ aytwınşa, «bul ayaq astınan bola salğan närse emes, ol köpten beri josparlanıp kele jatqan jäne jüzege asırw közdelip jürgen is-şaralar tizbeginiñ kezekti bwını» bolıp tabıladı. Resey prezïdenti sonday-aq munıñ «Reseydiñ atalmış kelisimşart erejelerin saqtamay kele jatqanı twralı nasïhat nawqanın körsetw» üşin uyımdastırılğanın da alğa tarttı.
«Budan basqa, sınaq barısında Mk 41 ämbebap atqış qondırğısınıñ qoldanılwı Resey jağınıñ AQŞ-tıñ kelisimşarttıñ qoldanıstağı kezindegi qoyıp jürgen kinäratınıñ negizsiz emes ekenin körsetip berdi», – dep mälimdedi Pwtïn osığan oray. Memleket basşısı Reseydiñ buğan deyin amerïkalıqtardıñ munday atqış qondırğılardı qurğaqta, Rwmınïyadağı PRO bazasına ornalastırwına jäne tap sonday äreketti Pol'şa jerinde de jasamaq bolıp otırğanın OJQR talaptarın buzw bolıp tabılatının birneşe ret eskertkenin eske tüsirip ötti. «Biraq amerïkalıqtar Mk 41 qondırğısınıñ teñiz bazasındağı «Tomagavk» qanattı zımırandarın atıp şığarwğa qabiletsiz ekenin aytıp, qasarısıp turıp aldı. Endi munıñ jalğan bolıp şıqqanı özinen özi ayqındalıp şığa keldi, Munı özderi de moyındadı», – dedi ol budan äri.
Ärïne, budan keyin Resey buğan qanday jawap qaytaradı, degen suraq twındaydı. Resey sarapşılarınıñ basım böligi buğan tegewrindi qarsı soqqı beriletinine bek senimdi. «AQŞ-tıñ munday dayındıqtı bayağıdan beri jasap kele jatqanında eşqanday kümän qalğan joq. Onıñ kelisimşarttan sol üşin şıqqanına da eşbir şübä bola almasa kerek. Vaşïngton munday qadamğa barwda Reseydiñ «Ïskanderlerin» kinä etip taqsa, Qıtayğa yadrolıq älewetiniñ artıp kele jatqanına reniş bildirdi. Bul jağday endi Reseydiñ de erkin qïmıldawı üşin qolın şeşip berdi. Bizdiñ elimiz buğan däl sonday jawap qaytardı. Prezïdent kelisimşarttıñ toqtatılğanı twralı zañğa qol qoydı», – dedi Resey Sırtqı iste mïnïstriniñ orınbasarı Sergey Ryabkov.
«Resey amerïkalıqtarğa mindetti türde sïmmetrïyalıq jawap qaytaradı, – deydi Sayasï jäne äskerï taldawlar ïnstïtwtı dïrektorınıñ orınbasarı Aleksandr Hramçïhïn. – Buğan qosa, OJQR-dan şığw Resey üşin Vaşïngtonnan da göri meylinşe tïimdi. Reseydiñ qazirgi zamanğı tehnologïyasınıñ deñgeyin eskere kelgende, bul bizge öz qawipsizdigimizdi qamtamasız etwdiñ varïanttarın erkin tañdawdıñ barlıq mümkindikterin beredi».
Ïä, munıñ bäri äzirge söz jüzinde aytılıp jatqan payımdar şığar. Biraq eger Pol'şa jerine yadrolıq oqtumsıqtar kele qalatın bolsa, Reseydiñ Kalïnïngradtan bölek, Kwba men Veneswela awmağında däl sonday jappay qırıp-joyu qarwların apara alatınına senwge bolatın sïyaqtı. Sebebi, bul elder munıñ aldında özderine Kreml' tarapınan osınday usınıs tüsip jatsa, oğan qarsı bolmaytındarın birneşe ret maquldap ülgergen bolatın. Onday jağdayda älemge sonaw 60-şı jıldardıñ basında, Nïkïta Hrwşev pen Djon Kennedï zamanında orın alğan Karïb dağdarısı sïyaqtı eki qaterli sättiñ twındaytını aydan anıq.
Serik PİRNAZAR