Jer ana tösinde mıñdağan jıldardı ötkerip ömir sürip jatqan barşa halıqtardıñ, ärqaysısınıñ wlt bolıp qalıptasuı jolında basqağa wqsamaytın tek özine ğana tän tarihı bar. Demek, är halıqtıñ tarihi tağdırı ärtürli bolıp keledi. Sol üşin de bügingi maqalamız köpşiliktiñ köñilinde tüsiniksizdeu bolıp jürgen ataluı wqsas bolsa da, negizgi özegi bir - birine qosılmaytın Monğol wltı men türkiniñ bir bwtağı Moğoldıñ şejiresi jayında bolmaq. Sebebi, moğoldar – qazaq wltınıñ qalıptasu tarihında ayşıqtı orını bar rulıq birlestik bolğan.
Endi osı taqırıp boyınşa qısqaşa zertteu maqalamızdı moñğoltanu men türkitanu ğılımınıñ körnekti ökili I. Qabışwlı jazğan «Twran älemi» attı türki – monğol tarihı jayındağı kitabınan bastayıq. Sonımen, mine oqi otırıp keregimizdi de taptıq: «...Moñğol – budda dinin qabıldağan halıq. Bwl dinniñ şıqqan ortalığı Indiya men Tibet eli. Oğan ündi, qıtay, moñğol siyaqtı öte erte kezdegi patşalıqtar siınıp kelgen» degen deregi birden nazarımızğa ilindi. Endi kişkene ayaldañız; 1) Ejelgi Ündistan; 2) Ejelgi Qıtay – degendi oqıdım, al, «Ejelgi Moñğoliya» degen taqırıptı, taraudı, bölimdi, men eşbir mektep oqulığınan, basqa da ädebi, tarihi şığarmalardan kezdestirmedim...?!
Sonda qazirgi moñğol halqınıñ tarihı «Qalay bastaladı?» – degen zañdı swraq tuındaydı. Onıñ şeşuin tabu üşin moñğoldıñ Luvsandanzan ğwlamasına jüginemiz. Bwl kisi «Moñğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» keybir deregine süyene otırıp «Altın tovç» (Altın şejire) attı kitap jazğan birden – bir oqımıstı. Jäne de Luvsandanzan öz kitabında – Şıñğıshannıñ şığu tegi men moñğol äuletiniñ arğı däuiri şejiresin jazıp şıqqan. Endi, bizge qatısı bar – au degen jerlerine toqtalıp öter bolsaq: «...Ündi jerimen sabaqtas jatqan Tibettiñ eñ birinşi «Moyınğa otırğan hanınan» bölinip ketken Dalay äulieniñ kenjesi Börte Çinua (Kök böri) esimdi jırındı jigit Maral swludı (Gua - Maral) alıp qaşıp, teñizden ötip, asqar taudan asıp, qazirgi Moñğoliya ölkesiniñ aldıñğı Hentey öñirindegi Burhan – Haldun tauına kelgendigi bayandaladı. Toqtañız, bwl qalay ? Bükil Türkiniñ totemi bolğan – Kökbörini b.z.b. Vİ ğasırda köne Ündistanda payda bolğan Budda dinine aparıp teligeni tüsiniksizdeu..?! Sonda, totemizm senimi Buddizmnen taraladı ma? Odan qalsa endi budda dini şette qalıp, «Täñirdiñ jebeuimen..» - dep, äñgime äueni Täñir dinine qaray oyısadı. Ol az deseñiz 1206jılğı qwrıltayda han saylanğan (qontayşı emes) Şıñğıstıñ «Mäñgi Kök Täñiri» dep söylegeni moñğol ğalımı H. Davannıñ «Çingishan kak polkovodec i ego nasledie» attı kitabında jazılğan. (68 – bet) Al, söz basındağı «Budda dinin ejelden qabıldağan moñğol halqı» qayda qaldı? Arı qaray, «...Moñğol äuleti ösip erjetti» dey kele dindar Luvsandanzan «Moñğoldar – Şıñğıs äuletiniñ arğı atalarınıñ twsında ğana «Moñğol jwrtı» bolıp bölinip şıqqandığına meñzeydi. Al eki aralıqtağı Börte Çinuadan – Şıñğıs äuletine deyingi «moñğol tarihı» jaylı mälimetterdi qaydan alamız? Minekey, tarih keñistigindegi osınday aqtañdaqtar men qisınsızdıqtar, senimsizdik pen bwrmalauşılıqqa aparıp, zamana ağımındağı tarih köşin bağıtınan bwrıp wlt pen wlıstardıñ ötkenine, wlttıq şejiresine zor qiyanat jasaladı.
Ğwlama Luvsandanzan jazbasımen bwl äulettiñ «moñğol» boluın şamamen Hİ ğ. soñı desek (sebebi Şıñğıshannıñ ata – babalarınıñ äuleti sol zamanada ğwmır keşken ğoy) ol kezdegi tarihi mälimetterde, sayahatşılar jazbasında «Moñğol jwrtı» jaylı eşqanday da derek joq. Sonda bwl äuletti qay elge qosamız? Ündige, Qıtayğa, Tibetke älde Türkige me..?! Tağı bir mısal: moñğoltanuşı ğalım E. Kıçanovtıñ «..Hİİ ğasırdağı qıtay jazbalarında «moñğol» söziniñ kezdespeytindigin sonday – aq, Şıñğıs han ömir sürgen Hİİİ ğasırda da «moñğol» termininiñ bolmağandığın moyındağan» jazbası jäne bar. Sonımen, jazılğandardıñ bärin oy eleginen ötkize kele osı bir tüsiniksiz jağdayattıñ kilti nemese qwpiyası, aytıluı men jazıluı da wqsas ayırmaşılığı bir ğana «n» ärpinen twratın türki tektes «moğol» jwrtınıñ tarihımen tığız baylanıstı - au degen oyğa toqtalıp, atalmış bağıtta kürmeui qiın osı bir taqırıptıñ şeşuin tabuğa talpınıs jasap körelik.
Sebebi, «moğol» sözi b.z. İİİ ğ. bastap Mugulyuy – degen atpen eski jılnamalarda kezdesedi. Naqtı aytsaq: «...Söytip, Ğwndar memleketi ıdırap, sänbi taypaları talqandalğan soñ, olardıñ bir tarmağı b.z. 310 – 376 jıldarı tobalıqtardıñ qol astında boladı. Keyin qwl Mugulyuydiñ üstemdiginen, onıñ balası Gluhoydıñ şabuılınan aman qalğan elder bwdan bılayğı şejirelerde «jujan» atımen tarihqa endi- degen mälimetterdi aldığa tarta otırıp türkilik «moğol» rularınıñ ötken tarihın qauzap körelik. Demek, bwnda «qwl Mugulyuy» sözi tobalıqtarğa qarsı köteriliske şıqqan birşama rulardıñ kösemi, yağni adam esimi.
Özderiñiz oqıp otırğanday arğı tegi Ğwnnan taralatın sänbi, toba, jujandar özimizge etene jaqın bayırğı türkilik köşpeliler jwrtı. Oğan dälel: «... Tobanıñ Vey wlısınıñ ämirşisine b.z. 520 jılı barğan jujan hanı Anahuan'nıñ öz auzımen aytqan : ...bizdiñ de ata – babalarımız Vey (Wlı Vey) wlısınan örbigen halıqpız» – deui, şın mäninde olardıñ arğı tegi Ğwn, beride Tobalardıñ wrpağı ekendiginiñ ayqın däleli emes pe.
Al, endi jujandardan beri tarqatsaq – nirun (arqa), moñğol (moğol), tatar degen üş ata tarih bastau aladı. Endi, I. Qabışwlınıñ mına bir jazbasına nazar audarayıq: «Jujandar negizinde «moñğol» jwrtında ösip – öngen ru – wlıs ekenin däleldeudiñ qajeti şamalı» («Twran älemi» 49-50 better) Toqtañız ağası, bwl jerde «moñğol» emes moğol jwrtında ösip – öngen boluı kerek..?! Sebebi, 1) öziñiz jüginetin oqımıstı dindar Luvsandanzannıñ «Moñğoldar – Şıñğıs äuletiniñ arğı atalarınıñ twsında ğana «Moñğol jwrtı» bolıp bölinip şıqqan degen mälimetin qayda jasıramız?! Bwnı twspaldap Hİİ - Hİİİ ğasırlardıñ arası dep alar bolsaq, (qwl Mugulyuy b.z. İİİ ğ.) aradağı mıñ (1000) jılğa juıq uaqıttı kimniñ enşisine beremiz? 2) Moğoldar birlestigine qanday rular jatadı desek, onıñ jauabın Raşid Äd- Dinnen alamız: ol moğoldardı eki tarmaqqa böledi: 1) Jalayırlar bastatqan birqatar rular, 2) Kereyler bastağan birşama rulardı atap jazğan. Jäne «Babırnama» kitabında jalayırlardı ertede «moğol» dep atağanın oqığanım bar-dı. Al, Moğol jwrtınıñ aumağına kelsek – nirun (arqa) sözi Sarıarqa, Aral mañı, Sır öñiri jäne Talas aymağı men şığısı Jetisu ekendigin köne tarihtan bilemiz. Endigi, öziñiz bayqap otırğanday bwnda tek türkiler jayında, twñğıs – man'çjurdan taraytın monğol (Halha) jwrtı jaylı bir auız söz joq demek, qazirgi Moñğoliya men monğol wltınıñ bwl jerge tükke de qatısı joq!
YAğni, bizdiñ jazba jwmısımız köşpendilerdiñ arğı tegi Ğwndardan (olar Saqtardıñ wrpaqtarı edi) bastalıp odan sänbi, toba bertin kele jujandarğa, olardan – nirun, moğol, tatar ruları örbitinine kelip tireldik. Bwl Türki qağanatı (b.z. 552 - 603 j.j.) däuiri degen söz, sebebi, joğarıdağı jujan Anahuan' (Anağay) qağanğa Türik qağanı Bumın:
- «...Qızın mağan wzatsın!» dep elşi jibergende, - «Sen, temir balqıtuşı qwl, mwndayğa qalay auzıñ baradı!» dep qattı aşulanğan Anağay qağannıñ atqa qonuı, aradağı soğısta jujandar Türkilerden oysıray jeñilip tınadı. Bwndağı meniñ oyım: b.z. İİİ ğ. ekinşi jartısındağı «qwl Mugulyuy üstemdigi» men «temir balqıtuşı qwl Bumın» arasında biz bayqay bermeytin baylanıs bar siyaqtı. Demek, bilikke talas barısında jujandar men moğol türkileri kezekpe – kezek jeñiske jetip bilik auısıp otırğan deuimizge äbden boladı. Olar (jujandar) tarih sahnasınan, bilikten ketkenimen elden, jerden tüp – twyağımen köşip ketken joq öytkeni, olar öz atamekeninde ğwmır keşken bir atadan taraytın köşpeli türki twqımdastarı ğoy. Ras, biraz böligi batısqa auıp barıp bwdan bılayğı tarihi şejirelerde avarlar atalğan-dı.
Al, Qıtaydıñ «Sun Şu» (Swn wlısınıñ qwjatı) attı jılnamasında jujannıñ bir atı «datan», tağı bir esimi «tan' – tan'» degen derekterine oralayıq. Bwl jaylı öz pikirin bildirgen zertteuşi, ğalım G. E. Grumm – Grjimaylo jujannıñ «datan'» degeni «tatar» sözinen tuındağanın aytıp ötken. Äbden mümkin, bwl ürdis jalğasa kele Türki qağanatı kezindegi b.z. Vİİİ ğ. «otız tatar», «toğız tatar» atalıp tegi bir tuıstas moğoldarmen qatarlasa tarih sahnasına qayta şığadı. Jäne de Raşid Äd – Dinniñ «öte erte kezde moñğol (moğol) taypaları men olardıñ meken jayın ünemi iemdenip kelgen quattı ru – wlıstar tatar äuleti edi» degen jazbası bar.
Minekey, b.z.Vİİİ ğ. soñı men Hİ ğ. arasın qamtitın Oğızdar däuirine de kelip jettik. Alğaş Jetisudıñ batısın mekendegen Oğız taypaları (Vİİ ğ.) Türik qağandığınıñ qwramında boldı. Uaqıt öte kele aymaqtağı basqa wlıstarğa qarağanda mereyi üstem bolıp aumağı barınşa keñeyip, qanatın keñge jaydı. Oğız qağanatı taypalardıñ birikken odağınan qwrıldı, qwramına qarlwq, halaj, qañğar – peçenegtermen qatar moğol t.b. rulıq toptarı kirdi. Moğoldar tobına: jalayır, dulat, qiyat, qoñırat, kereyt, nayman, merkitpen qosa biraz türki ruları endi. Odan Jetisuda Qarlwq qağanatı (756 – 940j.j.) qwrılğannan keyin bilikten ayırılğan oğız twqımdastar Sır boyına qaray ığısıp, moğoldar öz atamekeni Jetisuda qaldı. Qorıtındı - Şıñğıs han däuirindegi aytılıp, jazılıp jürgen «moñğoldar» bolmağan, ol san ğasırlıq öz atamekeninde ğwmır keşip jatqan atalmış moğol türkileri edi, degendi osı joldardıñ özi-aq bildirip twr emes pe! Jäne de äkesi Esukeydi u berip öltiretin tatarlar da irgeles ömir sürgen «datan» nemese «tan' - tan'» wrpaqtarı ekenin iştey sezinip te otırmız. Tipti sol zamanda «moğol» termininiñ ayası keñeyip Türik etnoniminiñ balaması retinde qoldanısta bolğandığı jaylı mälimetter köptep kezdesedi.
Sonımen, Şıñğıshan däuirine kelgendikten onıñ ataqonısınan bastayıq. Ol, qisını kelmes, qiyalğa beyim Moñğoliyanıñ Hentey ölkesi emes, zertteuşi ğalımdarğa etene tanıs Raşid Äd – Din men Ä. Bahadür han şejireleriniñ bayanı boyınşa – Talas aymağı, Sır boyı, Aral jağası men Wlıtau, Kişitau öñirleri bolğan. Keyingi zertteuşilerdiñ eñbekteri osı bağıttıñ dwrıs ekendigin körsetude. Mäselen, T. Ä.Tınıbayın jazğan «Şıñğıshannıñ ata mekeni men ata tegi jäne tili men dini» kitabın (Almatı, Şapağat – Nwr, 2014) oqısañız biraz tıñ mälimetterge qanığasız. Joğarıda jujannan – moğol, nirun, tatar ruları taraladı dedik, moğol jaylı biraz qauzadıq, endi nirunğa toqtalar bolsaq, bir derekterde «nirun» (arqa) dep atalğan uaqıt öte kele «arqanıñ eli», «arqalıqtar» t.b. aytılğan eken degen boljamdar bar. Keyinderi ataq – dañqı şartarapqa jayılıp küşti el bolğanda, sırttağılar «Arqalıq el» atasa, olar özderin «qiyan» dep atağan jäne Nirundardıñ iri rularınıñ biri «Nükiz» edi. Al, Ä. Bahadürdiñ « Türk şejiresinde» - qatağan, wrğıt, mañğıt, barlas, qiyat, dulat t.b. nirun ruları ekendigi jazılğan. «Nirun» - nwr ruları nemese nwrdan jaralğan degen mağına beredi – dep anıqtama da berip ötken. Al, osındağı Barlas ruınan Orta Aziyanıñ ämirşisi Aqsaq Temirdiñ şıqqandığın da ayta keteyik.
Endigi kezekte «tatar» ruı şejiresi bwl etnostıñ qwramı – alşın, tana, döyt (şömekey) taz t.b. rularınan qwraladı. Mine, bwl arqılı ejelgi tatarlar degenimiz, Kişi jüzdiñ ruları ekendigi birden közge wrıp twr ğoy. Demek, Şıñğıstıñ äkesi Esukeyge u beretin tatarlar özimiz bayqap otırğanday sonau b.z. İİİ ğasırınıñ soñınan beri moğoldarmen qanattas, körşi qonıstanıp jürgen tübi bir jujannan taraytın türki ruları. Bwdan äri Alaş ardaqtısı, ğwlama jazuşı M.Mağauinniñ «Şıñğıshan jäne onıñ zamanı» attı tarihi hikayasınan üzindi keltirsek: «...Qaytkende de Şıñğıs han öz wlısın Eke Moğwl Wlısı dep atağan, Eke Moñğol emes. Sebebi, sol zamandağı arab, parsı derekterinde, Qapqaziya, Batıs Europa jazbalarında «moñğol» atauı wşıraspaydı. «Moñğol» - naqtılap aytsaq, «men - gu» - qıtay dästürindegi tauarihqa tän atau». Mine, endi bwğan bizdiñ alıp – qosarımız joq, qısqa äri tüsinikti aytılğan.
Mine öziñiz oqıp aqiqatın közben körip otırsız ğoy, birin – biri tolıqtırğan tarihi faktiler eş qiındıqsız – aq taspaday örilip keledi. Olar aymaqtağı bilik üşin ğasırlar boyı birin – biri qırğınğa wşıratıp otırğan. Şıñğıs hannıñ balası Şağataydıñ wlısı ıdırap – batısında barlastan şıqqan Ämir Temir memleketi, şığısında Toğılıq Temir negizin qalağan Moğolstan (Moñğolstan emes) memleketi (HİV ğ. orta twsınan – HVİ ğ. bas kezi) payda boldı. Bwndağı Şıñğıs twqımdarınan keyingi biliktegi wlısbegiler - dulattar men jalayırlar bolğanın tarihtan jaqsı bilemiz. Mısalğa: memleketti är kezeñderinde Şağatay hanğa adal qızmet etken dulat taypasınan şıqqan Poladşı, keyinnen Qamar ad – Din, Şams ad – Din degen ämirler basqarğan. Qazaqtıñ ğwlaması Ä. Marğwlan ötken ğasırdıñ 1941 jıldarı «...Jetisudıñ sol kezdegi sayasi atauı Moğolstan bolsa, mekendegen taypaları resmi tilde moğol» – dep ataladı. Biraq bwl Moğol dep otırğan köşpeli taypalar moñğol da emes, wyğır da emes, Türik tilinde söyleytin sol jerdiñ tarihi zamannan kele jatqan twrğın halqı. Ekinşi türde aytqanda Moğol dep atalğan elder Wlı Jüz Üysinniñ qwramına kirgen üysin – dulat, qañlı, şanışqılı, jalayırlar» degen jazbası bar.(«Moğolstan, moğoldar degenimiz kimder?» M. Qazıbek, «Ana tili» № 27 (1233) 10 – 16 şilde, 2014 ) Mine, tügelimen türki twqımdastar, moñğoldıñ atı tügili zatı da joq!
Iä, keyingi Moğoldar tarihınıñ jalğası 1366 – 1405jıldarı Orta Aziyanıñ äygili bileuşisi, Şıñğıshannıñ atalası, Barlastan şıqqan Ämir Temirdiñ wrpağı (şöberesi) Babırdıñ Ündistanğa şabuılınan qayta bastaladı. Delidi özine bağındırğan Babır şah (imperator) lauazımın ielengen soñ Ündistannıñ Soltüstiginen jinağan 100 mıñ äskerimen soğıs jorığın bastap Bihar, Bengal aymağın özine bağındırıp Wlı Moğoldar (Moñğoldar emes) imperiyasın qwrdı. Osınau asa quattı Wlı Moğoldar imperiyası öz biligin HVİİİ ğ. ortasına deyin jürgizdi.
Endigi, oqırmanıñ kökeyinde twrğan «Türki tekti moğoldıñ tarihı nege twñğıs – manjur twqımına jatatın «moñğol» jwrtına telindi?» – degen swraqqa oyımız ben közqarasımızdı da ayta keteyik.
...Meniñ oyımşa bwl jağdayattıñ tamırı tım tereñde – au, şamalap aytsaq sonau b.z. Hİ – Hİİ ğ. bastalatınday. Senbeseñiz, zertteuşi ğalım M. Adji kitabınan üzindi oqiıq: « ... A naçalo vsemu polojil V. Monomah, kotorıy 1116 godu iz'yal Letopis' Nestorovu iz Peçerskogo monastır'ya i perevel ee svoy pridvornıy Vıdubickiy monastır', gde tekst popal k igumenu Sil'vestru. On-to pervım i «perepisal» istoriyu Rusi. (Polın' poloveckogo polya. 46-bet) Mine, Reseydiñ qoldan jasalğan jalğan tarihınıñ – qaşan?, qalay? bastalğanın tastağı tañbaday etip körsetip twr. Sodan beri bwl ürdisti bileuşi toptar jan – jaqtı jetildirip, jüyelep qoldap otırğan sıñaylı..
Biz endi köp sozbay, hal – qadirimizşe bergi HİH ğ. bastap tarqatıp körelik. Sol kezeñdegi «ündieuropalıq» közqarastağılar adamzat qoğamındağı belgili bir toptı basqalardan artıq körsetip, ol «Jaratuşınıñ pärmenimen bolğan» degen qisınsız tüsinikke äkeldi. Bwl öz kezeginde «ariylikti», «atlantizm» t.b. tarihi damu barısında özindik ğılımi teoriyaları bar salanı bağıtınan jañıldırıp, birjaqtı bwrmalap nasihattauğa jol aştı. Onıñ bir körinisi HH ğasırdıñ 30 – jıldarınan keyin bilikke kelip «ariyşildikke» boy wrğan A. Gitlerlik faşistik Germaniyanıñ tağdırın eske salsaq ta jetip qalar. Söytip, HH ğasır basında köptegen memleketter biligindegi sayasi elitalar bwl ideyanıñ jasampazdıq quatın jaqsı sezinip, sırtqı sayasi salada jan – jaqtı paydalanuğa bet bwrğandı.
Iä, mäselen Patşalıq Resey bizderdi qazaq ekenimizdi bile twra «kirgiz» dep şekeden qarauınıñ astarında da sayasi qitwrqılıq jatır emes pe?! Osı imperiya biligin töñkerispen tartıp alğan, HH ğ. basında «ariylik» ideologiya närinen susındap ülgergen bol'şeviktik Keñes biligi kommunistik – internacionaldıq nasihattı bet perde etip, al, is jüzinde wlı orıstıq şovinizmdik bağıttı berik wstandı. Bwl bağıttı şarıqtatıp damıtuda eñ ülken kedergi – ötken ğasırlarda «orıstıñ özi bodanı bolğan», jalpı slavyan tarihında, mädenieti men tilinde ajıramastay bolıp astasqan «türkilik erekşelikter» olardıñ közine küyik boldı desek artıq aytqandıq emes. Endigi wlı orıstıq «şovinizm» dertimen auırğan sayasatkerler atalmış «türkilik ıqpaldan» tazaru üşin, olardı tömendetip körsetu, tarihın, mädenietin, tilin, dinin joyu, bwrmalau t.b. jüzege asıru osı bir bileuşi toptıñ eñ bastı mindetteriniñ biri boldı. Bizge «ağa» bolğan, mädeniet pen örkeniet äkelgen «Wlı orıs» halqınıñ qoldan jasalğan tarihı jaylı mına bir derek meniñ tipti jağamdı wstattı. Tağı da zertteuşi M. Adjidiñ kitabına jügineyik: «Slavyan v Drevnem Kieve u vlasti ne bılo. Ob etom ubeditel'nee svidetel'stvuet i tekst dogovora, zaklyuçennogo 911 godu mejdu kievskimi knyaz'yami i Vizantiey. «Mı ot rodu Russkogo, Karl, Ingelot, Farlov, Veremid, Rulav, Gudı, Raul', Karn, Flelav, Ryuar, Aktutrunyan, Lidulfost, Stemid....» Vot kto predstavlyal Rus' H veke. «Imena pervıh russkih lyudey varyagov i ih drujinnikov – poçti vse skandinavskogo proishojdeniya» - otmeçal V. O. Klyuçevskiy (1841-1911) Slavyane u rusov v H veke bıli i ostavalis' «jivım tovarom» istoçnikom dohoda: imi rusı torgovali na nevol'niç'ih rınkah Vizantii i Vostoka. «... pozje staraniyami prostoduşnıh letopiscev peredelannıe na slavyanskiy maner: Hel'ga stala – Ol'goy, Ingvar – Igor'em, Val'demar - Vladimirom» (Polın' poloveckogo polya. 43-bet) Iä, bwnda Şvedtiñ Rus' taypasınıñ tarihın Slavyandıq orıstardıñ özine audarıp köşirip alğanı bayqaladı... Demek, täjiribe bar nege onı «bwratana halıqtarğa» paydalanbasqa?İ Söytip, jauınger Qazaq wltınıñ tarihın Moñğolğa audarıp twtastay bir wlttı tarihınan, mädenietinen ada, mäñgürt jasau! Mine otarşıldıq, qwldıq sayasattıñ ozbırlığı, qwdaysızdar bilik etken Keñes biliginiñ swrqiyalılığı.
Olardıñ negizgi maqsatı orıstardan äldeqayda joğarı mädenieti bolğan türki tildi köşpelilerdiñ - tili, dinine jäne tarihın ozbırlıqpen keyingi wrpaq tanımastay etip özgertudi bastı nısana etip aladı. Sebebi, bwl ürdis Qızıl imperiyanıñ birtektiligine, orıs wltınıñ tarihi twrğıdağı «euraziyalıq» wstanımına qarama – qayşı bolatın. Osı salanı qatañ kün tärtibinde wstağan keñestik sayasi – ideologiyalıq bilik 1940 – şı jıldardıñ ayağınan bastap türki halıqtarınıñ ruhani mwrasına, batırlıq jırları men tarihına şüyligip, qıspaqqa alıp şekteuge wşıratıp, onıñ ornına tanımastay bolıp bwrmalanğan qoldan jasalğan jalğan tarihtı däripteuge jan ayamay kiristi. Söytip, Türki tekti wlt pen wlıstardıñ ötkeni men ruhani bolmısına, tarihına Qızıl imperiya tarapınan keşirilmes künä, ornı tolmas orasan qiyanat jasaldı. Mäselen, özderiniñ ğılımi eñbekterinde türki rularınıñ bärin «moñğol» etip körsetti. Mısalı: «1206j. köktemde Önen mwra (İle) özeni boyında moğol taypalarınıñ qwrıltayında Temuçindi (Temirşın) aq kiizge köterip han (hontayşı emes) etip jariyalaydı ...» ol rular: merkit, kerey, tatar, nayman t. b. endi bwğan ne deysiz?! Qaydağı «moñğol», bwlardıñ bäri de, türki ruları ğoy. Ol az deseñiz osı uaqıtqa deyin Wlı qağan bilik etken wlan – baytaq aumaqtan birde – bir monğol taypasınıñ izi de, deregi de tabılğan joq. Iä, endi oyımızdı tüyindesek «... bayırğı jwrtı Däşti – Qıpşaqqa tüp köterile auğan soñ qañırap qalğan Wlı Dalağa birte – birte jılji köşip, aqırı Şıñğıshannıñ tüpki qonısına ie bolıp qalğan Halha jwrtı öziniñ moñğol ekenin sovettik orıstıñ kömegimen tek 1923 jılı ğana bilipti». (Ekinşi kitap. Şıñğıshan jurnalı. №4.(9) 2013. 73 - bet) Mine, tarihtıñ atı tarih, qanşa bwrmalap, özgertseñde erte ma, keş pe - şındıq bäribir jeñedi...!.
Al, äzirgi monğoldar Hİİİ – HVİ ğasırlardağı jazılğan tarihi mälimetterdi oqıp ta, tüsine de almaydı. Demek, Şıñğıs han tarihınıñ qazirgi Monğoliyamen eşqanday – da baylanısı joq! Solay bola twrsa da, qorıta aytqanda «moñğol Şıñğıshan» älemdik deñgeydegi wzaq jıldarğa sozılğan, kürmeui qiın tarihi daudıñ negizgi özegine aynaldı. Sonıñ bir körinisi mine öziñiz oqıp otırğan Türki tekti Moğol ruı men Şıñğıshannıñ, odan beri kele qazaq wltınıñ tarihına jasalğan keşirilmes qiyanattıñ ayşıqtı ayğağınıñ bir parası osı – au degen oymen şağın maqalamızdı ayaqtaymız.
Al, endi oqırman qauım ! Türki tekti Moğol men Monğoldıñ (Halha) ara - jigin naqtılı derektermen taldadıq, keybir küñgirt twstarın aşıp, jan – jaqtı tüsinikteme de berdik. Ärine, bwl taqırıptı bwdan da äri anıqtau, zerdeleu, tolıqtıru äli de qajet dünie jäne soñğı nükteniñ qoyıluı tarihtı zertteuşilerdiñ enşisinde ekendiginde dau joq...
Qali Ibrayımjanov, tarihşı Qazaqstan Jurnalister Odağınıñ müşesi
Paydalanılğan ädebietter:
- I. Qabışwlı, «Twran älemi», Almatı «Sanat», 2007
- M. Swltaniyawlı, «Monğoldıñ qwpiya şejiresi», Almatı «Öner» 1998
- Ejelgi Qazaqstan enciklopediya, «Aruna» baspası, 2004
- Q. Daniyarov, «Qazaqstannıñ balama tarihı», Almatı «Jibek Jolı» baspa Üyi, 1997
- T.Ä. Tınıbayın, «Şıñğıshannıñ atamekeni men atategi jäne tili men dini», Almatı «Şapağar – Nwr», 2014
- Ğ. Aydarov, «Orhon – Enisey jäne köne wyğır jazba eskertkişteriniñ tili», Almatı «Rauan», 1995
- S. Qondıbay, «Arğıqazaq mifologiyası», Almatı «Arıs» 2008
- T. Jwmahanov, B. Jwmataev, «Qazaq handığı» Almatı «Aruna Ltd» JŞS, 2010
- M. Adji, «Polın' poloveckogo polya» Moskva, TOO «PIK - KONTEKS» 1994
Abai.kz