Foto: Шыңғыс Қаппаров
Memlekettiñ qalıptasıp, damwında sırtqı sayasat mañızdı röl atqaradı. Al qazaq dïplomatïyasınıñ tamırı ğasırlar tereñinen bastaw alatını belgili. Täwelsizdik jıldarı sırtqı sayasat müldem jaña deñgey`ge köterilip, xalıqaralıq arenadağı elimizdiñ bedeli men xalqımızdıñ abıroy`ın köterwde elewli jetistikterge qol jetkizdik. Qazirgi waqıtta Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ jetekşiligimen Qazaqstan xalıqaralıq isterge batıl aralasıp jür. Qazaq dïplomatïyasınıñ tarïxı men sırtqı sayasattıñ täwelsizdik jıldarındağı ayaq alısı jöninde QR dïplomatïyasına eñbegi siñgen qay`ratker, ékonomïka ğılımdarınıñ doktorı, Ewrazïya ulttıq wnïversïtetiniñ professorı Say`law Batırşaulımen suxbattastıq.
Qazaq dalasındağı dïplomatïyalıq dästürdiñ tamırı tereñde jatır. Ulan-ğay`ır jerimizdi saqtap qalwğa babalarımızdıñ sarabdal sayasatı sep bolğanı dawsız. Say`law Batırşaulınıñ ay`twınşa, bay`taq jerimizdi nay`zanıñ uşı, bilektiñ küşimen ğana emes, el bïlewşileriniñ sırtqı sayasatınıñ parasattılığımen de qorğap qaldıq.
«Körşilerimiz mıqtı boldı, olardı bilektiñ küşimen, nay`zanıñ uşımen jeñe almay`mız. Sondıqtan xandarımız dïplomatïya jürgizgen. Birewmen kelissözder jasasa, endi birewimen sawda jasay`dı, mınamen qız alısıp, qız berisedi. Batırlarımızdıñ äy`elderi joñğardıñ qızdarı bolğanı tarïxtan belgili. Sondıqtan nay`zanıñ uşımen, bilektiñ küşimen jäne xandarımızdıñ mıqtı sırtqı sayasatımen jerimizdi qorğap qaldıq dep ay`tqan durıs boladı», - dey`di S.Batırşaulı.
Professor sırtqı sayasatımızdıñ tarïxın qazaq xandığınan bastağan durıs dep eseptey`di. Al xandarımızdıñ dïplomatïyağa jügingenin däleldey`tin qujattar Abılay` xannıñ tusınan köp tabılıp otır. Abılay`dıñ Qıtay` bïlewşilerimen almasqan xattarı sol kezdegi xalıqaralıq qarım-qatınastan biraz mağlumat beredi.
Al keñestik däwirde 12 säwir 1944 jılı Qazaq KSR Sırtqı ister mïnïstrligi qurıldı. Ärïne, onıñ ökilettigi şektewli boldı. 1965 jıldan beri dïplomatïyada jürgen belgili memleket jäne qoğam qay`ratkeri Say`law Batırşaulı keñestik kezeñde dïplomatïyanıñ ayası tar bolğanımen, istegen eñbegi köp ekenin ay`tadı.
«Odaqtas respwblïkalarda sırtqı ister mïnïstrligi 1944 jılı qurıldı. Jalpı sırtqı sayasattı KSRO Sırtqı ister mïnïstrligi jürgizdi. Al odaqtas respwblïkalar özine berilgen fwnkcïyalardı orındap otırdı. Mïnïstrler keñesi törağasınıñ orınbasarı sırtqı ister mïnïstri qızmetin qosa atqardı. Mïnïstrlik elde turıp jatqan şetel azamattarımen jumıs istedi. Konswldıq qızmetterdi tolıq atqardı. Sonday`-aq Qıtay`, Moñğolïya sekildi eldermen sawda qarım-qatınası jasaldı. Şeteldik delegacïyalardı kütip aldıq. Ündistan premʹer-mïnïstri Djavaxarlal Nerw, Ïndonezïya prezïdenti Axmed Swkarno, Ïrannıñ şaxı Moxammad Reza Pexlevï jänebasqa şet eldik basşılar bizde boldı. Budan bölek, Qazaqstan Sırtqı ister mïnïstrleri B.Böltirikova, M.Ïsïnalïev, A.Arıstanbekova BUU Bas Assambleya sessïyasına qatıstı», - dep äñgimeledi dïplomat.
Say`law Batırşaulı täwelsizdik alar tusta 1990 jılğı tarïxï oqïğağa kwä boladı. Osı jılı odaqtas respwblïkalar memlekettik egemendik twralı deklaracïyalar qabılday` bastay`dı. Qazaq KSR-i deklaracïyanı 25 qazanda jarïyalay`dı. Bul qujatta Qazaqstan özin «xalıqaralıq qatınastardıñ derbes swbʺektisi bolwğa, sırtqı sayasattı öz müddelerine say` belgilewge, xalıqaralıq uy`ımdardıñ qızmetine qatıswğa quqığı bar» egemen memleket dep ay`qındadı. Osılay`şa, elimiz öz damwınıñ derbes jolına tüsti. Osı oqïğağa oray` professor mına bir jay`ttı atap körsetwdiñ zor mañızın ay`tadı:
«Derbestik alwımızğa Resey` Fedarcïyası ülken üles qostı. Resey` Federacïyası Joğarğı keñesiniñ törağası Borïs Elʹcïn 1990 jılı 12 mawsımda memlekettik egemendik twralı deklaracïya qabıldadı. Söy`tip, Kremlʹde otırğan Gorbaçevke bağınbay` ketti. Osı kezde Mäskewde eki bïlik boldı. Elʹcïn odaqtas respwblïkalardıñ egemendik alwın qoldadı. Sondıqtan «Täwelsizdik jolındağı dïplomatïya» estelik kitabımda B.Elʹcïnge barlıq odaqtas respwblïkalardıñ täwelsizdik üşin alğıs ay`twı qajettigin jazdım. Şınında, sol waqıtta Elʹcïn könbey`, qay`tadan Keñes odağın qurıp, respwblïkalardı jibermey`min dese, Mäskewdiñ äskeri eşkimdi tırp etkizbey`tin edi».
Say`law Batırşaulı 1990 jıldan bastap Sırtqı ister mïnïstriniñ orınbasarı bolıp qızmet etedi. Osı waqıtta ol Mäskewde odaqtas respwblïkalardıñ sırtqı ister mïnïstrleriniñ qatıswımen ötken mañızdı jïınğa qatısadı. Osı basqoswda dïplomattar sırtqı sayasatta tolıqtay` derbestikti talap etken. Key`in Mäskewge xabarlamay`, 15 odaqtas respwblïkanıñ sırtqı ister mïnïstrleri tağı da jïnalıp, xalıqaralıq qarım-qatınastağı täwelsizdik mäselesin köteredi. «Bul Keñes Odağınan şığwdıñ bir jolı edi», - dep eske aladı dïplomat.
Sonımen, keñes odağı ıdırap, odaqtas respwblïkalar täwelsizdigin jarïyalağannan key`in 1991 jılı 21 jeltoqsanda Qazaqstan Prezïdenti 11 eldiñ basşısın Almatıda jïnay`dı. Olar Täwelsiz memleketter dostastığın (TMD) qurw twralı xattamağa qol qoyadı. Bul tarïxï ay`twlı oqïğa boldı. Ardagerdiñ ay`twınşa, Nursultan Nazarbaev osı jerde ülken köregendilik tanıtıp, respwblïkalar arasında ülken azamattıq soğısqa jol bermedi.
«Burınğı odaqtas respwblïkalar memlekettik şekara twralı, ékonomïkalıq, mädenï-gwmanïtarlıq, adamï bay`lanıstardı äri qaray` damıtw jöninde kelisti. Vïzasız jüretin boldıq. Bul ülken is boldı. Osılay`şa, Qazaqstan tınış qana, bey`bit türde ïmperïyanı taratwğa ıqpal etti. Tarïxtan biletinimizdey`, alıp ïmperïyalar ıdırağan waqıtta bïlikke, şekarağa, bay`lıqqa talasıp, jıldar boy`ı soğıstı. Bir qırğın bastalsa onıñ ayaqtalwı qïın. Bul bizdiñ Prezïdenttiñ köregendiligi boldı. Osı twralı Resey` de, basqa memleketter de ay`ta qoy`may`dı. Biraq, şın mäninde bul jerde Qazaqstan Prezïdentiniñ eñbegi zor boldı. Ülken soğıs bolğan joq. Arasında armyandar men äzerbay`jandar, orıstar men grwzïnder soğısıp qaldı. Biraq ülken soğıstan aman qaldıq. Bul ülken jetistik», - dey`di professor.
Täwelsizdigimizdi jarïyalağannan key`in mañızdı mindetterdiñ biri jaña eñse kötergen elimizdiñ sırtqı sayasatın jolğa qoyu boldı. Öy`tkeni egemen el retinde qalıptasıp, damw üşin dïplomatïya öte mañızdı röl atqaratını belgili. Eñ aldımen, bizdiñ Täwelsizdigimizdi älem memleketteri moy`ındawı kerek. Qazaqstannıñ egemendigin eñ birinşi bolıp Türkïyanıñ moy`ındağanı mälim. Osığan Say`law Batırşaulı tikeley` atsalısqan eken. Munıñ qalay` bolğanın dïplomat bılay` äñgimeley`di:
«Täwelsizdik almay` turıp 1991 jılı Qazaqstan Prezïdentin Senegaldıñ astanası Dakar qalasında ötetin Ïslam konferencïyası uy`ımına müşe memleketter basşılarınıñ kezdeswine şaqırdı. Memleket basşısı bara almağandıqtan, Qazaqstan atınan qatıswdı mağan tapsırdı. Täwelsizdigin bizden burın jarïyalağan Özbekstan, Qırğızstan, Täjikstan, Türikmenstan qatıswdan bas tartqan edi. Osı sapar barısında arnay`ı şaqırw boy`ınşa Türkïya prezïdenti Turğıt Ozaldıñ qabıldawında boldım. Menimen birge Äzerbay`jan delegacïyası qatıstı. «Qazaqstan KSRO-dan qaşan şığadı?» dep suradı Türkïya basşısı. «Bizdiñ jağday`ımız basqa respwblïkalarmen salıstırğanda erekşe. Elde basqa köptegen ult ökilderi turadı. Jağday`ımızğa oray` täwelsizdigimizdi jarïyalawğa day`ındalıp otırmız», - dedim. Turğıt Ozal Türkïya sırtqı ister mïnïstri Çetïndi şaqırıp alıp, «Qazaqstannıñ Täwelsizdigin Türkïya eñ birinşi bolıp moy`ındap, quttıqtawı kerek» - dep tapsırma berdi. 16 jeltoqsanda keşke täwelsizdik jarïyaladıq. Bir sağattan key`in Ankaradan «Türkïya Qazaqstan täwelsizdigin moy`ınday`dı, memlekettik qarım-qatınas ornatwğa dayar» degen jedelxat kelip tüsti».
Söy`tip, bir ay`dıñ işinde bizdiñ täwelsizdigimizdi 50-den astam memleket, bir jıldıñ işinde 100-den asa el moy`ındağan. Bul dïplomattardıñ atqarğan ülken jumısı. Qazaqstan dïplomatïyası öz qalıptaswınıñ alğaşqı kezeñin 1991-1992 jıldarı bastan ötkerdi. Täwelsiz eldiñ sırtqı sayasï vedomstvosın qay`ta qurw Prezïdenttiñ tikeley` basşılığımen jürgizildi. Bul kezeñde respwblïkanıñ käsibï dïplomatïyasın jasaqtaw mäselesi ötkir turdı. Eñ qïını Qazaqstanda dïplomattar dayarlay`tın birde-bir mamandandırılğan oqw ornınıñ joqtığı edi. Al KSRO Sırtqı ister mïnïstrliginiñ ortalıq apparatında, şeteldik mïssïyalarında jumıs istegen qazaqstandıq dïplomattardıñ elge oralwı kadr tapşılığı mäselesin şeşwge kömektesti.
«Mäskewde qızmet etken dïplomattardı şaqırttıq. Olardıñ qatarında Qasım-Jomart Toqaev, Erlan Idırısov, Bolat Nurğalïev, Ïbragïm Amanğalïev, Qay`ır Omarov, Vyaçeslav Ğïzatov tärizdi käsibï dïplomattar bar. Olardıñ täjirïbesi mol, şetelde istegen. Dïplomatïyanı damıtwğa Mäskewde istegen kadrlıq dïplomattardıñ järdemi köp boldı», - dey`di S.Batırşaulı.
Täwelsizdiktiñ alğaşqı eki jılında şetelde Qazaqstannıñ 17 elşiligi aşıldı. Käsibï dïplomattardıñ tapşılığınan elşilik jumısqa türli qızmetterde mey`linşe ısılğan, köpşilikke belgili memleket jäne qoğam qay`ratkerleri, ğalımdar jiberilgen. Mäselen, Mädenïet mïnïstri Qanat Sawdabaev Türkïyağa, Ékonomïka mïnïstri Tilewxan Qabdiraxmanov Francïyağa, Taldıqorğan oblısınıñ äkimi Sağımbay` Tursınov Germanïyağa, aqın Muxtar Şaxanov Qırğızstanğa, memleket qay`retkeri Mırzatay` Joldasbekov Ïranğa, ğalım Murat Äwezov Qıtay`ğa, ğalım Muxamedjan Ïsaev Ündistanğa, Ïbragïm Amanğalïev Äzirbay`janğa, Bolatxan Tay`jan Egïpetke, Sälim Qurmanğojïn Vengrïyağa, al Say`law Batırşaulı Özbekstanğa elşi bolıp ketti. Bul täwelsiz Qazaqstannıñ alğaşqı elşileriniñ qatarında tek soñğı törtewi ğana arnay`ı dïplomatïyalıq bilimi men täjirïbesi bar käsibï mamandar edi.
Alğaşqı jıldarı älemdik qawımdastıq täwelsiz Qazaqstandı Prezïdenttiñ jäne ükimet delegacïyalarınıñ şet elderge resmï saparları kezinde tanıp bildi. 1991-1992 jıldarı Qazaqstan Prezïdenti älemniñ 19 eline resmï sapar jasap, xalıqaralıq 11 basqoswğa qatısqan.
«Büginde Qazaqstan älemdik qawımdastıqtıñ barlıq elderimen dostıq jäne özara tïimdi ıntımaqtastıq ornatwğa nïetti ekenin barşa älemge paş etip otır. Memleket basşısınıñ batıl bastamalarınıñ arqasında täwelsiz elimizdiñ merey`i men bedeli üstem boldı. Qazaqstan bügingi tañda jahandıq yadrolıq qarwsız älem qozğalısınıñ köşbasşısına ay`naldı. Birikken Ulttar Uy`ımınıñ Bas assambleyası 29 tamızdı yadrolıq sınaqtarğa qarsı is-qïmıldıñ xalıqaralıq küni retinde jarïyalaw twralı Qazaqstannıñ bastamasın qoldadı. Azïyadağı özara ıqpaldastıq jäne senim şaraları jönindegi keñestiñ jumısın ilgeriletip jatırmız. Xalıqaralıq arenadağı soñğı jetistigimiz retinde Qazaqstannıñ BUU Qawipsizdik keñesiniñ turaqsız müşesi bolıp say`lanwın atap ötwge boladı», - dey`di Say`law Batırşaulı.
2009 jılı 2 şilde Qazaqstanda dïplomatïyalıq qızmet küni bekitildi. Bul kün kezdey`soq tañdalmağan: däl osı küni 1992 jılı Memleket basşısı «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Sırtqı ister mïnïstrigi twralı», «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Elşiligi twralı» jäne «QR Ökiletti jäne tötenşe elşisiniñ negizgi mindetteri men quqıqtarı twralı» erejelerdi bekitken edi. Dïplomattardıñ käsibï merekesin bekitwge de Say`law Batırşaulı tikeley` aralasqan.
«Täwelsizdik alğannan key`in şetelde biraz jıldar jumıs atqarıp, qay`tıp kelsem, dïplomattardıñ käsibï merekesi äli joq. Bul mäseleni sol kezdegi Sırtqı ister mïnïstri Marat Täjïnge ay`ttım. Abılay` xannıñ Qıtay`men xat almasqanın däleldey`tin qujattar bar. Men osıdan bastawdı usındım. Biraq resmï data 2 şilde bolıp bekitilip ketti», - dey`di professor.
Tüptep kelgende, 25 jıl işinde älemdik arenadağı bedelimizdi nığay`tıp, xalıqaralıq qoğamdastıqta ulttıq müddemizdi qorğay` alatınday` deñgey`ge jettik. Biraq munımen toqtap qalwğa äste bolmay`dı. Say`law Batırşaulı endigi jerde osı qasterli de qasïetti Täwelsizdigimizdi saqtap qalw, onı bayandı etw, mäñgi etw üşin ayanbay` küresw qajet degen senimde.
«Bügingi älemdegi jağday`lardı eskere otırıp, biz şekaramızdı bekitwimiz kerek, qarwlı küşterimizdi nığay`tıp, birligimizdi bekemdewimiz qajet. Täwelsizdigimizdi saqtay` bilw, memleket üşin kürese bilw kerek. Nursultan Nazarbaev bılay` dedi: «Täwelsizdik alw oñay` bolğan joq, al täwelsiz memleketti qurw odan da qïın boladı». Munıñ bäri qazir qazaq xalqınıñ, Qazaqstan azamattarınıñ moy`nına tüsip otır. Osını eş waqıtta umıtpawğa tïispiz», - dep äñgimesin tüy`indedi Say`law Batırşaulı.