Attarı atalğan jazuşılar Äuezovtiñ ötinişin orındau üşin üşeuara aqıldasa kelip, 26-mamır küni SSSR Jazuşılar Odağınıñ sekretariatında «Qazaqstan Jazuşılar Odağında ötken halıqtıq epos turalı keñestiñ qorıtındıları» turalı mäjilis ötkizip, onda M.Äuezovtiñ ötinişin qaradı. Şağın mäjilisti Odaqtıñ hatşısı Aleksey Surkov jürgizip otırdı. Almatıdağı talqılauğa qatısqan mäskeulik professor Klimoviç qısqaşa mağlwmat berdi. Jauap sözinde M.Äuezov:
«Klimoviç joldastıñ habarlaması qazaq eposı jöninde ötken dikussiyada köterilgen mäselelerdi öte naqtı jäne däl jetkizip berdi, onıñ pikirleri şındıqqa say keledi. Alayda onıñ habarlamasında bizdiñ pikir talasımızğa qatıstı mäsele nazardan tıs qaldı. Ras, ol öziniñ sözin jalğastıruğa äzir ekendigin bildirdi. Bayandamaşımen bizdiñ aramızda, sonıñ işinde ekeumizdiñ aramızda öte tamırlı pikir talası boldı. Birinşi jäne ekinşi bayandamanı men joğarı ğılımi deñgeyde jasalğan joq dep eseptedim. Ğabdullin jekelegen mäselelerdi qoya bilgen. Bir jağınan özin qosıp, ekinşi jağınan özgelerdi de qosa sınağan onıñ pikiri, bäribir, sıñarjaq pikir boldı. Mısalı, mäselen, jeke mäselelerdi şeşuge qatıstı jekelegen zertteuşilerge jağımdı ne jağımsız bağa bergen kezde, ol ärkimniñ betine bir qarap, ärkimge är qalay bağa berdi. Ärkimniñ jibergen qatelerine öziniñ onımen aradağı jeke qarım-qatınasına baylanıstı är qanday ädiletsiz közqaras bildirdi. YAğni ol qateliktiñ özin qaqpaqılğa saldı. Pikir qorıtındısı boyınşa älgi qatelikterdi äsirelep sayasi qılmıstıñ qatarına jatqızıp, jañağı jazuşı men zertteuşiniñ isine qatal ükim şığardı, al tura sol qatelikterdi jibergen, biraq özine jaqın jazuşılar men zertteuşilerdiñ eñbegin bağalağanda «Pravdanıñ» maqalasında körsetilgenindey, qoñırjay küyge köşti...»,– dep öziniñ ökpesin bildirdi.
S.Nwrışev (jalğası): «... Abayğa osınday jala japqan Äuezov öziniñ bwl pikirin: A.Puşkinniñ «Evgenii Onegininen» erkin audarma jasadı-mıs – dep däleldegensidi. Osı arqılı Äuezov: Abay – Puşkinniñ wlı mwrasın igeruge qatıspadı jäne onı mensinbedi – degendi basa körsetpek boladı. Eñ soñında Äuezov Abaydıñ aqındıq mektebi jönindegi alaşordaşılardıñ twjırımdarın Abay şığarmalarınıñ şığıstıq negizimen baylanıstıradı...
... Äuelde Abayğa Puşkindi mensindirmegenimen, keyinnen Abaydıñ Puşkinmen äuestenuin bekitui, öziniñ abaytanudağı wltşıl-burjuaziyaşıl wstanımın bürkemeleuge wmtılğan Äuezovtiñ kädimgi qulığı...
... Joğarıdağı taldanğan maqaladağı Äuezovtiñ ziyankes közqarası 1951 jıldıñ mausım ayına deyingi abaytanu jönindegi diskussiya ötkenşe saqtalıp keldi... Äşkerelenbegendikten de, onıñ ziyandı «twjırımdarı» sufizm men panislamizmdi aşıq nasihattauğa qızmet etti... Mısalı, jiırmasınşı jıldarı Abaydıñ şäkirtteriniñ qatarına «Alaşordanıñ» kösemderin jatqızsa, al otızınşı jıldarı ol (kösem – A.Baytwrsınov – T.J.) ötpeytin bolğandıqtan da, onı alaşordaşılardıñ eleusizdeu ökilimen (Kökbaymen – T.J.) almastırdı.
Abaydıñ şığarmaşılığına arnalğan Äuezovtiñ «zertteuleriniñ» bärine ortaq bir erekşelik bar. Ol zertteulerdiñ bäri de Abaydı Şığıstıñ reakciyalıq dästürine, jalpı eskilikke qaray keyinge şegeredi. Sol maqsatqa jetu üşin Abaydıñ aynalasına «şäkirti esebinde qaydağı bir mollalardı, bir top alaşordaşılardı jäne halıq jauların jinaqtaydı, Abaydıñ özine reakciyalıq öleñderdi tañadı. Mwnıñ barlığı Äuezovke ne üşin kerek? – deysiz be, ol – Abaydıñ şığarmaşılığın neğwrlım eskilikke qaray beyimdep şığarıp, solğwrlım orıs mädenietinen alıstatu üşin, sol kezde Rossiyada ötip jatqan wlı oqiğalardan bölip alu üşin kerek. Sondıqtan da, Äuezov jol berip otırğan abaytanu salasındağı jekelegen bwrmalauşılıqpen ğana emes, eñ bastısı, Äuezov öziniñ ädebiettanudağı twjırımdarına negiz etip alıp otırğan burjuaziyalıq-wltşıldıq ideologiyasına qarsı qatañ küres jürgizu qajet. Jekelegen faktilerdiñ soñınan erip ketip, onı taldau jäne joqqa şığaru barısında, sonıñ qatparındağı qaynar közin körmeseñ, adasıp ketuiñ de ğajap emes. Biz söz etip otırğan mäseleniñ qaynar közi – M.Äuezovtiñ eski qateleri, eski ideyaları. Tek solar ğana onı: Abay mektebi jönindegi mäseleni köteruge, onıñ ädebi dästürin qazaq qoğamınıñ damu ürdisinen, 1905 jılğı revolyuciyadan, Abay dästüriniñ tikeley jalğası bolıp tabılatın HH ğasırdıñ basındağı revolyuciyağa deyingi qazaq ädebietindegi demokratiyalıq köñil-küyden oqşau, eñ soñında qazaq halqınıñ tağdırındağı betbwrıstı kezeñ bolğan oktyabr' socialistik revolyuciyasınan bölip qarastıruğa alıp keldi»,– dep abaytanuğa qatıstı ayıptaulardı bir tüyip tastaydı.
Bwl ayıptan M.Äuezovti Fadeev te, Fadin de, Simonov ta qwtqara almaytın. Puşkindi mensinbey, şığıs aqındarına ilhamın jalğaudı olardıñ da ülken qılmıs retinde sanaytını anıq edi. S.Nwrışev tek abaytanu ilimine qatıstı ayıptaularmen Äuezovtiñ «tamırına balta şaba almaytının» bildi. Sondıqtan da onıñ bükil ğılımi şığarmaşılığına auız saldı.
Ä.Jaymurzin: «Biraq... Iä, biraq Ädebiet salasında Mwhtar Äuezovtiñ aynalasında kün säulesi jarqıray tüskenimen, onıñ ğılım salasındağı eñbekteri töñiregindegi tüsinbeuşilik orın ala bastadı. Ol «Abaytanu», «Abay mektepteri» degen mäseleler töñireginde örbidi. Keyde Nwrışev, tağı basqalardıñ keleñsiz maqalaları jarıqqa şığıp ta ülgirdi. Osı mäseleniñ ayağı Mwqañdı QazMu-den sabaq beruden bosatumen ayaqtaldı ğoy deymin. Meniñ bwl mäsele jöninen biletinim: sol kezde onıñ abaytanu turalı oqığan lekciyalarında wltşıldıq sarın küşti degen pikir bolatın. Ortalıq komitette bir ret osı mäsele söz bolğanda men onıñ lekciyasınıñ tekstisi bar ma, bar bolsa onı oqığan kim bar dep swrağanımda, eşkim jauap bere almadı. Olay bolsa bwl bos söz, sondıqtan qatıspaymın,– dep ketip qalğanmın.
Keyin bir kezdeskende Mwhañnan: Abaytanu turalı lekciyañızdıñ jazbaşası bar ma, bolsa mağan oquğa beresiz be?,– dep swrap edim, – bar, bereyin – dedi. Köp keşikpey maşinkağa basılğan 500-600 bettey mwqabağa tüptelgen lekciya meniñ qolıma tidi. Men onı asıqpay oqıp şıqtım. Qoljazba mağan öte qattı wnadı. Bwl nağız ğılımi eñbek eken, Abay turalı mwnday ğılımi zertteudi men bwrın-soñdı oqıp körgenim joq. Bwdan keyin Mwhañdı şaqırıp, qoljazbasın özine bererde: oqıp jürgen lekciyañız osı ma, älde bwdan basqa tağı birdemeler bar ma?,– dep külip edim. Bwdan basqa ne boluşı edi, – dep özi de küldi. Älgi wltşıl dep aytıp jürgenderi osı bolsa, bos söz eken – dedim. Al mwnı nege baspağa berip kitap etip şığarmaysız – degenimde: onday oyım bar edi, biraq osındağı keybir mäseleler jöninde ärtürli sözder aytılıp jürgesin, kidirtip jürmin dedi. Baspağa dayarlañız, eger Ğılım akademiyasınıñ baspası baspasa, biz basalıq. Abay jazuşılarğa da, akademiyağa da birdey emes pe, –degenimde – onıñ dwrıs eken, oylanayın dedi. Bwl eñbek menen keyin jeke kitap bolıp şıqtı».
S. Nwrışev (jalğası): «M.Äuezov jibergen qateler men bwrmalauşılıqtar, onıñ tek abaytanu töñiregindegi eñbekterimen şektelip qalmaydı. M.Äuezovtiñ ädebiettanudağı özge de eñbekteri tura osınday ideyalıq dertke wşırağan. 1944 jılı ol qazaqtıñ audarma mısaldarınıñ kontrabandalıq jinağın qwrastırdı, öytkeni avtorınıñ atın atamastan alaşorda kösemi Baytwrsınovtıñ köptegen mısaldarın kirgizip jiberdi. Baytwrsınovtan basqa avtorlardıñ barlığınıñ atınıñ körsetiluine qarağanda, Äuezov mwnı qasaqana istegen. Sonımen birge Baytwrsınovtıñ «Qazdar» degen mısalın Abaydıñ atınan jariyalap jibergen...
... M.Äuezov – burjuaziyaşıl-wltşıldıqtıñ ruhı özeginen ötken «Qazaq ädebieti tarihınıñ» birinşi tomınıñ redaktorı. M.Äuezovtiñ bastı ayıbı sonda, bwl kitaptıñ avtorları BK(b)P-nıñ ideologiya mäseleleri jönindegi şeşimderin jäne QK(b)P Ortalıq komitetiniñ «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutındağı öreskel sayasi qateler turalı» qaulısındağı qazaq ädebiettanuındağı ziyankes «teoriyalar men twjırımdardı», sonıñ işinde M.Äuezovtiñ «zar zaman twjırımın» qatañ sınğa alıp, ayıptağan şeşimin közge ilmegen.
Respublikalıq baspasözderde M.Äuezovtiñ: orıs tiliniñ aralasuı qazaq ädebi tilin şwbarlaydı, sondıqtan onı dıbıstaluı boyınşa (tüpnwsqada – iskajennım vide – T.J.) qoldanuı kerek – degen «teoriyası» sınaldı. Äuezovtiñ bwl pikiriniñ tamırı tereñde. 1918 jılı Äuezov redaktorlıq etken «Abay» jurnalı: egerde orıs sözderi qazaq tiline kirigetin bolsa, oğan qazaqtıñ tımağın kigizip, yağni, onı dıbıstaluı boyınşa (iskajennım vide – T.J.) bwzıp alu kerek – dep jazğan bolatın...».
Söytip, onıñ barlıq şığarmaşılıq äreketi turalı mınaday «ükim» wsındı:
S.Nwrışev (jalğası): «... Joğarda keltirilgen faktilerdiñ barlığı da M.Äuezovtiñ ädebiettanudağı keypin tolıq äşkerelep beredi, bwdan onıñ 30 jılğa sozılğan ädebiettanu salasındağı barlıq äreketi – öreskel sayasi qatelikter men bwrmalauşılıqtarğa tolı bolğanı anıq körinedi. Eriksizden eriksiz: M.Äuezov öziniñ qatelikterine sın közimen qaradı ma, qaray ala ma?,– degen swraq tuadı».
Ärine, ol swraqtıñ jauabı «joq» degen bir auız söz ğana. Qarsı şıqsañız boldı, däleli dayın.
S.Nwrışev (jalğası): «Bir mısal keltireyin... 1951 jılı aqpan ayında «Leninşil jas» gazetinde osı joldardıñ avtorınıñ «Abay şığarmaşılığınıñ birinşi kezeñi turalı» degen maqalası şıqtı. Onda M.Äuezovtiñ abaytanudağı ideologiyalıq bwrmalauşılıqtarı jönindegi qajetti pikirlerdiñ bir böligi ğana qamtıldı. Biraq ta ol bwl sınğa keñes jazuşısı äri ğalımı retinde qaramadı. Öziniñ markstik ilimge qarsı közqarasınıñ äşkerelenip qalu qaupinen seskenip (redakciyanıñ ötinişi boyınşa onıñ atı maqalada atalmasa da), M.Äuezov merzimdi baspasözde biraz maqala jariyaladı («Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Jarşısı, «Socialistik Qazaqstan», «Leninşil jas»), onda ol öziniñ joğarıda taldanğan 1934 jılğı maqalasındağı qatelikterdi öktemdikpen qorğap, öziniñ qarsılasına şabuıldaumen boldı. Äuezov ädebiettanudağı öziniñ közqarastarın nasihattau jäne onı taratu üşin ğılımi kadrlardı paydalanuğa tırısadı...».
Ärbir abaytanuşı – abaytanudıñ negizin qalauşı Äuezovtiñ şäkirti boluğa wmtıluı zañdı jäne ol ülken ğılımi mektep emes. Al «özi bilmeytin, bilgenniñ tilin almaytın» S.Nwrışev üşin M.Äuezov bedel emes edi. Ol M.Äuezovti de, onıñ şäkirtterin de közge ilmedi, olardı ğılımi baqtalas dep qabıldadı. Özin twlğa retinde sezindi. Egerde osı jolı M.Äuezov türmege tüsse – ol armanı da orındalatını anıq edi. Qayran Abay! Küniñ kimge tüse jazdağan?!.
S.Nwrışev (jalğası): «Öziniñ ziyandı ideyalıq wstanımın küşeyte tüsu üşin M.Äuezov qazaq ädebiettanuındağı «ğılımğa qarsı twjırımın» nığaytuğa tırısadı. Osı maqsatpen ol Q.Mwhamedhanovtıñ Abaydıñ aqındıq mektebi turalı dissertaciyasın sonday mwqiyat dayındattı, onda M.Äuezovtiñ ötkendegi qateleri men bwrmalauşılıqtarı barınşa jinaqtalğan. Dissertaciya aşıq jäne kölegeylep jetkizilgen markstik ilimge qarsı materialdarğa lıqa tolıp twrğan bolıp şıqtı. Alayda Äuezovtiñ bwl rette jolı bolmadı. Ğılımi keñestiñ Mwhamedhanovqa berilgen ğılımi därejesi qaytarılıp alındı, al onıñ avtorı halıq jauı retinde äşkerelendi. M.Äuezovtiñ osı dissertaciyanıñ tarihına baylanıstı wstanımı öte öreskel. Ol tek qana ideyalıq şabıttandıruşı ğana emes, osınday ziyandı jwmıstıñ jetekşisi ğana emes, sonımen birge opponenti de boldı. Ol Til jäne ädebiettanu institutınıñ ädebiet sektorında, instituttıñ Ğılımi keñesinde jäne Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ qoğamtanu ğılımdarınıñ birikken Ğılımi keñesindegi qorğau kezinde de onı qorğap söyledi. Mwnıñ barlığı, osınday barıp twrğan ziyandı dissertaciyanı qorğaştauı, M.Äuezovtiñ onda asa ülken jeke müddesi bolğandığın bayqatadı...».
Şäkirt dayındauğa qay ğalım müddeli emes. Onı ğılımi mwratı men maqsatına jetkizu jolında qay wstaz täuekelge barmaydı? Sol da qılmıs pa? S.Nwrışev üşin – qılmıs, nağız qılmıs edi. Öytkeni ol mwnıñ özimen baqtalastıratın nağız ğalımdı tärbielep otır ğoy.
S.Nwrışev (jalğası): «Soñğı uaqıtta M.Äuezovtiñ bir kezde äşkerelengen «teoriyaları men twjırımdarın tiriltuge wmtıluşılıq bayqaladı. Mine, tura osığan oray partiyalıq baspasözde Z.Kedrinanıñ M.Äuezovtiñ şığarmaşılığı turalı kitapşası ädil sınğa wşıradı. Onıñ ötkendegi qatelerin aqtauğa, keñes ökimetiniñ alğaşqı jıldarındağı onıñ wltşıldıq aşıq äreketin bürkemeleuge wmtıluına dälel retinde mına joldar mısal bola aladı: «Öziniñ ädebi jäne qoğamdıq qızmetiniñ alğaşqı jıldarında jas M.Äuezov revolyuciya isine şın jüregimen paydalı boluğa tırıstı... Oqu men äkimşilik jwmıstı qatar atqardı (21-bet). Bwl şındıqqa say dälel emes. Bwl jıldarı Äuezovtiñ keñes ökimetiniñ jauı bolğanı eşkimge qwpiya emes, onı özi de moyındaydı. 1950 jılı basılıp şıqqan «Abay» romanına qosımşa berilgen «Ömirbayanında» ol «1932 jıldan keyin ğana keñes jazuşısı» esebinde qızmet istey bastağanın jazdı. Sodan keyin Z.Kedrina öziniñ kitabında M.Äuezovtiñ bayağıda wmıtılıp ketken ziyandı tuındısın aqtauğa jäne Abay mektebi turalı jalğan «twjırımı men teoriyasın» tiriltuge tırısadı. Ol abaytanudıñ biraz mäselelerin bwrmalap bayandaydı. Mwnıñ barlığı M.Äuezovtiñ tikeley jetekşiligimen nemese ünsiz maqwldauımen jüzege asırılıp otır...».
Qastanşıqpağır, baqas ğılımnıñ äureşiligine» (Abay) tüsken S.Nwrışev öziniñ oyın osılay baspaqtata kelip:
«... Mwhtar Äuezov wzaq uaqıt boyı halıq jaularınıñ ideyasın nasihattap, olardıñ özin qolpaştap keldi, sol üşin eşqanday jauapkerşilikke tartılğan joq...»,– degen qorıtındı şığardı.
Onıñ payımdauınşa: qazaq ruhaniyatı M.Äuezov bostandıqta jürgende ilgeri damımaydı. Öytkeni:
«... M.Äuezovtiñ tarapınan jäne onıñ janaşırlarınıñ tarapınan jiberilgen, är türli forma men täsilder arqılı körinis bergen äreketterdiñ barlığı da burjuaziyalıq wltşıldıqtı aşıq nemese bürkemelep nasihattau bolıp tabıladı. Qazaq ädebiettanuındağı wltşıl közqarastar äli de soñına deyin äşkerelenip bitken joq jäne bizdiñ küresti qarqındı damıtuımızğa ülken tosqauıl qoyıp otır».
Sondıqtan da ol öziniñ, yağni, baqas tobırdıñ maqsatın:
«Bizdiñ maqsatımız – burjuaziyalıq wltşıldıqqa qarsı küresti aqırına deyin jetkizuge» wmtıldı.
YAğni, Mwhtar Äuezovti türmege qamap, jer audartu. Mwhtar Äuezovtiñ öz tilimen aytsaq, bwdan artıq «tiridey teriñdi sıpırudıñ özge jolın tabudıñ özi qiyamet».
«Aqırına deyin, tamırına balta şabılğanğa deyin küresuge» ant bergen Nwrışevtiñ maqalasına M.Äuezov:
«Bir adamnıñ 30 jıl boyğı eñbegin twtastay talaq etip, döreki sıñar ezuley mazaq etudiñ soraqı nwsqasın elestetu üşin «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Habarşısınıñ» №4 sanında basılğan S.Nwrışevtiñ maqalasındağıdan artıq tiridey teriñdi sıpırudıñ özge jolın tabudıñ özi qiyamet. Ğılımi mekemeniñ köşbasşısı bola twra, aldına «Abay tvorçestvosın zertteudegi burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılıqtıñ tamırına balta şabayıq» – mıs-dep baysaldı ğılımi mindetter qoya otırıp jäne öziniñ derekteriniñ naqtılığı men pikiriniñ dwrıstığına eş küdiksiz sendire söylese de, bwl maqala Abaydıñ eñbekteri men ömirin zertteu jolındağı eñ senimdi, tarihi twrğıdan moyın bwrğızbastay däleldermen däyektelgen mañızdı derekterdi qasaqana bwrmalau jäne qasaqana teris pikir tuğızu piğılı men arandatudı közdegen»,– dep bağa berdi.
Üzindisi ğana alınıp otırğan «Literaturnaya gazetanıñ» redakciyasına joldanğan bwl «Aşıq hat» mausım ayınıñ 2-jwldızında ötken SSSR Jazuşılar Odağınıñ basqarma jinalısında arnayı talqılandı. Oğan Qazaqstannan Ä.Jaymurzin resmi şaqırıldı jäne Ä.Äbişev qatıstı.
Ä.Jaymurzin: «1953 jıldıñ may ayında men Ortalıq partiya Komitetiniñ janındağı Qoğamdıq ğılımdar akademiyasına emtihan beruge Moskvağa bardım. Jazuşılar Odağı bastığı jwmısınan bosanğanım joq. Eger emtihan berip tüssem, Jazuşılar Odağınıñ plenumın şaqırıp, sonda bosanatın bolıp keliskenbiz. Almatıdan şığarda Moskvağa Jazuşılar Odağınıñ qonaq üyinen nomer swrap telegramma bergenmin. Kelsem «Moskva» qonaq üyinen nomer dayar eken. Soğan kelip toqtadım. Tañerteñ toğızdan asa bergende telefon soğıldı. Alsam Jazuşılar Odağınan eken: qazir K.Simonov joldaspen söylesesiz – dedi. Amandasıp, hal-jay swrasqannan keyin, men oğan emtihan tapsıruğa kelgenimdi aytıp, odaqqa keyin kelemin dep edim: joq siz mağan qazir kereksiz, sondıqtan aldımen bizge soğıñız – dedi. Köp keşikpey K. Simonovtıñ hatşısı mağan qanday nömerli maşina ketkenin habarladı.
Men kelgennen keyin Simonov Qazaqstan Jazuşılar Odağındağı hal-jağdaydı swradı. Men qısqaşa bayandap aytqannan keyin öziniñ meni nege şaqırğanın aytıp, bir kişkene paraq qağazdı körsetti. Onda: Surkov pen Simonov joldasqa! Mına Äuezovtiñ arızın sekretariattıñ keñeytilgen mäjilisinde qarap, sodan keyin meniñ qolımmen Ortalıq partiya Komitetine hat dayarlañızdar – dep tapsırıptı A.Fadeev joldas. Särsenbi künine sekretariat mäjilisin şaqırıp otırmız, soğan sizdiñ qatısuıñız qajet dedi. Men kelistim. Kelisilgen mezgilge sekretariat müşeleri men şaqırılğan adamdar jinaldı. Qazaqstan Jazuşılar Odağınan Äuezov, Äbişev jäne men boldım.
Sekretariattı A.Surkov basqardı. Ol Äuezovtiñ Fadeevtiñ atına hat jazıp, özine keybir adamdardıñ auır-auır ayıp qoyatının, onıñ şındıqqa janaspaytının, öziniñ sovet ädebietine şın aq nietimen qızmet istep jürgenin, oğan öziniñ şığarmalarınıñ dälel bolatının aytıptı. Öziniñ atına tağılıp jürgen orınsız jalalardan qorğaudı Jazuşılar Odağınan swraptı. Sekretariattıñ osı mäselege arnalıp otırğanın aytqannan keyin, Surkov joldas birinşi sözdi mağan berdi.
Men on minut şamasında Qazaqstan Jazuşılar Odağındağı jağdaydı aytıp, respublikanıñ partiya, ükimet orındarında da, Jazuşılar Odağında da Äuezov jöninde jaman pikir joq ekendigin, onı asa körnekti sovet jazuşısı dep sanaytının ayttım. Sonımen qatar keybir adamdardıñ Äuezov jöninde jañsaq, birjaqtı teris pikirleriniñ barlığın, olardıñ keyde baspasöz betterinde jarıq körgenin de bayandadım. Aşıq bolmağanımen keybir jazuşılardıñ iştey onı qoldaytını da joq emes – dedim. Qazaqstan jazuşılarınıñ bir mäjilisinde Säbit Mwqanov aldında otırğan Äuezovke közinşe onı «halıq jauı Äuezov» degenin, men onıñ bwl söziniñ dwrıs emestigin aytıp eskertu jasauğa mäjbür bolğanımdı da jasırğanım joq.
Bwdan keyin Surkov sözdi Äuezovke berdi. Sekretariatta N.Tihonov, L.Leonov, V.Kojevnikov, SSSR Ğılım akademiyasındağı Älem ädebieti institutı partiya wyımınıñ hatşısı, ğılım kandidatı A.Petrosyan qatınasıp otırdı.
Men Äuezovtiñ talay söylegenin de, jasağan bayandamaların da tıñdağan adammın. Biraq onıñ mwnday kösilip tereñ de tebirene söylegenin birinşi ret estidim. Sözi 30-35 minutqa sozıldı, otırğan jwrt wyıp, meylinşe zer salıp tıñdadı.
Mwhañ sözin özin Rossiya imperiyası otarınıñ şettegi tükpirinen şıqqan qazaq halqınıñ jas intelligenciyası qatarına jatqızatının ayttı. Wlı Oktyabr' revolyuciyasın olardıñ quana qarsı alğanın, biraq onı alğaşında jete tüsine almauşılıqtıñ bolğanın da ayta kelip: biz birneşe esikterdi qaqtıq, odan türlişe dübir-dauıs estidik, keybireuler dwrıs esikke tap bolıp, dwrıs jolğa tüsti, al keybireuleri jañsaq dübirge ilesip ketip qatelesti de – dep küldi. Men solardıñ birimin – dedi de, äleumettik revolyuciya siyaqtı wlı özgeristi birden tüsine qoyu oñayğa tüspeytin mäsele ekendigi qaysımızğa bolsa da tüsinikti ğoy. Şınımdı aytsam, dostarım-au V.I.Lenindey kösemderiñ bola twrıp, M.Gor'kiydey wstazdarıñ bola twrıp, sizder de sol kezde şataspap pa ediñizder – degende, jwrt du külip jiberdi. Ömirde sözge sarañ L.Leonov N.Tihonovqa qaray qolın nwsqap: sonıñ bireui mine aldıñızda otır – dep rahattana küldi.
Bwdan keyin Mwhañ öziniñ jazuşılıq jolına şolu jasadı: Socialistik realizmge men tura jolmen kelgenim joq. Meniñ jolım soqpağı köp jol. Men bir kezde romantizmmen äuestendim. Şın mäninde onı meñgergim kelip özimniñ jazuşılıq mümkinşiligimdi bayqap baqtım, şının aytqanda men naturalizmdi de teris körgenim joq – dey kelip, jalpı jazuşı öziniñ tvorçestvosında qanday jolmen jüruge de erikti dep esepteymin – dedi de, – bwl kezeñdi öziniñ jazuşılıq şeberligin jetildire tüsuge wmtılu jolım dep bilemin – dedi. Socialistik realizmniñ teoriya jaqtarında äli de oylanatın problemalar jetkilikti – dey kelip, şın mäninde socialistik realizmdi jazuşı öziniñ şığarmaları arqılı iske asıra aladı, osını birden bir dwrıs jol dep esepteymin – dedi.
– Men özimdi socialistik realizm jolına şın nietimmen keldim dep ayta alamın. Onı men qalay meñgere aldım, öz şığarmalarımda iske asıra aldım ba, joq pa, oğan ädil töreşi özderiñsiñder, sonı aşıq aytularıñdı swrar edim dedi. Sizderden swraytın bir-aq tilegim bar – kemşilikterimdi jasırmay tura aytıñızdar, men oğan tük renjimeymin – dep barıp toqtadı.
Mwhañnıñ sözi ayaqtalğan boyda A.Surkov ornınan atıp twrıp (özi öte bir şapşañ adam bolatın) söylep kep ketti. Eñ aldımen ol qazaq ädebieti tuısqan respublikalar ädebietteriniñ işinde eñ jedel ösip kele jatqan, keleşeginen ülken ümit küttiretin ädebiet ekenin ayttı. Qazir onda barlıq janrda öz qoltañbası bar şığarmalar köptep şığa bastadı. Eñ ülken maqtanış – ondağı qalıptasqan jazuşı kadrları. Bwl ädebiet bizge Jambıldı berdi, Mwhtardı, Säbitti, Ğabitti, Ğabidendi berdi. Bwlardıñ atı odaqqa ğana emes, şet elderge de belgili bolıp otır. Biz mwnday ädebietti kim köringenniñ qoljaulığına bere almaymız, qazaq ädebietiniñ kadrların orınsız qaralaudan, jaladan qorğau bizdiñ azamattıq borışımız – dedi.
– Bizdiñ bügingi mäjilisimizdiñ taqırıbı Mwhtar Omarhanoviçtiñ hatı bolğandıqtan, bwl mäsele jöninde komissiya qwru dwrıs bolar dep oylaymın, qarsı bolmasañızdar onıñ qwramına mına joldastardan bolsın: bastığı N.Tihonov, qwramı – K.Simonov, L.Leonov, V.Kojevnikov, Ä.Jaymurzin, A.Petrosyan, M.Äuezovtiñ özi kirsin,– dedi.
Sekretariat mäjilisinen keyin N.Tihonov joldas komissiya müşelerin qaldırıp qısqaşa pikir alıstı. «Jaña men kişkene keşigip kelip söz swray almay qaldım, sondıqtan mağan söyleuge rwhsat beriñiz»,– dep Vadim Kojevnikov söz aldı. Ol öte qızu söyledi. Eñ aldımen «Znamya» jurnalı redakciyasınıñ Äuezovtiñ romanın jariyalau üstinde avtormen birigip tize qosa otırıp istegen jwmıstarın bayandadı. Almatıdan Äuezovti eki ret arnayı şaqırıp alıp, istesken jwmıstarın taldap ayta kelip, avtordıñ redkollegiya müşeleriniñ eskertulerine qwlaq asıp, şığarmasın köp jöndegenin mälimdedi. Roman jariyalanğannan keyin oquşılardan köp hat alğandarın, onıñ qaşan jeke kitap bolıp şığuın kütude ekenin bayandadı. Söziniñ ayağında: eger osı romanda sayasi qate bar deytin bolsa, wltşıldıq bar deytin bolsa men oğan Äuezovpen birdey jauaptımın, meni de wltşıl deuleriñe boladı,– dep jwrttı bir küldirdi.
Komissiya müşeleri pikir alısqannan keyin Tihonov joldas: Ortalıq komitetke jazılatın hattıñ jobasın jazudı Simonov pen Petrosyanğa tapsıralıq, kelesi mäjiliste sol joba aynalasında söylesetin bolalıq,– dep qorıttı.
Kelesi mäjilis «Literaturnaya gazetanıñ» redaktorı Simonov joldastıñ kabinetinde ötti. Hattıñ jobasına komissiya müşeleriniñ wsınıstarın engizgennen keyin, hat tolıq kabıldanıp, sekretariatqa berilsin dep kelisildi. Sekretariattıñ bwdan keyingi mäjilisin Simonov joldas basqarıp, hattı qabıldap, A.Fadeev joldasqa qol qoyuğa jiberdi».
K.Simonov: «Sekretariattıñ tapsırması boyınşa qwrılğan komissiya müşeleri, qwramında Tihonov, Kojevnikov jäne men bar, Äuezovtiñ ötinişine baylanıstı barlıq materialdarmen tanısıp şıqtıq, Äuezovtiñ özimen äñgimelestik, bwl iske Jaymurzindi de tarttıq, söytip, bir pikirge kelip, mınaday Qaulını sekretariattıñ bekituine wsındıq».
Qaulı: Komissiyanıñ wsınısı bekitilsin.
1. Abaydıñ şığarmaşılığı turalı M.Äuezovtiñ eñbegine isker sın aytudıñ orınına keñes jazuşısı M.Äuezovke sayasi qısım körsetuge wmtılğan S.Nwrışevtiñ «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Jarşısınıñ» 1953 jılğı №4 sanındağı jariyalanımındağı wstanğan bağıtınıñ dwrıs emes ekendigi turalı maqala jariyalau «Literaturnaya gazetağa» tapsırılsın.
2. Äuezov pen Mwqanov joldastarğa: ekeui birigip respublikalıq baspasözde aşıq hat jariyalau wsınılsın, bwl hatta olar: ekeuiniñ arasında qalıptasıp otırğan ziyandı, qırğiqabaq qarım-qatınastıñ topşıldıqqa alıp kelgendigin tolıq aşıp körsetsin.
M.O.Äuezov: Sizderdiñ şeşimderiñiz – eñ janaşır, eñ parasattı, eñ ädil şeşim, men mwnı qabıldaymın. Partiya wyımı da mwnı mağınasız topşıldıq dep bağa bergen. Bizdiñ ekeumizde – jauaptı, barınşa sanalı adamdarmız. Sondıqtan da mwnı Mwqanovqa da joldastıqpen, sendire jetkizu kerek».
Mine, egese ırğasqan eki twlğanıñ jetken jeri osı boldı. Bwl qaulı ekeuine qajet pe edi? Iä, ekeuine de qajet edi. Öytkeni jeke bastarın ğana emes, mwqım bir wlttıñ ziyalı qauımın eki jarğan bwl jikşildiktiñ tamırı, şın mağınasınan alğanda, tübinde bir qiıluı tiis bolatın.
Qay qılığı tatidı swm ömirdiñ,
Tatudı araz, arazdı jat qılarğa, –
dep Abay aytqanday, mına ömirde ekeuin araz qılatınday sanat sıbağası joq bolatın.
Öziniñ «menderin» jeñe almağan, «meniki» degenderi tüptiñ tübinde kimdi ekenine, kimniñ müddesine qızmet etetinine sengisi kelmegen sananıñ sağımdı sabılısı aqırı wlttıq ruhani jikteluine äkep soqtı. Birin biri qiındıqqa qidı. Tığırıqqa tiredi.
Egerde Äuezov türmeniñ tabaldırığın bügin attasa, erteñinde Mwqanov onıñ esigin qağıp twratını anıq edi.
Ol mwnı soñğı sätte ğana tüsindi. Sengen partiyası odan betin teris bwra bastağanın iştey sezdi. Alayda birikken aşıq hat jariyalanbay qaldı. Älde, Mwqanov oğan boysınğısı kelmedi me, älde, ekeuiniñ tabısuın qwzırlı mekemeler qoş körmedi me, ol jağı äl-äzir bizge beymağlwm.
(jalğası bar)
Abai.kz