Көнчыгыш Тиморда ислам (порт. O Islã em Timor Leste) — Көнчыгыш Тимор территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Көнчыгыш Тимор халкының (1 млн 318 мең кеше) 0,1 % ы (3 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020)[1]. Ил башкаласы Дилидә 1 700 мөселман яши. Мөселманнарның күпчелеге — сөнниләр.
Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Көнчыгыш Тимор Индонезия оккупациясенә кадәр өч йөз ел дәвамында Португалия колониясе булган. 1975 елда илне Индонезия оккупацияли, нәтиҗәдә 170 меңнән артык кеше һәлак булган. 1999 елда референдумда Көнчыгыш Тимор күпчелек тавыш белән бәйсезлек өчен тавыш бирә. Илдә көчләү һәм талау белән шөгыльләнүче төркемнәрне бастыру өчен, БМО тынычлык булдыру көчләрен кертергә мәҗбүр була. 2002 елның 20 мае төнендә Көнчыгыш Тимор бәйсез дәүләт итеп игълан ителә[2].
Көнчыгыш Тиморда ислам[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Көнчыгыш Тимор мөселманарына җирле гарәпләр һәм индонезиялеләр керә. Алар соңгы дистә ел дәвамында бизнес өчен мөмкинлекләр эзләп яки Индонезиянең бәйсезлек өчен көрәшүче провинциягә күчүне хуплаган милли сәясәте кысаларында Көнчыгыш Тиморда төпләнгән. 2015 елгы халык санын алу вакытында Көнчыгыш Тиморның 2 850 ватандашы ислам динен тотуын белдергән (1 695 мөселман ил башкаласы Дилидә, 258 Баукау, 236 Лаутем, 212 Виквекведә һ. б. яши)[3].
Көнчыгыш Тимор гарәпләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Беренче гарәп сәүдәгәрләре Көнчыгыш Тиморда сандал агачы, коллар Һәм бал сатып алып, Ява һәм Сулавеси аша Кытайга һәм Һиндстанга озаткан. Аларның токымнары, нигездә, Көнбатыш Дилинең Кампунг-Алор (Kampung Alor) районында укмашып яши. 1949 елгы халык санын алу вакытында илдә 149 гарәп булган.
XIX гасыр ахырында Һадрамауттан чыккан Йәмән гарәпләре Португалиянең колониясе булган Тиморда урнашкан, алар көньяк-көнчыгыш Азия халкы белән өлешчә катнашкан. Гарәп җәмгыятенең кайбер әгъзалары япон оккупациясе вакытында (1942—1945 еллар) Япония хәрби полициясендә административ вазыйфалар били, шуның аркасында аларны дошман белән хезмәттәшлектә гаеплиләр.
Мәчет[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
1940-елларда гарәп азчылыгы Дилидә беренче мәчет бинасын төзү өчен тырышлык күрсәтә башлый. Имам хаҗи Хәсән ибн Абдулла Балатиф тырышлыгы 1955 елда мәчет төзелеп бетә. Дилидәге Рим католик чиркәве епархиясе башлыгы бина өчен кирпеч бирә. Соңрак ул мөселман бәйрәмнәре вакытында мәчеткә еш килеп йөри. Мәчет бинасы 1981 елда ремонтлана.
1999 елгы Көнчыгыш Тимор кризисы һәм 2006 елдагы {Тәрҗемә ителмәгән 3|2006 елдагы Көнчыгыш Тимор кризисы|{тәртипсезлекләр|en|2006 East Timorese crisis}} вакытында мәчет качаклар өчен сыену урыны булып хезмәт иткән. Аларны мәчет комплексына керүче классларда урнаштырганнар. Мәчетне һөҗүм итүче бандитлардан БМОның яхшы коралланган тынычлык урнаштыручы көчләре (АКШ, Австралия, Яңа Зеландия, Малайзия, Португалия) вәкилләре саклаган [5][6].
Епископ Карлуш Фелипе Хименес Белу (Carlos Felipe Ximenes Belo, 1996 елда Көнчыгыш Тимордагы конфликтны тыныч юл һәм гаделлек белән чишү буенча тырышлыклары өчен Тынычлык өчен Нобель премиясен алган), үзенең элеккеге башлыгы үрнәгенә ияреп, Рамазан ае тәмамлануны билгеләп үтүче ислам бәйрәме – Корбан гаете алдыннан, мәчеттә булып, мөселманнарга аларның тарихи мәчет бинасын һәм башка ислам гыйбадәтханәләрен бандитлар һөҗүменнән яклаячагын белдергән.
2002 елның декабрендә мәчет мөселман булган премьер-министр Әлкатирига каршы протест белдерүчеләр тарафыннан утка тотыла. Епископ (2002 елдан) Базилио ду Насименто (Basilio do Nascimento) католиклар кылган гамәл өчен мөселманнардан гафу үтенә; мөселман җәмгыятенең руханиларына җомга вәгазьләрен тапшыру өчен католик чиркәве радиостанциясеннән файдаланырга тәкъдим итә, шулай ук аларны католик семинариясендә ислам турында лекцияләр укырга чакыра[7].
Дили мәчетенең имамы (2018 елдан) — Хулио Мөслим Антонио да Коста (Julio Muslim António da Costa).
2019 елдан Көнчыгыш Тиморның мөселман милли шурасы (Konsellu Nasionál Islam Timor-Leste) рәисе — Әхмәд Али Алаюди (Ahmad Ali Alayudi).
2018 елдан Көнчыгыш Тимор (Тимор-Лешти) ислам җәмгыяте үзәге (CENCITIL) президенты — Ариф Абдулла Сагран (Arif Abdullah Sagran). Ислам җәмгыяте президенты Ариф Абдулла Сагран, Тимор-Лештида ислам белеме дәрәҗәсе бик түбән, дип белдергән. 5 мөселман баласын чит илгә (Индонезиягә) укырга җибәрү өчен Диннәр эшләре буенча министрлык стипендияләр биргән. Күпчелек студентлар кире кайтмый. Алар Индонезиядә урнашуны өстен күрә.[9].
Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
- Documents on East Timor (ингл.)
Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
- Muslim Population By Country 2020(ингл.)
- The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974-1999(ингл.)
- Direcção-Geral de Estatística
- Governo aprova novo feriado e data da invasão indonésia passa a Dia da Memória. 2019 елның 4 декабрь көнендә архивланган. noticias.sapo.tl, 12.02.2016(порт.)
- Anna Sussmilch. Supporting all faiths in Timor-Leste. reliefweb.int, 13.06.2006(ингл.)
- A home away from home
- East Timor bishop apologizes for rioting, attack on mosque. Catholic News Service, 31.12.2002(ингл.)
- Guido Goulart. East Timor president calls for security forces to restore order after post-election violence. THE ASSOCIATED PRESS, 16.07.2012(ингл.)
- Ali Hasibuan. Minim pendidikan Islam, Pelajar Timor Leste Banyak yang Tidak Mau Kembali ke Negaranya(индон.)
|Дәүләтләр||Азәрбайҗан • Әрмәнстан • Әфганстан • Бәһрәйн • Бангладеш • БГӘ • Бутан • Бруней • Вьетнам • Гөрҗистан • Гыйрак • Индонезия • Иран • Израиль • Иордания • Йәмән • Казакъстан • Камбоджа • Катар • Кипр • Көньяк Корея • Күвәйт • Кыргызстан • Кытай (Тибет) • Көнчыгыш Тимор • Лаос • Ливан • Мисыр • Малайзия • Мальдивлар • Монголия • Мьянма • Непал • Оман • Пакистан • Русия • Сингапур • Согуд Гарәбстаны • Сүрия • Таҗикстан • Таиланд • Төньяк Корея • Төрекмәнстан • Төркия • Үзбәкстан • Филипин • Һиндстан • Шри-Ланка • Япония|
|Буйсынган территорияләр||Гонконг • Кокос утраулары • Макао • Раштуа утравы • Британия биләмәләре|
|Танылмаган һәм өлешчә танылган илләр||Абхазия • Көньяк Осетия • Тайвань • Таулы Карабаг • ТКТҖ • Фәлистыйн|