Бөек язучылар һәм шагыйрьләр эзеннән. Әдәби Татарстан буенча экскурсия
Автор — Иван Бандеров
Казан
Александр Герцен
публицист һәм фәлсәфәче, 1853 нче елда Ирекле рус типографиясенә нигез сала
«Йөзләрен каплап йөргән татар хатыннары, аларның киң яңаклы ирләре, православие чиркәүләре янындагы хак динле мәчетләр – боларның барысы да Азия белән Көнчыгышны хәтерләтә», — дип яза Александр Герцен үзенең Казанга 1835 нче елгы планлаштырылмаган сәяхәте турында, ә соңыннан: «Казанның әһәмияте бик зур: ул – ике дөньяның очрашу һәм күрешү урыны. Шуңа күрә анда ике башлангыч: көнбатыш һәм көнчыгыш башлангычлар бар, сез аларны һәр юл чатында очратырсыз; алар бер-берсе белән булган тыгыз мөнәсәбәттән кысылганнар, дуслашканнар һәм үзенчәлекле холкы булган нәрсәнедер төзи алганнар», – дип өсти.
Казанда ике башлангыч: көнбатыш һәм көнчыгыш башлангычлар бар, һәм сез аларны һәр юл чатында очратырсыз. Александр Герцен
Муса Җәлил
татар шагыйре, атаклы «Моабит дәфтәре» – фашистларга әсир булып төшкәч язылган шигырьләр циклының авторы
Рус публицисты тарафыннан бик төгәл итеп сурәтләнгән ике дөнья күрешүе әле дә дәвам итә. Язучы күзлегеннән Казан урамнарына карасагыз һәм Татарстанның «әдәби яктан көчле» урыннарына кагылсагыз, бу берлекнең матурлыгын сез дә тоярсыз.
Республикага сәяхәт еш кына Казанга килүдән, ә Татарстан башкаласын карау исә Кремльгә барудан башлана. Спас манарасы янында ук татар шагыйре, Советлар Союзы герое Муса Җәлилгә һәйкәл куелган. Бөек Ватан Сугышы елларында Кызыл армия сафларына чакырылган язучы бик каты яралана. Ул әсирлеккә эләгә, тик анда да бирешми: әсирләрнең төрмәдән качуын оештыра торган яшерен оешмага керә.
Үләм, ләкин бөек хаклык өчен, Илем, халкым өчен! Муса Җәлил
Концлагерьдә Муса Җәлил «Моабит дәфтәре» шигырьләр циклын иҗат итә. Инде шагыйрьнең үлеменнән соң аның бу әсәрләр җыентыгы Ленин премиясенә лаек дип табыла. Шагыйрьнең гомере 1944 нче елда Берлинда гильотина балтасы астында киселә. Җәлил һәйкәле белән янәшә генә яшерен оешма әгъзаларының исемнәре язылган мемориал тора. Алар арасында тагын бер татар язучысы – Абдулла Алиш бар. Аны да үлемгә хөкем итәләр.
Лев Толстой
язучы, фикер иясе һәм публицист, «Сугыш һәм тынычлык» («Война и мир») һәм «Анна Каренина» кебек бөек романнар авторы
Шәһәр үзәгендә, Кремльдән ерак түгел генә (Япеев урамы, 15 йорт) Толстой музее урнашкан – бу бина Казанда Лев Николаевичның беренче йорты була. Монда «Лев Николаевич Толстой һәм Казан» дигән биографик экспозиция урнашкан.
Кремль урамы буйлап Казан университетына юл тотыгыз, 1840 нчы елларда Лев Толстой университетның фәлсәфә факультеты студенты булып саналган. Беренче кышкы имтиханнарны булачак язучы бик җиңел бирә, ә менә язгы сессиягә үтә алмый һәм юридик факультетка күчәргә карар кыла. Белгечлекне алмаштыру гына хәлне үзгәртми: Толстой барыбер үрнәк студент була алмый, аннан да бигрәк, граф үзендә рәсми фәнгә карата тәнкыйди караш тәрбияли. Нәтиҗәдә ул, укуын калдырып, Ясная Полянага кайтып китә. Казан университеты тарихы музеенда Толстойның студент елларына зур булмаган витрина багышланган.
Үзеңне күбрәк камилләштергән саен, тискәре якларыңны да ачыграк күрәсең Лев Толстой
Евгений Боратынский
лирик шагыйрь, Пушкин дәверенең иң серле авторларының берсе
Толстойның «Казан дәвере» – фикер иясе биографиясендәге иң мөһим баскычларның берсе: ул еллардагы кичерешләр нигезендә язучының «Үсмер чак» («Отрочество»), «Яшьлек» («Юность»), «Балдан соң» («После бала»), «Помещик иртәсе» («Утро помещика») әсәрләре языла. Казан госпиталендә ятканда, булачак фәлсәфәче көндәлек башлап җибәрә. Ул көндәлеккә ул гомере буе уй-фикерләрен язып бара. Граф студент елларында яшәгән йорт белән янәшә Толстой исемендәге сквер урнашкан. Монда язучының бронзадан ясалган бюсты тора. Бюстка алтын белән Толстойның имзасы куелган.
Тукай скверыннан өч минутлык юлда – борынгы дворян утарында Россиядә Евгений Боратынскийга (ул 1830 нчы елларда Казанда яшәгән) багышланган бердәнбер музей урнашкан. Бу бинада (Горький урамы, 27 йорт) киләчәктә Пушкин дәвере шагыйренең өч буыны вәкилләре яши.
Мин кайтырмын сезгә, аталарым кыры. Тыныч имәнлекләр, күңелемә якын, изге нигез! Евгений Боратынский
Монда шагыйрьнең иҗат юлы, рухи эзләнүләре һәм гаиләсе тарихы турында сөйли торган предметлар: үзе исән вакытта чыккан басмалар һәм Боратынскийның шәхси әйберләре, шулай ук, гаиләдәге риваять буенча, Казанга килгәндә, Александр Пушкин утырып эшләгән өстәл саклана.
Гавриил Державин
Мәгърифәтчелек дәвере шагыйре, дәүләт эшлеклесе – сенатор һәм яшерен киңәшче
Горький урамы буйлап аска төшкәндә, Лядской бакчасына керү юлы янында урнашкан Гавриил Державин һәйкәлен карап китегез. Булачак шагыйрь һәм дәүләт эшлеклесе Татарстанның Лаеш районы Сокуры авылында туа. Ләкин ул Казанда туган дигән фикерләр дә бар. Укып бетергәч, Державин Петербургка хәрби хезмәткә китә, ләкин туган ягы белән бәйләнешен өзми һәм, мөмкинлеге булганда, Татарстанга кайта торган була.
Лядской бакчасы буйлап йөргәндә, Лаеш районының Державин исемендәге музеен карауны планлаштырырга мөмкин (Лаеш районы Казаннан 55 км ераклыкта урнашкан). Музейдагы дүрт күргәзмә бүлекнең бары берсе генә шагыйрь тормышына багышланган, бу бүлектә Державинның үзе исән вакытта дөнья күргән басмалары һәм китаплар коллекциясе тупланган. Экспозициянең калган өлеше бу якның этник тарихына, Болгар дәүләте дәверенә караган палеонтологик экспонатлар һәм сирәк табылдыкларга багышланган.
Казан, минем туган шәһәрем, тел өйрәтүдә иң яхшы училищелары белән Афиналар белән тиңләшер һәм үзенә үлемсез дан яулар... Гавриил Державин
Сәяхәтегезнең башында ук танышкан Муса Җәлилнең музей-фатирына кереп чыгыгыз – Горький урамындагы 17 нче йорт Лядской бакчасы янында урнашкан. 1940 нчы еллар башында шагыйрь гаиләсе белән 28 номерлы фатирда яшәгән. Шул ук елларда автор бүген үзенең исемен йөртүче опера театрында да эшләгән. Музей экспозициясендә, шагыйрьнең биографиясенә кагылышлы материаллардан тыш, «Фигаро туе» операсының татар теленә тәрҗемәсе, авторның яңадан торгызылган эш бүлмәсе һәм Җәлил яратып уйнаган мандолина саклана.
Кәрим Тинчурин
язучы һәм актёр, профессиональ татар театрына нигез салучы
Музей-фатирның күршесендә генә (Горький урамының 13 йортында) театраль корылманың үрнәге булган бина урнашкан. Бу архитектур-тарихи һәйкәл – Кәрим Тинчурин исемендәге театр – татар әдәбияты классигы нияте буенча 1933 елда төзелә. Бүген театр татар мәдәниятенең сагында тора һәм республикабызның мәдәни тормышында актив катнаша.
Тинчурин театры каршында Максим Горький һәм Фёдор Шаляпин музее урнашкан. 1886 нчы - 87 нче елларда Алексей Пешков (Горькийның чын исеме) эшләгән икмәк пешерү цехы урнашкан бу XIX нчы гасыр уртасына караган бина – федераль әһәмияткә ия булган тарихи һәйкәл. Музейның экспозициясе язучының иҗат юлына һәм танылган җырчының Казандагы тормышына багышланган.
Физик яктан мин Түбән Новгородта туган булсам, рухи яктан Казанда дөньяга килдем. Казан — минем иң яраткан университетым. Максим Горький
Максим Горький
язучы һәм публицист, биш тапкыр әдәбият буенча Нобель премиясенә кандидат
Күргәзмәнең Горький һәм Шаляпинга багышланган бүлекләре артистлар дуслыгы һәм аларның биографияләрен берләштергән шәһәр турында сөйли. Казанда үткән дүрт ел (1884–1888) Пешков өчен җиңелләрдән булмый: авыр, интектергеч хезмәт, катлаулы тормыш шартлары һәм рухи кичерешләр булачак язучыны хәтта үз-үзенә кул салуга этәрә. Бәхеткә, суицид барып чыкмый, ә Казанда күргән авырлыклар, яңадан бәяләнеп, сәнгати чишелеш ала. Шәһәр истәлекләре «Минем университетларым» («Мои университеты»), «Хуҗа» («Хозяин»), «Коновалов», «Макар тормышыннан бер вакыйга» («Случай из жизни Макара»), «Егерме алты һәм бер» («Двадцать шесть и одна») әсәрләренең нигезенә салына.
Александр Пушкин
шагыйрь, прозаик, драматург, хәзерге рус теленә нигез салучы
Пушкин урамына төшеп, Ирек мәйданына юл тотыгыз. Муса Җәлил исемендәге татар академия театры янында шәһәргә кырыс итеп карап торган Александр Сергеевич һәйкәле тора. Казанда Пушкин «Пугачев бунты тарихы» әсәренә материал җыйган.
Казанда язучы профессор Карл Фукс, шагыйрь Евгений Боратынский һәм публицист Эраст Перцов белән очраша. 1833 нче елда Пушкинның Казанда үткәрелгән тикшеренүләре аңа «Капитан кызы» («Капитанская дочка») әсәрен язганда да кирәк була.
Монда мин картлар, героемның замандашлары белән мәш килдем, шәһәрнең тирә-ягын йөреп чыктым, сугышлар булган урыннарны карадым, шифрларын ачтым, язып алдым һәм бу якка килүемнең файдасыз булмавына бик шатландын. Александр Пушкин
Габдулла Тукай
шагыйрь, «татар Пушкины», милли әдәбият белән тәнкыйтькә нигез салучы
Опера театры бинасының икенче ягында татар халкының бөек шагыйре, татар әдәбиятына һәм хәзерге татар теленә нигез салучыларның берсе булган Габдулла Тукайга куелган һәйкәл тора. 1907 елда яшь Тукай, тормышын иҗатка багышларга дип, Казанга килә, ул тиз генә әдәби даирәгә кереп китә, публицистика белән тирәнтен шөгыльләнә һәм шигырьләр иҗат итә башлый. 1913 елда автор 26 яшендә үпкә авыруыннан вафат була. Шундый кыска гына иҗат дәвере эчендә Габдулла Тукай үз халкының яклаучысы һәм әдәбиятта тулы бер традиция тудырган телнең реформаторы булырга өлгерә.
И Казан! дәртле Казан! моңлы Казан! нурлы Казан! Мондадыр безнең бабайлар түрләре, почмаклары; Мондадыр дәртле күңелнең хурлары, оҗмахлары. Монда хикмәт, мәгърифәт һәм монда гыйрфан, монда нур; Монда минем нечкә билем, җәннәтем һәм монда хур... Габдулла Тукай
Пушкин урамы буйлап аска, «Габдулла Тукай мәйданы» метро станциясенә төшкәндә, булачак шагыйрь балачагын үткәргән Яңа Кырлай авылына баруны планлаштырыгыз. Монда, Г. Тукай музей-комплексында көнкүреш һәм әдәби-сәнгати экспозицияләр эшли, язучы әсәрләренә багышланган картиналар коллекциясе бар. Татар шагыйре әкиятләренә Казанның үзәк метро станциясенең диварларында урнашкан мозаика паннолары да иллюстрация булып тора.
Лев Гумилёв
язучы, этнология галиме, тарих һәм археология өлкәсендәге тикшеренүләре белән билгеле
«Тукай мәйданы» станциясенә Петербург урамы ягыннан керү юлында Лев Гумилёв хөрмәтенә куелган һәйкәлне күрергә мөмкин. Тикшеренүченең беркайчан да Казанга килгәне булмаса да, бу скульптура толерантлык һәм милләтләр арасындагы татулык идеяләрен алга сөрә. Бу һәйкәлгә «Гомере буе татарларны ялган яладан саклаган рус кешесенә» дигән сүзләр уеп язылган. Бу исә авторның этнология өлкәсендәге хезмәтләренә сылтама булып тора.
Ялган фәнни, сәяси һәм нинди дә булса башка конъюнктура өчен түгел, бары хакыйкать өчен генә мин, рус кешесе, гомерем буе татарларны ялган ялалардан якладым. Лев Гумилев
Һәйкәл янында җыйнак кына Тукай бакчасы урнашкан. Бакчада бөек татар шагыйренә һәйкәл куелган (һәм бу Сезнең шагыйрь белән соңгы тапкыр очрашуыгыз түгел). Юл аркылы Кабан күле һәм татар драмматургиясенә нигез салучыларның берсе булган Галиәскәр Камал исемен йөртә торган академия театры урнашкан. Ул шулай ук Иске Татар бистәсенә керү юлы да булып тора. Татар язучысы Каюм Насыйри һәм шагыйрь Фатих Кәрим хөрмәтенә шулай аталган урамнар буйлап йөрегез, XIX – XX гасырлар архитектур һәйкәле булган Шамил йортына игътибар итегез. Ул йортта бүгенге көндә Габдулла Тукай исемендәге әдәби музей эшли. Анда авторның шәхси әйберләре, үзе исән вакытта дөнья күргән басмалары һәм фоторәсемнәре саклана.
Чистай
Борис Пастернак
язучы, ХХ гасырның иң күренекле шагыйрьләренең берсе, әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты
Казаннан 100 км ераклыктагы Чистай шәһәрендә Борис
Пастернакның иң катлаулы тормыш дәверләренең берсе уза. 1941–1943 елларда, эвакуация вакытында язучы Вавиловлар йортында бүлмә алып тора. Ул йортта (Володарский урамы, 75 йорт) Нобель лауреатына багышланган музей урнашкан. Мемориаль бүлмәләр Б. Пастернак янына килгән кунаклар һәм фатир хуҗалары истәлекләре буенча торгызылган. Монда язучының бүлмәсендә торган әйберләр, хатлар, көндәлегендәге язмалар һәм фоторәсемнәр саклана. Музей әдип тормышының Чистай периодын гына түгел, аның гомумән сәнгати юлын сурәтли.
Мин һәрвакыт ерак, кечкенә шәһәрләрне яраттым, һәм Чистай, аның кышлары, кешеләре, йортлары, мин аларны 1941 елның кышында, эвакуацияләнгән гаиләгә килгәч күргән килеш, күңелемә якын. Борис Пастернак
Пастернакка экстремаль шартларда эшләргә туры килә: ул утыз градуслы салкында утын өя. Ләкин бу аның рухын гына ныгыта: «Без монда тормышның иң әһәмиятле нигезләренә якынаябыз. Сугыш вакытында һәркем, бигрәк тә сәнгать әһелләре шулай яшәргә тиеш», – дип саный язучы. Сугыш елларында автор әдәби тәрҗемәләр ясый (алар арасында – Шекспир әсәрләрен тәрҗемә итү), шигырьләр яза (алар 1943 елгы җыентыкка кертелгән), ахырдан үзе үк юк иткән «Бу дөньяда» («На этом свете») пьесасын яза башлый.
Чистайга барганда, Лаешка кереп, Державин исемендәге туган як музеен карап чыгарга мөмкин. Ә инде аннары Алабугага (ул Казаннан 265 км ераклыкта, Чистайдан, трасса буенча барганда, 160 км ераклыкта урнашкан) юл тотыгыз: 1941 елда Алабуга шәһәре торган яр буена улы белән Марина Цветаева килеп туктый.
Елабуга
Марина Цветаева
Көмеш гасыр шагыйрәсе, тәрҗемәче һәм прозаик
Кама буендагы шәһәр шагыйрә тормыш юлындагы соңгы шәһәр булып кала: монда, Бродельщиковларның кечкенә генә йортында, ул үз-үзенә кул сала. Бүген бу – Цветаеваның хәтер йорты, ул әле дә ХХ гасыр уртасындагы тормыш шартларын тасвирлый. Марина Ивановна күптән түгел генә бу бүлмәдә булган сыман, ул кайтып керер кебек. Менә аның береты, менә бәйләнгән пледы, ә менә фаҗигале үлеменнән соң шагыйрәнең алъяпкыч кесәсеннән табып алынган куен дәфтәре.
Алабуга – аерым бер тетрәнү белән Цветаева рухын ядкарь итеп саклаучы шәһәр. Әдәби музей экспозициясендә аның бер тотам чәче һәм шәхси әйберләре: чәй кашыклары, кызының кершән савыты, язу кәгазьләре, камеясы саклана. Шагыйрәгә 110 яшь тулган көнне Алабугада Марина Ивановнаның бронзадан ясалган бюсты куелган хәтер мәйданы ачыла.
Бу хәтер урыннары Марина Цветаеваның дөньядагы бердәнбер мемориаль комплексын тәшкил итә. Алар рәтенә шулай ук Көмеш гасыр китапханәсе, «Портмойня» музее, «Серебрянный век» кафесы һәм шагыйрәнең кабере урнашкан зиратның саклана торган территориясе керә. Ел саен 31 нче август көнне шәһәр халкы Цветаева каберенә чәчәкләр сала, аның шигырьләрен искә төшерә, ә Покрау чиркәве рухание аның рухына ел саен җеназа уздыра.
Башкаеңны моңсу иеп Торма, зинһар, торма. Җиңел генә уйлап ал да Оныт минем хакта. Марина Цветаева
Шуның белән берничә көнгә сузылган әдәби сәяхәт бетте дип әйтеп булмый: Татарстанда даһилар исемен йөртә торган урамнар, язучылар хөрмәтенә куелган хәтер такталары, һәйкәлләр бихисап. Бу исә – республиканың борынгыдан сәнгать әһелләренең илһам алу урыны һәм бөек сынаулар җире булганлыгына тагын бер дәлил.
Маршрутлар
Туристлар арасында популяр
- 1 нче маршрут. Казандагы көн Татарстанның башкаласы һәм аның истәлекле урыннары белән танышабыз, татар ашларыннан авыз итәбез 12 сәгәть 14 км
- 2 нче маршрут. Казандагы көн Музейларда һәм шәһәр урамнарында Казан тарихын һәм мәдәниятен өйрәнәбез, төбәкнең традицион һәм хәзерге гастрономиясе турында беләбез 10 сәгәть 6,2 км
- Алабугадагы көн Алабуга шәһәренең сәүдәгәрләр көнкүреше һәм танылган шәхесләрнең тормышы белән танышабыз, таш башня янында теләкләр телибез, кич Казанда Максим Горький исемендәге ял паркында йөрибез 8 сәгәть 7,6 км