Tschelfigg
Inhaltsverzeichnis
Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]
S Taal chunt vo Aroose gäg Norde durs Wälschtobel a di Lenggwys abe und goot vo det in weschtlicher Richtig bis uf Malaadersch, wo s mit em Taal vo Charwoolde zämechunt, das isch zwöi Kiometer südöschtlech vo Chuur. Dur s Tschelfigg flüüsst d Plessur, wo uf der Aroser Alp unden am Aroser Rothorn afoot und bi Chuur in Rhy mündet.
Im Tschelfigg ligge d Dörfer Arose (Arosa), Litzirüti, Lenggwys (Langwies), Chegelbode, Peischt (Peist), Molinis, Sepeeter (Sankt Peter), Pagig, Lüen, Caschtiel (Castiel), Tschiertsche (Tschiertschen), Praade (Praden), Calfräise (Calreisen) und Maladersch (Maladers).
Eis Taal ganz oben im Tschelfigg, s Wälschtobel mit dr Alp Ramoz, ghört nit zum Gmaindbann vo Arose, sondern zu dr politische Gmaind Albula ännet em Bärg; dr diräkt Wäg vom Dorf Alvaneu im Albulataal goot über dr Pass Furcletta ( ), südlich am Aroser Rothorn verbii und isch nur en Fuesswäg.
Bi dr Lenggwys chunt vo dr rächte Syte der Sapünerbach us em Sytetaal Sapün id Plessur.
D Vercheerswäg im Tschelfigg sind im stotzige Tobel vo dr Plessur und a de Bärghäng deils dur schwiregi Stelle gfüert worde. Uf Prade und Tschiertsche, südlech vo dr Plessur, goot en Strooss vo Chuur und Passugg us. Uf dr andere Taalsyte, am Sunnehang, isch d Kantonsstrooss a d Lenggwys und uf Arose und undedra d Strecki vo dr Räätische Baan, wo zwölf Dunnel und vil Brugge het. Wytume berüemt isch dr höch und elegant Viadukt vo dr Lenggwys, und en imposanti nöji Brugg het jetz d Kantonsstrooss bi Calfreise und Caschtiel.
Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]
Im Tschelfigg het me em Middelalter Rätoromanisch gredt, wie me a de meischte Ortsnäme gseet; und au vil Fluernäme sind vo dr romanischsproochige Zyt blibe. Wo im 13. und em 14. Joorhundert d Walser über d Bärgpäss zum äinte vo Tafaas us uf Arose und zum andere vom Prättigen uus a di Lenggwys cho sind, isch zerscht im obere Däil vom Tschelfigg dütsch gredt worde, und wo den sid em 15. Joorhundert au d Stadt Chuur meerhäitlech en alemannische Dialäkt ufchoo isch, het s Romanisch im middlere Abschnitt vom Taal en schwäre Stand gha. De mittler Däil isch denn öppen im 17. Joorhundert vo oben abe verwalseret worde. Spure vom rätoromanische Substrat hend sich aber au im nöie Walserdütsch ghalte, wie de Germanischt Heinrich Chessler i syre 1931 druckte Disseration zäiget het.
Tuurismus[ändere | Quälltäxt bearbeite]
Arose isch es Zäntrum für de Wintersport.
Gmaindfusion im Tschelfigg[ändere | Quälltäxt bearbeite]
Uf de 1. Jänner 2013 hend sech di ehemolige Gmainde im Taal – oni Maladers und Tschiertsche-Prade, wo uf Chuur usgrichtet sind – zun ere einzige grosse Gmaind mit em Name Arosa zämegschlosse.
Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]
- Hans Danuser, Ruedi Homberger: Arosa und das Schanfigg. Arosa 1988.
- Dr. C. Fischer: Land und Leute im Tale Schanfigg. Chur 1905.
- Heinrich Kessler: Zur Mundart des Schanfigg. Mit besonderer Berücksichtigung ihrer Diphthonigierungen. Diss. Uni Züri. Karras, Kröber & Nietschmann, Halle (Saale) 1931.
- Peter Masüger: Vom Alträtoromanischen zum «Tschalfiggerisch». In: Terra Grischuna, 48. Jahrgang, Heft 1, Chur 1990.
- Christian Patt: Schanfigger Wörter. Eine Ergänzung zum Davoser Wörterbuch. Verlag vo dr Walservereinigung Graubünde. Chur 1986.
- E. Rud: Das Schanfigg. Arosa (um 1920).
- Jürg Simonett: Schanfigg. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
46.832805449.6507597