حسین میثمی (عضو هیئت علمی پژوهشکده پولی و بانکی)
یکی از ابزارهای مالی نوینی که در چند سال اخیر توسط دولت جهت تسویه بدهی منتشر شده، اسناد خزانه اسلامی است. اسناد خزانه از ابزارهای مالی با ماهیت بدهی بوده که بدون کوپن سود منتشر میشود و هدف اصلی از انتشار آن، مدیریت بدهیهای دولت است. اسناد خزانه با سررسید کمتر از یکسال منتشر میشود و اغلب سررسید ۴، ۱۳، ۲۶ و ۵۲ هفتهای دارد. سرمایهگذاران نیز از مابهالتفاوت قیمت خرید اوراق و ارزش اسمی دریافتی آن در سررسید، منتفع خواهند شد.
ویژگی اسناد خزانه اسلامی آن است که بر خلاف اسناد خزانه متعارف که صرفا بر اساس اعتبار دولت منتشر میگردد، باید بر اساس بدهی واقعی دولت (بدهی ناشی از مبادله کالاها و خدمات) منتشر شود. بر این اساس، دولت میتواند در مقابل بدهیهایی که به پیمانکاران غیردولتی دارد، اسناد خزانه اسلامی منتشر کرده و در اختیار آنها قرار دهد.
سوالی که در اینجا مطرح میشود آن است که: آیا میتوان در مقابل بدهیهای گسترده دولت به شبکه بانکی نیز اسناد خزانه اسلامی منتشر کرد؟ به منظور پاسخ به این سوال نیاز است تا به ماهیت بدهیهای مذکور توجه شود. بر این اساس، اگر از منظر فقهی به بدهیهای دولت به شبکه بانکی نگاه شود، به نظر میرسد بدهیهای مذکور ماهیت بدهی (دین) دارد. زیرا مثلا دولت و شرکتهای دولتی جهت تامین نیازهای خود منابع گوناگونی را از بانکها دریافت میکنند. یا اینکه بانکها در برخی موارد ضمانت اوراق مشارکت و سایر اوراق بهادار دولت را بر عهده میگیرند و به دلیل عدم پرداخت دولت در سررسید، مجبور به تسویه با دارندگان اوراق شده و از دولت طلبکار میگردند.
بر این اساس، با توجه به اینکه در این شرایط دین در ذمّه ایجاد میشود، امکان تنزیل آن به شخص ثالث وجود دارد. یعنی دین بر ذمه دولت مسلم بوده و بانکها میتوانند با دریافت اسناد خزانه اسلامی در مقابل این بدهیها، آن را در بازار ثانویه (فرابورس) نزد اشخاص ثالث تنزیل کرده و به نقدینگی دست یابند.
کاربرد اوراق مذکور برای بانکها صرفا امکان فروش آن در بازار ثانویه نیست. بلکه این اوراق میتواند منافع دیگری نیز به همراه داشته باشد. مانند: استفاده از اوراق جهت تسویه بدهی به بانک مرکزی، استفاده از اوراق جهت پرداخت ذخایر قانونی، استفاده از اوراق جهت اضافه برداشت یا دریافت خطوط اعتباری جدید از بانک مرکزی و استفاده از اوراق جهت پرداخت بدهی به سایر نهادهای دولتی (مانند بدهیهای مالیاتی).
ایده تبدیل مطالبات بانکها از دولت به اسناد خزانه، هم برای شبکه بانکی و هم برای دولت مفید است. زیرا با انجام این کار، بخش مهمی از داراییهای غیرنقد شبکه بانکی (که به شاخصهای سلامت بانکها ضربه میزند) به داراییهای نقد و بازارپذیر تبدیل میشوند. از سوی دیگر، بالا بودن بدهیهای معوق و عدم ایفای به موقع تعهدات نیز به اعتبار و شهرت دولت در سطح ملی و بینالمللی خدشه وارد میکند. زیرا بر اساس استانداردهای اعتبارسنجی، دولت باید بالاترین اعتبار و پائینتر میزان نکول را در اقتصاد در اختیار داشته باشد. بر این اساس، انتشار اوراق مذکور به مدیریت بدهیهای دولت و تبدیل بدهیهای معوق گذشته دولت به بدهیهای آتی کمک شایانی میکند.
در پایان لازم به ذکر است که تبدیل بدهیهای دولت به شبکه بانکی به اوراق بهادار با کیفیت دولتی، یکی از شیوههای رایجی است که در سایر کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه جهت تعمیق بازار بدهی و بازارپذیر کردن بدهیهای غیرجاری مورد استفاده واقع میشود. بر این اساس پیشنهاد میشود از این شیوه در شبکه بانکی کشور استفاده شود.
منبع: خبرگزاری ایبِنا